# فقه (ف-ق-ه) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%82%D9%87

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Kavrarlar

- Harfler: ف - ق - ه
- Kur'an'da: 20 geçiş · 20 ayet · 6 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (6)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَفْقَهُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%81%D9%92%D9%82%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعَلُونَ | Kavrarlar | 13 | 13 | [4:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/4:78.md) |
| [يَفْقَهُوهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%81%D9%92%D9%82%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F.md) | يَفْعَلُوهُ | Onu kavrarlar | 3 | 3 | [6:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/6:25.md) |
| [تَفْقَهُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%92%D9%82%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَفْعَلُونَ | Kavrarsınız | 1 | 1 | [17:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/17:44.md) |
| [لِيَتَفَقَّهُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/siga/%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%82%D9%8E%D9%91%D9%87%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | لِيَتَفَعَّلُوا | Kavramaya çalışmaları için | 1 | 1 | [9:122](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/9:122.md) |
| [نَفْقَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/siga/%D9%86%D9%8E%D9%81%D9%92%D9%82%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | نَفْعَلُ | Kavrarız | 1 | 1 | [11:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/11:91.md) |
| [يَفْقَهُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%81%D9%92%D9%82%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | يَفْعَلُوا | Kavrarlar | 1 | 1 | [20:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/20:28.md) |

## Mücavir kökler — 30 mücavir (168 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 7 ortak ayet · G² 27 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
2. [وقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 24 · Kayadaki çukur demektir
3. [كنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 21 · Okların konduğu kap demektir
4. [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 20 · Avcılıkta veya savunmada oluşturulmuş çatışma grubu, sonra…
5. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 15 · Kulak demektir
6. [طبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Ağaç, taş gibi şeylerin üzrini çentmek için kullanılan taş…
7. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 7 ortak ayet · G² 10 · Hayvanların ön ayaklarına denir
8. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Neredeyse o
9. [صرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…
10. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Half : Ense demektir
11. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
12. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 9 ortak ayet · G² 5 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
13. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
14. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
15. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sicim bağıdır
16. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Evye kuş yuvası demektir
17. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Korkuluk demektir
18. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
19. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
20. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
21. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Kesr(sin ile) kırık demektir
22. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · İşiten
23. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
24. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
25. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
26. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
27. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
28. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
29. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Saçak demektir
30. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فقه |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%85.md), [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md), [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md), [فطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [جهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin üzerindeki örtüyü yararak veya açarak ardındaki maksada, iç mantığa ve ince hakikate ulaşma |
| Çekirdek Özet 2 | Zahiri ifadenin, sesin veya olgunun ötesine geçip muradı ve gayeyi kalple kavrama yetisi |
| Çekirdek Özet 3 | Görünen veriden görünmeyen ilkeye (şahidden gaibe) intikal eden derinlikli kavrayış sistemi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fıkıh ilminin terim anlamı olan fer'î amelî hükümlerle sınırlamak veya salt zihinsel kuru bilgiyle özdeşleştirmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فق | Yarma, delme, kabuğunu çatlatıp açma ve içindekini dışarı çıkarma; nitekim [فقأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%A3.md) gözü patlatıp yarmayı, [فقح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AD.md) çiçeğin tomurcuğunu açmasını, [فقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1.md) omurgayı delip yarmayı, [فقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF.md) bütünlükten bir parçanın yarılarak ayrılıp yitmesini ifade eder | ه | Açma eylemini somut maddeden zihinsel ve kalbî idrake yöneltir; kapalılığı ve kapalılığın getirdiği engeli kaldırarak sözün ve varlığın saklı gayesini idrake açar |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | İfadenin, kelamın ve dışa vurulan zahirî verinin başlangıç noktası |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | İnce bir noktaya odaklanma, delip geçme, sınırları ve özü ayırt etme |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | İçte saklı olanın açığa çıkması, hayretle idrak etme ve görünür kılınma |
| فقه | Sözün ve kabuğun içinden ince bir odaklanmayla geçerek hakikati nefes gibi apaçık kılma | Zahirî sözün veya verinin kabuğunu yarıp içindeki ince manayı ortaya çıkarma hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin yarılması ve açılması (eş-şakku ve'l-feth); ayrıca devenin dişisinin gebe olup olmadığını veya çiftleşme arzusunu dış belirtilerinden anlayan tecrübeli ve ferasetli erkek deve için فحل فقيه denmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye döneminde kök, bir sözün veya durumun künhüne vakıf olma ve ince işaretleri kavrama anlamında kullanılmıştır; nitekim bedevî Arap kullanımında bir durumu tecrübeyle derinden kavrayan kimse hakkında فَقِهَ ibaresi yerleşik bir şahittir |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-Esîr ve Lisânü'l-Arab'ın kaydettiği üzere kökün aslı yarma ve açmadır (اشتقاقه من الشق والفتح); Hz. Ömer'in Cerîr b. Abdillâh'a hitaben Câhiliye'de seyid, İslâm'da ise kavrayış sahibi olduğunu belirtirken kullandığı فَقِهْتَ فَقَاهَةً ifadesi erken dönemin belirgin şahididir |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça فقه kökü, Sami dillerinde yarma, açma ve delme semantiğini taşıyan ikili فق çekirdeğine dayanır. Bu çekirdek, Güney ve Batı Sami kollarında fiziksel bir kabuğun çatlaması ve açığa çıkması anlamını korurken, Arapçada içe nüfuz etme ve bir meselenin künhüne varma şeklinde semantik bir soyutlama kazanmıştır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında aynı ikili kökten türeyen biçimler (örneğin Aramice p-q-ʿ kökünde görülen çatlama, yarılma) fiziksel yırtılma ve ortaya çıkma eylemlerini ifade eder. Arapçada son harf olan ه sesinin eklenmesiyle eylem, nesnenin fiziksel olarak parçalanmasından çok, sözün ve fikrin kapalılığının giderilmesi, iç yüzünün 'yarılıp' aydınlatılması yönünde özelleşmiştir. Erken Sami kök yapılarında zihinsel melekelerin çoğunlukla fiziksel bir eylemin (ayırma, yarma, bağlama) metaforlaşmasıyla teşekkül ettiği kuralı burada da geçerlidir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فق kök ailesi ([فقأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%A3.md), [فقح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AD.md), [فقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1.md), [فقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF.md)) | Çekirdeğin taşıdığı yarma ve açığa çıkarma niteliği, zihnin kapalı bir manayı yarıp açması şeklinde idrak alanına aktarılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Güney Sami yarma/çatlatma kökleri (Aramice p-q-ʿ vb.) | Fiziksel bütünlüğü bölüp açma semantiği ortak kök tabanına işaret eder; idrak manası Arapçada özgünleşmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik p-k / p-q yarıntı ve açıklık biçimleri | Erken tabakada kabuğun kırılması, çiçeğin açması gibi doğal eylemlerle bağlantılı kök ailesi | Muhtemel |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Gesenius, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فقه | Anlamlı | Bir şeyin iç yüzünü kavrama, idrak etme | Zahiri yarıp batınî manaya ve maksada ulaşma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [فهق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%82.md) | Anlamlı | Kabın veya suyun dolup taşması, genişleme | Bir hacmin sınırlarını aşacak derecede dolması ve açılması | Ortak çekirdek; Kur'an'da geçmez |
| قفه | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| قهف | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| هفق | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [هقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%82%D9%81.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فقه | Merkez | Derin idrak ve kavrayış | Sözün ve olgunun arkasındaki gaye ve inceliği yarıp çıkarma | Zahirden batına, sebepten maksada uzanan kavrayış |
| [فهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%85.md) | Komşu | Zihinsel alma ve kavrama | Bir hitabın ilk duyulduğunda zihne intikal eden manası | Kalbin ilk algılayışı; فقه kadar derin irtibat ve tahkik içermeyebilir |
| [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) | Komşu | Bir şeyi olduğu hal üzere kesin bilme | Nesnenin veya hükmün gerçekliğine muttali olma genel hali | Kapsayıcı genel bilgi; فقه bilginin maksadına ve çıkarımına odaklıdır |
| [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md) | Komşu | Zihni tutma, bağlama ve koruma | Nefsi heva ve yanlıştan alıkoyarak muhakeme etme | Bilgiyi eyleme bağlama ve frenleme; فقه ise iç manayı açmadır |
| [فطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D9%86.md) | Komşu | Sezgi ve uyanıklık | İpucundan hareketle gizli olanı süratle fark etme | Keskin zekâ ve zihnî çeviklik; فقه ise metodik bir vukuftur |
| [جهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84.md) | Zıt | Bilgisizlik, şuursuzluk ve kabalık | Hakikatin künhünden habersiz olma ve kavrayışsızlık hali | Hem bilginin hem de basiret ve derin idrakin yokluğu |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فقه | İnce ve derin kavrayış | Bir şeyin mahiyetine ve sözün asıl maksadına vakıf olma | Kesin |
| Latince | Intellectus, Jurisprudentia, Perspicacia | Derin anlama, hukukî basiret, sezgi | Intellectus kavramın içini okumayı (intus legere), prudentia ise basireti karşılar; dinî derinliği kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Deep understanding, insight, discernment, jurisprudence | Derin kavrayış, basiret, nüfuz ediş | Insight ve discernment zihnin derinliğini tam verir; kanun ve şeriat ilmi boyutu jurisprudence kelimesiyle karşılanır | Güçlü |
| Almanca | Tiefes Verständnis, Einsicht, Scharfsinn | İçgörü, derin idrak, basiret | Einsicht iç yüzü görme boyutunu, Verständnis genel anlamayı karşılar; fıkhî terimleşmeyi tek başına yansıtmaz | Güçlü |
| Fransızca | Pénétration d'esprit, entendement, discernement | Zihnin derine işlemesi, kavrayış | Pénétration engeli aşarak manaya nüfuz etmeyi çok iyi ifade eder; amelî-dinî boyutu ayrıca açıklama gerektirir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lalande Vocabulaire technique et critique de la philosophie.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَفْقَهُونَ / يَفْقَهُوهُ | Kalbî ve vicdanî idrakin yokluğu; hakikatin gayesini anlayamama | İnkârcıların ve münafıkların ayetleri dinleseler de kalplerindeki örtü sebebiyle muradı kavrayamamaları; Nisâ [4:78](https://lisan.digital/tr/ayet/4:78.md), En'âm [6:25](https://lisan.digital/tr/ayet/6:25.md), Enfâl [8:65](https://lisan.digital/tr/ayet/8:65.md), Münâfikûn [63:7](https://lisan.digital/tr/ayet/63:7.md) |
| تَفْقَهُونَ | Varlığın ve kozmik düzenin ontolojik tesbihini idrak edememe | İnsanın sınırlı duyusal algısının, eşyanın kendi lisanıyla yaptığı ibadeti çözemeyişi; İsrâ [17:44](https://lisan.digital/tr/ayet/17:44.md) |
| لِيَتَفَقَّهُوا | Dinin özünü, hükümlerin hikmetini ve gayesini öğrenmek için derinleşme | Toplumsal eğitim, bilinçlenme ve ümmetin dinî kavrayışını sağlamak üzere sorumluluk alma bağlamı; Tevbe [9:122](https://lisan.digital/tr/ayet/9:122.md) |
| نَفْقَهُ | Sözün muhtevasını ve ileri sürdüğü mantığı kabul etmeme / kavrayamama | Şuayb'ın kavminin, peygamberin tebliğ ettiği ahlakî ve iktisadi nizamın maksadını reddetmesi; Hûd [11:91](https://lisan.digital/tr/ayet/11:91.md) |
| يَفْقَهُوا | Muhatabın konuşulan sözü bütün derinliği ve maksadıyla anlaması | Hz. Mûsâ'nın tebliğ görevinin başında dilindeki düğümün çözülmesini niyaz etmesi bağlamı; Tâhâ [20:28](https://lisan.digital/tr/ayet/20:28.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman-marifet ilişkisi ve kalbin idrak fonksiyonu | فقه kökünün salt akıl yürütme mi yoksa kalbî basiret ve hidayetle açılan bir kavrayış mı olduğu; nitekim Ebû Hanîfe'nin inanç esaslarını el-Fıkhu'l-ekber olarak adlandırması | Akideyi ve varoluşsal gayeyi kavramayı sağlayan en üst idrak mertebesi |
| Fıkıh | Şer'î-amelî hükümlerin tafsilî delillerden çıkarılması | Kavramın lügat anlamı olan her türlü derin anlayıştan, ıstılahta yalnızca fürû-i fıkıh ve hukukî hüküm istinbatına tahsis edilmesi | Müctehidin naslardan amelî hükümleri illet ve hikmet bağı kurarak çıkarması |
| Tefsir | Muhatabın kalbindeki perdeler (ekinneh) ve fıkıh engeli | İnkârcıların 'anlamayışlarının' biyolojik veya zihinsel gerilik değil, ahlakî ve iradî bir kapalılık olduğu tespiti | Ayetlerin maksadına, ibret ve öğüt boyutuna nüfuz edebilme kabiliyeti |
| Hadis | Hayrın ölçüsü ve dinde derin kavrayış sahibi kılınma | 'Allah kime hayır dilerse onu dinde fakih kılar' nebevî beyanında fıkhın, dinin ruhunu ve nizamını bir bütün olarak özümseme anlamına gelmesi | İlmin amele, basirete ve hikmete dönüşmüş derinleşme hali |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin gayesini ve şeriatın maksatlarını anlama | Makâsıd idraki | Nasların harfî lafzına takılmayıp dinin ruhunu, adaleti ve hikmeti hayata taşıma | Lafızcılığı aşarak ilahî iradenin muradını kavrayan dinî bilinç | Kesin |
| İlmi | Veriden bilgiye, bilgiden hikmete geçiş yöntemi | Epistemik derinlik ve nüfuz | Şahidden gaibe, parçadan bütüne geçerek tümevarım ve istinbat yapma | Olaylar arasındaki nedensellik ve mantık örüntüsünü kurma yetisi | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal yapıyı ve güç dengelerini analiz etme | Stratejik basiret ve siyaset idraki | Düşmanın veya toplumun sosyolojik durumunu doğru tahlil ederek yönetme | Enfâl [8:65](https://lisan.digital/tr/ayet/8:65.md) ayetinde inkârcıların siyasi ve askerî hezimeti kavrayışsızlıklarına bağlanır | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet, ticaret ve kaynak dağılımının mantığını kavrama | İktisadi bilinç ve takdir yetisi | Rızkın ve iktisadi gücün asıl sahibini bilip kaynakları adil yönetme | Münâfikûn [63:7](https://lisan.digital/tr/ayet/63:7.md) ayetinde hazinelerin Allah'a ait olduğunu fıkhedemeyen dar bakış eleştirilir | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gürültü içindeki sinyali ayrıştırma (signal-to-noise ratio) ve derin örüntü tanıma (deep pattern recognition) | Yüzeydeki rastgele veya karmaşık verinin (kabuğun) filtrelenerek altındaki temel matematiksel fonksiyonun veya düzenleyici kanunun çekilip çıkarılması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yorumbilimsel döngü (hermeneutik daire) ve derin yapı analizi | Metnin veya insan eyleminin yalnızca dış görünüşüne (fenomen) değil, arkasında yatan niyet, anlam dünyası ve sosyo-kültürel bağlama nüfuz edilmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | فقه kökünü yalnızca şeklî, hukuki, katı ilmihal kurallarına ve fetva mekanizmasına indirgeyerek Kur'an'daki varoluşsal, ahlakî ve kalbî derin idrak boyutunu bütünüyle dışarıda bırakmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, kainatın tesbihini duymaktan (İsrâ [17:44](https://lisan.digital/tr/ayet/17:44.md)) insan ilişkilerindeki psikolojik bariyerleri aşmaya (Tâhâ [20:28](https://lisan.digital/tr/ayet/20:28.md)), siyasi-askerî analizden (Enfâl [8:65](https://lisan.digital/tr/ayet/8:65.md)) imanın kalbe kök salmasına kadar uzanan çok boyutlu bir anlama ve kavrama kapasitesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Din ile hayat arasındaki rabıtanın kopması; Kur'an'ın kalbe ve şuura hitap eden derin kavrayış çağrısının yerine şekilperest ve ruhsuz bir hukukçuluk anlayışının ikame edilmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an, insanın hakikate yabancılaşmasını zekâ geriliğiyle değil, 'fıkhetmeme' yani kalbin üzerindeki gaflet ve kibir örtüsüyle açıklar; kök, bilginin amele ve şuura dönüşüm anahtarıdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcı ve münafık karakterinin çözümlendiği ayetlerde, kainatın ontolojik ibadetini anlatan kozmolojik ayetlerde ve dinin öğrenilip topluma aktarılmasını emreden tebliğ/cihad ayetlerinde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | 'Anladım ama amel etmiyorum' veya 'biliyorum ama değişmiyorum' şeklindeki yapay zihnî ayrımları yıkar; gerçek kavrayışın kalbe, vicdana ve hayata tesir eden bütüncül bir idrak olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir örtünün veya kabuğun yarılarak açılarak altındaki gizli ve değerli cevherin ortaya çıkarılması.
- Soyut anlam: İşitilen sözün, görülen delilin veya yaşanan tecrübenin dış yüzeyini aşarak ardındaki ilahî maksadı, ahlakî ilkeyi ve hikmeti kalple idrak etme.
- Sistematik karşılık: Zahirî veriyi derin yapay bağlamıyla birleştiren, tümel hikmete ulaştıran dinamik epistemolojik intikal.
- LaTeX modeli: $$F: X \xrightarrow{\;\sigma\;} Y \implies \ker(\sigma) = \emptyset \quad \text{veya} \quad F(x) = \lim_{n \to \infty} \sum_{i=1}^{n} \nabla f(x_i)$$ Sade sembolik ifadeyle: $$F = \{x \in S \mid \psi(x) \cap \mu(x) \neq \emptyset\}$$ veya doğrudan soyut hareket modeli: $$F = \phi \circ \pi(X) \implies H$$
- LaTeX açıklaması: Burada $X$ dış dünyadaki lafız, ayet veya duyusal olguyu; $\pi$ zahiri kabuğu yaran ve öze odaklanan algısal işlemi; $\phi$ iç mantığı ve hikmeti çıkaran derin basiret fonksiyonunu; $H$ ise ulaşılan hakikat ve gayeyi temsil eder. Formül, dış girdinin ($X$) kabuğunun kırılarak içindeki mana cevherinin ($H$) elde edilmesini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (20 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%82%D9%87/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/4:78.md) — يَفْقَهُونَ

أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِككُّمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمَا لِهَؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا

Meal (IK): Nerede olursanız olun, sağlam kaleler içinde dahi olsanız ölüm sizi bulacaktır. İman etmeyenlere bir iyilik gelirse: Bu, Allah’tandır. Bir kötülük erişirse de: Bu senin yüzündendir, derler. De ki: Hepsi Allah tarafındandır. Bunlara ne oluyor ki hiçbir sözü anlamaya yanaşmıyorlar?

### [En'am 6:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/6:25.md) — يَفْقَهُوهُ

وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِهَا حَتَّى إِذَا جَاءُوكَ يُجَادِلُونَكَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ

Meal (IK): İçlerinden seni dinleyenler vardır. Halbuki Biz, onu anlarlar diye, kalblerine örtüler, kulaklarına da ağrılık koyduk. Onlar her ayeti görseler de yine inanmazlar. Hatta sana geldiklerinde, seninle çekişirler. O küfredenler derler ki; Bu, eskilerin masallarından başka birşey değildir.

### [En'am 6:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/6:65.md) — يَفْقَهُونَ

قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ

Meal (IK): De ki: Üstünüzden ve altınızdan size azab göndermeye, sizi fırka fırka yapıp kiminizin hıncını kimine tattırmaya Kadir olan O’dur. Bak; onlar iyice anlasınlar diye ayetlerimizi nasıl açıklıyoruz.

### [En'am 6:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/6:98.md) — يَفْقَهُونَ

وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ

Meal (IK): Ve O’dur; sizi bir tek nefisten yaratmış olan. Sonra bir karar yeri, bir de emanet yeri vardır. Ayetlerimizi, anlayan bir kavim için uzun uzadıya açıkladık.

### [Araf 7:179](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/7:179.md) — يَفْقَهُونَ

وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz cinn ve insanlardan bir çoğunu cehennem için yarattık. Onların kalbleri vardır; anlamazlar, gözleri vardır; görmezler, kulakları vardır; duymazlar. Onlar; hayvanlar gibidirler, hatta daha da sapıktırlar. İşte onlar; gafillerin kendilerdir.

### [Enfal 8:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/8:65.md) — يَفْقَهُونَ

يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ

Meal (IK): Ey Peygamber; mü’minleri savaşa teşvik et. Eğer sizden sabreden yirmi kişi bulunursa; ikiyüz kişiyi mağlup ederler. Eğer sizden yüz kişi bulunursa; küfretmiş olanlardan binini mağlup ederler. Çünkü onlar, anlamazlar güruhu dur.

### [Tevbe 9:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/9:81.md) — يَفْقَهُونَ

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ

Meal (IK): Allah’ın peygamberine muhalefet için geri kalanlar, oturup kalmalarına sevindiler. Allah yolunda mallarıyla, canlarıyla cihad etmek hoşlarına gitmedi. Bu sıcakta savaşa çıkmayın, dediler. De ki: Cehennem ateşi daha sıvaktır. Keşke bilselerdi.

### [Tevbe 9:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/9:87.md) — يَفْقَهُونَ

رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ

Meal (IK): Geri kalanlarla birlikte oturmaya razı oldular. Kalblerine mühür vurulmuştur onların. Bu yüzden onlar iyice anlamazlar.

### [Tevbe 9:122](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/9:122.md) — لِيَتَفَقَّهُوا

وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ

Meal (IK): Mü’minlerin hepsi de seferber olacak değildirler. Her topluluktan bir taifenin dinini iyi öğrenmek ve kendisine döndüklerinde kavmini uyarmak üzere geri kalmaları gerekmez mi? Olur ki kaçınırlar. 9

### [Tevbe 9:127](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/9:127.md) — يَفْقَهُونَ

وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ

Meal (IK): Bir sure indiği zaman; birbirlerine bakarlar ve: Sizi bir kimse görüyor mu? der, sonra dönüp giderler. Allah, onların kalblerini döndürmüştür. Çünkü onlar, anlamazlar güruhudur.

### [Hud 11:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/11:91.md) — نَفْقَهُ

قَالُوا يَاشُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيرًا مِمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا وَلَوْلَا رَهْطُكَ لَرَجَمْنَاكَ وَمَا أَنْتَ عَلَيْنَا بِعَزِيزٍ

Meal (IK): Dediler ki: Ey Şuayb; söylediklerinin çoğunu anlamıyor ve seni aramızda cidden zayıf görüyoruz. Taraftarların olmasaydı, seni taşlardık. Esasen sen, bizim yanımızda şerefli kimse de değilsin.

### [İsra 17:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/17:44.md) — تَفْقَهُونَ

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا

Meal (IK): Yedi gök, yeryüzü ve içinde bulunanlar; O’nu tesbih ederler. O’nu hamd ile tesbih etmeyen hiç bir şey yoktur. Ama siz, onların tesbihlerini anlamazsınız. Muhakkak ki O; Halim, Gafur olandır.

### [İsra 17:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/17:46.md) — يَفْقَهُوهُ

وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا

Meal (IK): Onu anlarlar diye kalblerine örtüler koyduk. Kulaklarına da ağırlık. Kur’an’da Rabbını tek olarak zikrettiğin zaman da onlar nefret ederek arkalarına döner giderler.

### [Kehf 18:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/18:57.md) — يَفْقَهُوهُ

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا

Meal (IK): Kendisine Rabbının ayetleri anlatılıp da, onlardan yüz çeviren ve önceden yaptıklarını unutan kimseden daha zalim kim vardır? Biz, onların kalblerinin üstüne; onu iyice anlamalarına engel olan örtüler, kulaklarına da ağırlık koyduk. Sen, onları hidayete çağırsan da; onlar asla hidayete gelmezler.

### [Kehf 18:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/18:93.md) — يَفْقَهُونَ

حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمَا قَوْمًا لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا

Meal (IK): En sonunda iki dağın arasına varınca; orada hemen hemen hiç bir söz anlamayan bir kavme rastladı.

### [Taha 20:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/20:28.md) — يَفْقَهُوا

يَفْقَهُوا قَوْلِي

Meal (IK): Sözümü iyi anlasınlar.

### [Fetih 48:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/48:15.md) — يَفْقَهُونَ

سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلَى مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونَا كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنَا بَلْ كَانُوا لَا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًا

Meal (IK): Siz, ganimetleri almak için gittiğinizde; geride bırakılanlar diyeceklerdir ki: Bırakın, biz de arkanıza düşelim. Onlar, Allah’ın kelamını değiştirmek isterler. De ki: Bize uymayacaksınız. Allah, daha önce böyle buyurmuştur. Size; hayır, bizi çekemiyorsunuz, diyeceklerdir. Hayır onlar, pek az anlayan kimselerdir.

### [Haşr 59:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/59:13.md) — يَفْقَهُونَ

لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ

Meal (IK): Doğrusu onların kalbine korku salan; Allah’tan çok, sizlersiniz. Çünkü onlar anlamazlar güruhudur.

### [Münafikun 63:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/63:3.md) — يَفْقَهُونَ

ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا فَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ

Meal (IK): Bu, önce iman edip sonra küfretmiş olmalarındandır. Bunun üzerine kalbleri mühürlenmiştir, artık hiç anlamazlar.

### [Münafikun 63:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/ayet/63:7.md) — يَفْقَهُونَ

هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لَا تُنْفِقُوا عَلَى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا وَلِلَّهِ خَزَائِنُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَكِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَا يَفْقَهُونَ

Meal (IK): Onlar öyle kimselerdir ki; Allah’ın peygamberinin yanında bulunanlar için hiç bir şey infak etmeyin de dağılıp gitsinler, derler. Halbuki göklerin ve yerin hazineleri Allah’ındır. Ama o münafıklar, bunu anlamazlar.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والقاف والفاء معهما
ف ه ق، ف ق ه مستعملان فقط
فهق:
الفَهْقَةُ: عظم عند فائق الرأس، مُشْرفٌ على اللّهاة، وهو العظمُ الذي يَسْقُطُ على اللَّهاةِ فيقال: فُهِقَ الصّبيُّ. قال:
قد يَجَأُ الفَهْقَةَ حتّى تَنْدَلِقْ
أي: يَجَأُ القفا حتى تَسْقُطَ الفَهْقَةُ من باطن.
والفَهَقُ: اتّساعُ كلِّ شيءٍ يَنْبُعُ منه ماءٌ أو دمٌ. نقول: انفهقتِ الطّعنةُ وانفهقت العين، وأرضٌ تَنْفهِقُ مياهاً عِذاباً. قال رؤبة:
صفقنَ أيديهنّ في الحَوْمِ الفَهَقْ
ويروى: المَهَق. والفَهَقُ: الامتلاء. قال:
وأَطعَنُ الطَّعْنَةَ النّجلاءَ عن عُرُضٍ		تنقي المسابير بالإزّبادِ والفَـهَـقِ
والفَيْهَقُ: الواسِعُ من كلّ شيء، حتّى قيل: مفازةٌ فَيْهَقٌ.
ورجلٌ متفيهق، أي: مُتَفَتّحٌ بالبذَخ، يقال: هو يَتَفَيْهَقُ علينا بمال غيره.
فقه:
الفِقْهُ: العِلْم في الدّين. يقالُ: فَقُهَ الرّجل يَفْقُهُ فِقْهاً فهو فَقيهٌ.
وفَقِهَ يَفْقَهُ فِقْهاً إذا فَهِمَ. وأفقهتُه: بَيَّنْتُ لهُ. والتَّفَقُّهُ: تَعَلُّمُ الفِقْهِ.

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **القاف** ve **الفاء** onlarla birlikte

**ف ه ق**، **ف ق ه** yalnızca kullanılmış olan ikisidir.

**فهق**:
**الفَهْقَةُ**: başın tepesinin üst tarafında bir kemiktir; **اللّهاة** üzerine çıkıntılıdır; o, **اللَّهاة** üzerine düşen kemiktir; bu yüzden “**فُهِقَ الصّبيُّ**” denir. Dedi ki:
قد يَجَأُ **الفَهْقَةَ** حتّى تَنْدَلِقْ
Yani: enseyi dürter, ta ki **الفَهْقَةُ** iç taraftan düşsün.

Ve **الفَهَقُ**: kendisinden su veya kan fışkıran her şeyin genişlemesidir. Deriz ki: “**انفهقتِ الطّعنةُ**” ve “**انفهقت العين**”; ve “tatlı sular fışkırtan bir yer: **أرضٌ تَنْفهِقُ مياهاً عِذاباً**.” Rü’be dedi ki:
صفقنَ أيديهنّ في الحَوْمِ **الفَهَقْ**
Ve şöyle rivayet edilir: **المَهَق**. Ve **الفَهَقُ**: doluluktur. Dedi ki:
وأَطعَنُ الطَّعْنَةَ النّجلاءَ عن عُرُضٍ		تنقي المسابير بالإزّبادِ والفَـهَـقِ

Ve **الفَيْهَقُ**: her şeyden geniş olan; hatta denildi ki: “geniş bir çöl: **مفازةٌ فَيْهَقٌ**.”

Ve **رجلٌ متفيهق**: yani, böbürlenme ile açılıp saçılan; denir ki: “o, başkasının malıyla bize karşı **يَتَفَيْهَقُ**.”

**فقه**:
**الفِقْهُ**: dinde ilimdir. Denir ki: “**فَقُهَ الرّجل يَفْقُهُ فِقْهاً**; o halde o **فَقيهٌ**’dir.”

Ve “**فَقِهَ يَفْقَهُ فِقْهاً**” anladığı zaman (böyledir). Ve “**أفقهتُه**”: ona açıkladım. Ve **التَّفَقُّهُ**: **الفِقْهِ** öğrenmektir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفِقْهُ: الفهمُ. قال أعرابيٌّ لعيسى بن عمر: "شَهِدْتَ عليك بالفِقْهِ". تقول منه: فَقِهَ الرجلُ، بالكسر. وفلانٌ لا يَفْقَهُ ولا يَنْقَهُ. وأفْقَهْتُكَ الشيء. ثم خُصَّ به عِلْمُ الشريعة، والعالِمُ به فَقيهٌ، وقد فَقُهَ بالضم فَقاهَةً، وفَقَّهَهُ الله. وتَفَقَّهَ، إذا تعاطى ذلك. وفاقَهْتُهُ، إذا باحثتَه في العلم.

##### Türkçe

**الفِقْهُ**: anlama. Bir bedevî, Îsâ b. Ömer’e dedi ki: “Sana **الفِقْهِ** ile şahitlik ettim.” Ondan şöyle dersin: adam **فَقِهَ** oldu, kesre ile. Ve falan kimse ne **يَفْقَهُ** eder ne de **يَنْقَهُ** eder. Ve sana şeyi **أفْقَهْتُكَ** ettim. Sonra bununla şeriat ilmi tahsis edildi; onunla âlim olana **فَقيهٌ** denir. Ve damme ile **فَقُهَ** oldu; **فَقاهَةً** (fıkıhlılık) olarak. Ve Allah onu **فَقَّهَهُ** etti. Ve **تَفَقَّهَ** etti; o işi üstlendiği zaman. Ve onunla **فاقَهْتُهُ** ettim; ilimde onunla mübahase ettiğin zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الهاء والقاف مع الفاء
فهق ، فقه : ( مستعملان ) .
بِعَارِي النَّوَاهِقِ صَلْتِ الجبي
نِ يَسْتَنُّ كالتَّيْس ذي الحُلَّبِ
فهق : قال الليث : الفَهْقَةُ : عظمٌ عند فائِق الرأس ، مشرفٌ على اللَّهاة ، وهو العظم الذي يسقط على اللَّهاة فيقال : نُهِقَ الصبيّ ، وقال رؤبة :
قد يَجَأُ الفَهْقَةَ حتى تَنْدَلِقْ
أي : يَجَأُ القفا حتى تسقط الفهْقَةُ من باطن . ثعلب عن ابن الأعرابيّ الفَهْقَةُ : مَوْصِلُ العُنُق والرأسِ ، وهي آخرُ خَرَزة في العنق . وقال الليث : الفَهَقُ : اتساع كل شيء ينبع منه ماءٌ أو دمٌ . تقول : انْفَهَقت الطعنةُ ، وانفهقت العينُ ؛ وهي : أرض تَتَفَهَّقُ مياهاً عِذَاباً ؛ وقال الشاعر :
وأطْعَنُ الطَّعْنَةَ النَّجْلاءَ عن عُرُضٍ
تَنْقِي المَسابِيرَ بالإزْبَادِ والفَهَقِ
قال : والفَيْهَقُ : الواسع من كل شيء ، يقال : مفازَةٌ فَيْهَقٌ . شمِرُ عن ابن الأعرابيّ : أرض فَيْهَقٌ وفَيْحَقٌ ؛ وهي : الواسعة ؛ قال رؤبة :
وَإِنْ عَلَوْا من فَيْفِ خَرْقٍ فَيْهَقَا
أَلْقَى به الآلُ غديراً دَيْسَقَا
قال : وانفهقّ الشيءُ : إذا اتسع ؛ وقال رؤبة :
وانْشَقّ عنها صَحْصَحَانُ المُنْفَهِقْ
قال : ومنه يقال : انْفَهَقَ في الكلامِ وتَفَيْهَقَ : إذا توسّع فيه ؛ وقال الفرزدق :
تَفَيْهَقَ بالعِرَاقِ أَبُو المُثَنَّى
وعلَّمَ قَوْمَهُ أَكْلَ الخَبِيصِ
ورِوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إنّ أبغَضكم إليّ الثَّرْثَارُون المُتَفَيْهِقُون ، قيل : يا رسول الله ، وما المُتَفَيْهِقُون ؟ قال : المتكبّرون ) . قال أبو عبيد ، قال الأصمعيّ : أصل الفَهَقِ : الامتلاءُ ، فمعنى المتفَيْهِق : الذي يتوسّع في كلامه ويَفْهَقُ به فَمَه ؛ وقال الأعشى :
تَرُوحُ على آلِ المُحَلقِ جَفْنَةٌ
كَجَابِيَةِ الشّيخِ العِراقيّ تَفْهَقُ
يعني : الامتلاء . وقال الليث : المُتَفَيْهِقُ : الذي يتفتح بالبذَخ . يقال : هو يَتَفَيْهَقُ علينا بمالِ غَيْرِه . وقال ابن الأعرابيّ : كل شيء تَوَسَّع فقد تَفَهَّق . وبئر مِفْهَاقٌ : كثيرة الماء ؛ قال حسّان :
على كُل مِفْهَاقٍ خَسِيفٍ غُرُوُبها
تُفَرغُ في حَوْضٍ مِنَ الماءِ أَسْجَلاَ
قال : الغُروبُ ههنا : ماؤها . وقال الأصمعيّ : حدثنا قُرَّة بن خالد قال : سئل عبدُ اللَّهِ بن عثى عن المُتَفَيْهِقِ ، فقال : هو المتفَخّم المتفتح المتَبَخْتِر . وفي الحديث : أَنَّ رجُلاً يخرجُ من النار فَيُدْنَى من الجنَّة فَتَنْفَهِقُ ؛ أي : تَنْفَتح وتتسِع . والفَيْهَقُ : البلد الواسع . المنذريّ عن ثعلب عن سلمة عن الفرّاء ، قال : يقال : بات صَبِيُّهَا على فَهَقٍ : إذا امتلأ من اللَّبَنِ .
فقه : قال الليث : الفِقْهُ : العِلْمُ في الدّين ، يقال : فَقِهَ الرجل يَفْقَهُ فهو فَقِيهٌ ، وأفْقَهْتُه أَنَا ؛ أي : بيَّنْتُ له تعلُّمَ الفقه . قلت أنا ، يقال : فَقِه فُلانٌ عَني ما بيَّنْتُ له ، يَفْقَهُ فِقْهاً : إذا فَهِمَه . وقال لي رجل من بني كلاب ، وهو يصف لي شيئاً فلما فَرغ من كلامه قال لي : أَفقِهْتَ ؟ يريد : أَفَهِمْتَ ؟ والفِقْهُ هو : الفَهْمُ . قال : أُوتِيَ فلانٌ فِقْهاً في الدين ؛ أي : فَهْماً فيه . ودعا النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) لابن عباس وقال : ( اللَّهُمَّ عَلمْهُ الدّينَ وَفقهْهُ في التأويل ) ؛ أي : فهمه تأويله ، فاستجاب اللَّهُ جلّ وعزّ دُعاء نبيه فيه ، وكان من أَعْلَمِ الناس بكتاب اللَّهِ في زمانه ، ولم يُلْحَقْ شأْوه من بعده . وأَمَّا فَقُهَ الرجلُ ، بضم القاف ، فإنما يُستعملُ في النّعت . يقال : رجل فَقِيهٌ وقد فَقُهَ يَفْقُهُ فَقَاهَةً : إذا صار فَقِيهاً . وفي حديث سَلْمانَ أَنَّه نزل على نَبَطِيَّةٍ بالعراق ، فقال لها : هل هنا مكان نظيفٌ أُصلّي فيه ؟ فقالت : طَهرْ قلبَك وصَل حيث شئت . فقال سَلْمَانُ : فَقِهَتْ . قال شمر : معناه أنها فَقِهَتْ هذا المعنى الذي خاطَبَتْهُ به . ولو قال فَقَهَتْ ، كان معناه : صارتْ فَقِيهَةً . يقال : فَقِهَ عَني كلاَمِي يَفْقَهُ ؛ أي : فَهِمَ ، وما كان فَقِيهاً ولقد فَقِهَ وَفَقُهَ . وقال ابن شميل أعجبني فَقَاهَتُه ؛ أي : فِقْهُهُ . وقال أبو بكر . رجل فَقِيهٌ ؛ أي : عَالِمٌ . وكل عالمٍ بشيءٍ فهو فَقِيهٌ ، من ذلك قولُهم فلانٌ ما يَفْقَهُ ولا يَنْقَهُ ؛ معناه لا يَعلَمُ ولا يَفْهَمُ . قال : وفَقِهْتُ الحديثَ أَفْقَهُهُ : إذا فهمَه . وفَقِيهُ العربِ : عالمُ العربِ . وقول اللَّهِ : ( لِّيَتَفَقَّهُواْ فِى الدِّينِ ) ( التّوبَة : 122 ) ، معناه : ليكونوا علماءَ به .

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **القاف** ile **الفاء**
**فهق** , **فقه** : (ikisi de kullanılmıştır).
**بِعَارِي النَّوَاهِقِ صَلْتِ الجبي**
**نِ يَسْتَنُّ كالتَّيْس ذي الحُلَّبِ**
**فهق** : Leys dedi: **الفَهْقَةُ**: başın tepesinin üst tarafında, küçük dileğin üzerine çıkıntı yapan bir kemiktir; o, küçük dileğin üzerine düşen kemiktir; bu yüzden “çocuk **نُهِقَ** oldu” denir. Rü’be dedi:
**قد يَجَأُ الفَهْقَةَ حتى تَنْدَلِقْ**
Yani: ensenin arkasını dürter de **الفهْقَةُ** iç taraftan düşer. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَهْقَةُ**: boyun ile başın birleşim yeridir; boyundaki son halkadır. Leys dedi: **الفَهَقُ**: kendisinden su veya kan fışkıran her şeyin genişlemesidir. Dersin ki: “mızrak yarası **انْفَهَقت** oldu” ve “göz **انفهقت** oldu”; o: tatlı sular fışkırtan bir arazidir; şair dedi:
**وأطْعَنُ الطَّعْنَةَ النَّجْلاءَ عن عُرُضٍ**
**تَنْقِي المَسابِيرَ بالإزْبَادِ والفَهَقِ**
Dedi: **الفَيْهَقُ**: her şeyin geniş olanıdır; “geniş bir çöl: **مفازَةٌ فَيْهَقٌ**” denir. Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: **أرض فَيْهَقٌ** ve **فَيْحَقٌ**; o: geniş olandır; Rü’be dedi:
**وَإِنْ عَلَوْا من فَيْفِ خَرْقٍ فَيْهَقَا**
**أَلْقَى به الآلُ غديراً دَيْسَقَا**
Dedi: **وانفهقّ الشيءُ**: genişlediği zaman; Rü’be dedi:
**وانْشَقّ عنها صَحْصَحَانُ المُنْفَهِقْ**
Dedi: bundan dolayı “sözde **انْفَهَقَ**” ve **تَفَيْهَقَ** denir: onda genişlediği zaman. Ferazdak dedi:
**تَفَيْهَقَ بالعِرَاقِ أَبُو المُثَنَّى**
**وعلَّمَ قَوْمَهُ أَكْلَ الخَبِيصِ**
Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) rivayet edildi ki dedi: “Şüphesiz bana göre en nefret edileniniz, çok konuşan **الثَّرْثَارُون** **المُتَفَيْهِقُون**’dur.” Denildi ki: “Ey Allah’ın Resûlü, **المُتَفَيْهِقُون** nedir?” Dedi: “Kibirlenenlerdir.” Ebû Ubeyd dedi, Asma‘î dedi: **الفَهَقِ**’ın aslı: doluluktur; öyleyse **المتفَيْهِق**’in manası: sözünde genişleyen ve onunla ağzını **يَفْهَقُ** eden kimsedir. A‘şâ dedi:
**تَرُوحُ على آلِ المُحَلقِ جَفْنَةٌ**
**كَجَابِيَةِ الشّيخِ العِراقيّ تَفْهَقُ**
Yani: doluluk. Leys dedi: **المُتَفَيْهِقُ**: böbürlenme ile açılıp saçılan kimsedir. Denir ki: “başkasının malıyla bize karşı **يَتَفَيْهَقُ** eder.” İbnü’l-A‘râbî dedi: her şey genişledi mi, **تَفَهَّق** etmiştir. **وبئر مِفْهَاقٌ**: suyu çok olan (kuyu); Hassân dedi:
**على كُل مِفْهَاقٍ خَسِيفٍ غُرُوُبها**
**تُفَرغُ في حَوْضٍ مِنَ الماءِ أَسْجَلاَ**
Dedi: **الغُروبُ** burada: onun suyudur. Asma‘î dedi: bize Kurra b. Hâlid haber verdi, dedi: Abdullah b. ‘Asâ’ya **المُتَفَيْهِقِ** hakkında soruldu; dedi ki: o, şişkinleşen, açılıp saçılan, salınarak yürüyendir. Hadiste: “Bir adam ateşten çıkar; cennete yaklaştırılır da **فَتَنْفَهِقُ**”; yani: açılır ve genişler. **الفَيْهَقُ**: geniş beldedir. Münzirî, Sa‘leb’den, o da Seleme’den, o da Ferrâ’dan: dedi ki: “Onun çocuğu **على فَهَقٍ** üzere geceledi” denir: sütten dolduğu zaman.

**فقه** : Leys dedi: **الفِقْهُ**: dinde ilimdir. Denir ki: adam **فَقِهَ** eder, **يَفْقَهُ**; o hâlde o **فَقِيهٌ**’dir. Ben ona **أفْقَهْتُه**; yani: ona fıkhı öğrenmeyi açıkladım. Ben dedim: “Falanca, ona açıkladığımı benden **فَقِه** etti, **يَفْقَهُ فِقْهاً**”; yani: onu anladığı zaman. Benî Kilâb’dan bir adam bana dedi—bir şeyi bana vasfediyordu—konuşmasını bitirince bana dedi ki: “**أَفقِهْتَ**?”; “**أَفَهِمْتَ**?” demek istiyor. **الفِقْهُ**: o, anlamadır. Dedi: “Falancaya dinde **فِقْهاً** verildi”; yani: onda anlayış. Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) İbn Abbâs için dua etti ve dedi: “Allah’ım, ona dini öğret ve onu te’vilde **فقهْهُ** kıl”; yani: ona onun te’vilini anlama ver. Böylece Allah—azze ve celle—onun hakkında peygamberinin duasını kabul etti; o, kendi zamanında Allah’ın kitabını en iyi bilen insanlardandı; ondan sonra onun derecesine erişilmedi. Ama adamın **فَقُهَ** olması—**القاف**’ın dammesiyle—ancak sıfatta kullanılır. Denir ki: “adam **فَقِيهٌ**’dir” ve “**فَقُهَ يَفْقُهُ فَقَاهَةً**”; yani: fakih olduğu zaman. Selmân’ın hadisinde: Irak’ta bir Nabatî kadının yanına indi; ona dedi ki: “Burada içinde namaz kılacağım temiz bir yer var mı?” O dedi ki: “Kalbini temizle ve dilediğin yerde namaz kıl.” Selmân dedi ki: “**فَقِهَتْ**.” Şemir dedi: manası, ona hitap ettiği bu manayı onun **فَقِهَتْ** olmasıdır. Eğer “**فَقَهَتْ**” deseydi, manası: **فَقِيهَةً** oldu (fakih oldu) olurdu. Denir ki: “Sözümü benden **فَقِهَ** etti, **يَفْقَهُ**”; yani: anladı; o fakih değildi, ama gerçekten **فَقِهَ** etti ve **فَقُهَ** oldu. İbn Şümeyl dedi: onun **فَقَاهَتُه** hoşuma gitti; yani: onun **فِقْهُهُ**. Ebû Bekir dedi: “adam **فَقِيهٌ**”; yani: âlim. Bir şeyde âlim olan herkes **فَقِيهٌ**’dir. Bundan, onların “falanca ne **يَفْقَهُ** eder ne de **يَنْقَهُ** eder” sözüdür; manası: bilmez ve anlamaz. Dedi: “**وفَقِهْتُ الحديثَ أَفْقَهُهُ**”: onu anladığım zaman. **وفَقِيهُ العربِ**: Arapların âlimidir. Allah’ın sözü: **( لِّيَتَفَقَّهُواْ فِى الدِّينِ )** (**التّوبَة**: 122); manası: onda âlimler olsunlar diye.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والقاف وما يثلثهما)
(فقم) الفاء والقاف والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اعوجاج وقلة استقامة. من ذلك الأمْرُ الأفْقَمُ، هو الأعوج. والفَقَم: أن تتقدَّمَ الثَّنايا السُّفلى فلا تقَعَ عليها العُليا. وهذا هو أصل الباب: وزعم أبو بكر([1]) : أنَّ الفَقَم الامتلاء. يقال: أصاب من الماء حَتَّى فَقِمَ، هو أصل الباب. فإن كان هذا صحيحاً فهو أيضاً من قياسه.
(فقه) الفاء والقاف والهاء أصلٌ واحد صحيح، يدلُّ على إدراكِ الشَّيء والعِلْمِ به. تقول: فَقِهْتُ الحديث أفْقَهُه. وكلُّ عِلْمٍ بشيءٍ فهو فِقْه. يقولون: لا يَفْقَه ولا يَنْقَه. ثم اختُصَّ بذلك علمُ الشّريعة، فقيل لكلِّ عالم بالحلال والحرام: فقيه. وأَفْقَهْتُك الشَّيءَ، إذا بَيّنْتُه لك.
(فقأ) الفاء والقاف والهمزة يدلُّ على فَتْح الشيء، وتفتُّحه. يقال: تفقَّأت السَّحابةُ عن مائها، إذا أرسلَتْه، كأنَّها تفتحت عنه.
ومن ذلك: الفَقْء([2]) ، وهي السَّابِياءُ الذي ينفرج عن رأس المولود. ومنه فَقَأْتُ عينَه أفقؤها. فأما الفُقَى مليَّنٌ فجمع فُوقٍ، وهو مقلوبٌ وليس من هذا الباب. قال:
ونَبْلِي وفُقاهَا كـ  *** ـعَراقيبِ قَطاً طُحْلِ([3])
(فقح) الفاء والقاف والحاء يدلُّ على مِثْلِ ما ذكرناه قبلَه من التفتُّح. من ذلك الفُقَّاحُ: نور الإذْخِر، سمِّي بذلك لتفتُّحه، ويقال بل نور الشّجرِ كلُّه فُقَّاح. ويقال: فَقَّح الجَروُ: فتّح عينَيه. قال الشَّاعر:
وأكحُلْكَ بالصَّابِ أَو بالجَلاَ  *** فَفَقِّحْ لذلك أو غمِّضِ([4])
(فقد) الفاء والقاف والدال أصيل يدلُّ على ذَهاب شيء وضَياعِه. من ذلك قولهم. فَقَدت الشَّيء فَقْداً. والفاقد: المرأة تَفْقِد ولدَها أو بعلها، والجمع فَواقِد. فأمَّا قولُك: تفقَّدْتُ الشَّيءَ، إذا تطلّبتَه، فهو من هذا أيضاً، لأنَّك تطلبه عند فقدك إيَّاه. قال الله تعالى: ﴿وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لا أَرَى الهُدْهُدَ أَمْ كانَ مِنَ الغَائِبِينَ﴾  [النمل 20].
(فقر) الفاء والقاف والراء أَصلٌ صحيح يدلُّ على انفراجٍ في شيء، من عضوٍ أو غير ذلك. من ذلك: الفَقَار للظَّهر، الواحدة فَقَارةٌ، سمِّيت للحُزُوز والفُصول التي بينها([5]) . والفقير: المكسور فَقَارِ الظَّهر. وقال أهل اللُّغة: منه اشتُقَّ اسمُ الفقير، وكأنه مكسورُ فَقَار الظَّهر، من ذِلَّتِهِ ومَسْكَنتِه. ومن ذلك:
فقْرَتْهم الفاقرة، وهي الدَّاهية، كأنها كاسرةٌ لفَقار الظهر. وبعضُ أهلِ العلم يقولون: الفَقير: الذي له بُلْغَةٌ من عَيْشٍ* ويحتجُّ بقوله:
أمَّا الفَقير الذي كانت حَلُوبَتُه  *** وَفْقَ العِيال فلم يُترَك له سَبَدُ([6])
قال: فجعل لـه حَلوبةً، وجعَلَها وَفْقاً لعياله، أي قوتاً لا فَضْلَ فيه. وأمَّا الفقير فإنَّه مَخرَج الماءِ من القناة، وقياسُه صحيح، لأنّه هُزِم في الأرض وكُسِر. وأمَّا قولهم: أفْقَرَكَ الصَّيدُ، فمعناه أنَّه أمكَنَك من فَقَارِه حتَّى ترمِيَه. ويقال: فَقَرْتُ البعيرَ، إذا حَزَزتَ خَطمَه ثم جعلتَ على موضع الحزِّ الجَرِيرَ لتُذِلَّه وتَرُوضَه. وأفْقَرتُكَ ناقتي: أعَرْتُك فَقَارَها لتركبَها. وقول القائل:
* مَا ليلةُ الفَقير إِلاَّ شَيطانْ([7]) *
فالفقير ها هنا: رَكيٌّ معروف([8]) . ويقال: فَقَرت للفَسِيل، إذا حفَرْتَ له حينَ تغرسه، وفَقَرت الخَرَزَ، إذا ثقبتَه. وسَدَّ اللهُ مَفاقِره، أي أغناه وسَدَّ وجوهَ فقره([9]) . قال:
وإِنَّ الذي ساقَ الغنَى لابنِ عامرٍ  *** لَرَبِّي الذي أرجو لسدِّ مَفاقرِي([10])
(فقس) الفاء والقاف والسين. يقولون: فَقسَ: مات([11]) .
(فقص) الفاء والقاف والصاد ليس بشيء، إلا أنَّهم يقولون: فُقِصَت البيضةُ عن الفَرْخ.
(فقع) الفاء والقاف والعين. اعلمْ أنَّ هذا البابَ وكلِمَهُ غيرُ موضوعٍ على قياس، وهي كلماتٌ متبايِنة.
من ذلك الفَقْع: ضَربٌ من الكَمأَة، وبه يشبَّه الرّجلُ الذَّليل فيقال: "هُوَ أذَلُّ من فَقْعٍ بقاع([12]) ". والفَقْع: الحُصَاص([13]) . وهذا من قولهم: فَقَّع بأصابعه: صَوَّت.
وممّا([14]) لا يشبه الذي قبلَه صفةُ الأصفر، يقال أصفرُ فاقع. ويقولون: الإفقاع. سُوء الحال، يقال منه: أفْقَعَ. وفَواقع الدَّهر: بَوائِقُه فأمَّا الفُقَّاع فيقال إنّه عربيّ. قال الخليل: سمِّي فُقّاعاً لما يرتفع في رأسه من الزَّبد. قال: والفَقاقيع كالقوارير فوق الماء.
--------------ـــ
([1]) النص التالي ليس في الجمهرة، فلعله في كتاب آخر لابن دريد.
([2]) في الأصل: "الفقوء"، صوابه في المجمل واللسان. وأما الفقوء بالضم فهو جمع الفقء.
([3]) البيت للفند الزماني، أو لامرئ القيس بن عابس الكندي، كما في اللسان (فوق، دفنس) وأخبار النحويين البصريين لأبي سعيد السيرافي 29. وانظر قصيدة البيت عند السيرافي. وابن قتيبة في مقدمة الشعر والشعراء، واللسان (دفنس).
([4]) نسب البيت للمتنخل الهذلي، كما في اللسان (جلا). وقال ابن بري: الصواب أنه لأبي المثلم الهذلي. وأنشده ابن سيده في المخصص (15: 122) بدون نسبة، برواية: "ففقح لكحلك".
([5]) في الأصل: "بينها وبين"، وكلمة "وبين" مقحمة.
([6]) البيت للراعي، كما في إصلاح المنطق 360 واللسان (فقر، وفق) والمخصص (12: 285، 286). وأنشده في المجمل بدون نسبة.
([7]) بعده في اللسان (فقر) ومعجم البلدان (الفقير) مع تحريف في المعجم:
* مجنونة تودي بروح الإنسان *
([8]) وكذا في المجمل ومعجم البلدان. وفي اللسان: "ركية بعينها".
([9]) في الأصل: "وجو فقر".
([10]) أنشده كذلك في المجمل.
([11]) زاد في اللسان: "وقيل مات فجأة".
([12]) ويقال أيضاً: "بقرقر" و "بقردد". اللسان (فقع).
([13]) وفسره بهذا اللفظ أيضاً في المجمل. وهو الضراط.
([14]) في الأصل: "وما".

ـ

##### Türkçe

(باب **الفاء** و**القاف** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**فقم**) **الفاء** ve**القاف** ve**الميم** sahih bir asıldır; eğriliğe ve doğruluğun azlığına delâlet eder. Bundan: **الأمْرُ الأفْقَمُ**; o, eğridir. Ve **الفَقَم**: alt **الثَّنايا**’nın öne geçmesi, böylece üsttekilerin onun üzerine düşmemesidir. Bu, babın aslıdır. Ebû Bekir([1]) iddia etti: **الفَقَم** doluluktur. Denir: sudan aldı, tâ ki **فَقِمَ**; o, babın aslıdır. Eğer bu sahih ise, o da onun kıyasındandır.

(**فقه**) **الفاء** ve**القاف** ve**الهاء** tek bir sahih asıldır; şeyin idrâkine ve onunla ilme delâlet eder. Dersin: **فَقِهْتُ** hadisi, onu **أفْقَهُه**. Herhangi bir şeyle ilgili her ilim, o **فِقْه**’tir. Derler: **لا يَفْقَه** ve **لا يَنْقَه**. Sonra bununla şeriat ilmi tahsis olundu; helâl ve haramı bilen her âlime: **فقيه** denildi. Ve **أَفْقَهْتُك** şeyi; onu sana beyan ettiğim zaman.

(**فقأ**) **الفاء** ve**القاف** ve**الهمزة** şeyin açılmasına ve açılıp yarılmasına delâlet eder. Denir: bulut suyundan **تفقَّأت**; onu salıverdiği zaman; sanki ondan açılıp yarılmıştır.
Bundan: **الفَقْء**([2]); o, yeni doğanın başından ayrılıp açılan **السَّابِياء**’dır. Ve ondan: gözünü **فَقَأْتُ**; onu **أفقؤها**. Ama **الفُقَى** yumuşatılmıştır; **فُوق**’un cem‘idir; o, ters çevrilmiştir ve bu babdan değildir. Dedi:
ونَبْلِي وفُقاهَا كـ  *** ـعَراقيبِ قَطاً طُحْلِ([3])

(**فقح**) **الفاء** ve**القاف** ve**الحاء** daha önce zikrettiğimiz açılıp yarılma gibi bir şeye delâlet eder. Bundan **الفُقَّاح**: **الإذْخِر**’in çiçeği; açılıp yarıldığı için bununla adlandırıldı; denir, bilakis ağacın çiçeğinin hepsi **فُقَّاح**’tır. Ve denir: yavru köpek **فَقَّح**; gözlerini açtı. Şair dedi:
وأكحُلْكَ بالصَّابِ أَو بالجَلاَ  *** فَفَقِّحْ لذلك أو غمِّضِ([4])

(**فقد**) **الفاء** ve**القاف** ve**الدال** köklü olup bir şeyin gitmesine ve zayi olmasına delâlet eder. Bundan onların sözü: şeyi **فَقَدت**; **فَقْداً**. Ve **الفاقد**: kadındır; çocuğunu yahut kocasını kaybeder; cem‘i **فَواقِد**’dir. Ama senin sözün: şeyi **تفقَّدْتُ**; onu aradığın zaman; bu da bundandır; çünkü onu, onu kaybettiğin sırada ararsın. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لا أَرَى الهُدْهُدَ أَمْ كانَ مِنَ الغَائِبِينَ﴾ [النمل 20].

(**فقر**) **الفاء** ve**القاف** ve**الراء** sahih bir asıldır; bir uzuvda yahut başka bir şeyde bir yarılmaya delâlet eder. Bundan: sırtın **الفَقَار**’ı; teki **فَقَارة**’dır; aralarındaki çentikler ve ayrılıklar sebebiyle adlandırıldı([5]). Ve **الفقير**: sırtın **فَقَار**’ı kırılmış olandır. Dil ehli dedi: ondan **الفقير** ismi türetildi; sanki zilleti ve miskinliği sebebiyle sırtın **فَقَار**’ı kırılmış gibidir. Bundan:
**فقْرَتْهم الفاقرة**; o, musibettir; sanki sırtın **فَقار**’ını kırıcıdır. Bazı ilim ehli derler: **الفَقير**; yaşayıştan bir **بُلْغَة**’si olan kimsedir*; ve şu sözüyle delil getirir:
أمَّا الفَقير الذي كانت حَلُوبَتُه  *** وَفْقَ العِيال فلم يُترَك له سَبَدُ([6])
Dedi: ona bir **حَلوبة** kıldı ve onu ailesine **وَفْقاً** kıldı; yani içinde fazlalık olmayan bir azık. Ama **الفقير**; kanaldan suyun çıktığı yerdir; ve onun kıyası sahihtir; çünkü yerde yarılmış ve kırılmıştır. Ama onların sözü: av seni **أفْقَرَكَ**; manası, onu atman için seni onun **فَقَار**’ına kadar mümkün kıldı demektir. Ve denir: deveyi **فَقَرْتُ**; burnunu yardığın, sonra yarığın yerine onu zelil kılmak ve ehlîleştirmek için **الجَرِير**’i koyduğun zaman. Ve **أفْقَرتُكَ** devem: onun **فَقَار**’ını sana ödünç verdim; ona binmen için. Ve söyleyenin sözü:
* مَا ليلةُ الفَقير إِلاَّ شَيطانْ([7]) *
Burada **الفقير**: bilinen bir **رَكيّ**’dir([8]). Ve denir: fidan için **فَقَرت**; onu dikerken onun için kazdığın zaman; ve boncuğu **فَقَرت**; onu deldiğin zaman. Ve Allah onun **مَفاقِره**’ini kapattı; yani onu zengin kıldı ve fakirliğinin yönlerini kapattı([9]). Dedi:
وإِنَّ الذي ساقَ الغنَى لابنِ عامرٍ  *** لَرَبِّي الذي أرجو لسدِّ مَفاقرِي([10])

(**فقس**) **الفاء** ve**القاف** ve**السين**. Derler: **فَقسَ**; öldü([11]).

(**فقص**) **الفاء** ve**القاف** ve**الصاد** bir şey değildir; ancak onlar derler: yumurta civcivden **فُقِصَت**.

(**فقع**) **الفاء** ve**القاف** ve**العين**. Bil ki bu bab ve kelimeleri kıyas üzere konulmuş değildir; birbirinden ayrı kelimelerdir.
Bundan **الفَقْع**: **الكَمأَة**’den bir türdür; onunla zelil adam benzetilir; şöyle denir: "**هُوَ أذَلُّ من فَقْعٍ بقاع**([12])". Ve **الفَقْع**: **الحُصَاص**([13]). Bu, onların sözü: parmaklarıyla **فَقَّع**; ses çıkardı, sözündendir.
Öncekine benzemeyen şeylerden: sarının sıfatı; denir: **أصفرُ فاقع**. Ve derler: **الإفقاع**; hâlin kötülüğü; ondan denir: **أفْقَعَ**. Ve **فَواقع الدَّهر**: onun musibetleridir. Ama **الفُقَّاع** hakkında, Arapça olduğu söylenir. Halîl dedi: başında yükselen köpük sebebiyle **فُقّاعاً** adlandırıldı. Dedi: ve **الفَقاقيع** suyun üstünde şişeler gibidir.

--------------ـــ
([1]) Sonraki metin **الجمهرة**’de yoktur; belki İbn Düreyd’in başka bir kitabındadır.
([2]) Asılda: "**الفقوء**"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır. أما **الفقوء** (ضم ile) ise **الفقء**’ün cem‘idir.
([3]) Beyit **الفند الزماني**’nindir; yahut **امرئ القيس بن عابس الكندي**’nindir; **اللسان** (**فوق**، **دفنس**)’te ve Ebû Saîd es-Sîrâfî’nin **أخبار النحويين البصريين**’inde 29’da olduğu gibi. Ve beyitin kasidesine Sîrâfî’de bak. Ve İbn Kuteybe **مقدمة الشعر والشعراء**’da ve **اللسان** (**دفنس**)’te.
([4]) Beyit **المتنخل الهذلي**’ye nisbet edildi; **اللسان** (**جلا**)’da olduğu gibi. İbn Berrî dedi: doğrusu onun **أبي المثلم الهذلي**’ye ait olmasıdır. İbn Sîde onu **المخصص** (15: 122)’de nisbet olmaksızın, şu rivayetle okudu: "**ففقح لكحلك**".
([5]) Asılda: "**بينها وبين**"; "**وبين**" kelimesi araya sokulmuştur.
([6]) Beyit **الراعي**’nindir; **إصلاح المنطق** 360’ta ve **اللسان** (**فقر**، **وفق**)’ta ve **المخصص** (12: 285، 286)’da olduğu gibi. Onu **المجمل**’de nisbet olmaksızın okudu.
([7]) Ondan sonra **اللسان** (**فقر**)’da ve **معجم البلدان** (**الفقير**)’de, mu‘cemde bir tahrifle:
* مجنونة تودي بروح الإنسان *
([8]) Ve yine **المجمل** ve **معجم البلدان**’da böyledir. **اللسان**’da: "**ركية بعينها**".
([9]) Asılda: "**وجو فقر**".
([10]) Onu **المجمل**’de de böyle okuttu.
([11]) **اللسان**’da ziyade etti: "ve denildi: ansızın öldü".
([12]) Ayrıca şöyle de denir: "**بقرقر**" ve "**بقردد**". **اللسان** (**فقع**).
([13]) Onu bu lafızla **المجمل**’de de tefsir etti. O, yellenmedir.
([14]) Asılda: "**وما**".

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفقه: هو التوصل إلى علم غائب بعلم شاهد، فهو أخص من العلم. قال تعالى: ﴿فما لهؤلاء القوم لا يكادون يفقهون حديثا﴾ [النساء/78]، ﴿ولكن المنافقين لا يفقهون﴾ [المنافقون/7]، إلى غير ذلك من الآيات، والفقه: العلم بأحكام الشريعة، يقال: فقه الرجل فقاهة: إذا صار فقيها (قال السرقسطي: فقهت عنك فقها: فهمت، وفقه فقها: صار فقيها، وفقهت الرجل: غلبته في الفقه. انظر: الأفعال 4/48؛ والمثلث للبطليوسي 2/344)، وفقه أي: فهم فقها، وفقهه أي: فهمه، وتفقه: إذا طلبه فتخصص به. قال تعالى: ﴿ليتفقهوا في الدين﴾ [التوبة/122].

##### Türkçe

- **الفقه**: O, görünen bir bilgi ile gaip bir bilime ulaşmaktır; bu sebeple o, **العلم**’den daha özeldir. Yüce Allah dedi ki: ﴿فما لهؤلاء القوم لا يكادون يفقهون حديثا﴾ [النساء/78]، ﴿ولكن المنافقين لا يفقهون﴾ [المنافقون/7]، başka ayetlerden de (böyle)dir; ve **الفقه**: şeriatın hükümlerine dair bilgidir. Denir ki: **فقه** adam **فقاهة**: eğer **فقيها** olduysa. (**قال السرقسطي**: **فقهت عنك فقها**: anladım; ve **فقه فقها**: **فقيها** oldu; ve **فقهت الرجل**: onu **الفقه**’te yendim. Bak: **الأفعال** 4/48؛ ve **والمثلث للبطليوسي** 2/344)، ve **فقه** yani: **فقها** anladı; ve **فقهه** yani: onu anladı; ve **تفقه**: eğer onu talep etti de onunla ihtisaslaştıysa. Yüce Allah dedi ki: ﴿ليتفقهوا في الدين﴾ [التوبة/122].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ق ه
افقه عني ما أقول لك وقال أعرابيّ لعيسى بن عمر‏:‏ شهدت عليك بالفقه أي بالفهم والفطنة وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ من أراد الله به خيراً فقّهه في الدين ‏"‏ وفقّهت فلاناً كذا وأفقهته إياه‏:‏ فهّمته ففقهه وتفقّهه وقال عمر لجرير بن عبد الله‏:‏ كنت سيداً في الجاهلية وفقيهاً في الإسلام وما كنت فقيهاً ولقد فقهت فقاهة‏.‏
وتقول‏:‏ فلان بيّن الفراهه في أبواب الفقاهه‏.‏
وفحل فقيه‏:‏ عالم بذوات الضّبع وذوات الحمل‏.‏
قال عطاء السّندي‏:‏ أرسلت فيها مقرماً ذا تشمام طباً فقيهاً بذوات الإبلام هو ورم الضرع من شدّة الضّبعة‏.‏

##### Türkçe

ف ق ه
Benden, sana söylediğimi anla. Bir bedevî, Îsâ b. Ömer’e dedi ki: “Sana **الفقه** ile, yani anlayış ve zekâ ile şahitlik ettim.” Hadiste: “Allah kime hayır dilerse onu dinde **فقّهه** kılar.” denilmiştir. “Falancaya şunu **فقّهت**” ve “onu kendisine **أفقهته**”: ona anlattım; böylece o onu **فقهه** etti ve **تفقّهه** etti. Ömer, Cerîr b. Abdullah’a dedi ki: “Câhiliyede efendiydin, İslâm’da da **فقيهاً** idin.” Hâlbuki sen **فقيهاً** değildin; andolsun ki bir **فقاهة** ile **فقهت** ettin.

Ve dersin ki: Falanca, **الفقاهه** kapılarında **الفراهه**si apaçıktır.

**فقيه** bir aygır: **الضّبع**ın sahipleri ve **الحمل**ın sahipleri hakkında âlim olan.

Atâ es-Sindî dedi ki: “Oraya, burun çekişi olan, tabip, **فقيهاً** olan, **ذوات الإبلام** hakkında, bir **مقرماً** gönderdim.” **الإبلام**: **الضّبعة** şiddetinden memenin şişmesidir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفِقْهُ: العلم بالشيء والفهمُ له، وغلبَ على عِلْم الدين لسِيادَتِه وشرفه وفَضْلِه على سائر أَنواع العلم كما غلب النجمُ على الثُّرَيَّا والعُودُ على المَنْدَل؛ قال ابن الأَثير: واشْتِقاقهُ من الشَّقِّ والفَتْح، وقد جَعَله العُرْفُ خاصّاً بعلم الشريعة، شَرَّفَها الله تعالى، وتَخْصيصاً بعلم الفروع منها. قال غيره: والفِقْهُ في الأَصل الفَهْم. يقال: أُوتِيَ فلانٌ فِقْهاً في الدين أَي فَهْماً فيه. قال الله عز وجل: ليَتفَقَّهوا في الدين؛ أَي ليَكونوا عُلَماء به، وفَقَّهَه اللهُ؛ ودعا النبي، صلى الله عليه وسلم، لابن عباس فقال: اللهم عَلِّمْه الدِّينَ وفَقِّهْه في التأْويل أَي فَهِّمْه تأْويلَه ومعناه، فاستجاب الله دُعاءه، وكان من أَعلم الناس في زمانه بكتاب الله تعالى. وفَقِه فِقْهاً: بمعنى عَلِم عِلْماً. ابن سيده: وقد فَقُه فَقاهَةً وهو فَقِيهٌ من قوم فُقَهاءَ، والأُنثى فَقِيهة مِنْ نِسْوةٍ فقائِهَ. وحكى اللحياني: نسوة فُقَهاء، وهي نادرة، قال: وعندي أَن قائل فُقَهاء من العرب لم يَعْتَدَّ بهاء التأْنيث، ونظيرها نسوة فُقَراء. وقال بعضهم: فَقُه الرجل فَقَهاً وفِقْهاً وفَقِه
(* قوله «وفقه» بعد قوله «وفقهاً» كذا بالأصل. وبالوقوف على عبارة ابن سيده تعلم أن فقه كعلم ليس من كلام البعض وان كان لغة في فقه بالضم ولعلها تكررت من النساخ). وفَقِه الشيءَ: عَلِمَه. وفَقَّهَه وأَفْقَهَه: عَلَّمه. وفي التهذيب: وأَفْقَهْتُه أَنا أَي بَيَّنْتُ له تَعَلُّم الفِقْه. ابن سيده: وفَقِهَ عنه، بالكسر، فَهِمَ. ويقال: فَقِهَ فلانٌ عني ما بَيَّنْتُ له يَفْقَه فِقْهاً إذا فَهِمَه. قال الأَزهري: قال لي رجل من كلاب وهو يَصِف لي شيئاً فلما فرغ من كلامه قال أَفَقِهْتَ؟ يريد أَفَهِمْتَ. ورجل فَقُهٌ: فَقِيهٌ، والأُنثى فَقُهةٌ. ويقال للشاهد: كيف فَقاهَتُك لما أَشْهَدْناك، ولا يقال في غير ذلك. الأَزهري: وأَما فَقُه، بضم القاف، فإنما يستعمل في النعوت. يقال: رجل فَقِيهٌ، وقد فَقُهَ يَفْقُه فَقاهةَ إذا صارَ فَقيهاً وسادَ الفُقَهاءَ. وفي حديث سَلْمان: أَنه نزل على نَبَطِيَّةٍ بالعراق فقال لها: هل هنا مكانٌ نَظيف أُصَلي فيه؟ فقالت: طَهِّرْ قَلْبَك وصَلِّ حَيْثُ شِئْتَ، فقال سلمان: فَقِهَتْ أَي فَهِمَتْ وفَطِنَتْ للحقِّ والمَعْنى الذي أَرادَتْ، وقال شمر: معناه أَنها فَقِهَتْ هذا المعنى الذي خاطَبَتْه، ولو قال فَقُهَتْ كان معناه صارَت فَقيهةً. يقال: فَقِهَ عَنِّي كلامي يَفْقَه أَي فَهِمَ، وما كان فَقيهاً ولقد فَقُه وفَقِه. وقال ابن شميل: أعجبني فَقاهَتُه أَي فِقْهُه. ورجل فَقيهٌ: عالمٌ. وكل عالم بشيء فهو فَقيهٌ؛ من ذلك قولهم: فلان ما يَفْقَه وما يَنْقَه؛ معناه لا يَعْلم ولا يَفْهَم. ونَقِهْتُ الحديثَ أَنْقَهُه إذا فَهِمْته. وفَقِيه العرب: عالمُ العرب. وتَفَقَّه: تَعاطى الفِقْهَ. وفاقَهْتُه إذا باحَثْته في العلم. والفِقْهُ: الفِطْنةُ. وفي المثل: خيرُ الفِقْه ما حاضَرْت به، وشَرُّ الرَّأْي الدَّبَريُّ. وقال عيسى بن عمر: قال لي أَعرابي شَهِدْتُ عليك بالفِقهِ أَي الفِطْنةِ. وفَحْلٌ فَقيهٌ: طَبٌّ بالضِّراب حاذِقٌ.
وفي الحديث: لعَنَ اللهُ النائحةَ والمُسْتَفْقِهةَ؛ هي التي تُجاوِبُها في قولها لأَنها تتَلَقَّفُه وتتَفَهَّمُه فتُجيبها عنه.
ابن بري: الفَقْهةُ المَحالةُ في نُقْرة القفا؛ قال الراجز: وتَضْرِب الفَقْهةَ حتى تَنْدَلِق
قال: وهي مقلوبة من الفَهْقة.

##### Türkçe

**الفِقْهُ**: şey hakkında bilgi ve onu anlama; ve din ilmi üzerine galip geldi,
onun hâkimiyeti, şerefi ve fazileti sebebiyle, ilmin diğer türlerinin üzerine (galip geldiği) gibi; tıpkı yıldızın **الثُّرَيَّا** üzerine ve **العُودُ**’un **المَنْدَل** üzerine galip gelmesi gibi. İbnü’l-Esîr dedi: Onun iştikakı **الشَّقِّ** ve **الفَتْح**’tandır; örf onu şeriat ilmine mahsus kılmıştır—Allah Teâlâ onu şereflendirsin—ve ondan da fer‘ler ilmine tahsis (etmiştir). Başkası dedi: **الفِقْهُ** aslında **الفَهْم**’dir. Denir: Falana dinde **فِقْهاً** verildi; yani onda bir anlayış. Allah عز وجل dedi: **ليَتفَقَّهوا في الدين**; yani onda âlimler olsunlar. Ve Allah onu **فَقَّهَه**; ve Peygamber, صلى الله عليه وسلم, İbn Abbâs için dua etti de dedi: “Allah’ım ona dini öğret ve onu te’vilde **فَقِّهْه**”; yani ona onun te’vilini ve manasını **فَهِّمْه**. Böylece Allah onun duasını kabul etti; ve o, zamanında Allah Teâlâ’nın kitabı hususunda insanların en bilgililerinden oldu. Ve **فَقِه فِقْهاً**: **عَلِم عِلْماً** manasındadır. İbn Sîde: Ve o, **فَقُه فَقاهَةً** (olmuştur) ve o, **فَقِيهٌ**’dir; **فُقَهاءَ** bir kavimdendir; dişisi **فَقِيهة**’dir; **فقائِهَ** kadınlardandır. Lihyânî nakletti: **نسوة فُقَهاء**; ve bu nadirdir. Dedi: Bana göre Araplardan **فُقَهاء** diyen, dişilik **هاء**’sını saymamıştır; onun benzeri **نسوة فُقَراء**’dır. Bazıları dedi: Adam **فَقُه** eder **فَقَهاً** ve **فِقْهاً** ve **فَقِه**.

(* “**وفقه**” sözü, “**وفقهاً**” sözünden sonra, asılda böyle(ce)dir. İbn Sîde’nin ibaresine vakıf olmakla, **فقه**’nin **علم** gibi (kullanımının) bazılarının sözünden olmadığını anlarsın; her ne kadar **فقه** (kullanımında) damme ile bir dil (varyantı) ise de; ve belki de müstensihlerden tekrar etmiştir.)

Ve **فَقِه الشيءَ**: onu **عَلِمَه**. Ve **فَقَّهَه** ve **أَفْقَهَه**: ona **عَلَّمه**. Ve **التهذيب**’de: “Ben onu **أَفْقَهْتُه**”; yani ona **تَعَلُّم الفِقْه**’i açıkladım. İbn Sîde: Ve **فَقِهَ عنه**—kesre ile—anladı. Ve denir: Falan, ona açıkladığımı benden **فَقِهَ** eder; **يَفْقَه فِقْهاً**; onu anladığı zaman. Ezherî dedi: Kilâb’dan bir adam bana bir şeyi vasfediyordu; sözünü bitirince dedi: “**أَفَقِهْتَ؟**” yani “**أَفَهِمْتَ**” demek istiyor. Ve **رجل فَقُهٌ**: **فَقِيهٌ**; dişisi **فَقُهةٌ**. Ve şahit için denir: “Seni şahit tuttuğumuz şeye dair **فَقاهَتُك** nasıl?”; bunun dışında denmez. Ezherî: Ama **فَقُه**—kafın dammesiyle—ancak sıfatlarda kullanılır. Denir: **رجل فَقِيهٌ**; ve **فَقُهَ يَفْقُه فَقاهةَ** (olmuştur), **فَقيهاً** olduğu ve **الفُقَهاءَ**’ya reis olduğu zaman. Ve Selmân hadîsinde: Irak’ta bir **نَبَطِيَّةٍ**’ye indi; ona dedi: “Burada içinde namaz kılacağım temiz bir yer var mı?” O dedi: “Kalbini temizle ve dilediğin yerde namaz kıl.” Selmân dedi: **فَقِهَتْ**; yani anladı ve hakka ve onun murad ettiği manaya karşı uyanık oldu. Şemr dedi: Manası, onun kendisine hitap ettiği bu manayı **فَقِهَتْ** olmasıdır; eğer **فَقُهَتْ** deseydi manası “**فَقيهةً** oldu” olurdu. Denir: “Sözümü benden **فَقِهَ** eder; **يَفْقَه**”; yani anladı; ve o **فَقيهاً** değildi; hâlbuki **فَقُه** etti ve **فَقِه** etti. İbn Şümeyl dedi: Onun **فَقاهَتُه** hoşuma gitti; yani onun **فِقْهُه**. Ve **رجل فَقيهٌ**: âlimdir. Ve bir şeyde âlim olan herkes **فَقيهٌ**’dir; bundan (olarak) onların sözü: “Falan **ما يَفْقَه وما يَنْقَه**”; manası: bilmez ve anlamaz. Ve **نَقِهْتُ الحديثَ أَنْقَهُه**: onu anladığım zaman. Ve **فَقِيه العرب**: Arapların âlimi. Ve **تَفَقَّه**: **الفِقْهَ** ile meşgul oldu. Ve **فاقَهْتُه**: ilimde onunla mübahase ettiğim zaman. Ve **الفِقْهُ**: **الفِطْنةُ**’dir. Ve meselde: “**خيرُ الفِقْه ما حاضَرْت به، وشَرُّ الرَّأْي الدَّبَريُّ**.” Ve Îsâ b. Ömer dedi: Bir bedevî bana dedi: “Senin aleyhine **بالفِقهِ** ile şahitlik ettim”; yani **الفِطْنةِ** ile. Ve **فَحْلٌ فَقيهٌ**: çiftleşmede tabip; mahir.

Ve hadîste: “Allah **النائحةَ** ve **المُسْتَفْقِهةَ**’ye lanet etti”; o, onun sözünde ona cevap veren kimsedir; çünkü onu kapar ve onu anlar da onun adına ona cevap verir.

İbn Berrî: **الفَقْهةُ** ense çukuru oyuntusundaki **المَحالةُ**’dir; râciz dedi:
وتَضْرِب الفَقْهةَ حتى تَنْدَلِق
Dedi: O, **الفَهْقة**’den çevrilmiş (kalb edilmiş)tir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ق ه * * الفِقْهُ * الفهم وقد * فَقِهَ * الرجل بالكسر * فِقْهاً * وفلان لا يفقه ولا ينقه و * أفْقَهْتُهُ * الشيء هذا أصله ثم خص به علم الريعة والعالم به * فَقِيهٌ * وقد * فَقُهَهُ * الله * تفقِيهاً * و * تَفَقَّهَهَ * إذا تعاطى ذلك و * فاقَهَهُ * باحثه في العلم

##### Türkçe

* ف ق ه * **الفِقْهُ**: anlama; ve (fiil) **فَقِهَ** adam ( **بالكسر** ile) **فِقْهاً** (anladı). Ve falan ne **يفقه** eder ne de **ينقه** eder. Ve “Ona şeyi **أفْقَهْتُهُ**” (yani) bu onun aslıdır; sonra bununla şeriat ilmi tahsis edildi; ve onunla (meşgul olan) âlim **فَقِيهٌ**’dir. Ve “Allah onu **فَقُهَهُ**” (yani) **تفقِيهاً** (fıkıh sahibi kıldı). Ve **تَفَقَّهَهَ**: eğer bunu üstlenip yaptıysa. Ve **فاقَهَهُ**: onu ilimde araştırdı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

( الفِقْهُ ، بالكَسْرِ : العِلْمُ بالشَّيْءِ .
( وفي الصِّحَاحِ : ( الفَهْمُ لَهُ : ) يُقالُ : أُوتِيَ فلانٌ فِقْهاً في الدِّينِ : أَيْ فَهْماً فِيهِ .
( والفِقْهُ : ( الفِطْنَةُ .
قالَ الْجَوْهَرِيُّ : قَالَ أَعْرَابِيٌّ لِعِيسَى بنِ عُمَرَ : شَهِدْتُ عَليك بالفِقْهه .
وفي حديثِ سَلْمَان : أَنَّهُ نَزَلَ على نَبَطِيَّةِ بالعِرَاقِ ، فَقَالَ : هل هنا مكانٌ نَظِيفٌ أُصَلِّي فيه ؟ فَقَالت : طَهِّرْ قَلْبَكَ وَصَلِّ حَيْثُ شِئْتَ ، فَقَالَ سَلْمَانُ : فَقِهَتْ أَيْ فَطِنَتْ وَفَهِمعتْ .
قَالَ ابنُ سِيدَه : ( وقد ( غَلَبَ عَلى عِلْمِ الدين لِشَرَفِهِ وسِيَادَتِهِ وَفَضْلِهِ عَلَى سَائِرِ أَنْوَاعِ الْعِلْمِ ، كَمَا غَلَبَ النَّجْمُ عَلَى الثُّرَيَّا والعُودُ على المَنْدَلِ .
قَالَ ابنُ الأَثِيرِ : واشْتِقَاقُهُ من الشَّقِّ والفَتْحِ ، وَقَدْ جَعَلَتْهُ العَرَبُ خَاصًّا بِعِلْمِ الشَّرِيعَةِ ، وَتَخْصِيصاً بِعِلْمِ الفُرُوعِ مِنْهَا .
( وفَقُهَ كَكَرُمَ ، ) فَقَاهَةً صَارَ الفِقْهُ لَهُ سَجِيَّة .
( وفَقِهَ مِثْلَ ( فَرِحَ ، ) فِقْهاً مِثْلَ عَلِمَ عِلْماً زِنَةً وَمَعْنىً ، ( فَهُوَ فِقِيهٌ وَفَقُهٌ ، كَنُدسٍ ، ج فُقَهَاءَ وهي فَقِيهةٌ وفَقُهةٌ ، ج فُقَهَاءَ وفَقَائِهُ .
وَحَكَى اللَّحْيَانِيُّ نِسْوَةٌ فُقِهَاءُ ، وهي نَادِرعةٌ .
قَالَ ابنُ سِيدعة : وَعِنْدِي أَنْ قَائِلَ فُقَهَاءَ مِنَ العَرَبِ لَمْ يَعْتَدَّ بِهَاءِ التَّأْنِيثِ ، وَنَظيرُهَا نِسْوَةٌ فُقَرَاء .

( وفَقِهَهُ عَنِّي ما بَيَّنْتَ لَهُ ، ( كَعَلِمَهُ ، فَهِمَهُ كَتَفَقَّهَهُ ، وَمِنْهُ قَوْلُه تَعَالى : ﴿لِيَتَفَقَّهوا في الدِّينِ﴾ . ( وَفَقَّهَهُ تَفْقِيهاً : عَلَّمَهُ . ) ومنه الحديث : اللَّهُمَّ عَلِّمْهُ الدِّينَ وَفَقِّهْهُ في التَّأْوِيلِ ، أَيْ عَلِّمْهُ تَأْوِيلَهُ وَمَعْنَاهُ ، ( كأَفْقَهَهُ .
وفي التَّهْذِيبِ : أَفْقَهْتُهُ بَيَّنْتُ لَهُ تَعَلُّمَ الفِقْهِ .
( وفَحْلٌ فَقِيهٌ : طَبٌّ بالضِّرَابِ حَادِقٌ بِذَوَاتِ الضَّبْعِ وَذَوَاتِ الحَمْلِ .
( وفَاقَهَهُ : بَاحثَهُ في العِلْمِ فَفَقَهَهُ ، كَنَصَرَهُ : غَلَبَهُ فِيهِ .
( والحَدِيثِ الذي لا طرق له : ( لَعَنَ اللَّهُ النَّائِحَةَ والمُسْتَفْقِهَة ) هِيَ : ( صَاحِبَةُ النَّائِحَةِ الَّتي تُجَاوِبُهَا في قَوْلِهَا لأَنَّهَا تَتَلَقَّفَهُ وَتَتَفَهَّمَهُ فَتُجِيبُهَا عَنْهُ .
( وَيُقالُ للشَّاهِدِ : كَيْفَ فَقَاهَتُكَ لِما أَشْهَدْنَاكَ ، وَلاَ يُقَالُ في غَيْرِهِ ، كَمَا في المُحْكَمِ .
( أَوْ يُقَالُ ) في غَيْرِ الشَّاهِدِ ( فِيمَا ذَكَرَ الزَّمَخْشَرِيُّ .
وَمِمَّا يُسْتَدْرَكُ عَلْيِهِ :
قَالَ ابنُ شُمَيْل : أَعْجَبَني فَقَاهَتُهُ أَيْ فِقْهُهُ .
وَكُلُّ عَالِمٍ بِشَيْءٍ فَهُوَ فِقِيهٌ .
وفَقِيقهُ العَرَبِ : عَالِمُهُمْ .
والفَقْهَةُ : المَحَالَةُ في نُقْرَةِ القَفَا ، قَالَ الرَّاجِزُ :
وتَضْرِبُ الفَقْهَةَ حتى تَنْدَلِقُ قال ابنُ برِّي : هو مَقْلُوبٌ مِنَ الفَهْقَةِ .
وَتَفَقَّهَ : تَعَاطَى الفِقْعِ .
وَبَيْتُ الفَقِيهِ : مَدِينَتَانِ باليَمَنِ : إِحْدَاهُمَا المَنْسُوبَةُ إِلَى ابنِ عُجَيل ، والثَّانِيَةُ : الزَّيْدِيَّة .

##### Türkçe

( **الفِقْهُ** , kesre ile: bir şey hakkında ilim.
( Ve **الصِّحَاحِ**’ta: ( **الفَهْمُ لَهُ**: ) denilir: falan kimseye dinde **فِقْهاً** verildi: yani onda bir anlayış.
( Ve **الفِقْهُ**: ( **الفِطْنَةُ**.
**الْجَوْهَرِيُّ** dedi: bir bedevî **عِيسَى بنِ عُمَرَ**’a dedi ki: senin aleyhine **الفِقْهه** ile şahitlik ettim.
**سَلْمَان** hadîsinde: onun Irak’ta bir Nabatî kadının yanına indiği, sonra dediği: burada içinde namaz kılacağım temiz bir yer var mı? O da dedi ki: kalbini temizle ve dilediğin yerde namaz kıl; bunun üzerine **سَلْمَان** dedi: **فَقِهَتْ** yani zekî oldu ve anladı.
**ابنُ سِيدَه** dedi: ( ve ( din ilmi üzerine, onun şerefi, reisliği ve diğer ilim türlerinin tamamına üstünlüğü sebebiyle galip geldi; tıpkı **النَّجْمُ**’ün **الثُّرَيَّا** üzerine ve **العُودُ**’un **المَنْدَلِ** üzerine galip gelmesi gibi.
**ابنُ الأَثِيرِ** dedi: onun اشتقاقı yarma ve açmadan gelir; Araplar onu şeriat ilmine mahsus kılmışlardır ve ondan da fer‘î meseleler ilmine tahsis etmişlerdir.
( Ve **فَقُهَ** **ككَرُمَ** , ) **فَقَاهَةً**: **الفِقْهُ** onun için bir seciye oldu.
( Ve **فَقِهَ** مثلَ ( **فَرِحَ** , ) **فِقْهاً** مثلَ **عَلِمَ عِلْماً** vezin ve mana bakımından; ( o hâlde o **فِقِيهٌ** ve **فَقُهٌ**’dur, **كَنُدسٍ**; çoğulu **فُقَهَاءَ**; ve o (kadın) **فَقِيهةٌ** ve **فَقُهةٌ**’dir; çoğulu **فُقَهَاءَ** ve **فَقَائِهُ**.
**اللَّحْيَانِيُّ** “**نِسْوَةٌ فُقِهَاءُ**”yı nakletti; bu nadirdir.
**ابنُ سِيدعة** dedi: bence Araplardan **فُقَهَاءَ** diyen, تأنيث هاء’sını hesaba katmamıştır; bunun benzeri **نِسْوَةٌ فُقَرَاء**dır.

( Ve **فَقِهَهُ** benden, ona açıkladığını, ( **كَعَلِمَهُ** , **فَهِمَهُ** gibi; **كَتَفَقَّهَهُ**; ve bundandır O’nun, yüce olanın sözü: ﴿**لِيَتَفَقَّهوا في الدِّينِ**﴾. ( Ve **فَقَّهَهُ تَفْقِيهاً**: ona öğretti. ) Ve bundandır hadis: Allah’ım ona dini öğret ve onu te’vilde **فَقِّهْهُ**; yani ona onun te’vilini ve manasını öğret; ( **كأَفْقَهَهُ**.
**التَّهْذِيبِ**’de: **أَفْقَهْتُهُ**: ona **الفِقْهِ** öğrenimini açıkladım.
( Ve **فَحْلٌ فَقِيهٌ**: çiftleşmede mahir, **ذَوَاتِ الضَّبْعِ** ve **ذَوَاتِ الحَمْلِ** olanları iyi bilen.
( Ve **فَاقَهَهُ**: ilimde onunla münazara etti de onu **فَفَقَهَهُ**; **كَنَصَرَهُ**: onda ona galip geldi.
( Ve yolu olmayan hadiste: ( Allah **النَّائِحَةَ**’ya ve **المُسْتَفْقِهَة**’ye lanet etti ) o: ( **صَاحِبَةُ النَّائِحَةِ**dır; onun sözünde ona karşılık veren; çünkü onu kapar ve onu anlar da onun adına ona cevap verir.
( Ve şahit olana denilir: seni şahit tuttuğumuz şeye dair senin **فَقَاهَتُكَ** nasıldır; ve başkası hakkında denilmez; **المُحْكَمِ**’de olduğu gibi.
( Veya denilir ) şahit olmayan hakkında ( **الزَّمَخْشَرِيُّ**’nin zikrettiği üzere.
Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir:
**ابنُ شُمَيْل** dedi: onun **فَقَاهَتُهُ** hoşuma gitti; yani onun **فِقْهُهُ**.
Ve her kim bir şey hakkında âlim ise o **فِقِيهٌ**’dir.
Ve Arapların **فَقِيقهُ**: onların âlimidir.
Ve **الفَقْهَةُ**: ense çukurunda **المَحَالَةُ**; **الرَّاجِزُ** dedi ki:
وتَضْرِبُ **الفَقْهَةَ** حتى تَنْدَلِقُ **ابنُ برِّي** dedi: o, **الفَهْقَةِ**’den maklûbdur.
Ve **تَفَقَّهَ**: **الفِقْعِ** ile uğraştı.
Ve **بَيْتُ الفَقِيهِ**: Yemen’de iki şehirdir: birincisi **ابنِ عُجَيل**’e nispet edilendir; ikincisi: **الزَّيْدِيَّة**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَقِهَ
1 فَقِهَ ذ , aor. فَقَهَ , (S, Msb, K, &c.,) inf. n. فِقْهٌ, the verb being like عَلِمَ and the inf. n. like عِلْمٌ, in measure and in meaning, (TA,) or فَقَهٌ; (JK; [and the same seems to be implied in the Msb and the K;]) and فَقُهَ; (Msb, K;) He had, or possessed, what is termed فِقْهٌ, meaning understanding, (S, K,) and knowledge, and intelligence, and especially knowledge of the law (عِلْمُ الدِّينِ): (K:) or both are syn. with عَلِمَ: (Msb, TA:) or فَقُهَ, of which the inf. n. is فَقَاهَةٌ, (S, TA,) or فِقْهٌ, (JK,) signifies [peculiarly] he had, or possessed, knowledge of the law (عِلْم الشَّرِيعَة): (S:) or this latter verb signifies he had, or possessed, what is termed فِقْةٌ as a faculty firmly rooted in his mind: (Msb, TA:) or, accord. to IB, i. q. ↓ تَفَقَّهَ [q. v., as intrans.]: and he was, or became, [a فَقِيه, q. v., or] equal to the فُقَهآء. (TA in art. علم: see علم.) One says, فُلَانٌ لَا يَنْقَهُ [which may be rendered Such a one will not understand nor comprehend: but the two verbs are exactly syn.]. (S.) And to the witness one says, كَيْفَ فَقَاهَتُكَ لِمَا أَشْهَدْ نَاكَ [app. meaning How is thy understanding of (or how understandest thou) what we have made thee to witness?]: it is not said to any other than the witness: (K, TA:) thus in the M: (TA:) or, accord. to Z, it is said to other than the witness. (K, * TA.) ― -b2- And فَقِهَهُ, (Mgh, K,) aor. فَقَهَ , inf. n. فِقْهٌ, (K,) He understood it, (Mgh, K,) namely, a meaning, (Mgh,) or a thing that one explained to him; (TA;) as also ↓ تفقّههُ. (K.) ― -b3- See also 3.

فقّههُ
2 فقّههُ ذ , (S, K,) inf. n. تَفْقِيهٌ, (K,) He (God) made him to know or have knowledge [or to understand, or instructed him], or taught him; (S, * K, TA;) and (K) so ↓ افقههُ, (Msb, K,) or he made him to understand. (S, Mgh.) It is said in a trad., اَللّٰهُمَّ عَلِّمْهُ الدِّينَ وَفَقِّهْهُ فِى التَّأْوِيلِ i. e. O God, teach him الدين [app. here meaning the science of the law] and [instruct him in] the تأويل [or interpretation, &c.,] and the meaning thereof. (TA.) And you say, الشَّىْءَ ↓ أَفْقَهْتُكَ I made thee to understand, (S, Msb, *) or I taught thee, (Msb,) the thing. (S, Msb.) And ↓ أَفْقَنْتُهُ I explained to him the learning of الفِقْه [meaning the science of the law]. (T, TA.)

فاقههُ
3 فاقههُ ذ He searched with him into [matters of] science, disputing with him, (S, K,) ↓ فَفَقَهَهُ, aor. فَقُهَ , [inf. n. فَقْهٌ,] and he overcame him therein. (K.)

4 أَفْقَهَ see 2, in three places.

تفقّه
5 تفقّه ذ He learned knowledge, or science: (M voce سَوَّدَ:) [and particularly] he learned الفِقْه [meaning the science of the law]: (JK:) or he took, or applied himself, to the acquisition of الفِقْه [meaning thus]. (S, TA.) And تفقّه فِى العِلْمِ is like تَعَلَّمَ [meaning He became, or made himself, learned, or thoroughly learned, in science]. (Msb.) لِيَتَفَقَّهُوا فِى الدِّينِ, in the Kur ix. 123, means That they may task themselves to obtain understanding in الدّيَنْ [i. e. the law, or religion in general], imposing upon themselves the difficulties attendant on the acquisition thereof. (Ksh, Bd.) See also 1, in two places; in the latter of which it is mentioned as transitive.

فِقْهٌ
فِقْهٌ ذ [as a simple subst.] signifies Understanding (S, Msb, K) of a thing; (Msb, K;) and knowledge thereof; (Msb, K;) and intelligence: (K:) accord. to IF, any knowledge of a thing is thus termed: (Msb:) [hence فِقْهُ اللُّغَةِ The science of lexicology is the title of a work written by him; and of another work, by Eth-Tha'لlibee:] and, as used by the lawyers [and others], الفِقْهُ denotes a particular science; (Msb;) it signifies particularly, (S, TA,) or predominantly, (K, TA,) The science of the law; [jurisprudence;] (S, K, TA;) syn. عِلْمُ الشَّرِيعَةِ, (S, TA,) or عِلْمُ الدِّينِ, [which is the same as علم الشريعة,] because of its preëminence (K, TA) above the other kinds of science: (TA:) and more particularly, the science of the فُرُوع [or derivative institutes] of the law. (TA.)

فَقُهٌ
فَقُهٌ ذ ; and its fem., with ة: see the next paragraph.

فَقِيهٌ
فَقِيهٌ ذ Any one possessing knowledge of a thing. (TA.) فَفِيهُ العَرَبِ signifies The عَالِم [or man of knowledge] of the Arabs; (TA;) and was an appellation given to El-Hلrith Ibn-Keledeh (الحٰرِثُ بْنُ كَلَدَةَ), who was also called طَبِيبُ العَرَبِ [as is said in the S in art. ازم], because this appellation is syn. with the former; but IKh and El- Hareeree do not mean by فقيها لعرب any particular person. (Mz, close of the 39th نوع.) ― -b2- [Particularly and predominantly,] فَقِيهٌ signifies One possessing knowledge of the law; [a lawyer;] (S, K;) as also ↓ فَقُهٌ; (Msb, K;) fem. فَقِيهَةٌ and ↓ فَقُهَةٌ: pl. [of فَقِيهٌ] فُقَهَآءُ; and [of فَفِيهَةٌ] فَقَائِهُ and فُقَهَآءُ; (K;) the last of these pls. mentioned by Lh, and anomalous, as applied to women: ISd says, “ in my opinion, he, of the Arabs, who says فُقَهَآء [in speaking of women] takes no account of the fem. ة: it is like فُقَرَآءُ applied to women. ” (TA.) [In Egypt, the appellation فِقِى, a vulgar corruption of فَقِيه, is now applied to A schoolmaster; and to a person who recites the Kur-لn &c. for hire.] ― -b3- فَحْلٌ فَقِيهٌ means A stallion [camel] expert in covering, (K, TA,) that knows well the she-camels that are lusting, and the pregnant. (TA.)

المُسْتَفْقِهَةُ
المُسْتَفْقِهَةُ ذ The female companion of the wailing woman, who responds to her (K, TA) in what she says; because she catches and retains quickly, and understands, what she [the former] says, and to reply to it: [as though it signified “ she who seeks, or desires, to understand: ”] it is said in a trad. that each of these persons is cursed by God. (TA.)

##### Türkçe

**فَقِهَ**
1 **فَقِهَ** ذ, muzâri‘i **فَقَهَ**, (S, Msb, K, &c.,) mastar ismi **فِقْهٌ**, fiil ölçü ve mânâ bakımından **عَلِمَ** gibi, mastar ismi de ölçü ve mânâ bakımından **عِلْمٌ** gibi olmak üzere, (TA,) yahut **فَقَهٌ**; (JK; [ve aynı şeyin Msb ve K’da da ima edildiği görülür;]) ve **فَقُهَ**; (Msb, K;) Onda, **فِقْهٌ** diye adlandırılan şey vardı yahut ona sahipti; bu, anlama demektir, (S, K,) ve bilgi, ve zekâ, ve özellikle şeriat bilgisi (**عِلْمُ الدِّينِ**): (K:) yahut ikisi de **عَلِمَ** ile eşanlamlıdır: (Msb, TA:) yahut **فَقُهَ**, mastar ismi **فَقَاهَةٌ** olan, (S, TA,) yahut **فِقْهٌ**, (JK,) [özellikle] şeriat bilgisine (**عِلْم الشَّرِيعَة**) sahipti demektir: (S:) yahut bu son fiil, zihninde sağlamca kök salmış bir meleke olarak **فِقْةٌ** diye adlandırılan şeye sahipti demektir: (Msb, TA:) yahut, IB’ye göre, ↓ **تَفَقَّهَ** ile aynı mânâdadır [bkz.; lâzım olarak]: ve o, [bir **فَقِيه** oldu, bkz., yahut] **فُقَهآء**’a denk oldu. (TA, **علم** maddesinde: bkz. **علم**.) Şöyle denir: **فُلَانٌ لَا يَنْقَهُ** [“Falanca anlamaz ve kavramaz” diye tercüme edilebilir; fakat iki fiil tam olarak eşanlamlıdır]. (S.) Ve şahide şöyle denir: **كَيْفَ فَقَاهَتُكَ لِمَا أَشْهَدْ نَاكَ** [görünüşe göre mânâsı: “Seni şahit kıldığımız şeye dair anlayışın nasıldır (yahut nasıl anlarsın)?”]: şahitten başkasına söylenmez: (K, TA:) M’de böylece: (TA:) yahut Z’ye göre, şahitten başkasına da söylenir. (K, * TA.) ― -b2- Ve **فَقِهَهُ**, (Mgh, K,) muzâri‘i **فَقَهَ**, mastar ismi **فِقْهٌ**, (K,) Onu anladı, (Mgh, K,) yani bir mânâyı, (Mgh,) yahut kendisine açıklanan bir şeyi; (TA;) bunun gibi ↓ **تفقّههُ** da. (K.) ― -b3- 3’e de bak.

**فقّههُ**
2 **فقّههُ** ذ, (S, K,) mastar ismi **تَفْقِيهٌ**, (K,) O (Allah) ona bildirdi yahut bilgi sahibi kıldı [yahut anlamasını sağladı, yahut ona talim etti], yahut ona öğretti; (S, * K, TA;) ve (K) bunun gibi ↓ **افقههُ**, (Msb, K,) yahut onu anlamaya sevk etti. (S, Mgh.) Bir hadiste şöyle denmiştir: **اَللّٰهُمَّ عَلِّمْهُ الدِّينَ وَفَقِّهْهُ فِى التَّأْوِيلِ** yani: Ey Allah, ona **الدين**’i [görünüşe göre burada şeriat ilmi mânâsında] öğret ve **التَّأْوِيل**’de [yahut te’vilde, vb.,] ve onun mânâsında onu [talim et]. (TA.) Ve sen dersin ki: **الشَّىْءَ ↓ أَفْقَهْتُكَ** Ben sana şeyi anlattırdım, (S, Msb, *) yahut ben sana öğrettim, (Msb,) şeyi. (S, Msb.) Ve ↓ **أَفْقَنْتُهُ** Ben ona **الفِقْه**’in [şeriat ilminin] öğrenimini açıkladım. (T, TA.)

**فاقههُ**
3 **فاقههُ** ذ O, onunla ilim [meseleleri] üzerinde araştırdı, onunla münazara ederek, (S, K,) ↓ **فَفَقَهَهُ**, muzâri‘i **فَقُهَ**, [mastar ismi **فَقْهٌ**,] ve o hususta ona galip geldi. (K.)

4 **أَفْقَهَ**: 2’ye bak, üç yerde.

**تفقّه**
5 **تفقّه** ذ O, bilgi yahut ilim öğrendi: (M, **سَوَّدَ** maddesinde:) [ve özellikle] **الفِقْه**’i [şeriat ilmini] öğrendi: (JK:) yahut **الفِقْه**’i [bu mânâda] elde etmeye yöneldi yahut kendini verdi. (S, TA.) Ve **تفقّه فِى العِلْمِ**, **تَعَلَّمَ** gibidir [mânâsı: “ilimde âlim oldu yahut kendini iyice âlim kıldı”]. (Msb.) Kur’ân’da (ix. 123) **لِيَتَفَقَّهُوا فِى الدِّينِ**, şu mânâdadır: **الدّيَنْ**’de [yani şeriatta, yahut genel olarak dinde] anlayış elde etmeye kendilerini zorlasınlar; onu elde etmenin beraberindeki güçlükleri kendi üzerlerine yükleyerek. (Ksh, Bd.) 1’e de bak, iki yerde; ikincisinde müteaddî olarak zikredilmiştir.

**فِقْهٌ**
**فِقْهٌ** ذ [basit isim olarak] Bir şeyi anlama demektir (S, Msb, K); (Msb, K;) ve onun bilgisi; (Msb, K;) ve zekâ: (K:) IF’ye göre, bir şeyin her türlü bilgisine böyle denir: (Msb:) [buradan **فِقْهُ اللُّغَةِ** “lugat ilmi” onun yazdığı bir eserin adıdır; ve başka bir eserin de, Eth-Tha'لlibee’nin:] ve fakihler [ve başkaları] nezdinde kullanıldığı üzere, **الفِقْهُ** belirli bir ilmi ifade eder; (Msb;) özellikle, (S, TA,) yahut baskın olarak, (K, TA,) Şeriat ilmi demektir; [fıkıh;] (S, K, TA;) eşanlamlısı **عِلْمُ الشَّرِيعَةِ**, (S, TA,) yahut **عِلْمُ الدِّينِ**, [ki bu **علم الشريعة** ile aynıdır,] diğer ilim türlerine (K, TA) üstünlüğü sebebiyle: (TA:) ve daha da özellikle, şeriatın **فُرُوع**’unun [yahut fer‘î hükümlerinin] ilmi. (TA.)

**فَقُهٌ**
**فَقُهٌ** ذ; ve onun müennesi, ة ile: sonraki paragrafa bak.

**فَقِيهٌ**
**فَقِيهٌ** ذ Bir şeye dair bilgi sahibi olan herhangi biri. (TA.) **فَفِيهُ العَرَبِ** “Arapların **عَالِم**’i [yahut bilgi adamı]” demektir; (TA;) ve bu, El-Hلrith İbn-Keledeh’e (**الحٰرِثُ بْنُ كَلَدَةَ**) verilen bir lakaptı; ona ayrıca **طَبِيبُ العَرَبِ** de denirdi [S’de **ازم** maddesinde söylendiği üzere]; çünkü bu lakap birincisiyle eşanlamlıdır; fakat IKh ve El-Hareeree, **فقيها لعرب** ile herhangi belirli bir kişiyi kastetmezler. (Mz, 39. **نوع**’un sonu.) ― -b2- [Özellikle ve baskın olarak,] **فَقِيهٌ**, şeriat bilgisine sahip olan kimse demektir; [fakih;] (S, K;) bunun gibi ↓ **فَقُهٌ** da; (Msb, K;) müennesi **فَقِيهَةٌ** ve ↓ **فَقُهَةٌ**: çoğulu [**فَقِيهٌ**’in] **فُقَهَآءُ**; ve [**فَفِيهَةٌ**’nin] **فَقَائِهُ** ve **فُقَهَآءُ**; (K;) bu son çoğulu Lh zikretmiştir; ve kadınlara uygulanması bakımından şâzdır: ISd der ki: “Benim kanaatimce, Araplardan **فُقَهَآء** diyen (kadınlar hakkında konuşurken) müennes ة’yi hesaba katmaz: bu, kadınlara uygulanan **فُقَرَآءُ** gibidir.” (TA.) [Mısır’da, **فِقِى**, **فَقِيه**’in avamî bir bozması olarak, şimdi bir mektep hocasına; ve Kur’ân’ı vb. ücretle okuyan bir kimseye uygulanır.] ― -b3- **فَحْلٌ فَقِيهٌ**, çiftleşmede mahir bir aygır [deve] demektir, (K, TA,) kızgın dişi develeri ve gebe olanı iyi bilen. (TA.)

**المُسْتَفْقِهَةُ**
**المُسْتَفْقِهَةُ** ذ Feryat eden kadının kadın yoldaşıdır; onun söylediğine (K, TA) cevap veren; çünkü o, onun (birincinin) söylediğini çabucak yakalar ve tutar, ve anlar, ve ona karşılık vermek için: [sanki “anlamayı isteyen yahut arzulayan” mânâsına gelir gibi:] bir hadiste, bu iki kişiden her birinin Allah tarafından lânetlendiği söylenmiştir. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَقَهَ
فَقَهَ U ( n. ac. فَقْه 1 ),
a.  Surpassed, excelled in knowledge, learning.

فَقِهَ
فَقِهَ A ( n. ac. فَقَه 4 ),
a.  Was learned in jurisprudence.

b.  Was learned, erudite, wise.

c.  ( n. ac. فِقْه 2 ), Understood, comprehended.

فَقُهَ
فَقُهَ U ( n. ac. فَقَاْهَة 22t ),
a.  see ( فَقِهَ ) ( a ), ( b ).

فَقَّهَ
فَقَّهَ II ,
a.  Taught, instructed, made to understand.

b.  Taught jurisprudence to.

فَاْقَهَ
فَاْقَهَ III ,
a.  Vied with in theological learning; discussed theological questions with.

أَفْقَهَ
أَفْقَهَ IV ,
a.  see II .

تَفَقَّهَ
تَفَقَّهَ V ,
a.  Studied law & theology.

b.  Was learned, well-versed in.

c.  see ( فَقِهَ ) ( b ), ( c ).

فِقْه
فِقْه 2 ,
a.  Learning; knowledge.

b.  Understanding, intelligence.

c.  Legal or theological learning; jurisprudence; theology.

فَقِه
فَقِه 5 ,  فَقُه 6 ,
a.  see 25 .

فَقَاْهَة
فَقَاْهَة 22t ,
a.  see 2t (b) .

فَقِيْه
فَقِيْه 25 , ( pl. فُقَهَآءُ 43 ),
a.  Jurist; doctor of the law.

b.  Learned, wise, intelligent.

فَقِيْهَة
فَقِيْهَة 25t , ( pl. فُقَهَآءُ 43 ,  فَقَاْئِهُ 46 ),
a.  fem. of فَقِيْه 25 ( b ).

مُسْتَفْقِهَة
مُسْتَفْقِهَة
a.  Companion of a wailing-woman.

##### Türkçe

**فَقَهَ**
**فَقَهَ** U ( n. ac. **فَقْه** 1 ),
a.  Bilgide, öğrenimde üstün geldi, temayüz etti.

**فَقِهَ**
**فَقِهَ** A ( n. ac. **فَقَه** 4 ),
a.  Fıkıhta âlim oldu.

b.  Âlim, derin bilgili, hikmetli oldu.

c.  ( n. ac. **فِقْه** 2 ), Anladı, kavradı.

**فَقُهَ**
**فَقُهَ** U ( n. ac. **فَقَاْهَة** 22t ),
a.  bkz. ( **فَقِهَ** ) ( a ), ( b ).

**فَقَّهَ**
**فَقَّهَ** II ,
a.  Öğretti, talim etti, anlamasını sağladı.

b.  Ona fıkıh öğretti.

**فَاْقَهَ**
**فَاْقَهَ** III ,
a.  Kelâmî ilimde onunla yarıştı; onunla kelâmî meseleleri müzakere etti.

**أَفْقَهَ**
**أَفْقَهَ** IV ,
a.  bkz. II .

**تَفَقَّهَ**
**تَفَقَّهَ** V ,
a.  Fıkıh ve kelâm okudu.

b.  Âlim oldu, iyi vâkıf oldu.

c.  bkz. ( **فَقِهَ** ) ( b ), ( c ).

**فِقْه**
**فِقْه** 2 ,
a.  Öğrenim; bilgi.

b.  Anlayış, zekâ.

c.  Fıkhî veya kelâmî öğrenim; fıkıh; kelâm.

**فَقِه**
**فَقِه** 5 ,  **فَقُه** 6 ,
a.  bkz. 25 .

**فَقَاْهَة**
**فَقَاْهَة** 22t ,
a.  bkz. 2t (b) .

**فَقِيْه**
**فَقِيْه** 25 , ( pl. **فُقَهَآءُ** 43 ),
a.  Fakih; hukuk âlimi.

b.  Âlim, hikmetli, zeki.

**فَقِيْهَة**
**فَقِيْهَة** 25t , ( pl. **فُقَهَآءُ** 43 ,  **فَقَاْئِهُ** 46 ),
a.  **فَقِيْه** 25 ( b )’nin müennesi.

**مُسْتَفْقِهَة**
**مُسْتَفْقِهَة**
a.  Ağıtçı kadının refakatçisi.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فقه
فَقِهَ - يَفْقَهُ - تَفَقَّهَ - يَتَفَقَّهُ
فَقِهَ - يَفْقَهُ + كائن + شيئاً: يدرك ويعي ويفهم معنى ما يسمع ويرى: يحول المعلومات المستقبلة من معلومات رمزية غير مترابطة، إلى معلومات مترابطة ذات معنى، حيث يتم تجميع وإدماج الرموز الصوتية والبصرية ضمن مجموعات، ينظر إليها كمعنى أو معاني، مثلاً تتحول الرموز الصوتية المتقطعة إلى كلمة، والقطع البصرية إلى صورة، ثم تقارن هذه الكلمات والصور بمحتوى الذاكرة، ويستنتج ويبنى من ذلك مفهوم أو معنى يدل عليه الرمز أو  الصورة: فالفقه هو تجميع الرموز الصوتية والبصرية والحسية في وحدات أكبر وإعطاؤها معنى أو اسم أوانتماء
فِقْه: اسم فعل " فَقِهَ - يَفْقَهُ ": الفهم والوعي
تَفَقَّهَ - يَتَفَقَّهُ: على وزن " تَفَعَّل " من " فَقِهَ - يَفْقَهُ ": يقوم بفعل " فَقِهَ - يَفْقَهُ  " بشكل ذاتي على وجه التكرار والشدة: يطلب الفقه: يحاول أن يفقه نفسه بنفسه بحرص وعناية
﴿فلولا نفر من كل فرقة منهم طائفة ليتفقهوا في الدين﴾
تَفَقُّه - التَفَقُّه: اسم فعل من " تَفَقَّهَ - يَتَفَقَّهُ ": وهو اصطلاحاً اسم العلم بالشريعة ("التفقه"، وليس " الفقه")
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " العقل والرشد وحسن الفهم والادراك" وهي:
حَلُمَ - يَحْلُمُ (حَلِمَ - يَحْلَمُ )، فَقِهَ - يَفْقَهُ، عَقَلَ - يَعْقِلُ، لَبَّ - يَلَبُّ، فََهِمَ - يَفْهَمُ، رَشَدَ - يَرْشُدُ
فَقِهَ - يَفْقَهُ
الفقه في القلب  	﴿ولقد ذرأنا لجهنم كثيرا من الجن والإنس لهم قلوب لا يفقهون بها ولهم أعين لا يبصرون بها ولهم آذان لا يسمعون بها أولئك كالأنعام بل هم أضل أولئك هم الغافلون(179)﴾ الأعراف ﴿وإذا ما أنزلت سورة نظر بعضهم إلى بعض هل يراكم من أحد ثم انصرفواصرف الله قلوبهم بأنهم قوم لا يفقهون(127)﴾ التوبة
الطبع على القلب  	﴿رضوا بأن يكونوا مع الخوالف وطبع على قلوبهم فهم لا يفقهون(87)﴾ التوبة ﴿ذلك بأنهم آمنوا ثم كفروا فطبع على قلوبهم فهم لا يفقهون(3)﴾ المنافقون
الأكنة على القلب  	﴿وجعلنا على قلوبهم أكنة أن يفقهوه وفي آذانهم وقرا وإذا ذكرت ربك في القرآن وحده ولوا على أدبارهم نفورا(46)﴾ الإسراء ﴿ومن أظلم ممن ذكر بآيات ربه فأعرض عنها ونسي ما قدمت يداه إنا جعلنا على قلوبهم أكنة أن يفقهوه وفي آذانهم وقرا وإن تدعهم إلى الهدى فلن يهتدوا إذا أبدا(57)﴾ الكهف ﴿ومنهم من يستمع إليك وجعلنا على قلوبهم أكنة أن يفقهوه وفي آذانهم وقرا وإن يروا كل آية لا يؤمنوا بها حتى إذا جاءوك يجادلونك يقول الذين كفروا إن هذا إلا أساطير الأولين(25)﴾ الأنعام
تصريف الآيات للفقه  	﴿قل هو القادر على أن يبعث عليكم عذابا من فوقكم أو من تحت أرجلكم أو يلبسكم شيعا ويذيق بعضكم بأس بعضانظر كيف نصرف الآيات لعلهم يفقهون (65)﴾ الأنعام ﴿وهو الذي أنشأكم من نفس واحدة فمستقر ومستودع قد فصلنا الآيات لقوم يفقهون (98)﴾ الأنعام
عدم الفقه
- التسبيح  ﴿تسبح له السماوات السبع والأرض ومن فيهن وإن من شيء إلا يسبح بحمده ولكن لا تفقهون تسبيحهم إنه كان حليما غفورا(44)﴾ الإسراء
- القول  	﴿قالوا ياشعيب ما نفقه كثيرا مما تقول وإنا لنراك فينا ضعيفا ولولا رهطك لرجمناك وما أنت علينا بعزيز(91)﴾ هود ﴿حتى إذا بلغ بين السدين وجد من دونهما قوما لا يكادون يفقهون قولا(93)﴾ الكهف ﴿يفقهوا قولي (28)﴾ طه
- الحديث  	﴿أينما تكونوا يدركم الموت ولو كنتم في بروج مشيدة وإن تصبهم حسنة يقولوا هذه من عند الله وإن تصبهم سيئة يقولوا هذه من عندك قل كل من عند الله فمال هؤلاء القوم لا يكادون يفقهون حديثا(78)﴾ النساء
العلاقة بين السبب  والنتيجة  	﴿هم الذين يقولون لا تنفقوا على من عند رسول الله حتى ينفضوا ولله خزائن السماوات والأرض ولكن المنافقين لا يفقهون(7)﴾ المنافقون ﴿سيقول المخلفون إذا انطلقتم إلى مغانم لتأخذوها ذرونا نتبعكم يريدون أن يبدلوا كلام الله قل لن تتبعونا كذلكم قال الله من قبل فسيقولون بل تحسدوننا بل كانوا لا يفقهون إلا قليلا(15)﴾ الفتح
- أصول الغلبة العلاقة بين السبب والنتيجة	﴿ياأيها النبي حرض المؤمنين على القتال إن يكن منكم عشرون صابرون يغلبوا مائتين وإن يكن منكم مائة يغلبوا ألفا من الذين كفروا بأنهم قوم لا يفقهون(65)﴾ الأنفال ﴿لأنتم أشد رهبة في صدورهم من الله ذلك بأنهم قوم لا يفقهون(13)﴾ الحشر
تَفَقَّهَ - يَتَفَقَّهُ - التفقه
 ﴿وما كان المؤمنون لينفروا كافة فلولا نفر من كل فرقة منهم طائفة ليتفقهوا في الدين ولينذروا قومهم إذا رجعوا إليهم لعلهم يحذرون(122)﴾ التوبة
مختار الصحاح
● [فقه] ف ق ه: الفِقْهُ الفهم وقد فَقِهَ الرجل بالكسر فِقْهاً وفلان لا يفقه ولا ينقه و أفْقَهْتُهُ الشيء هذا أصله ثم خص به علم الشريعة والعالم به فَقِيهٌ وقد فَقُهَهُ الله تفقِيهاً و تَفَقَّهَهَ إذا تعاطى ذلك و فاقَهَهُ باحثه في العلم
الراغب
فقه
- الفقه: هو التوصل إلى علم غائب بعلم شاهد، فهو أخص من العلم. قال تعالى: }فما لهؤلاء القوم لا يكادون يفقهون حديثا﴿[النساء/78]،﴾ولكن المنافقين لا يفقهون﴿[المنافقون/7]، إلى غير ذلك من الآيات، والفقه: العلم بأحكام الشريعة، يقال: فقه الرجل فقاهة: إذا صار فقيها (قال السرقسطي: فقهت عنك فقها: فهمت، وفقه فقها: صار فقيها، وفقهت الرجل: غلبته في الفقه. انظر: الأفعال 4/48؛ والمثلث للبطليوسي 2/344)، وفقه أي: فهم فقها، وفقهه أي: فهمه، وتفقه: إذا طلبه فتخصص به. قال تعالى:﴾ليتفقهوا في الدين{ [التوبة/122].
ملخص اللسان:
1. وفَقِه يَفْقَهُ فِقْهاً: بمعنى عَلِم عِلْماً.
2. فقه: الفِقْهُ: العلم بالشيء والفهمُ له، واشْتِقاقهُ من الشَّقِّ والفَتْح،
3. وقد جَعَله العُرْفُ خاصّاً بعلم الشريعة، شَرَّفَها الله تعالى،
4. وتَفَقَّه:تَعاطى الفِقْهَ.
5. وفاقَهْتُه إذا باحَثْته في العلم.
6. والفِقْهُ: الفِطْنةُ.
لسان العرب
● -    فقه: الفِقْهُ: العلم بالشيء والفهمُ له، وغلبَ على عِلْم الدين   لسِيادَتِه وشرفه وفَضْلِه على سائر أَنواع العلم كما غلب النجمُ على   الثُّرَيَّا والعُودُ على المَنْدَل؛ قال ابن الأَثير: واشْتِقاقهُ من الشَّقِّ   والفَتْح، وقد جَعَله العُرْفُ خاصّاً بعلم الشريعة، شَرَّفَها الله   تعالى، وتَخْصيصاً بعلم الفروع منها. قال غيره: والفِقْهُ في الأَصل   الفَهْم. يقال: أُوتِيَ فلانٌ فِقْهاً في الدين أَي فَهْماً فيه. قال الله عز   وجل: ليَتفَقَّهوا في الدين؛ أَي ليَكونوا عُلَماء به، وفَقَّهَه اللهُ؛   ودعا النبي، صلى الله عليه وسلم، لابن عباس فقال: اللهم عَلِّمْه الدِّينَ   وفَقِّهْه في التأْويل أَي فَهِّمْه تأْويلَه ومعناه، فاستجاب الله   دُعاءه، وكان من أَعلم الناس في زمانه بكتاب الله تعالى. وفَقِه فِقْهاً:   بمعنى عَلِم عِلْماً. ابن سيده: وقد فَقُه فَقاهَةً وهو فَقِيهٌ من قوم   فُقَهاءَ، والأُنثى فَقِيهة مِنْ نِسْوةٍ فقائِهَ. وحكى اللحياني: نسوة   فُقَهاء، وهي نادرة، قال: وعندي أَن قائل فُقَهاء من العرب لم يَعْتَدَّ بهاء   التأْنيث، ونظيرها نسوة فُقَراء. وقال بعضهم: فَقُه الرجل فَقَهاً   وفِقْهاً وفَقِه   (* قوله «وفقه» بعد قوله «وفقهاً» كذا بالأصل. وبالوقوف على   عبارة ابن سيده تعلم أن فقه كعلم ليس من كلام البعض وان كان لغة في فقه   بالضم ولعلها تكررت من النساخ). وفَقِه الشيءَ: عَلِمَه. وفَقَّهَه   وأَفْقَهَه: عَلَّمه. وفي التهذيب: وأَفْقَهْتُه أَنا أَي بَيَّنْتُ له   تَعَلُّم الفِقْه. ابن سيده: وفَقِهَ عنه، بالكسر، فَهِمَ. ويقال: فَقِهَ فلانٌ   عني ما بَيَّنْتُ له يَفْقَه فِقْهاً إذا فَهِمَه. قال الأَزهري: قال لي   رجل من كلاب وهو يَصِف لي شيئاً فلما فرغ من كلامه قال أَفَقِهْتَ؟   يريد أَفَهِمْتَ. ورجل فَقُهٌ: فَقِيهٌ، والأُنثى فَقُهةٌ. ويقال للشاهد:   كيف فَقاهَتُك لما أَشْهَدْناك، ولا يقال في غير ذلك. الأَزهري: وأَما   فَقُه، بضم القاف، فإنما يستعمل في النعوت. يقال: رجل فَقِيهٌ، وقد فَقُهَ   يَفْقُه فَقاهةَ إذا صارَ فَقيهاً وسادَ الفُقَهاءَ. وفي حديث سَلْمان:   أَنه نزل على نَبَطِيَّةٍ بالعراق فقال لها: هل هنا مكانٌ نَظيف أُصَلي   فيه؟ فقالت: طَهِّرْ قَلْبَك وصَلِّ حَيْثُ شِئْتَ، فقال سلمان: فَقِهَتْ   أَي فَهِمَتْ وفَطِنَتْ للحقِّ والمَعْنى الذي أَرادَتْ، وقال شمر:   معناه أَنها فَقِهَتْ هذا المعنى الذي خاطَبَتْه، ولو قال فَقُهَتْ كان   معناه صارَت فَقيهةً. يقال: فَقِهَ عَنِّي كلامي يَفْقَه أَي فَهِمَ، وما   كان فَقيهاً ولقد فَقُه وفَقِه. وقال ابن شميل: أعجبني فَقاهَتُه أَي   فِقْهُه. ورجل فَقيهٌ: عالمٌ. وكل عالم بشيء فهو فَقيهٌ؛ من ذلك قولهم: فلان   ما يَفْقَه وما يَنْقَه؛ معناه لا يَعْلم ولا يَفْهَم. ونَقِهْتُ الحديثَ   أَنْقَهُه إذا فَهِمْته. وفَقِيه العرب: عالمُ العرب. وتَفَقَّه:   تَعاطى الفِقْهَ. وفاقَهْتُه إذا باحَثْته في العلم. والفِقْهُ: الفِطْنةُ.   وفي المثل: خيرُ الفِقْه ما حاضَرْت به، وشَرُّ الرَّأْي الدَّبَريُّ.   وقال عيسى بن عمر: قال لي أَعرابي شَهِدْتُ عليك بالفِقهِ أَي الفِطْنةِ.   وفَحْلٌ فَقيهٌ: طَبٌّ بالضِّراب حاذِقٌ.   وفي الحديث: لعَنَ اللهُ النائحةَ والمُسْتَفْقِهةَ؛ هي التي تُجاوِبُها   في قولها لأَنها تتَلَقَّفُه وتتَفَهَّمُه فتُجيبها عنه.   ابن بري: الفَقْهةُ المَحالةُ في نُقْرة القفا؛ قال الراجز:   وتَضْرِب الفَقْهةَ حتى تَنْدَلِق   قال: وهي مقلوبة من الفَهْقة.
مقاييس اللغة:
(فقه) الفاء والقاف والهاء أصلٌ واحد صحيح، يدلُّ على إدراكِ الشَّيء والعِلْمِ به. تقول: فَقِهْتُ الحديث أفْقَهُه. وكلُّ عِلْمٍ بشيءٍ فهو فِقْه. يقولون: لا يَفْقَه ولا يَنْقَه. ثم اختُصَّ بذلك علمُ الشّريعة، فقيل لكلِّ عالم بالحلال والحرام: فقيه. وأَفْقَهْتُك الشَّيءَ، إذا بَيّنْتُه لك.
القاموس المحيط:
الفِقْهُ، بالكسر العِلْمُ بالشيءِ، والفَهْمُ له، والفِطْنَةُ، وغَلَبَ على عِلمِ الدينِ لشَرَفِه. وفَقُهَ، ككَرُمَ وفَرِحَ، فهو فَقِيهٌ وفَقُهٌ، كَنَدُسٍ ج فُقَهاءُ، وهي فَقيهَةٌ وفَقُهَةٌ ج فَقَهاءُ وفَقائِهُ. وفَقِهَهُ، كعَلِمَهُ فَهِمَهُ، كتَفَقَّهَهُ. وفَقَّهَهُ تَفْقيهاً عَلَّمَهُ، كأَفْقَهَهُ. وفَحْلٌ فَقِيهٌ طَبٌّ بالضِّرابِ. وفاقَهَه باحَثَهُ في العِلمِ، فَفَقَهَهُ، كَنَصَرَهُ غلبه فيه. والمُسْتَفْقِهَةُ صاحِبةُ النائِحَةِ التي تُجاوبُها. ويقالُ للشاهِدِ كيف فَقاهَتُكَ لِما أشْهَدْنَاكَ، ولا يقالُ لغيرِهِ، أَو يقالُ فيما ذَكَرَ الزمخشرِيُّ.
تاج العروس:
( الفقه بالكسر العلم بالشئ و ) في الصحاح ( الفهم له ) يقال أوتى فلان فقها في الدين أي فهما فيه ( و ) الفقه ( الفطنة ) قال الجواهري قال الاعرابي لعيسى بن عمر شهدت عليك بالفقه وفى حديث سلمان أنه نزل على نبطية بالعراق فقال هل هنا مكان نظيف أصلى فيه فقالت طهر قبلك وصل حيث شئت فقال سلمان فقهت أي فطنت وفهمت قال بن سيده ( و ) قد ( غلب على علم الدين لشرفه ) وسيادته وفضله على سائر أنواع العلم كما غلب النجم على الثريا والعود على المندل قال ابن الاثير واشتقاقه من الشق والفتح وقد جعلته العرب خاصا بعلم الشريعة وتخصيصا بعلم الفروع منها ( وفقه ككرم ) فقاهة صار الفقه له سجية ( و ) فقه مثل ( فرح ) فقها مثل علم علما زنة ومعنى ( فهو فقيه وفقه كندس ج فقهاء وهى فقيهة وفقهة ج فقهاء وفقائه ) وحكى اللحيانى نسوة فقهاء وهى نادرة قال ابن سيده وعندي أن قائل فقهاء من العرب لم يعتد بهاء التأنيث ونظيرها نسوة فقراء ( وفقهه ) عنى ما بينت له ( كعلمه فهمه كتفقهه ) ومنه قوله تعالى ليتفقهوا في الدين ( وفقهه تفقيها علمه ) ومنه الحديث اللهم علمه الدين وفقهه في تأويل أي علمه تأويله ومعناه ( كافقهه ) وفى التهذيب أفقهته بينت له تعلم الفقه ( وفحل فقيه طب بالضراب ) حاذق بذوات الضبع وذوات الحمل ( وفاقهه باحثه في العلم ففقهه كنصره غلبه فيه و ) في الحديث الذى لا طرق له لعن الله النائحة والمستفقهة ( المستفقهة ) هي ( صاحبة النائحة التى تجاوبها ) في قولها لانها تنلقفه وتفهمه فتجيبها عنه ( ويقال للشاهد كيف فقاهتك لما أشهد ناك ولا يقال في غيره ) كما في المحكم ( أو يقال ) في غير الشاهد ( فيما ذكر الزمخشري ) * مما يستدرك عليه قال ابن شميل أعجبني فقاهته أي فقهه وكل عالم بشئ فهو فقيه وفقيه العرب عالمهم والفقهة المحالة في نقرة القفا قال الراجز * وتضرب الفقهة حتى تندلق * قال ابن برى هو مقلوب من الفهقة وتفقه تعاطى الفقه وبيت الفقيه مدينتان باليمن احداهما المنسوبة الى ابن عجيل والثانية الزيدية

##### Türkçe

**فقه**
**فَقِهَ - يَفْقَهُ - تَفَقَّهَ - يَتَفَقَّهُ**
**فَقِهَ - يَفْقَهُ** + bir varlık + bir şeyi: idrak eder ve bilir ve anlar; işittiği ve gördüğünün mânâsını kavrar: alınan bilgileri, bağlantısız sembolik bilgilerden, mânâlı bağlantılı bilgilere dönüştürür; burada işitsel ve görsel semboller kümeler içinde toplanır ve bütünleştirilir; bunlara bir mânâ veya mânâlar olarak bakılır; meselâ kesik kesik işitsel semboller bir kelimeye, görsel parçalar bir surete dönüşür; sonra bu kelimeler ve suretler hafızanın muhtevasıyla karşılaştırılır; bundan, sembolün veya suretin delâlet ettiği bir kavram veya mânâ çıkarılır ve inşa edilir: öyleyse **الفقه** işitsel, görsel ve duyusal sembolleri daha büyük birimlerde toplamak ve onlara bir mânâ veya bir ad veya bir aidiyet vermektir.

**فِقْه**: “**فَقِهَ - يَفْقَهُ**” fiilinin isim(leşmiş)i: anlama ve bilinç.

**تَفَقَّهَ - يَتَفَقَّهُ**: “**تَفَعَّل**” vezninde, “**فَقِهَ - يَفْقَهُ**”dan: “**فَقِهَ - يَفْقَهُ**” fiilini, tekrar ve şiddet üzere, öznel biçimde yapar: **الفقه** ister: kendisini kendisiyle, ihtimam ve özenle, anlamaya çalışır.
﴿فلولا نفر من كل فرقة منهم طائفة ليتفقهوا في الدين﴾

**تَفَقُّه - التَفَقُّه**: “**تَفَقَّهَ - يَتَفَقَّهُ**”dan fiil ismi: ve bu, ıstılahça şeriat ilminin adıdır (“**التفقه**”, “ **الفقه**” değil).

Ve lafız, “akıl, rüşd, güzel anlama ve idrak” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**حَلُمَ - يَحْلُمُ** (**حَلِمَ - يَحْلَمُ**)، **فَقِهَ - يَفْقَهُ**، **عَقَلَ - يَعْقِلُ**، **لَبَّ - يَلَبُّ**، **فََهِمَ - يَفْهَمُ**، **رَشَدَ - يَرْشُدُ**

**فَقِهَ - يَفْقَهُ**
Kalpte **الفقه**  	﴿ولقد ذرأنا لجهنم كثيرا من الجن والإنس لهم قلوب لا يفقهون بها ولهم أعين لا يبصرون بها ولهم آذان لا يسمعون بها أولئك كالأنعام بل هم أضل أولئك هم الغافلون(179)﴾ الأعراف ﴿وإذا ما أنزلت سورة نظر بعضهم إلى بعض هل يراكم من أحد ثم انصرفواصرف الله قلوبهم بأنهم قوم لا يفقهون(127)﴾ التوبة

Kalp üzerine mühür vurma  	﴿رضوا بأن يكونوا مع الخوالف وطبع على قلوبهم فهم لا يفقهون(87)﴾ التوبة ﴿ذلك بأنهم آمنوا ثم كفروا فطبع على قلوبهم فهم لا يفقهون(3)﴾ المنافقون

Kalp üzerinde örtüler  	﴿وجعلنا على قلوبهم أكنة أن يفقهوه وفي آذانهم وقرا وإذا ذكرت ربك في القرآن وحده ولوا على أدبارهم نفورا(46)﴾ الإسراء ﴿ومن أظلم ممن ذكر بآيات ربه فأعرض عنها ونسي ما قدمت يداه إنا جعلنا على قلوبهم أكنة أن يفقهوه وفي آذانهم وقرا وإن تدعهم إلى الهدى فلن يهتدوا إذا أبدا(57)﴾ الكهف ﴿ومنهم من يستمع إليك وجعلنا على قلوبهم أكنة أن يفقهوه وفي آذانهم وقرا وإن يروا كل آية لا يؤمنوا بها حتى إذا جاءوك يجادلونك يقول الذين كفروا إن هذا إلا أساطير الأولين(25)﴾ الأنعام

Ayetleri **الفقه** için türlü türlü açıklama  	﴿قل هو القادر على أن يبعث عليكم عذابا من فوقكم أو من تحت أرجلكم أو يلبسكم شيعا ويذيق بعضكم بأس بعضانظر كيف نصرف الآيات لعلهم يفقهون (65)﴾ الأنعام ﴿وهو الذي أنشأكم من نفس واحدة فمستقر ومستودع قد فصلنا الآيات لقوم يفقهون (98)﴾ الأنعام

**الفقه**in olmaması
- tesbih  ﴿تسبح له السماوات السبع والأرض ومن فيهن وإن من شيء إلا يسبح بحمده ولكن لا تفقهون تسبيحهم إنه كان حليما غفورا(44)﴾ الإسراء
- söz  	﴿قالوا ياشعيب ما نفقه كثيرا مما تقول وإنا لنراك فينا ضعيفا ولولا رهطك لرجمناك وما أنت علينا بعزيز(91)﴾ هود ﴿حتى إذا بلغ بين السدين وجد من دونهما قوما لا يكادون يفقهون قولا(93)﴾ الكهف ﴿يفقهوا قولي (28)﴾ طه
- hadis/söz  	﴿أينما تكونوا يدركم الموت ولو كنتم في بروج مشيدة وإن تصبهم حسنة يقولوا هذه من عند الله وإن تصبهم سيئة يقولوا هذه من عندك قل كل من عند الله فمال هؤلاء القوم لا يكادون يفقهون حديثا(78)﴾ النساء

Sebep ile sonuç arasındaki ilişki  	﴿هم الذين يقولون لا تنفقوا على من عند رسول الله حتى ينفضوا ولله خزائن السماوات والأرض ولكن المنافقين لا يفقهون(7)﴾ المنافقون ﴿سيقول المخلفون إذا انطلقتم إلى مغانم لتأخذوها ذرونا نتبعكم يريدون أن يبدلوا كلام الله قل لن تتبعونا كذلكم قال الله من قبل فسيقولون بل تحسدوننا بل كانوا لا يفقهون إلا قليلا(15)﴾ الفتح

- Galebeye dair asıllar: sebep ile sonuç arasındaki ilişki	﴿ياأيها النبي حرض المؤمنين على القتال إن يكن منكم عشرون صابرون يغلبوا مائتين وإن يكن منكم مائة يغلبوا ألفا من الذين كفروا بأنهم قوم لا يفقهون(65)﴾ الأنفال ﴿لأنتم أشد رهبة في صدورهم من الله ذلك بأنهم قوم لا يفقهون(13)﴾ الحشر

**تَفَقَّهَ - يَتَفَقَّهُ - التفقه**
 ﴿وما كان المؤمنون لينفروا كافة فلولا نفر من كل فرقة منهم طائفة ليتفقهوا في الدين ولينذروا قومهم إذا رجعوا إليهم لعلهم يحذرون(122)﴾ التوبة

Muhtâr es-Sıhâh
● [**فقه**] ف ق ه: **الفِقْهُ** anlama(dır); ve adam kesre ile **فَقِهَ** (yani) **فِقْهاً**; ve falan kimse **لا يفقه** ve **لا ينقه**; ve **أفْقَهْتُهُ** ona şeyi (öğrettim); bunun aslı budur; sonra bununla şeriat ilmi ve onun âlimi tahsis edildi; ve onunla âlim olan **فَقِيهٌ**dur; ve Allah onu **تفقِيهاً** (fakih kıldı); ve **تَفَقَّهَهَ**: o işi üstlendiği zaman; ve **فاقَهَهُ**: onu ilimde araştırdı/tartıştı.

Râgıb
**فقه**
- **الفقه**: görünen bir bilgiyle, gaip bir bilgiye ulaşmaktır; o, ilimden daha özeldir. Yüce Allah dedi ki: }فما لهؤلاء القوم لا يكادون يفقهون حديثا﴿[النساء/78]،﴾ولكن المنافقين لا يفقهون﴿[المنافقون/7]، ve ayetlerden başkası. Ve **الفقه**: şeriatın hükümlerini bilmek(tir); denir: **فقه** adam **فقاهة**: fakih olduğu zaman (es-Serkustî dedi: **فقهت عنك فقها**: anladım; ve **وفقَه فقها**: fakih oldu; ve **وفقَهت الرجل**: onu **الفقه**te yendim. Bak: **الأفعال** 4/48; ve **المثلث** el-Batliyûsî 2/344); ve **فقه** yani: **فقها** anladı; ve **فقهه** yani: onu anladı; ve **تفقه**: onu istediği zaman, onunla ihtisaslaştı. Yüce Allah dedi ki:﴾ليتفقهوا في الدين{ [التوبة/122].

Lisân özeti:
1. Ve **فَقِه يَفْقَهُ فِقْهاً**: **عَلِم عِلْماً** mânâsında.
2. **فقه**: **الفِقْهُ**: şey hakkında bilgi ve onu anlama; ve onun اشتقاقı **الشَّقِّ** ve **الفَتْح**tandır.
3. Ve örf onu, Allah Teâlâ’nın şereflendirdiği şeriat ilmine mahsus kılmıştır.
4. Ve **تَفَقَّه**: **الفِقْهَ**i üstlendi.
5. Ve **فاقَهْتُه**: ilimde onunla münazara ettiğim zaman.
6. Ve **الفِقْهُ**: zekâ/fetanet.

Lisânü’l-ʿArab
● -    **فقه**: **الفِقْهُ**: şey hakkında bilgi ve onu anlama; ve din ilmi üzerine galip gelmiştir; onun seyyidliği, şerefi ve diğer ilim türleri üzerindeki fazileti sebebiyle; tıpkı yıldızın **الثُّرَيَّا** üzerine, ve **العُود**un **المَنْدَل** üzerine galip gelmesi gibi. İbnü’l-Esîr dedi: onun اشتقاقı **الشَّقِّ** ve **الفَتْح**tandır; ve örf onu şeriat ilmine mahsus kılmıştır; Allah Teâlâ onu şereflendirmiştir; ve ondan fer‘ ilmine tahsis olarak. Başkası dedi: ve **الفِقْهُ** aslında **الفَهْم**dir. Denir: falana dinde **فِقْهاً** verildi; yani onda bir anlayış. Aziz ve Celil Allah dedi: **ليَتفَقَّهوا في الدين**; yani onda âlimler olsunlar diye. Ve Allah onu **فَقَّهَه**; ve Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, İbn Abbas için dua etti de şöyle dedi: اللهم **عَلِّمْه** **الدِّينَ** و **فَقِّهْه** في **التأْويل**; yani onun te’vilini ve mânâsını ona anlat. Böylece Allah onun duasını kabul etti; ve o, zamanında Allah Teâlâ’nın kitabını en iyi bilen insanlardan oldu. Ve **فَقِه فِقْهاً**: **عَلِم عِلْماً** mânâsında. İbn Sîde: ve o, **فَقُه فَقاهَةً**; ve o, **فَقِيهٌ**dur; **فُقَهاءَ** kavminden; ve dişisi, kadınlardan **فَقِيهة**dir; **فقائِهَ**. Lihyânî nakletti: **نسوة فُقَهاء**; ve bu nadirdir. Dedi: ve bence Araplardan **فُقَهاء** diyen, te’nîs **هاء**sını saymamıştır; ve onun benzeri **نسوة فُقَراء**dır. Bazıları dedi: adam **فَقُه** **فَقَهاً** ve **فِقْهاً** ve **فَقِه**. (* “**وفقه**” sözü, “**وفقهاً**” sözünden sonra, asılda böyle(ymiş). İbn Sîde’nin ibaresine vakıf olmakla, **فقه**’nin **علم** gibi, “bazıları”nın sözünden olmadığı anlaşılır; her ne kadar o, damme ile **فقه**’de bir lügat olsa da; ve belki de müstensihlerden tekrar etmiştir.) Ve **فَقِه الشيءَ**: onu bildi. Ve **فَقَّهَه** ve **أَفْقَهَه**: ona öğretti. Ve **التهذيب**’de: **وأَفْقَهْتُه أَنا** yani ona **تَعَلُّم الفِقْه**i açıkladım. İbn Sîde: ve **فَقِهَ عنه** kesre ile: anladı. Ve denir: falan, ona açıkladığım şeyi benden **فَقِهَ**; **يَفْقَه فِقْهاً**: onu anladığı zaman. Ezherî dedi: Kilâb’dan bir adam bana dedi; bana bir şeyi vasfediyordu; sözünü bitirince dedi: **أَفَقِهْتَ؟**; yani **أَفَهِمْتَ** demek istiyor. Ve adam **فَقُهٌ**: **فَقِيهٌ**dur; ve dişisi **فَقُهةٌ**. Ve şahide denir: sizi şahit tuttuğumuz şeye dair senin **فَقاهَتُك** nasıldır; bunun dışında denmez. Ezherî: ama **فَقُه**, kâfın dammesiyle, ancak sıfatlarda kullanılır. Denir: adam **فَقِيهٌ**; ve o **فَقُهَ يَفْقُه فَقاهةَ**: fakih olduğu ve **الفُقَهاءَ**ya reis olduğu zaman. Selmân hadîsinde: Irak’ta bir Nabatî kadına indi; ona dedi: burada namaz kılacağım temiz bir yer var mı? O dedi: kalbini temizle ve dilediğin yerde namaz kıl. Selmân dedi: **فَقِهَتْ**; yani anladı ve hakkı ve kastettiği mânâyı kavradı. Şemmer dedi: mânâsı, onun kendisine hitap ettiği bu mânâyı **فَقِهَتْ** olmasıdır; eğer **فَقُهَتْ** deseydi mânâsı “fakih oldu” olurdu. Denir: sözümü benden **فَقِهَ**; **يَفْقَه** yani anladı. Ve o fakih değildi; hâlbuki **فَقُه** ve **فَقِه** oldu. İbn Şümeyl dedi: onun **فَقاهَتُه** hoşuma gitti; yani onun **فِقْهُ**u. Ve adam **فَقيهٌ**: âlim. Ve bir şeyde âlim olan herkes **فَقيهٌ**dir; bundan, onların sözü: falan **ما يَفْقَه** ve **ما يَنْقَه**; mânâsı: bilmez ve anlamaz. Ve **نَقِهْتُ الحديثَ أَنْقَهُه**: onu anladığım zaman. Ve Arapların **فَقِيه**i: Arapların âlimi. Ve **تَفَقَّه**: **الفِقْهَ**i üstlendi. Ve **فاقَهْتُه**: ilimde onunla münazara ettiğim zaman. Ve **الفِقْهُ**: zekâ/fetanet. Ve meselde: خيرُ **الفِقْه** ما حاضَرْت به، وشَرُّ الرَّأْي الدَّبَريُّ. Ve Îsâ b. Ömer dedi: bir bedevî bana dedi: **بالفِقهِ** ile aleyhine şahitlik ettim; yani **الفِطْنةِ** ile. Ve **فَحْلٌ فَقيهٌ**: çiftleşmede mahir, usta. Ve hadiste: Allah **النائحة**yı ve **المُسْتَفْقِهةَ**yı lânetledi; o, onun sözünde ona cevap veren kimsedir; çünkü onu kapar ve anlar, sonra onun adına ona cevap verir. İbn Berrî: **الفَقْهةُ** ense çukurundaki **المَحالةُ**dır; Râciz dedi:
وتَضْرِب الفَقْهةَ حتى تَنْدَلِق
Dedi: o, **الفَهْقة**’nin ters çevrilmişidir.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**فقه**) **الفاء** ve **القاف** ve **الهاء** tek bir sahih asıldır; şeyin idraki ve onu bilmeye delâlet eder. Dersin: **فَقِهْتُ الحديث أفْقَهُه**. Ve bir şeyle ilgili her ilim **فِقْه**tir. Derler: **لا يَفْقَه ولا يَنْقَه**. Sonra bununla şeriat ilmi tahsis edildi; böylece helâl ve haramı bilen her âlime **فقيه** denildi. Ve **أَفْقَهْتُك الشَّيءَ**: onu sana açıkladığım zaman.

El-Kâmûsü’l-Muhît:
**الفِقْهُ**: kesre ile, şey hakkında bilgi; ve onu anlama; ve zekâ/fetanet; ve şerefi sebebiyle din ilmi üzerine galip gelmiştir. Ve **فَقُهَ**: **ككَرُمَ** ve **فَرِحَ** gibi; o halde o **فَقِيهٌ** ve **فَقُهٌ**dur; **كَنَدُسٍ** gibi; çoğulu **فُقَهاءُ**; ve dişisi **فَقيهَةٌ** ve **فَقُهَةٌ**; çoğulu **فَقَهاءُ** ve **فَقائِهُ**. Ve **فَقِهَهُ**: **كعَلِمَهُ**; onu anladı; **كتَفَقَّهَهُ** gibi. Ve **فَقَّهَهُ تَفْقيهاً**: ona öğretti; **كأَفْقَهَهُ** gibi. Ve **فَحْلٌ فَقِيهٌ**: çiftleşmede usta. Ve **فاقَهَه**: ilimde onunla münazara etti; böylece **فَفَقَهَهُ**: **كَنَصَرَهُ**; onda onu yendi. Ve **المُسْتَفْقِهَةُ**: **النائِحَة**nin arkadaşı; ona cevap veren. Ve denir: şahide, sizi şahit tuttuğumuz şeye dair senin **فَقاهَتُكَ** nasıldır; başkası için denmez; yahut Zemahşerî’nin zikrettiği üzere (başkası hakkında da) denir.

Tâcü’l-ʿArûs:
(**الفقه** kesre ile, şey hakkında bilgi ve) **الصحاح**’ta (onu anlama): denir: falana dinde **فقها** verildi; yani onda bir anlayış. (Ve) **الفقه** (zekâ/fetanet): Cevherî dedi: bir bedevî Îsâ b. Ömer’e dedi: **بالفقه** ile aleyhine şahitlik ettim. Ve Selmân hadîsinde: Irak’ta bir Nabatî kadına indi; dedi: burada namaz kılacağım temiz bir yer var mı? O dedi: kalbini temizle ve dilediğin yerde namaz kıl. Selmân dedi: **فقهت**; yani kavradı ve anladı. İbn Sîde dedi: (ve) gerçekten (din ilmi üzerine galip gelmiştir; şerefi sebebiyle) ve onun seyyidliği ve diğer ilim türleri üzerindeki fazileti sebebiyle; tıpkı yıldızın **الثريا** üzerine, ve **العود**un **المندل** üzerine galip gelmesi gibi. İbnü’l-Esîr dedi: onun اشتقاقı **الشق** ve **الفتح**tandır; ve Araplar onu şeriat ilmine mahsus kılmıştır; ve ondan fer‘ ilmine tahsis olarak. (Ve **فقه** **ككرم**) **فقاهة**: **الفقه** onun için bir seciye oldu. (Ve) **فقه** ( **مثل فرح** ) **فقها** ( **مثل علم علما** ) vezin ve mânâca. (O halde o **فقيه** ve **فقه** **كندس**; çoğulu **فقهاء**; ve dişisi **فقيهة** ve **فقهة**; çoğulu **فقهاء** ve **وفقائه**). Lihyânî nakletti: **نسوة فقهاء**; ve bu nadirdir. İbn Sîde dedi: ve bence Araplardan **فقهاء** diyen, te’nîs **هاء**sını saymamıştır; ve onun benzeri **نسوة فقراء**dır. (Ve **فقهه**) ona açıkladığım şeyi ( **كعلمه** ) anladı; ( **كتفقهه** ) gibi; ondan Yüce Allah’ın sözü: **ليتفقهوا في الدين**. (Ve **فقهه تفقيها علمه**) ve ondan hadis: اللهم علمه الدين و **فقهه** في تأويل; yani onun te’vilini ve mânâsını ona öğretti. ( **كافقهه** ) ve **التهذيب**’de: **أفقهته**: ona **تعلم الفقه**i açıkladım. (Ve **فحل فقيه طب بالضراب**) **حاذق**: **ذوات الضبع** ve **ذوات الحمل** ile. (Ve **فاقهه باحثه في العلم ففقهه كنصره غلبه فيه**; ve) yolu olmayan hadiste: Allah **النائحة**yı ve **المستفقهة**yı lânetledi. (**المستفقهة**) o, (**صاحبة النائحة التى تجاوبها**) onun sözünde; çünkü onu kapar ve anlar, sonra onun adına ona cevap verir. (Ve denir: şahide, sizi şahit tuttuğumuz şeye dair senin **فقاهتك** nasıldır; ve onun dışında denmez) **المحكم**’de olduğu gibi. (Yahut denir) şahid dışında da (Zemahşerî’nin zikrettiği üzere). * İstidrâk edilenlerdendir: İbn Şümeyl dedi: onun **فقاهته** hoşuma gitti; yani onun **فقهه**. Ve bir şeyde âlim olan herkes **فقيه**dir. Ve Arapların **فقيه**i: onların âlimi. Ve **الفقهة**: ense çukurundaki **المحالة**. Râciz dedi: * وتضرب الفقهة حتى تندلق * İbn Berrî dedi: o, **الفهقة**’nin ters çevrilmişidir. Ve **تفقه**: **الفقه**i üstlendi. Ve **بيت الفقيه**: Yemen’de iki şehirdir; birisi İbn ʿUcayl’e nispet edilen, ikincisi Zeydiyye(ye ait olan).
