# فقه — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%82%D9%87/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فقه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: فقه

الفِقْهُ: العلم بالشيء والفهمُ له، وغلبَ على عِلْم الدين لسِيادَتِه وشرفه وفَضْلِه على سائر أَنواع العلم كما غلب النجمُ على الثُّرَيَّا والعُودُ على المَنْدَل؛ قال ابن الأَثير: واشْتِقاقهُ من الشَّقِّ والفَتْح، وقد جَعَله العُرْفُ خاصّاً بعلم الشريعة، شَرَّفَها الله تعالى، وتَخْصيصاً بعلم الفروع منها. قال غيره: والفِقْهُ في الأَصل الفَهْم. يقال: أُوتِيَ فلانٌ فِقْهاً في الدين أَي فَهْماً فيه. قال الله عز وجل: ليَتفَقَّهوا في الدين؛ أَي ليَكونوا عُلَماء به، وفَقَّهَه اللهُ؛ ودعا النبي، صلى الله عليه وسلم، لابن عباس فقال: اللهم عَلِّمْه الدِّينَ وفَقِّهْه في التأْويل أَي فَهِّمْه تأْويلَه ومعناه، فاستجاب الله دُعاءه، وكان من أَعلم الناس في زمانه بكتاب الله تعالى. وفَقِه فِقْهاً: بمعنى عَلِم عِلْماً. ابن سيده: وقد فَقُه فَقاهَةً وهو فَقِيهٌ من قوم فُقَهاءَ، والأُنثى فَقِيهة مِنْ نِسْوةٍ فقائِهَ. وحكى اللحياني: نسوة فُقَهاء، وهي نادرة، قال: وعندي أَن قائل فُقَهاء من العرب لم يَعْتَدَّ بهاء التأْنيث، ونظيرها نسوة فُقَراء. وقال بعضهم: فَقُه الرجل فَقَهاً وفِقْهاً وفَقِه
(* قوله «وفقه» بعد قوله «وفقهاً» كذا بالأصل. وبالوقوف على عبارة ابن سيده تعلم أن فقه كعلم ليس من كلام البعض وان كان لغة في فقه بالضم ولعلها تكررت من النساخ). وفَقِه الشيءَ: عَلِمَه. وفَقَّهَه وأَفْقَهَه: عَلَّمه. وفي التهذيب: وأَفْقَهْتُه أَنا أَي بَيَّنْتُ له تَعَلُّم الفِقْه. ابن سيده: وفَقِهَ عنه، بالكسر، فَهِمَ. ويقال: فَقِهَ فلانٌ عني ما بَيَّنْتُ له يَفْقَه فِقْهاً إذا فَهِمَه. قال الأَزهري: قال لي رجل من كلاب وهو يَصِف لي شيئاً فلما فرغ من كلامه قال أَفَقِهْتَ؟ يريد أَفَهِمْتَ. ورجل فَقُهٌ: فَقِيهٌ، والأُنثى فَقُهةٌ. ويقال للشاهد: كيف فَقاهَتُك لما أَشْهَدْناك، ولا يقال في غير ذلك. الأَزهري: وأَما فَقُه، بضم القاف، فإنما يستعمل في النعوت. يقال: رجل فَقِيهٌ، وقد فَقُهَ يَفْقُه فَقاهةَ إذا صارَ فَقيهاً وسادَ الفُقَهاءَ. وفي حديث سَلْمان: أَنه نزل على نَبَطِيَّةٍ بالعراق فقال لها: هل هنا مكانٌ نَظيف أُصَلي فيه؟ فقالت: طَهِّرْ قَلْبَك وصَلِّ حَيْثُ شِئْتَ، فقال سلمان: فَقِهَتْ أَي فَهِمَتْ وفَطِنَتْ للحقِّ والمَعْنى الذي أَرادَتْ، وقال شمر: معناه أَنها فَقِهَتْ هذا المعنى الذي خاطَبَتْه، ولو قال فَقُهَتْ كان معناه صارَت فَقيهةً. يقال: فَقِهَ عَنِّي كلامي يَفْقَه أَي فَهِمَ، وما كان فَقيهاً ولقد فَقُه وفَقِه. وقال ابن شميل: أعجبني فَقاهَتُه أَي فِقْهُه. ورجل فَقيهٌ: عالمٌ. وكل عالم بشيء فهو فَقيهٌ؛ من ذلك قولهم: فلان ما يَفْقَه وما يَنْقَه؛ معناه لا يَعْلم ولا يَفْهَم. ونَقِهْتُ الحديثَ أَنْقَهُه إذا فَهِمْته. وفَقِيه العرب: عالمُ العرب. وتَفَقَّه: تَعاطى الفِقْهَ. وفاقَهْتُه إذا باحَثْته في العلم. والفِقْهُ: الفِطْنةُ. وفي المثل: خيرُ الفِقْه ما حاضَرْت به، وشَرُّ الرَّأْي الدَّبَريُّ. وقال عيسى بن عمر: قال لي أَعرابي شَهِدْتُ عليك بالفِقهِ أَي الفِطْنةِ. وفَحْلٌ فَقيهٌ: طَبٌّ بالضِّراب حاذِقٌ.
وفي الحديث: لعَنَ اللهُ النائحةَ والمُسْتَفْقِهةَ؛ هي التي تُجاوِبُها في قولها لأَنها تتَلَقَّفُه وتتَفَهَّمُه فتُجيبها عنه.
ابن بري: الفَقْهةُ المَحالةُ في نُقْرة القفا؛ قال الراجز: وتَضْرِب الفَقْهةَ حتى تَنْدَلِق
قال: وهي مقلوبة من الفَهْقة.

### Türkçe

**الفِقْهُ**: şey hakkında bilgi ve onu anlama; ve din ilmi üzerine galip geldi,
onun hâkimiyeti, şerefi ve fazileti sebebiyle, ilmin diğer türlerinin üzerine (galip geldiği) gibi; tıpkı yıldızın **الثُّرَيَّا** üzerine ve **العُودُ**’un **المَنْدَل** üzerine galip gelmesi gibi. İbnü’l-Esîr dedi: Onun iştikakı **الشَّقِّ** ve **الفَتْح**’tandır; örf onu şeriat ilmine mahsus kılmıştır—Allah Teâlâ onu şereflendirsin—ve ondan da fer‘ler ilmine tahsis (etmiştir). Başkası dedi: **الفِقْهُ** aslında **الفَهْم**’dir. Denir: Falana dinde **فِقْهاً** verildi; yani onda bir anlayış. Allah عز وجل dedi: **ليَتفَقَّهوا في الدين**; yani onda âlimler olsunlar. Ve Allah onu **فَقَّهَه**; ve Peygamber, صلى الله عليه وسلم, İbn Abbâs için dua etti de dedi: “Allah’ım ona dini öğret ve onu te’vilde **فَقِّهْه**”; yani ona onun te’vilini ve manasını **فَهِّمْه**. Böylece Allah onun duasını kabul etti; ve o, zamanında Allah Teâlâ’nın kitabı hususunda insanların en bilgililerinden oldu. Ve **فَقِه فِقْهاً**: **عَلِم عِلْماً** manasındadır. İbn Sîde: Ve o, **فَقُه فَقاهَةً** (olmuştur) ve o, **فَقِيهٌ**’dir; **فُقَهاءَ** bir kavimdendir; dişisi **فَقِيهة**’dir; **فقائِهَ** kadınlardandır. Lihyânî nakletti: **نسوة فُقَهاء**; ve bu nadirdir. Dedi: Bana göre Araplardan **فُقَهاء** diyen, dişilik **هاء**’sını saymamıştır; onun benzeri **نسوة فُقَراء**’dır. Bazıları dedi: Adam **فَقُه** eder **فَقَهاً** ve **فِقْهاً** ve **فَقِه**.

(* “**وفقه**” sözü, “**وفقهاً**” sözünden sonra, asılda böyle(ce)dir. İbn Sîde’nin ibaresine vakıf olmakla, **فقه**’nin **علم** gibi (kullanımının) bazılarının sözünden olmadığını anlarsın; her ne kadar **فقه** (kullanımında) damme ile bir dil (varyantı) ise de; ve belki de müstensihlerden tekrar etmiştir.)

Ve **فَقِه الشيءَ**: onu **عَلِمَه**. Ve **فَقَّهَه** ve **أَفْقَهَه**: ona **عَلَّمه**. Ve **التهذيب**’de: “Ben onu **أَفْقَهْتُه**”; yani ona **تَعَلُّم الفِقْه**’i açıkladım. İbn Sîde: Ve **فَقِهَ عنه**—kesre ile—anladı. Ve denir: Falan, ona açıkladığımı benden **فَقِهَ** eder; **يَفْقَه فِقْهاً**; onu anladığı zaman. Ezherî dedi: Kilâb’dan bir adam bana bir şeyi vasfediyordu; sözünü bitirince dedi: “**أَفَقِهْتَ؟**” yani “**أَفَهِمْتَ**” demek istiyor. Ve **رجل فَقُهٌ**: **فَقِيهٌ**; dişisi **فَقُهةٌ**. Ve şahit için denir: “Seni şahit tuttuğumuz şeye dair **فَقاهَتُك** nasıl?”; bunun dışında denmez. Ezherî: Ama **فَقُه**—kafın dammesiyle—ancak sıfatlarda kullanılır. Denir: **رجل فَقِيهٌ**; ve **فَقُهَ يَفْقُه فَقاهةَ** (olmuştur), **فَقيهاً** olduğu ve **الفُقَهاءَ**’ya reis olduğu zaman. Ve Selmân hadîsinde: Irak’ta bir **نَبَطِيَّةٍ**’ye indi; ona dedi: “Burada içinde namaz kılacağım temiz bir yer var mı?” O dedi: “Kalbini temizle ve dilediğin yerde namaz kıl.” Selmân dedi: **فَقِهَتْ**; yani anladı ve hakka ve onun murad ettiği manaya karşı uyanık oldu. Şemr dedi: Manası, onun kendisine hitap ettiği bu manayı **فَقِهَتْ** olmasıdır; eğer **فَقُهَتْ** deseydi manası “**فَقيهةً** oldu” olurdu. Denir: “Sözümü benden **فَقِهَ** eder; **يَفْقَه**”; yani anladı; ve o **فَقيهاً** değildi; hâlbuki **فَقُه** etti ve **فَقِه** etti. İbn Şümeyl dedi: Onun **فَقاهَتُه** hoşuma gitti; yani onun **فِقْهُه**. Ve **رجل فَقيهٌ**: âlimdir. Ve bir şeyde âlim olan herkes **فَقيهٌ**’dir; bundan (olarak) onların sözü: “Falan **ما يَفْقَه وما يَنْقَه**”; manası: bilmez ve anlamaz. Ve **نَقِهْتُ الحديثَ أَنْقَهُه**: onu anladığım zaman. Ve **فَقِيه العرب**: Arapların âlimi. Ve **تَفَقَّه**: **الفِقْهَ** ile meşgul oldu. Ve **فاقَهْتُه**: ilimde onunla mübahase ettiğim zaman. Ve **الفِقْهُ**: **الفِطْنةُ**’dir. Ve meselde: “**خيرُ الفِقْه ما حاضَرْت به، وشَرُّ الرَّأْي الدَّبَريُّ**.” Ve Îsâ b. Ömer dedi: Bir bedevî bana dedi: “Senin aleyhine **بالفِقهِ** ile şahitlik ettim”; yani **الفِطْنةِ** ile. Ve **فَحْلٌ فَقيهٌ**: çiftleşmede tabip; mahir.

Ve hadîste: “Allah **النائحةَ** ve **المُسْتَفْقِهةَ**’ye lanet etti”; o, onun sözünde ona cevap veren kimsedir; çünkü onu kapar ve onu anlar da onun adına ona cevap verir.

İbn Berrî: **الفَقْهةُ** ense çukuru oyuntusundaki **المَحالةُ**’dir; râciz dedi:
وتَضْرِب الفَقْهةَ حتى تَنْدَلِق
Dedi: O, **الفَهْقة**’den çevrilmiş (kalb edilmiş)tir.
