# فق — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%82/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: فق

باب القاف والفاء
قف ، فق : مستعملان .
قف : قال الليث : القُفَّة كهيئةِ القَرْعة تُتخذُ من خُوصٍ .
ويقال : شيخٌ كالْقُفَّةِ ، وعَجوزٌ كالْقُفةِ ، وأنشد :
كل عَجوزٍ رأسها كالقُفَّةِ
ورواه أبو عبيد كالكُفَّةِ .
قال الليث : واستقَفَّ الشّيخُ إذا انضمَّ وتَشَنَّجَ .
قال أبو منصور : والقُفَّةُ : شَجرة مُستديرةٌ ترتَفعُ عن وجه الأرض بقدر شهرٍ وتَيبَسُ فَشبِّهَ بها الشيخُ إِذا عَسَا . ويقال : كأَنه قُفَّةٌ .
القَفُّ بفتحِ القافِ ، ما يَبسَ من البُقولِ البَرِّيَّةِ وتناثر فالمال يرعاه ويَسْمَنُ عليه .
يقال له : القَفُّ والقَفيفُ والقَميمُ .
وقال أبو عبيد : القُفْعَةُ مثل القُفَّةِ من الخُوصِ .
أبو عبيد عن الأصمعي : يقال : لما يَبِسَ من أحْرارِ البُقولِ ، وذكورها القَفُّ والقَفيفُ .
وروى أبو رَجاءٍ العطارديّ أنه قال : يَأْتوننِي فَيحملوننِي كأَنني قُفَّةٌ حتى يضعُوني في مقام الإمام فَأَقْرَأ بهمُ الثلاثين والأربعين في ركعةٍ .
وقال ابن السكيت في قولهم : كبر حتى صار كأنه قُفَّةٌ وهي الشجرةُ الباليةُ اليابسة .
قلت : الشجرةُ اليابسة يقال لها القَفَّة بِفَتْح القاف ، وأَمَّا القَفّةُ فهي القَفْعَةُ من الخوص ، يضيق رأسها ، ويجعل لها عُرى تعلق بها في آخرة الرَّحْل شُبِّه الشيخ الكبير بها لاجتماعه أو تَقَبُّضِه .
قال أبو منصور : وجائز أن يشبَّه الشيخ إذا اجتمعَ خَلقهُ بِقفَّةِ الخوص وهي كالقرعة يجعلُ لها مَعاليقُ تعلق بها من رأس الرحلِ يضع الراكب فيها زَادَهُ وتكون مقورةً ضَيِّقَةَ الرَّأسِ .
أبو عبيد عن الأصمعي : أقَفّتِ الدّجاجةُ : إذا أقْطعَتْ وانقَطعَ بيضُهَا .
قال : وقال الكسائي : أقَفّتِ الدّجاجَةُ إقْفافاً : إذا جَمَعَتِ البيضَ .
وقال أبو زيد : أَقَفّتْ عَينُ المريض إقْفافاً : إذا ذَهَبَ دَمعها وارْتَفَعَ سَوادُهَا .
وقال الليث : القُفُّ : ما ارتفعَ من مُتُونِ الأرض وصَلبتْ حِجارتهُ ، والجميع قِفافٌ .
وقال شمر : القُفُّ : ما ارتفع من الأرضِ وغَلظ ولم يبلغ أن يكونَ جَبلاً .
وقال ابن شميل : القُفُّ : حِجارةٌ غاص بعضها ببعضٍ حمرٌ لا يخالطها من اللين والسُّهولةِ شيء ، وهو جَبلٌ غير أنه ليس بطويلٍ في السماء فيه إشْرَافٌ على ما حوْلَهُ وما أشرفَ منه عَلَى الأرض حِجارةٌ تحتَ تلك الحجارة أيضاً حجارةٌ قال : ولا تلقى قُفّاً إلا وفيه حجارةٌ متقلِّعَةٌ عظامٌ مثلُ الإبل البُرُوكِ وأعظم وصِغارٌ .
قال : ورُب قُفَ حجارتهُ فنادِيرُ أمثال البيوت .
قال : ويكون في القُفِّ رياضٌ وقِيعانٌ والرَّوضَةُ حينئذٍ من القُفِّ الذي هي فيه ، ولو ذَهَبت تَحفُرُ فيها لغلبَتْك كثرة حجارتها ، وهي إذا رأيتها رَأَيتها طيناً ، وهي تنبتُ وتُعْشِبُ ، وإنهَا قُف القَفِّ حجارتهُ .
وقال رُؤبةَ :
وقُفُّ أقْفافٍ ورَمْلٍ بَحوْنٍ
قلت : وقِفافُ الصَّمَّان على هذه الصّفة وهي بلادٌ عَرِيضةٌ واسعةٌ فيها رياضٌ وقيعانٌ وسُلقان كثيرة وإذا أخْصبَتْ رَبّعتِ العرب جميعاً بكثرة مرابعها ، وهي من
حُزونِ نجْدٍ .
وقال الليث : والقُفّةُ : بُنَّة الفأس .
قال : بُنّةُ الفأسِ ، أصلها الذي فيه فُرْتهَا الذي يجعل فيه فعالها .
وقال الليث : والقَفْقفةُ : اضطراب الحنكين واصطكاكُ الأسنان من بَرْدٍ أو غيره .
قال : والقُفَّةُ : الرِّعْدَةُ ، والقَفّانُ : الجماعةُ .
وفي حديث عمر : أن حذيفة قال له : إنك تستعين بالرجل الفاجِر فقال : إني أسْتعينُ بِقوتِهِ ثم أكون على قَفَّانِهِ .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : قَفَّانُ كل شيء جماعه واسْتقْصاءُ مَعْرفتهِ ، يقول : أكون على تَتبُّع أمره حتى أسْتقْصي علمه وأَعرفهُ .
قال أبو عبيد : ولا أحسب هذه الكلمة عربية ، وإنما أصلها قبَّانٌ ، ومنه قول العامة : فلانٌ قبانٌ على فلانٍ إذا كان بمنزلةِ الأمين عليه والرئيس الذي يَتتبعُ أمره ويحاسبُهُ ، ولهذا قيل لهذا الميزان الذي يقالُ لهُ القبَّانُ قَبَّانٌ ، وقَفْقفَا الطائر جَنَاحاهُ .
وقال ابن أحمر :
يَظَلُّ يَحُفُّهنَّ بِقَفْقَفَيْهِ
ويَلْحَفُهُنَّ هَفْهَافاً ثخينا
يصف ظليماً حَضنَ بيضهُ وقَفقفَ عليه بجناحيهِ عند الحضان .
وقال الأصمعي : يقال : تَقَفقفَ من البرد وتَرَفرف بمعنى واحدٍ .
ابن شميل : القفَّة رعدةٌ تأخذ من الحمى .
أبو عبيد يقال للجبان إذا فزع قد قفّ منه شعره : إذا قام من الفزع ، ومثله قد اقْشعرتْ منه ذوائبه ودوائره .
فق : قال الليث : الفَقُّ والانْفقاق : الانفراجُ .
يقال : انفَقَّتْ عَوَّةُ الْكلبِ إذا انْفرجتْ .
وقال ابن دريد : فقَقْتُ الشيءَ إذا فتحته .
وقال الليث : الفقفقةُ حكاية عوّاتِ الكلاب .
أبو عبيد عن الفراء : رجلٌ فَقْفَاقٌ ، أي : مخلَّطٌ .
وقال شمر : رجلٌ فقاقةٌ ، أي : أحمق .
وروى ثعلب عن ابن الأعرابي : رجلٌ فقاقةٌ مخفَّفُ القاف ، أي : أحمق ، قال : والفَقَقَةُ الحَمْقى ، قال : وفقفقَ الرجلُ إذا افتقرَ فقراً مُدْقِعاً .

### Türkçe

باب **القاف** و**الفاء**
**قف** ، **فق** : kullanımdadırlar.
**قف** : **الليث** dedi: **القُفَّة** **القَرْعة** heyeti gibi, **خُوص**’tan yapılır.
Ve denilir: **شيخٌ كالْقُفَّةِ** ve **عَجوزٌ كالْقُفةِ**; ve inşad etti:
كل عَجوزٍ رأسها كالقُفَّةِ
Ve onu **أبو عبيد** **كالكُفَّةِ** diye rivayet etti.
**الليث** dedi: Ve **استقَفَّ الشّيخُ**; ihtiyar, toplandığı ve kasılıp büzüldüğü zaman.
**أبو منصور** dedi: Ve **القُفَّة**: yer yüzünden bir ay (mesafesi) kadar yükselen, yuvarlak bir ağaçtır; sonra kurur; ihtiyar, yaşlanınca ona benzetildi. Ve denilir: sanki o **قُفَّة**’dir.
**القَفُّ** ( **القاف**’ın fethasıyla): yabani baklagillerden kuruyan ve dağılıp saçılan şeydir; davar onu otlar ve onun üzerinde semirir.
Ona denilir: **القَفُّ** ve **القَفيفُ** ve **القَميمُ**.
**أبو عبيد** dedi: **القُفْعَةُ** **القُفَّة** gibidir; **الخُوص**’tandır.
**أبو عبيد** **الأصمعي**’den: denilir: baklagillerin hür (yabani) olanlarından kuruyan şeye; ve onların erkekleri **القَفُّ** ve **القَفيفُ**’tir.
**أبو رَجاءٍ العطارديّ** rivayet etti ki o dedi: Bana gelirler; beni sanki ben **قُفَّة** imişim gibi taşırlar; ta ki beni imamın makamına koyarlar; böylece onlara bir rek‘atta otuz ve kırk (ayet) okurum.
**ابن السكيت** onların şu sözünde dedi: “Büyüdü, ta ki sanki o **قُفَّة** oldu”; o, eskiyip yıpranmış kuru ağaçtır.
Dedim: kuru ağaca **القَفَّة** denilir, **القاف**’ın fethasıyla; أما **القَفّةُ** ise o, **الخوص**’tan **القَفْعَة**’dır; başı dar olur; ona kulplar yapılır, semerin arkasına onunla asılır; büyük ihtiyar, toplanması veya büzülmesi sebebiyle ona benzetildi.
**أبو منصور** dedi: Ve caizdir ki ihtiyar, yaratılışı toplandığı zaman **الخوص**’un **قفَّة**’sine benzetilsin; o **القرعة** gibi olup, semerin başından onunla asılan askılar vardır; binek sahibi onun içine azığını koyar; oyuk olur, başı dar olur.
**أبو عبيد** **الأصمعي**’den: **أقَفّتِ الدّجاجةُ**: yumurtası kesildiği ve kesildiği zaman.
Dedi: Ve **الكسائي** dedi: **أقَفّتِ الدّجاجَةُ إقْفافاً**: yumurtayı topladığı zaman.
**أبو زيد** dedi: **أَقَفّتْ عَينُ المريض إقْفافاً**: gözyaşı gittiği ve siyahlığı yükseldiği zaman.
**الليث** dedi: **القُفُّ**: yerin sırtlarından yükselen ve taşları sertleşen şeydir; çoğulu **قِفافٌ**’dır.
**شمر** dedi: **القُفُّ**: yerden yükselen ve kalınlaşan, fakat dağ olacak kadar olmayan şeydir.
**ابن شميل** dedi: **القُفُّ**: bazısı bazısına gömülmüş kırmızı taşlardır; yumuşaklıktan ve kolaylıktan onlara hiçbir şey karışmaz; o bir dağdır, ancak göğe doğru uzun değildir; çevresindekilere bir hâkimiyet vardır; ondan yere doğru yükselen şey taşlardır; o taşların altında da taşlar vardır. Dedi: Ve bir **قُفّ** bulmazsın ki onda büyük kopmuş taşlar olmasın; çökmüş develer gibi ve daha büyük; ve küçükler.
Dedi: Ve nice **قُفّ** vardır ki taşları evler gibi büyük kaya parçalarıdır.
Dedi: Ve **القُفِّ**’te bahçeler ve düzlükler olur; ve o vakit **الرَّوضَةُ** içinde bulunduğu **القُفِّ**’tendir; eğer onda kazmaya gitsen, taşlarının çokluğu sana galip gelir; ve sen onu gördüğünde onu çamur görürsün; hâlbuki o biter ve otlanır; ve o, taşları **قُفّ** olan **القَفِّ**tir.
Ve **رُؤبةَ** dedi:
وقُفُّ أقْفافٍ ورَمْلٍ بَحوْنٍ
Dedim: **الصَّمَّان**’ın **قِفافُ**’ı bu sıfat üzeredir; o, geniş enli, geniş bir beldedir; onda bahçeler ve düzlükler ve çok **سُلقان** vardır; ve yeşerdiği zaman, meralarının çokluğundan Arapların hepsi bahar otlağına iner; ve o, **نجْد**’in engebelerindendir.
**الليث** dedi: Ve **القُفّةُ**: baltanın topuzudur.
Dedi: baltanın topuzu; onun aslı, içinde onun yarığı bulunan yerdir; içine onun sapı konulan şey.
**الليث** dedi: Ve **القَفْقفةُ**: soğuktan veya başkasından iki çenenin titremesi ve dişlerin birbirine vurmasıdır.
Dedi: Ve **القُفَّةُ**: titremedir; ve **القَفّانُ**: topluluktur.
**عمر** hadîsinde: **حذيفة** ona dedi ki: “Sen fâcir adamla yardım alıyorsun.” O dedi: “Ben onun kuvvetiyle yardım alırım; sonra onun **قَفَّانِهِ** üzerinde olurum.”
**أبو عبيد** dedi: **الأصمعي** dedi: Her şeyin **قَفَّانُ**’u onun toplanması ve bilgisinin sonuna kadar gidilmesidir; der ki: “Onun işini takip üzerinde olurum; ta ki onun bilgisini sonuna kadar çıkarayım ve onu bileyim.”
**أبو عبيد** dedi: Bu kelimeyi Arapça sanmıyorum; ancak onun aslı **قبَّانٌ**’dır; ve ondan avamın sözü: “Falan, falanın üzerinde **قبانٌ**’dır”; onun üzerinde emin ve reis menzilesinde olduğu zaman; onun işini takip eder ve onu hesaba çeker. Ve bunun için, kendisine **القبَّانُ** denilen bu teraziye **قَبَّانٌ** denildi. Ve kuşun iki kanadı **قَفْقفَا** etti.
Ve **ابن أحمر** dedi:
يَظَلُّ يَحُفُّهنَّ بِقَفْقَفَيْهِ
ويَلْحَفُهُنَّ هَفْهَافاً ثخينا
Yumurtasını kuluçkaya yatan bir devekuşunu vasfeder: kuluçka sırasında onun üzerine iki kanadıyla **قَفقفَ** etti.
**الأصمعي** dedi: denilir: **تَقَفقفَ** soğuktan; ve **تَرَفرف** bir mânâda.
**ابن شميل**: **القفَّة** hummadan alan bir titremedir.
**أبو عبيد**: korkup ürktüğü zaman korkağa denilir: “Onun saçları ondan **قفّ** etti”; yani korkudan dikildi; ve benzeri: “Onun zülüfleri ve kıvrımları ondan **اقْشعرتْ**.”

**فق** : **الليث** dedi: **الفَقُّ** ve **الانْفقاق**: yarılma/açılmadır.
Denilir: **انفَقَّتْ عَوَّةُ الْكلبِ**; köpeğin uluması açıldığı zaman.
**ابن دريد** dedi: **فقَقْتُ الشيءَ**; onu açtığım zaman.
**الليث** dedi: **الفقفقةُ** köpeklerin ulumalarının taklididir.
**أبو عبيد** **الفراء**’dan: **رجلٌ فَقْفَاقٌ**; yani: karışık.
**شمر** dedi: **رجلٌ فقاقةٌ**; yani: ahmak.
**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den rivayet etti: **رجلٌ فقاقةٌ** ( **القاف**’ın tahfîfiyle); yani: ahmak. Dedi: ve **الفَقَقَةُ** ahmak kadınlardır. Dedi: ve **فقفقَ الرجلُ**; yoksulluğu şiddetli bir yoksullukla fakirleştiği zaman.
