# فكك (ف-ك-ك) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%83
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%83%D9%83

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Fekke Fekik kopuk, fekke koparmak demektir

- Harfler: ف - ك - ك
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 10 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَكُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%83/siga/%D9%81%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%91.md) | فَعْلُ | Çözmek | 1 | 1 | [90:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%83/ayet/90:13.md) |
| [مُنْفَكِّينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%83/siga/%D9%85%D9%8F%D9%86%D9%92%D9%81%D9%8E%D9%83%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | مُنْفَعِلِينَ | Çözülenler | 1 | 1 | [98:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%83/ayet/98:1.md) |

## Mücavir kökler — 8 mücavir (12 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [رقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Rekabe Boyun demektir
2. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hilal yeni ay demektir
3. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tasma kayış demektir
4. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
5. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
6. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hufre, çukur demektir
7. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
8. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فكك |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md), [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md), [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) |
| Zıt Kök | [عقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Birbirine geçmiş, kilitlenmiş veya kenetlenmiş iki parçayı ayırıp aralarındaki bağı çözmek |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanı veya toplumu esaret, taassup ya da rehin kalma durumundan kurtarıp bağımsız kılmak |
| Çekirdek Özet 3 | Birleşik ve kilitli yapıların analitik veya ontolojik olarak çözülmesi; ayrışma ve tahliye |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel bir köle azadı işlemine indirgeyerek zihni, ahlaki ve ontolojik çözülüş boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فك | Sıkışmış, kenetlenmiş veya birbirine tutturulmuş şeyleri aralayıp açma ve birbirinden ayırma hareketidir; nitekim [فكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D8%B1.md) kökünde zihnin birbirine bağlı meseleleri çözüp aralaması, [فكه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87.md) kökünde ise keder ve kasvetin kırılarak gönlün ferahlayıp çözülmesi görülür. | ك | İkinci ك harfinin eklenmesiyle açma ve ayırma hareketi tekil bir aralamadan çıkarak birbirine kenetlenmiş mafsalların, kilitlerin, boyundurukların veya rehin ilişkilerinin kesin ve tam bir kopuşla çözülmesine dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açıklık, kenar, dışa açılma | Kilitli veya kapalı duran yapıda bir çıkış ağzı ve dışarıya yönelen açıklık oluşturma eylemini başlatır. |
| ك | Avuç içi; kavrama, baskı, kaplama | Açılacak nesneyi çevreleyen baskıyı, tutuşu ve kilitli tutan kavrama kuvvetini temsil eder. |
| ك | Avuç içi; kavrama, baskı, kaplama | Kavramanın yinelenmesiyle tutucu baskının karşıt bir gerilimle esnetilmesini, kilit noktalarının zorlanarak birbirinden tamamen ayrılmasını sağlar. |
| فكك | Ağız açıklığının çifte kavrama ile kilit noktasından zorlanıp açılması | Kenetlenmiş iki parçayı, mafsalı veya tutucu bağı kavrayıp ayırarak nesneyi baskıdan ve tutsaklıktan kurtarma bütünlüğünü kurar. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Birbirine kenetlenmiş eklemin, mafsalın veya çenenin birbirinden ayrılması; mühürlü bir mektubun ya da kilitli bir bağın çözülüp açılmasıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Eklemi çıkmış veya mafsalı gevşeyip ayrılmış kişinin yürüyüşü ve bedeni için kullanılır. Şair Ru'be bir beytinde mafsalı gevşeyip incinmiş kişinin durumunu şöyle tasvir eder: هاجَكَ من أَرْوَى كَمُنْهاضِ الفَكَكْ |
| Erken Arapça kullanım | Mühür kırmak, rehini borçtan kurtarmak ve boyunduruk çözmek anlamında kullanılmıştır. Bedeviye kelle etini nasıl yediği sorulduğunda şu ifadeyle mafsalı ayırdığını anlatmıştır: أفكّ لحييه وأسحى خدّيه |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn ve Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde فكك kökü, kilitli veya raptedilmiş bir nesnenin bağını gevşetme, mafsalını ayırma, rehin veya borç yükü altındaki bir hakkı kurtarıp tahliye etme semantik çekirdeğiyle temsil edilir. İbranicede yer alan פקע kökü yırtılma, yarılma ve kilitli durumun çatlayarak açılması yönünü taşırken; Süryanicede ܦܟܟ biçimi eklemlerin gevşemesi, sert ve düğümlü dokunun bağını yitirmesi anlamıyla fonetik ve semantik bir akrabalık gösterir. Arapçada ise kök, hem fiziki mafsal ayrışmasını ve çene kemiğinin hareketini hem de soyut planda boyunların esaretten ve malların rehin baskısından kurtarılmasını kapsayan geniş bir hürriyet ve çözülme eksenine kavuşmuştur. Düzenli ses denklikleri ve semantik geçişler, çekirdeğin ilksel olarak fiziksel ayrılma ve çözülme eylemine dayandığını, buradan hukuki ve toplumsal tahliye anlamına ulaştığını göstermektedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith ve Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فك çekirdeği | Birbirine kenetlenmiş çene kemiklerini (el-fekkeyn), mafsalları veya mühürlü kapağı açıp ayırma temelinde gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranice soydaşlar | Gevşeme, eklem bağının ayrılması, kilitli veya gergin yapının çatlayıp serbest kalması ortak semantik izdir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik bağlantılar | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فكك | Anlamlı | Çözmek, ayırmak, kurtarmak | Birbirine kenetlenmiş mafsalı, kilidi, bağı veya rehni çözüp serbest bırakmaktır. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| كفك | Anlamlı | Menetmek, engellemek, geri çekmek | İleri giden bir hareketi el ile veya güç kullanarak durdurmak, savuşturmaktır. | Hedef kökle zıt yönlüdür; tutma ve durdurma bildirir; Kur'an'da geçmez. |
| ككف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel). |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فكك | Merkez | Kilit veya bağ çözme | Kenetlenmiş, kilitlenmiş iki şeyi birbirinden ayırarak bağımsız kılmaktır. | Esaret, rehin veya mafsal gibi iki tarafı bağlayan kilidin açılmasıdır. |
| [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) | Komşu | Düğüm çözme | Düğümlenmiş bir ipi veya akdi gevşetip serbest bırakmaktır; kilitli mafsal vurgusu taşımaz. | Bağlanmış bir düğümün geri açılmasıdır. |
| [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) | Komşu | Salıverme | Tutulan veya hapsedilen bir varlığın önündeki engeli kaldırıp gitmesine izin vermektir. | Ayrılmadan ziyade engelsiz hareket imkanı sunar. |
| [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) | Komşu | Arıtıp kurtarma | Birbirine karışmış unsurların içinden özü çekip saf olarak kurtarmaktır. | Kilit çözmekten çok arındırma ve ayırt etme esastır. |
| [عقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%AF.md) | Zıt | Düğümleme, bağlama | İki ucu birbirine katarak sıkı bir bağ, kilit veya taahhüt meydana getirmektir. | فكك kökünün zıddı olarak serbestliği ortadan kaldırıp bağ kurar. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فكك | Çözmek, ayırmak, azat etmek | Kilitli bağı açmak, mafsalı ayırmak ve rehin veya kölelik boyunduruğunu kaldırmaktır. | Kesin |
| Latince | emancipare, disiungere | Özgür kılmak, ayırmak | Boyunduruktan çıkarma ve mülkiyet bağını çözme yönünü karşılar; mafsal incinmesi anlamını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | to unbind, to disentangle, to liberate | Bağını çözmek, ayrıştırmak, serbest bırakmak | Hem fiziksel çözmeyi hem esaretten kurtarmayı karşılar; çene kemiği ve rehin ıstılahını tam kapsamaz. | Güçlü |
| Almanca | lösen, befreien, entflechten | Çözmek, kurtarmak, ayrıştırmak | Birbirine geçmiş düğümü ve bağı çözüp serbest kılmayı karşılar; etimolojik mafsal çağrışımı eksiktir. | Güçlü |
| Fransızca | délier, émanciper, disjoindre | Çözmek, azat etmek, eklemi ayırmak | Hukuki hürriyet ve fiziksel ayrılma boyutunu verir; kavramsal rehin çözme derinliği sınırlıdır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Lewis & Short; Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَكُّ | Boyunduruğu kırmak, köleyi esaretten veya insanı yükten kurtarmak | Sarp yokuşu aşma, toplumsal dayanışma ve nefsi esaretten kurtarma bağlamı (Beled [90:13](https://lisan.digital/tr/ayet/90:13.md)). |
| مُنْفَكِّينَ | Bulundukları durumdan ayrılan, inanç ve tutumlarından vazgeçip çözülenler | İnkarcıların apaçık delil gelene kadar saplantılı hallerinden vazgeçmeyeceklerini bildiren bağlam (Beyyine [98:1](https://lisan.digital/tr/ayet/98:1.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İrade, taassup ve delile teslimiyet | İnkarcı zihniyetin körü körüne bağlı kaldığı dogmalardan vahiy gelmeksizin kendiliğinden ayrışamayacağı (infikak edemeyeceği) tezi. | Zihniyet kilitlenmesinin çözülmesi. |
| Fıkıh | Köle azadı ve rehin hukuku | Kölenin bedelini vererek boyunduruğunu çözme (fekkü ragabe) ve borcu ödeyerek ipotekli malı geri alma (fekkü'r-rehn) hükümleri. | Hukuki engelin ve rehin bağının kaldırılması. |
| Tefsir | Ahlaki mükellefiyet ve sarp yokuş | Beled suresinde geçen boyun çözmenin sadece zahiri bir azat mı yoksa insanın günah zincirlerini kırması mı olduğu tartışması. | İnsanı ezen sosyal ve manevi yükün tahliyesi. |
| Hadis | Sosyal yardım ve esir kurtarma | Bizzat azat etmek ile bedeline katkı sunarak boyunduruk çözmek arasındaki farkı beyan eden rivayetler. | Esir ve mağdurların hürriyetine kavuşturulması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Nefsi günahtan kurtarma | Manevi tahliye | İnsanın günah, şirk ve heva zincirlerini kırarak hakiki kulluk hürriyetine kavuşmasını sağlamak. | Kişinin kendi nefsini ilahi sorumlulukla felaha erdirmesidir. | Güçlü |
| İlmi | Kavramsal analiz ve metodoloji | Analitik ayrıştırma | Birbirine dolanmış karmaşık meseleleri bileşenlerine ayırarak hakikati ortaya çıkarmak. | Zihni önyargılardan ve körü körüne taklit düğümlerinden kurtulmaktır. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal hürriyet ve adalet | Esareti lağvetme | İnsanlar üzerindeki tahakküm, kölelik ve sömürü mekanizmalarını hukuken tasfiye etmek. | Güç odaklarının kurduğu boyundurukları kırarak adaleti tesis etmektir. | Kesin |
| İktisadi | Borç ve rehin hukuku | İpotek çözme | Borç baskısı altında kilitlenen mal ve emeği serbest dolaşıma kavuşturup mülkiyet bağımsızlığı vermek. | Üretim araçları ve insan emeği üzerindeki kilitli bağı çözmektir. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrışma (dissosiyasyon) ve kilit açma matrisi | Kimyada ve fizikte bağlı moleküllerin veya birbirine kilitli parçaların bağ enerjisinin kırılarak bağımsız fazlara ayrılması olgusudur. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Özgürleşme (emansipasyon) ve bağ koparma | Hukuk ve sosyolojide bireyin ya da toplumsal sınıfların üzerlerindeki vesayet, sömürü veya tabi kılınma bağlarını hukuken ilga etmesidir. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca tarihsel kölelik kurumuna indirgeyerek, günümüzde geçerliliği kalmamış bir köle azadı işlemi olarak algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; borç esareti, iktisadi sömürü, zihni taassup, geleneksel kör inat ve insanın sırtına vurulan her türlü bağın kırılarak hürleştirilmesini kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Beled suresindeki "sarp yokuş" çağrısının evrensel boyutunu yitirmesi, günümüzün modern kölelik biçimlerine ve borç kıskacına karşı Kur'an'ın getirdiği özgürleştirici dinamizmin anlaşılamaması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın nihai amacının insanı kula kulluktan, iktisadi ezilmişlikten ve zihni dogmalardan kurtarıp hakiki özgürlüğe ulaştırmak olduğunu en somut fiziki ayrışma ve bağ çözme metaforuyla ortaya koyduğu için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkarcıların psikolojik ve epistemolojik saplantılarını ele alan ayetlerde (Beyyine [98:1](https://lisan.digital/tr/ayet/98:1.md)) ve insanın aşması gereken ahlaki ve içtimai engelleri bildiren ayetlerde (Beled [90:13](https://lisan.digital/tr/ayet/90:13.md)) kurucu role sahiptir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinin sadece bireysel ritüellerden ibaret olduğu yanılgısını yıkar; gerçek dindarlığın mazlumun boyunduruğunu çözmek, borç ve esaret zincirlerini kırmak gibi fiili ve mali sorumluluklarla başladığını öğretir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Birbirine kenetlenmiş mafsalı, çene kemiklerini veya kilitli bir mührü zorlayarak iki parçayı birbirinden bütünüyle ayırmak.
- Soyut anlam: İnsanı, aklı veya malı kuşatan her türlü esaret, taassup, borç ve rehin bağını kaldırarak mutlak serbestlik ve hürriyet sağlamak.
- Sistematik karşılık: Sisteme hapsolmuş veya bloke edilmiş bir elemanın üzerindeki kısıtlayıcı kilit fonksiyonunun ilga edilerek bağımsız duruma geçirilmesi.
- LaTeX modeli: $$F: (A \bowtie B) \xrightarrow{\quad\delta\quad} A \cup B$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $A \bowtie B$ ifadesi, birbirine kenetlenmiş, birbirine bağımlı ve kilitlenmiş durumdaki iki unsuru (köle ve efendi, rehin ve borç, inkarcı ve dogması) temsil eder. $\delta$ operatörü, kökün taşıdığı dışsal çözme, aralama ve serbest bırakma eylemini simgeler. $A \cup B$ ise kilitli kenetlenmenin çözülerek unsurların bağımsız, birbirine tahakküm kurmayan ayrı birimler haline gelmesini ifade eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%83%D9%83/occurrences?meal=IK

### [Beled 90:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%83/ayet/90:13.md) — فَكُّ

فَكُّ رَقَبَةٍ

Meal (IK): Bir kul azad etmektir.

### [Beyyine 98:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%83/ayet/98:1.md) — مُنْفَكِّينَ

لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ مُنْفَكِّينَ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ

Meal (IK): Kitab ehlinden ve müşriklerden küfredenler, kendilerine apaçık bir huccet gelinceye kadar vazgeçecek değillerdi.

## Sözlükler (10)

### ★ Akevler Sözlüğü

Fekke Fekik kopuk, fekke koparmak demektir. İnfikak kopmak anlamına gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%83/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والفاء
ك ف، ف ك مستعملان كف: الكَفُّ: كفّ اليد، وثلاث أكُفّ، والجميع: كُفُوف.
وكُفَّةُ اللثة: ما انحدر منها على أصول الثغر.
وكِفّة السحاب وكفافه: نواحيه.
وكِفّة الميزان: التي توضع فيها الدراهم.
والكِفّة: ما يصاد به الظبي.
ولقيته كَفّةً لِكَفَّةٍ، وكَفَّةً عن كَفَّةٍ، أي: مفاجأة مواجهة.
واستْكفّ القوم بالشيء: أحدقوا به. واسْتَكفّ السائل: بسط يده.
وكفّ الرجل عن أمر كذا يكُفُّ كَفّاً، وكَفَفْته كَفّاً، اللازم والمجاوز مستويان.
والمكفوف: الذاهب البصر.
والمكفوف في علل العروض: مفاعيل كان أصله: مفاعيلن، فلما ذهبت النون، قال الخليل: هو مكفوف.
وكِفافُ الثَّوْب: نواحيه.
والخياط يكُفُّ الدخريص إذا كفّه بعد خياطته مرة.
والناس كافّة، كلهم داخل فيه، أي: في الكافّة.
والكفكفة: كفك الشيء، أي: ردك الشيء عن الشيء.
وكعكفتُ دمع العين: وكففته أيضاً.
فك: فكَكْتُ الشيء فانفكّ. ككتاب مختوم تَفُكُّ خاتمه، وكما تفُكّ الحنكين تفصل بينهما.
والفكَان: مُلْتَقَى الشِّدقين من الجانبين. وفي فلان فَكَكٌ، أي: أناثة واسترخاء.
والأَفَكُّ: مجمع الخطم، على تقدير أفعل، وهو مجمع الفكَّيْنِ.
والفكَّةُ: النجوم المستديرة، التي إلى جانب بنات نعش، وهي التي يسميها الصبيان: قصعة المساكين.
والفِكَاكُ: الشيء الذي تفك به رهناً أو أسيراً.. فككت الأسير فَكّاً وفِكَاكاً، كما قال زهير:
وفارقتك برهن لا فِـكَـاك لـه		يوم الوداع فأمسى الرهن قد غلقا
وفككْتُ رقبة فلان: أعتقته.
والفَكَكُ: انفراج المنكب عن مفصله ضعفاً أو استرخاء، والنعت: أفك، وفي فلان فكك قال:
أبد يمشي مشية الأفك

##### Türkçe

**الكاف** ve **الفاء**

**ك ف**، **ف ك** kullanımdadır: **كف**: **الكَفُّ**: elin **كفّ**’i; ve üç **أكُفّ**; ve hepsi: **كُفُوف**.

Ve **كُفَّةُ اللثة**: ondan, ağzın kökleri üzerine inen şey.

Ve **وكِفّة السحاب** ve **كفافه**: onun yanları.

Ve **وكِفّة الميزان**: içine dirhemlerin konulduğu (kefe).

Ve **والكِفّة**: ceylanın avlandığı şey.

Ve ona **كَفّةً لِكَفَّةٍ**, ve **كَفَّةً عن كَفَّةٍ** olarak rastladım; yani: yüz yüze ansızın.

Ve kavim, şey ile **استْكفّ** etti: onunla çepeçevre kuşattılar. Ve dilenci **اسْتَكفّ** etti: elini yaydı.

Ve adam, şöyle bir işten **كفّ** etti; **يكُفُّ كَفّاً**; ve ben onu **كَفَفْته كَفّاً** (diye) engelledim; لازم ve متعدّي eşittirler.

Ve **المكفوف**: görmesi gitmiş olan.

Ve aruz illetlerinde **المكفوف**: **مفاعيل**’dir; aslı **مفاعيلن** idi; **النون** gidince, **الخليل** dedi ki: o **مكفوف**tur.

Ve **كِفافُ الثَّوْب**: onun yanları.

Ve terzi, onu dikişinden sonra bir kere kıvırıp bastırdığında, **الدخريص**’i **يكُفُّ** eder.

Ve insanlar **كافّة**’dir; hepsi onun içine dâhildir; yani: **الكافّة**’nin içine.

Ve **الكفكفة**: şeyin **كفك**’i; yani: senin şeyi şeyden geri çevirmen.

Ve gözün yaşını **كعكفتُ**: ve onu ayrıca **كففته** de ettim.

**فك**: şeyi **فكَكْتُ** da o da **انفكّ** etti. Mühürlü bir kitap gibi; mührünü **تَفُكُّ** edersin; ve iki çeneyi **تفُكّ** ettiğin gibi, ikisinin arasını ayırırsın.

Ve **الفكَان**: iki yandan iki çene kemiğinin birleşme yeridir. Ve falanda **فَكَكٌ** vardır; yani: dişilik ve gevşeklik.

Ve **الأَفَكُّ**: **أفعل** takdiri üzere, burun- ağız kısmının birleşim yeridir; ve o, iki **فكَّ**’in birleşim yeridir.

Ve **الفكَّةُ**: yuvarlak yıldızlar; **بنات نعش**’in yanında olanlar; ve onlar, çocukların “**قصعة المساكين**” diye adlandırdıklarıdır.

Ve **الفِكَاكُ**: onunla bir rehni veya bir esiri çözdüğün şeydir.. Esiri **فككت** ettim: **فَكّاً** ve **فِكَاكاً**; **زهير**’in dediği gibi:

وفارقتك برهن لا فِـكَـاك لـه		يوم الوداع فأمسى الرهن قد غلقا

Ve falanın boynunu **فككْتُ**: onu azat ettim.

Ve **الفَكَكُ**: zayıflık veya gevşeklik sebebiyle omuzun ekleminden ayrılıp açılmasıdır; ve sıfat: **أفك**; ve falanda **فكك** vardır; dedi ki:

أبد يمشي مشية الأفك

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%83/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

فَكَكْتُ الشيء: خلَّصته. وكلُّ مشتبكين فصَلتَهما فقد فككتهما، وكذلك التَفْكيكُ. والفَكُّ: اللَحْيُ. يقال: مقتلُ الرجلُ بين فَكَّيْهِ. وفَكَكْتُ الصبيّ: جعلت الدواء في فيه. ويقال للشيخ الكبير: قد فَكَّ وفَرَّجَ، يريد فَرَّجَ لَحْيَيْهِ، وذلك في الكِبَر إذا هرِم. قال أبو زيد: الفاكُّ من الرجال: الهِرمُ. يقال: قد فَكَّ يَفُكُّ فَكًّا وفُكوكاً. وفَكُّ الرهنَ وافْتَكَّهُ بمعنًى، أي خلَّصه. وفَكاكُ الرهن: ما يُفْتَكُّ به. وفِكاكُ الرهن أيضاً بالكسر، لغةٌ حكاها الكسائيّ. وفَكَّ الرقبةَ، أي أعتقها. وانْفَكَّتْ رقبتُه من الرِقّ. وما انْفَكَّ فلانٌ قائماً، أي ما زال قائماً. وسَقَطَ فلانٌ فانْفَكَّتْ قدمُه أو إصبعُه، إذا انفرجت وزالت. والفَكَكُ: انفساخ القدم. قال الأصمعي: إنما هو الفَكُّ، من قولك: فَكَّهُ يَفُكُّهُ فَكًّا؛ فأظهر التضعيف ضرورةً. والفَكَّةُ: الحُمقُ والاسترخاء. يقال: ما كنت فاكًّا، ولقد فَكِكْتُ تَفَكُّ فَكَّةً، فأنت فاكٌّ تاكٌّ، أي أحمق. وفلانٌ يَتَفَكَّكُ، إذا لم يكن به تماسكٌ في حمقٍ. والفَكَّةُ: كواكبُ مستديرة خلفَ السِماك الرامح. قال الأصمعي: يسميها الصِبيان قَصعة المساكين. قال: والأفَكُّ الذي انفرج مَنكبه عن مَفصله ضعفاً واسترخاءً. تقول منه: ما كنتَ أفَكَّ ولقد فَكِكْتَ تَفَكُّ فَكَكاً.

##### Türkçe

**فَكَكْتُ** şeyi: onu kurtardım. Ve her iki kenetlenmişi ayırdınsa, muhakkak ikisini **فككتهما** etmişsindir; aynı şekilde **التَفْكيكُ** de (böyledir). Ve **الفَكُّ**: çenedir. Denir ki: adamın öldürülme yeri, iki **فَكَّيْهِ** arasındadır. Ve **فَكَكْتُ** çocuğu: ilacı onun ağzına koydum. Ve büyük ihtiyar için denir: “muhakkak **فَكَّ** ve **فَرَّجَ**”; yani çenesini ayırdı; bu, yaşlılıkta, ihtiyarladığında (olur). Ebû Zeyd dedi: erkeklerden **الفاكُّ**: ihtiyardır. Denir ki: “muhakkak **فَكَّ** **يَفُكُّ** **فَكًّا** ve **فُكوكاً**.” Ve rehni **فَكُّ** etmek ve onu **افْتَكَّهُ** (aynı) mânâdadır; yani onu kurtardı. Ve rehnin **فَكاكُ**’ı: onunla kurtarılan şeydir. Ve rehnin **فِكاكُ**’ı da kesre ile; el-Kisâî’nin naklettiği bir lugattır. Ve boynu **فَكَّ** etti; yani onu âzat etti. Ve onun boynu kölelikten **انْفَكَّتْ**. Ve falan kimse ayakta durmaktan **ما انْفَكَّ**; yani ayakta durmaya devam etti. Ve falan düştü de ayağı yahut parmağı **انْفَكَّتْ**; ayrılıp yerinden çıktığında. Ve **الفَكَكُ**: ayağın çıkığıdır. el-Asma‘î dedi: ancak o **الفَكُّ**’tur; “onu **فَكَّهُ** **يَفُكُّهُ** **فَكًّا**” sözünden; böylece şeddeli kılmayı zaruret sebebiyle ortaya koydu. Ve **الفَكَّةُ**: ahmaklık ve gevşekliktir. Denir ki: “ben **فاكًّا** değildim; hâlbuki ben **فَكِكْتُ** **تَفَكُّ** **فَكَّةً**”; artık sen **فاكٌّ** **تاكٌّ**’sın; yani ahmaksın. Ve falan **يَتَفَكَّكُ**; onda ahmaklık içinde bir tutarlılık olmadığında. Ve **الفَكَّةُ**: **السِماك الرامح**’ın arkasında yuvarlak yıldızlardır. el-Asma‘î dedi: çocuklar ona **قَصعة المساكين** adını verirler. Dedi ki: ve **الأفَكُّ**, omzu zayıflık ve gevşeklik sebebiyle ekleminden ayrılmış olandır. Ondan dersin: “sen **أفَكَّ** değildin; hâlbuki sen **فَكِكْتَ** **تَفَكُّ** **فَكَكاً**.”

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%83/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفكك: التفريج، وفك الرهن: تخليصه، وفك الرقبة: عتقها. وقوله: ﴿فك رقبة﴾ [البلد/13]، قيل: هو عتق المملوك (وهو مروي عن النبي صلى الله عليه وسلم. انظر: الدر المنثور 8/524)، وقيل: بل هو عتق الإنسان نفسه من عذاب الله بالكلم الطيب والعمل الصالح، وفك غيره بما يفيده من ذلك، والثاني يحصل للإنسان بعد حصول الأول، فإن من لم يهتد فليس في قوته أن يهدي كما بينت في (مكارم الشريعة) (راجع الذريعة ص 26، باب: السياسة التي يستحق بها خلافة الله تعالى)، والفكك: انفراج المنكب عن مفصله ضعفا، والفكان: ملتقى الشدقين. وقوله: ﴿لم يكن الذين كفروا من أهل الكتاب والمشركين منفكين﴾ [البينة/1]، أي: لم يكونوا متفرقين بل كانوا كلهم على الضلال، كقوله: ﴿كان الناس أمة واحدة...﴾ الآية [البقرة/213]، و (ما انفك) يفعل كذا، نحو: ما زال كذا.

##### Türkçe

- **الفكك**: ferahlatma/açma; ve **فك الرهن**: onu kurtarmak/çözmek; ve **فك الرقبة**: onu âzat etmek. Ve onun sözü: ﴿**فك رقبة**﴾ [البلد/13]; denildi ki: o, köleyi âzat etmektir (ve o, Peygamber’den صلى الله عليه وسلم rivayet edilmiştir. Bak: الدر المنثور 8/524); ve denildi ki: bilakis o, güzel söz ve salih amel ile insanın kendisini Allah’ın azabından âzat etmesidir; ve başkasını da, bundan ona fayda verecek şey ile (âzat etmesi/çözmesi)dir; ve ikinci, birincinin gerçekleşmesinden sonra insan için gerçekleşir; zira hidayete ermemiş olanın, hidayet ettirmeye gücü yoktur; (مكارم الشريعة)’de açıkladığım gibi (bk. الذريعة s. 26, باب: السياسة التي يستحق بها خلافة الله تعالى); ve **الفكك**: zayıflık sebebiyle omuzun ekleminden ayrılıp açılmasıdır; ve **الفكان**: iki çenenin birleşme yeridir. Ve onun sözü: ﴿**لم يكن الذين كفروا من أهل الكتاب والمشركين منفكين**﴾ [البينة/1]; yani: dağınık/ayrılmış değillerdi; bilakis hepsi sapıklık üzere idiler; onun sözü gibi: ﴿**كان الناس أمة واحدة...**﴾ âyet [البقرة/213]; ve (**ما انفك**) şöyle yapar; (**ما زال**) şöyle gibi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%83/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ك ك
فكّ عظمه فانفك إذا انفرج وسقط فانفكت قدمه وقيل لأعرابي‏:‏ كيف تأكل الرأس فقال‏:‏ أفكّ لحييه وأسحى خدّيه‏.‏
ويقال‏:‏ شيخ كبير قد فكّ وفرّج أي فكّ منكباه وفرّج لحياه أي أبد يمشي مشية الأفكّ وتقول‏:‏ في رجليه صكك وفي منكبيه فكك‏.‏
وفكّ الختام‏:‏ مثل فضّه‏.‏
وفكّ عنه الغلّ والقيد‏.‏
ويقال‏:‏ مقتل الرجل بين فكّيه‏.‏
وتقول‏:‏ البخل بين كفّيه والكذب بين فكّيه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فكّ الرهن وما لرهنك فكاك وفكاك‏.‏
قال زهير‏:‏ وفارقتك برهن لا فكاك له يوم الوداع فأمسى الرهن قد غلقا وفكّ رقبته‏:‏ أعتقه‏.‏
وفي مشيه وكلامه تفكّك أي اضطراب كالشيء ينفكّ بعضه من بعض‏.‏
وفلا متفكّك إذا لم يتماسك من حمقه وهو أحمق فكّاك‏.‏
ورجل فكّاكٌ بالكلام‏:‏ لا يلائم بين كلماته ومعانيه لحمقه وفيه فكّةٌ‏.‏
وتقول‏:‏ فلان لا تفارقه الفكّة ما صحبت السماك الفكّه وهي قصعة المساكين كواكب مستديرة خلف السماك الرامح‏.‏

##### Türkçe

ف ك ك
**فكّ** onun kemiğini; böylece **انفك**: eğer açılıp ayrıldı ve düştü ise; onun ayağı **انفكت**. Ve bir bedevîye denildi: “Başı nasıl yersin?” O dedi ki: “İki çenesini **أفكّ** ederim ve iki yanağını **أسحى** ederim.”

Ve denilir: “Yaşlı bir şeyh **قد فكّ وفرّج**”; yani iki omzu **فكّ** oldu ve iki çenesi **فرّج** oldu; yani **الأفكّ** yürüyüşü gibi bir yürüyüşle yürür. Ve dersin ki: “İki bacağında **صكك** ve iki omzunda **فكك** vardır.”

Ve **فكّ الختام**: **فضّه** gibidir.

Ve ondan **فكّ** etti: **الغلّ**i ve **القيد**i.

Ve denilir: “Erkeğin öldürülmesi iki **فكّ**i arasındadır.”

Ve dersin ki: “Cimrilik iki **كفّ**i arasındadır ve yalan iki **فكّ**i arasındadır.”

Ve mecazdan: **فكّ الرهن**; ve senin rehnine **فكاك** ve **فكاك** yoktur.

Züheyr dedi ki:
“Senden, vedâ gününde, kendisi için **فكاك** olmayan bir rehin ile ayrıldım; böylece rehin, kilitlenmiş olarak akşamladı.”

Ve onun boynunu **فكّ** etti: onu azat etti.

Ve onun yürüyüşünde ve konuşmasında **تفكّك** vardır; yani bir şeyin, bir kısmı bir kısmından **ينفكّ** eder gibi, bir sarsıntı.

Ve “Ahmaklığından ötürü tutunup sağlam durmadığı zaman **متفكّك** falanca”; ve o, çok ahmak olan **فكّاك**tır.

Ve sözle **فكّاكٌ** bir adam: ahmaklığından ötürü kelimeleri ile mânâları arasında uygunluk kurmaz; ve onda bir **فكّةٌ** vardır.

Ve dersin ki: “Falanca, **الفكّة**yi terk etmez; **السماك** ile birlikte olduğun müddetçe.” **السماك الفكّه**: miskinlerin çanağıdır; **السماك الرامح**ın arkasında, yuvarlak yıldızlar (kümesi).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%83/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الليث: يقال فَكَكْتُ الشيء فانْفَكَّ بمنزلة الكتاب المختوم تَفُكُّ خاتَمه كما تَفُكُّ الحَنَكيْنِ تَفْصِل بينهما. وفَكَكْتُ الشيء: خَلَّصْته. وكل مشتبكين فصلتهما فقد فَكَكْتَهما، وكذلك التَّفْكِيك. ابن سيده: فَكَّ الشيءَ يفُكُّه فَكّاً فانْفَكَّ فصله. وفَكَّ الرهنَ يَفُكُّه فَكّاً وافْتَكَّه: بمعنى خَلَّصه. وفَكاكُ الرهن وفِكاكُه، بالكسر: ما فُكَّ به. الأَصمعي: الفَكُّ أَن تَفُكَّ الخَلْخال والرَّقَبة. وفَكَّ يدَه فَكّاً إذا أزال المَفْصِلَ، يقال: أَصابه فَكَكٌ؛ قال رؤبة: هاجَكَ من أَرْوَى كَمُنْهاضِ الفَكَكْ
وفَكُّ الرقبة: تخليصُها من إسار الرِّق. وفَكُّ الرهن وفَكاكُه: تخليصه من غَلَق الرهن. ويقال: هَلُمَّ فَكاكَ وفِكاكَ رَهْنِك. وكل شيء أَطلقته فقد فَكَكْتَه. وفلان يسعى في فِكاكِ رَقبته، وانْفَكَّت رقبته من الرق، وفَكَّ الرقبةَ يفُكُّها فَكّاً: أَعتقها، وهو من ذلك لأَنها فصلت من الرق. وفي الحديث: أَعْتِق النَّسَمَة وفُكَّ الرقبة، تفسيره في الحديث: أَن عتق النسمة أَن ينفرد بعتقها، وفَكّ الرقبةِ: أَن يُعِينَ في عتقها، وأَصل الفَك الفصلُ بين الشيئين وتخليص بعضهما من بعض. وفَكَّ الأَسيرَ فَكّاً وفَكاكَةً: فصله من الأَسْر. والفِكاكُ والفَكاكُ: ما فُكَّ به. وفي الحديث: عُودُوا المريض وفُكُّوا العانيَ أَي أَطْلقُوا الأَسير، ويجوز أَن يريد به العتق. وفَكَكْتُ يدَه فَكّاً، وفَكَّ يدَه: فتحها عما فيها. والفَكُّ في اليد: دون الكسر. وسقط فلان فانْفَكَّتْ قدمُه أَو إِصبعه إذا انفرجت وزالت. والفَكَكُ: انفساخ القَدَم، وأَنشد قول رؤبة: كمنهاض الفكك؛ قال الأَصمعي: إنما هو الفَكُّ من قولك فَكه يَفُكُّه فَكّاً، فأَظهر التضعيف ضرورة. وفي الحديث: أَنه ركب فرساً فصَرَعه على جِذْم نخلةٍ فانْفَكَّتْ قَدَمُه؛ الانْفِكاكُ: ضرب من الوَهْنِ والخَلْع، وهو أَن يَنْفَكَّ بعضُ أَجزائها عن بعض. والفَكَكُ، وفي المحكم: والفَكُّ انفراجُ المَنْكِب عن مفصله استرخاء وضعفاً؛ وأَنشد الليث:
أَبَدُّ يَمْشِي مِشْيَةَ الأَفَكِّ
ويقال: في فلان فَكَّة أَي استرخاء في رأيه؛ قال أَبو قَيْسِ بنُ الأَسْلَتِ:
الحَزْمُ والقُوَّةُ خيرٌ من الـ
إشْفاقِ والفَكَّةِ والهاعِ
ورجل أَفَكُّ المَنْكِب وفيه فَكَّة أَي استرخاء وضعف في رأيه. والأَفَكُّ: الذي انفرج منكبه عن مفصله ضعفاً واسترخاء، تقول منه: ما كنتَ أَفَكَّ ولقد فَكِكْتَ تَفَكُّ فَكَكاً. والفَكَّة أيضاً: الحُمْق مع استرخاء. ورجل فاكٌّ: أَحمق بالغ الحُمْق، ويُتْبَع فيقال: فاكٌّ تاكٌّ، والجمع فِكَكَة وفِكاكٌ؛ عن ابن الأعَرابي. وقد فَكُكْتَ وفَكِكْتَ وقد حَمُقْتَ وفَكُكْتَ، وبعضهم يقول فَكِكْتَ، ويقال: ما كنت فاكّاً ولقد فَكِكْتَ، بالكسر، تَفَكُّ فَكَّةً. وفلان يتَفَكَّكُ إذا لم يكن به تماسك من حُمْقٍ.وقال النضر: الفاكُّ المُعْيي هُزالاً. ناقة فاكَّة وجمل فاكّ، والفاكُّ: الهَرِمُ من الإبل والناس، فَكَّ يَفُكّ فَكّاً وفُكُوكاً. وشيخ فاكّ إذا انفرج لَحْياه من الهَرَم. ويقال للشيخ الكبير: قد فَكَّ وفَرَّجَ، يريدُ فَرَّجَ لَحْيَيْهِ، وذلك في الكبر إذا هَرِم. وفكَكْتُ الصبيَّ: جعلت الدواء في فيه. وحكى يعقوب: شيخ فاكٌّ وتاكّ، جعله بدلاً ولم يجعله إتباعاً؛ قال: وقال الحُصَيْني: أَحمق فاكُّ وهاكّ، وهو الذ ي يتكلم بما يَدْري وخطؤه أكثر من صوابه، وهو فَكَّاكٌ هَكَّاك. والفَكُّ: اللَّحْيُ. والفَكَّان: اللِّحْيانِ، وقيل: مجتمع اللحيين عند الصُّدغ من أَعلى وأَسفل يكون من الإنسان والدابة. قال أَكْثَمُ بن صَيْفِيّ: مَقْتَلُ الرجل بين فَكَّيْهِ، يعني لسانه. وفي التهذيب: الفَكَّان ملتقى الشِّدْقين من الجانبين. والفَكُّ: مجتمع الخَطْم. والأَفَكُّ: هو مَجْمع الخَطْم، وهو مَجْمع الفَكَّيْنِ على تقدير أَفعل. وفي النوادر: أَفَكَّ الظبيُ من الحبالة إذا وقع فيها تم انفلت، ومثله: أَفْسَحَ الظبيُ من الحبالة. والفَكَكُ: انكسار الفَكِّ أَو زواله. ورجل أَفَكُّ: مكسور الفَكِّ، وانكسر أَحدُ فَكّيْهِ أي لَحْييه؛ وأَنشد:
كأَنَّ بَيْنَ فَكِّها والفَكِّ
فَأرَةَ مِسْكٍ، ذُبِحَتْ في سُكِّ
والفَكَّةُ: نجوم مستديرة بحِيال بنات نَعْش خلف السماك الرَّامِح تسميها الصبيان قصعة المساكين، وسميت قَصْعة المساكين لأَن في جانبها ثُلْمَةً، وكذلك تلك الكواكب المجتمعة في جانب منها فضاء. ويقال: ناقة مُتَفَكِّكةٌ إذا أَقْرَبَتْ فاسترخى صَلَواها وعَظُم ضَرْعُها ودنا نِتاجها، شبهت بالشيء يُفَكّ فَيَتَفَكَّك أَي يَتَزايل وينفرج، وكذلك ناقة مُفِكَّة قد أَفَكَّتْ، وناقة مُفْكِهَةٌ ومُفْكِةٌ بمعناها، قال: وذهب بعضهم بتَفَكُّكِ الناقة إلى شدة ضَبعَتها؛ وروى الأَصمعي:
أَرْغَثَتْهُمْ ضَرْعَها الدنـ
ـيا، وقامَتْ تَتَفَكَّكْ
انفِشاحَ النَّابِ للسَّقـ
ـب، متى ما يَدْنُ تحْشِك
أَبو عبيد: المُتَفَكِّكةُ من الخيل الوَدِيقُ التي لا تمتنع عن الفحل. وما انْفَكَّ فلان قائماً أَي ما زال قائماً. وقوله عز وجل: لم يَكُنِ الذين كفروا من أَهل الكتاب والمشركين مُنْفَكِّينَ حتى تأتيهم البيِّنةُ؛ قال الزجاج: المشركين في موضع نسق على أَهل الكتاب، المعنى لم يكن الذين كفروا من أَهل الكتاب ومن المشركين، وقوله مُنْفَكِّين حتى تأتيهم البينة أَي لم يكونوا مُنْفَكِّين حتى تأتيهم البينة أَي لم يكونوا مُنْفَكِّينَ من كفرهم أَي منتهين عن كفرهم، وهو قول مجاهد، وقال الأَخفش: مُنْفَكِّينَ زائلين عن كفرهم، وقال مجاهد: لم يكونوا ليؤمنوا حتى تبيَّن لهم الحقُّ، وقال أَبو عبد الله نفطويه: معنى قوله مُنْفَكِّين يقول لم يكونوا مفارقين الدنيا حتى أتتهم البينة التي أُبِينَتْ لهم في التوارة من صفة محمد، صلى الله عليه وسلم، ونبوّته؛ وتأتيهم لفظه لفظ المضارع ومعناه الماضي، وأَكد ذلك فقال تعالى: وما تَفَرَّق الذين أُوتوا الكتاب إلا من بعد ما جاءتهم البينة، ومعناه أَن فِرَقَ أَهل الكتاب من اليهود والنصارى كانوا مُقرِّين قبل مَبْعَث محمد، صلى الله عليه وسلم، أَنه مَبعوث، وكانوا مجتمعين على ذلك، فلما بُعث تفرقوا فِرْقتين كل فرقة تنكره، وقيل: معنى وما تفرّق الذين أُوتُوا الكتاب إلا من بعد ما جاءتهم البينة أَنه لم يكن بينهم اختلاف في أمده، فلما بعث آمن به بعضهم وجحد الباقون وحَرَّفُوا في أَمره، فلما بُعثَ آمن به بعضهم وجَحَد الباقون وحَرَّفُوا وبَدَّلوا ما في كتابهم من صفته ونبوّته؛ قال الفراء: قد يكون الانْفِكاكُ على جهة يَزالُ، ويكون على الانْفِكاكُ الذي نعرفه، فإذا كان على جهة يَزالُ فلا بدَّ لها من فِعْلٍ وأَن يكون معناها جَحْداً، فتقول ما انْفَكَكْتُ أَذكركَ، تريد ما زِلْتُ أَذكرك، وإذا كانت على غير جهة يَزالُ قلت قد انْفَكَكْتُ منك وانْفَكَّ الشيءُّ من الشيء، فتكون بلا جَحْدٍ وبلا فِعْل؛ قال ذو الرمة:
قَلائِص لا تَنْفَكُّ إلا مُناخَةً
على الخَسْفِ، أَو نَرْمِي بها بلداً قَفْرا
فلم يدخل فيها إلاّ: إلاّ، وهو ينوي به التمام، وخلافَ يَزال لأَنك لا تقول ما زِلْت إلا قائماً. وأَنشد الجوهري هذا البيت حَرَاجِيج ما تَنْفكُّ؛ وقال: يريد ما تَنْفكّ مناخه فزاد إلا، قال ابن بري: الصواب أَن يكون خبر تَنْفَكُّ قوله على الخَسْف، وتكون إلا مُناخةً نصباً على الحال، تقديره ما تَنْفَكُّ على الخسف والإِهانة إلا في حال الإناخة فإنها تستريح؛ قال الأَزهري: وقول الله تعالى مُنْفَكِّين ليس من باب ما انْفَكَّ وما زَالَ، إنما هو من انْفِكاك الشيء من الشيء إذا انفصل عنه وفارقه، كما فسره ابن عرفة، والله أَعلم. وروى ثعلب عن ابن الأَعرابي قال: فُكَّ فلانٌأَي خُلّص وأُريح من الشيء، ومنه قوله مُنْفَكِّين، قال: معناه لم يكونوا مستريحين حتى جاءهم البيان مع رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فلما جاءهم ما عَرَفوا كفروا به.

##### Türkçe

الليث: **فَكَكْتُ** şeyi denir; böylece o **انْفَكَّ** (çözüldü/ayrıldı); mühürlü kitap mertebesinde: mührünü çözersin; nasıl ki iki çeneyi de çözersin, aralarını ayırırsın. Ve **فَكَكْتُ** şey: onu kurtardım. Ve her iki birbirine geçmişi ayırdıysan, muhakkak ikisini **فَكَكْتَ** (çözdün/ayırdın); ve yine **التَّفْكِيك** de böyledir. İbn Sîde: **فَكَّ** şeyi, onu **يفُكُّه** **فَكّاً**; böylece o **انْفَكَّ**; onu ayırdı. Ve rehni **فَكَّ** eder, onu **يَفُكُّه** **فَكّاً**; ve onu **افْتَكَّه**: **خَلَّصه** (kurtardı) manasındadır. Ve rehnin **فَكاكُ**’ı ve **فِكاكُ**’ı, kesre ile: onunla çözülen şeydir. الأَصمعي: **الفَكُّ** şudur: halhalı ve boynu çözmendir. Ve elini **فَكَّ** etti, **فَكّاً**; eklemi giderdiği zaman; denir: ona **فَكَكٌ** isabet etti; Rü’be dedi ki:
هاجَكَ من أَرْوَى كَمُنْهاضِ الفَكَكْ

Ve boynun **فَكُّ**’u: onu kölelik bağından kurtarmaktır. Ve rehnin **فَكُّ**’u ve onun **فَكاكُ**’ı: onu rehnin kilidinden kurtarmaktır. Ve denir: haydi, rehninin **فَكاكَ**’ı ve **فِكاكَ**’ı (için gel). Ve her şeyi serbest bıraktıysan, onu **فَكَكْتَه** (çözdün/serbest bıraktın). Ve falan, boynunun **فِكاكِ**’ında koşuşturur; ve boynu kölelikten **انْفَكَّت** (çözüldü/ayrıldı). Ve boynu **فَكَّ** eder, onu **يفُكُّها** **فَكّاً**: onu azat etti; bu da ondandır; çünkü o, kölelikten ayrıldı. Ve hadiste: “canlıyı azat et ve boynu **فُكَّ** et”; onun tefsiri hadiste: canlıyı azat etmek, onu azat etmekte tek başına kalmandır; ve boynu **فَكّ** etmek: onun azadında yardım etmendir. Ve **الفَك**’kın aslı iki şey arasını ayırmak ve birini diğerinden kurtarmaktır. Ve esiri **فَكَّ** etti, **فَكّاً** ve **فَكاكَةً**: onu esaretten ayırdı. Ve **الفِكاكُ** ve **الفَكاكُ**: onunla çözülen şeydir. Ve hadiste: “hastayı ziyaret edin ve **العانيَ**’yi **فُكُّوا** edin”; yani esiri salıverin; ve onunla azadı kastetmesi caizdir. Ve elini **فَكَكْتُ** ettim, **فَكّاً**; ve elini **فَكَّ** etti: onu içindekinden açtı. Ve eldeki **الفَكُّ**: kırığın altındadır. Ve falan düştü; böylece ayağı yahut parmağı **انْفَكَّتْ**; ayrılıp yerinden çıktığı zaman. Ve **الفَكَكُ**: ayağın çıkmasıdır. Ve Rü’be’nin sözünü şahit getirdi: كمنهاض الفكك; الأَصمعي dedi ki: o ancak, “onu **فَكه** eder, onu **يَفُكُّه** **فَكّاً**” sözünden **الفَكُّ**’tur; böylece şeddeli kılmayı zaruret sebebiyle açıkladı. Ve hadiste: onun bir ata bindiği, onu bir hurma kütüğü üzerine devirdiği, böylece ayağının **انْفَكَّتْ** olduğu: **الانْفِكاكُ** zayıflık ve çıkık türünden bir şeydir; o, parçalarının bir kısmının bir kısmından ayrılmasıdır. Ve **الفَكَكُ**; ve **المحكم**’de: ve **الفَكُّ** omzun ekleminden gevşeklik ve zayıflıkla ayrılmasıdır; ve el-Leys şunu şahit getirdi:
أَبَدُّ يَمْشِي مِشْيَةَ الأَفَكِّ

Ve denir: falanda **فَكَّة** vardır; yani görüşünde gevşeklik; Ebû Kays b. el-Eslet dedi ki:
الحَزْمُ والقُوَّةُ خيرٌ من الـ
إشْفاقِ والفَكَّةِ والهاعِ

Ve omzu **أَفَكُّ** olan adam ve onda **فَكَّة** vardır; yani görüşünde gevşeklik ve zayıflık. Ve **الأَفَكُّ**: omzu ekleminden zayıflık ve gevşeklikle ayrılan kimsedir; bundan dersin ki: sen **أَفَكَّ** değildin; hâlbuki **فَكِكْتَ**; **تَفَكُّ** **فَكَكاً**. Ve **الفَكَّة** ayrıca: gevşeklikle birlikte ahmaklıktır. Ve **فاكٌّ** adam: ahmak, ahmaklıkta ileri; ve peşinden getirilir de denir: **فاكٌّ تاكٌّ**; çoğulu **فِكَكَة** ve **فِكاكٌ**; İbn el-A‘râbî’den. Ve sen **فَكُكْتَ** ve **فَكِكْتَ** oldun; ve sen **حَمُقْتَ** ve **فَكُكْتَ** oldun; ve bazısı **فَكِكْتَ** der. Ve denir: sen **فاكّاً** değildin; hâlbuki **فَكِكْتَ**, kesre ile; **تَفَكُّ** **فَكَّةً**. Ve falan **يتَفَكَّكُ** eder; onda ahmaklıktan bir tutarlılık olmadığı zaman. Ve en-Nadr dedi: **الفاكُّ** zayıflıktan bitkin düşendir. **فاكَّة** deve ve **فاكّ** erkek deve; ve **الفاكُّ**: develerden ve insanlardan ihtiyardır; **فَكَّ** eder, **يَفُكّ** **فَكّاً** ve **فُكُوكاً**. Ve **فاكّ** ihtiyar: ihtiyarlıktan iki çenesi ayrıldığı zaman. Ve büyük ihtiyara denir: “**فَكَّ** etti ve **فَرَّجَ** etti”; yani iki çenesini ayırdı; bu, yaşlılıkta ihtiyarladığında olur. Ve çocuğu **فكَكْتُ**: ilacı ağzına koydum. Ve Ya‘kūb nakletti: **فاكٌّ وتاكّ** ihtiyar; onu bedel yaptı, onu tâbi‘ (itbâ‘) yapmadı; dedi ki: el-Husayni dedi: **فاكُّ وهاكّ** ahmak; o, bildiği şeyle konuşandır ve hatası doğrusundan daha çoktur; o **فَكَّاكٌ هَكَّاك**’tır. Ve **الفَكُّ**: çenedir. Ve **الفَكَّان**: iki çenedir; ve denildi: şakak yanında, yukarıdan ve aşağıdan iki çenenin birleştiği yer; insanda ve binek hayvanında olur. Eksem b. Sayfî dedi: “adamın öldürüldüğü yer iki **فَكَّيْهِ** arasındadır”; yani dili. Ve **التهذيب**’de: **الفَكَّان** iki yandan iki ağız kenarının birleştiği yerdir. Ve **الفَكُّ**: burun/ ağız kısmının birleşim yeridir. Ve **الأَفَكُّ**: burun/ ağız kısmının birleşim yeridir; o, **أَفعل** takdirince iki **فَكَّيْنِ**’in birleşim yeridir. Ve **النوادر**’de: ceylan tuzaktan **أَفَكَّ** etti; içine düştüğünde sonra sıyrılıp kurtuldu; bunun benzeri: ceylan tuzaktan **أَفْسَحَ** etti. Ve **الفَكَكُ**: çenenin kırılması yahut yerinden çıkmasıdır. Ve **أَفَكُّ** adam: çenesi kırık; ve iki **فَكّيْهِ**’nden biri, yani iki çenesinden biri kırıldı; ve şunu şahit getirdi:
كأَنَّ بَيْنَ فَكِّها والفَكِّ
فَأرَةَ مِسْكٍ، ذُبِحَتْ في سُكِّ

Ve **الفَكَّةُ**: yuvarlak yıldızlardır; **بنات نَعْش** hizasında, **السماك الرَّامِح**’in arkasında; çocuklar ona “yoksulların çanağı” derler; “yoksulların çanağı” diye adlandırıldı; çünkü yanında bir gedik vardır; yine o toplanmış yıldızlar da, bir yanında boşluk olması bakımından böyledir. Ve denir: **مُتَفَكِّكةٌ** deve; doğuma yaklaştığı, böylece bel omurları gevşediği, memesi büyüdüğü ve doğumu yaklaştığı zaman; çözülüp **يَتَفَكَّك** eden şeye benzetildi; yani ayrışır ve açılır; ve yine **مُفِكَّة** deve; **أَفَكَّتْ** etmiş; ve **مُفْكِهَةٌ** deve ve **مُفْكِةٌ** onun manasındadır. Dedi ki: bazısı devenin **تَفَكُّكِ**’ünü, böğrünün şiddetine götürdü; ve الأَصمعي rivayet etti:
أَرْغَثَتْهُمْ ضَرْعَها الدنـ
ـيا، وقامَتْ تَتَفَكَّكْ
انفِشاحَ النَّابِ للسَّقـ
ـب، متى ما يَدْنُ تحْشِك

أَبو عبيد: atlardan **المُتَفَكِّكةُ**: **الوَدِيقُ** (kızgın) olan, aygırdan kaçınmayan kısraktır. Ve falan ayakta olmaktan **ما انْفَكَّ**; yani ayakta olmaktan geri kalmadı. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “**لم يَكُنِ الذين كفروا من أَهل الكتاب والمشركين مُنْفَكِّينَ حتى تأتيهم البيِّنةُ**”; ez-Zeccâc dedi: **المشركين** kelimesi, **أَهل الكتاب** üzerine atıf yerindedir; mana: kitap ehlinden ve müşriklerden kâfir olanlar olmadı; ve O’nun sözü **مُنْفَكِّين حتى تأتيهم البينة**: yani delil onlara gelinceye kadar **مُنْفَكِّين** olmadılar; yani küfürlerinden **مُنْفَكِّين** olmadılar; yani küfürlerinden vazgeçenler olmadılar; bu, Mücâhid’in sözüdür. Ve el-Ahfeş dedi: **مُنْفَكِّينَ** küfürlerinden uzaklaşanlar. Ve Mücâhid dedi: hak kendilerine açıklanıncaya kadar iman edecek değillerdi. Ve Ebû Abdillâh Neftaveyh dedi: O’nun **مُنْفَكِّين** sözü manası: delil kendilerine gelinceye kadar dünyadan ayrılanlar değillerdi; o delil ki Tevrat’ta Muhammed’in, sallallahu aleyhi ve sellem, sıfatından ve peygamberliğinden kendilerine açıklanmıştı; ve **تأتيهم** lafzı muzari lafzıdır, manası mazidir; bunu pekiştirdi de Yüce Allah dedi: “**وما تَفَرَّق الذين أُوتوا الكتاب إلا من بعد ما جاءتهم البينة**”; manası: Yahudiler ve Hristiyanlardan kitap ehlinin fırkaları, Muhammed’in, sallallahu aleyhi ve sellem, gönderilişinden önce onun gönderileceğini ikrar edicilerdi; ve bunun üzerinde birleşmişlerdi; o gönderilince ayrıldılar: iki fırka; her fırka onu inkâr eder. Ve denildi: “**وما تفرّق الذين أُوتُوا الكتاب إلا من بعد ما جاءتهم البينة**” manası: onun süresi hakkında aralarında ihtilaf yoktu; o gönderilince bazısı ona iman etti, geri kalanlar inkâr etti ve onun işi hakkında tahrif ettiler; o gönderilince bazısı ona iman etti, geri kalanlar inkâr etti ve kitaplarında onun sıfatı ve peygamberliği hakkında olanı tahrif edip değiştirdiler. el-Ferrâ dedi: **الانْفِكاكُ** bazen **يَزالُ** cihetinde olur; ve bazen de bildiğimiz **الانْفِكاكُ** olur. Eğer **يَزالُ** cihetinde olursa, mutlaka onun için bir fiil ve manasının inkâr olması gerekir; dersin ki: “seni anmaktan **ما انْفَكَكْتُ**”; “seni anmaktan geri kalmadım” demek istersin. Eğer **يَزالُ** ciheti dışında olursa: “senden **قد انْفَكَكْتُ**” dersin; ve şey şeyden **انْفَكَّ**; böylece inkârsız ve fiilsiz olur. Zü’r-Rumme dedi:
قَلائِص لا تَنْفَكُّ إلا مُناخَةً
على الخَسْفِ، أَو نَرْمِي بها بلداً قَفْرا

Buna “**إلاّ**”dan başka bir şey sokmadı; o ise bununla tamamı kasteder; ve **يَزال**’ın zıddıdır; çünkü “ayakta olmaktan başka geri kalmadım” demezsin. Cevherî bu beyti “**حَرَاجِيج ما تَنْفكُّ**” diye şahit getirdi; ve dedi ki: “onun konaklaması geri kalmaz”ı kasteder; böylece **إلا**’yı artırdı. İbn Berrî dedi: doğru olan, **تَنْفَكُّ**’un haberinin “**على الخَسْف**” sözü olmasıdır; ve **إلا مُناخةً**’nın hâl üzere nasb olmasıdır; takdiri: aşağılanma ve horluk üzere geri kalmaz; ancak konaklama hâlinde, çünkü o zaman dinlenir. el-Ezherî dedi: Yüce Allah’ın **مُنْفَكِّين** sözü, “**ما انْفَكَّ**” ve “**ما زَالَ**” بابından değildir; ancak şeyin şeyden **انْفِكاك**’ındandır; ondan ayrılıp ondan uzaklaştığı zaman; İbn ‘Arefe’nin tefsir ettiği gibi; Allah daha iyi bilir. Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: “falan **فُكَّ** edildi”; yani şeyden kurtarıldı ve rahatlatıldı; ve ondan O’nun **مُنْفَكِّين** sözü; dedi ki: manası: Resulullah, sallallahu aleyhi ve sellem, ile birlikte açıklama kendilerine gelinceye kadar rahat edenler değillerdi; kendilerine bildikleri şey gelince onu inkâr ettiler.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%83/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ك ك * * فَكَّ * الشيء خلصه وكل مشتبكين فصلهما فقد فكهما و * فكَّكَهُ * أيضا * تفكيكا * و * الفَكُّ * اللحي يقال مقِتُل الرجل بين فكيه و * فَكَّ * الرهن خلصه و * افْتَكَّهُ * أيضا و * ِفَكَاكُ * الرهن بفتح الفاء وكسرها ما يفتك به و * فَكَّ * الرقبة اعتقها وباب الثلاثة رد و * انْفَكَّتْ * رقبته من الرق وما * انْفَكَّ * فلان قائما أي ما زال قائما وسقط فلان فانفكت قدمه أو أصبعه إذا انفرجت وزالت

##### Türkçe

* ف ك ك * **فَكَّ** şeyi kurtardı; ve her iki birbirine geçmiş olanı ayırdı; böylece ikisini çözmüş olur. Ve onu ayrıca **فكَّكَهُ** da (yapar), **تفكيكا** (olarak). Ve **الفَكُّ**: çene; “adamın öldürüldüğü yer iki çenesi arasındadır” denir. Ve **فَكَّ** rehni kurtardı; ve onu ayrıca **افْتَكَّهُ** da (yapar). Ve **ِفَكَاكُ** rehnin—**الفاء**’nın fethası ve kesrası ile—onunla kurtarılan şeydir. Ve **فَكَّ** boynu (köleyi) âzat etti; ve “üçlü” babı “رد”dur. Ve **انْفَكَّتْ** onun boynu kölelikten (çözüldü). Ve falan **انْفَكَّ** ayakta (durmadı) yani ayakta durmaya devam etti. Ve falan düştü de ayağı yahut parmağı **انفكت**: ayrıldığında ve uzaklaştığında.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%83/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

فكه يفكه فكا فصله فانفك، كذا في المحكم، وقال الليث: فككت الشيء فانفك، بمنزلة الكتاب المختوم يفك خاتمه، كما تفك الحنكين تفصل بينهما. وفككت الشيء: خلصته، وكل مشتبكين فصلتهما فقد فككتهما، وقيل لأعرابي: كيف تأكل الرأس? قال: أفك لحييه، وأسحي خديه. ومن المجاز: فك الرهن يفكه فكا وفكوكا بالضم: خلصه، كافتكه كما في المحكم والأساس والصحاح. وفك الرجل: هرم فكا وفكوكا، فهو فاك، عن أبي زيد، ويقال للشيخ: قد فك وفرج، يريد فرج لحييه، وذلك في الكبر والهرم.
 ومن المجاز: فك الأسير يفكه فكا وفكاكا بالفتح وقد يكسر وفكاكة: خلصه وفصله من الأسبر، وفي الحديث: عودوا المريض وفكوا العاني أي: أطلقوا الأسير. ومن المجاز: فك الرقبة يفكها فكا: أعتقها، وفي الحديث: أعتق النسمة وفك الرقبة تفسيره في الحديث أن عتق النسمة أن تنفرد بعتقها، وفك الرقبة: أن تعين في ثمنها، وقال الراغب: أصل الفك التفريج، ففك الرهن: تخليصه، وفك الرقبة عتقها، وقوله عز وجل:  فك رقبة قيل: هو عتق المملوك، وقيل: هو عتق الإنسان نفسه من عذاب الله عز وجل بالكلم الطيب، والعمل الصالح، وفك غيره بما يفيد من ذلك، والثاني يحصل للإنسان بعد حصول الأول فإن لم يهتد فليس في قوته أن يفدي. وفك يده يفكها فكا: فتحها عما فيها، كذا في المحكم. وفكاك الرهن بالفتح ويكسر وهذه حكاها الكسائي كما في الصحاح: ما يفتك به من غلقه، يقال: هلم فكاك رهنك، قال زهير:
  وفارقتك برهن لا فكـاك لـه                      يوم الوداع فأمسى رهنها غلقا. وانفكت قدمه أي: زالت عند السقوط.
 ويقال: سقط فانفكت إصبعه، أي: انفرجت وفي الصحاح: سقط فلان فانفكت قدمه، أو إصبعه: إذا انفرجت أو زالت، فعلى سياق المصنف في عبارة الجوهري لف ونشر غير مرتب، وفي الحديث: أنه ركب فرسا فصرعه على جذم نخلة فانفكت قدمه قال ابن الأثير: الانفكاك: ضرب من الوهن والخلع، وهو أن ينفك بعض أجزائها عن بعض. والفك في اليد: دون الكسر وقيل: فكها: أزال مفصلها. والفكك: انفساخ القدم قال الجوهري: ومنه قول رؤبة:

  هاجك من أروى كمنهاض الفكك قال الأصمعي: إنما هو الفك فأظهر التضعيف ضرورة. والفكك: انكسار الفك أو زواله. والفكك، وفي المحكم الفك: انفراج المنكب عن مفصله استرخاء وضعفا، وهو أفك المنكب ويأتي قريبا إعادته. ومن المجاز: الفكة: الحمق في استرخاء وضعف في رأيه، قال أبو قيس ابن الأسلت:
  الحزم والقوة خير من ال                      لإشفاق والفكة والهـاع وما كنت فاكا أو ما كنت أفك ولقد فككت، كعلمت وكرمت أي: بكسر العين في الماضي وفتحها في المضارع، ويضمهما، تفك وتفك فكا، وفكة، ووقع في نسخة شيخنا كعلمت ولبثت، فقال: وفيه ما مر في ل ب ب عن يونس أن لب لا نظير له، فيستدرك هذا عليه، ويأتي في دم مهمل الدال.
 قلت: ونقل أبو جعفر اللبلي في بغية الآمال ما نصه: ولم يأت من المضاعف على فعل بضم العين؛ لأنهم استثقلوا الضمة مع التضعيف، والتضعيف يقتضي التخفيف، إلا كلمة واحدة رواها يونس وهي لببت تلب وزاد ابن القطاع عززت الشاة تعز: إذا قل لبنها، وقد مر البحث فيه في ل ب ب فراجعه فإنه نفيس. والفكة: كواكب مستديرة بحيال بنات نعش خلف السماك الرامح قال الجوهري: قال الأصمعي: وهي التي تسميه كذا في النسخ، والصواب يسميها الصبيان قصعة المساكين كما هو نص العباب والصحاح، وإنما سميت بها لأن في جانبها ثلمة، وكذلك تلك الكواكب المجتمعة في جانب منها فضاء. ومن سجعات الأساس: فلان لا تفارقه الفكه، ما صحب السماك الفكه. والأفك: اللحي نفسه كالفك، أو الأفك: مجمع الخطم كالفك أيضا، أو هو مجمع الفكين على تقدير أفعل، قاله الليث. وقيل: الفكان: مجتمع اللحيين عند الصدغ من أعلى وأسفل، يكون من الإنسان والدابة، وقال أكثم بن صيفي: مقتل الرجل بين فكيه يعني لسانه، وفي التهذيب: الفكان: ملتقى الشدقين من الجانبين، ويقال: انكسر أحد فكيه: أي لحييه، قال:
  كأن بين فكها والفك
  فأرة مسك ذبحت في سك والأفك: من انفرج منكبه عن مفصله استرخاء وضعفا، نقله الجوهري وقد أشار له أولا فهو تكرار، وأنشد الليث:
  أبد يمشي مشية الأفك وقال أبو عبيدة: المتفككة من الخيل: الوديق التي لا تمتنع على الفحل. وأفكت الناقة وأفكهت فهي مفكة ومفكهة ومفكه وتفككت: إذا أقربت فاسترخى صلواها وعظم ضرعها ودنا نتاجها شبهت بالشيء يفك فيتفكك، أي: يتزايل وينفرج. أو تفككت: إذا اشتدت ضبعتها وروى الأصمعي:
  أرغثتهم ثديهـا الـدن                      يا وقامت تتـفـكـك
  انفراج الناب للـسـق                      ب متى ما تدن تحشك والفاك: الهرم منا ومن الإبل وقال النضر: الفاك: المعيى هزالا، ناقة فاكة، وجمل فاك. ومن المجاز: الفاك: الأحمق جدا قال الحصيبي: أحمق فاك وهاك، وهو الذي يتكلم بما يدري وما لا يدري وخطؤه أكثر من صوابه، وحكى يعقوب: شيخ فاك وتاك جعله بدلا، ولم يجعله إتباعا، وقال ابن الأعرابي: رجل فاك: أحمق بالغ الحمق، ويتبع فيقال: فاك تاك. فككة محركة، وفكاك كرجال عن ابن الأعرابي. ومن المجاز: هو يتفكك في كلامه وفي مشيته: إذا لم يكن فيه تماسك من حمق.
 ومما يستدرك عليه:

  فك الختم: فضه. والتفكيك: الفصل بين المشتبكين، نقله الليث. وانفكت رقبته من الرق: خلصت. وفككت الصبي: جعلت الدواء في فيه، نقله الجوهري. ورجل فكاك هكاك: لا يلائم بين كلماته ومعانيه لحمقه، وهو مجاز نقله الزمخشري والحصيبي. وأفك الظبي من الحبالة: إذا وقع ثم انفلت، كأفسح. ورجل أفك: مكسور الفك. وما انفك فلان قائما: أي ما زال قائما، قال الفراء: إذا كان الانفكاك على جهة يزال فلا بد لها من فعل، وأن يكون معناها جحدا، فتقول: ما انفككت أذكرك، تريد ما زلت أذكرك، وإذا كانت على غير جهة يزال قلت: قد انفككت منك، وانفك الشيء من الشيء فيكون بلا جحد، وبلا فعل قال ذو الرمة:
  قلائص لا تـنـفـك إلا مـنـاخة                      على الخسف أو نرمي بها بلدا قفرا فلم يدخل فيها إلا إلا وهو ينوي به التمام وخلاف يزال، لأنك لا تقول: ما زلت إلا قائما، وأنشد الجوهري هذا البيت حراجيج ما تنفك وقال يريد ما تنفك مناخة فزاد إلا، قال ابن بري: الصواب أن يكون خبر تنفك قوله على الخسف وتكون إلا مناخة نصبا على الحال، تقديره: ما تنفك على الخسف والإهانة إلا في حال الإناخة، فإنها تستريح. وقال الأزهري: وقوله تعالى:  منفكين  ليس من باب ما انفك وما زال، إنما هو من انفكاك الشيء من الشيء: إذا انفصل عنه وفارقه، كما فسره ابن عرفة، والله أعلم، وروى ثعلب عن ابن الأعرابي: يقال: فك فلان، أي: خلص وأريح من الشيء، ومنه قوله تعالى:  منفكين  قال: معناه لم يكونوا مستريحين حتى جاءهم البيان،  فلما جاءهم ما عرفوا كفروا به  وقال الزجاج: المعنى: لم يكونوا منفكين عن كفرهم، أي منتهين، وهو قول مجاهد، وقال الأخفش: منفكين: زائلين عن كفرهم وقال نفطويه: المعنى: لم يكونوا مفارقين الدنيا حتى أتتهم البينة، وقال الراغب: أي لم يكونوا متفرقين بل كانوا كلهم على الضلالة. وعبد الكريم بن محمد بن عبد الكريم الفكون: محدث لقيه شيخ مشايخنا أبو سالم العياشي، وذكره في رحلته، أخذ عن يحيى بن سليمان الأوراسي عن طاهر بن زيان الزواوي عن زروق.

##### Türkçe

**فكه** onu **يفكه**: **فكا**; onu ayırdı da o da ayrıldı; **المحكم**’de böyledir. **الليث** dedi ki: **فككت** şeyi, o da ayrıldı; mühürlü kitap menzilesinde: mührü çözülür; tıpkı iki çeneyi **تفك** ettiğin gibi, ikisinin arasını ayırırsın. Ve **فككت** şey: onu kurtardım; ve her iki birbirine geçmişi ayırdıysan, muhakkak ikisini **فككت** etmişsindir. Ve bir bedevîye denildi: “Başı nasıl yersin?” Dedi: “İki çenesini **أفك** ederim, iki yanağını da sıyırırım.” Mecazdan: **فك الرهن** onu **يفكه**: **فكا** ve **فكوكا** (ضم ile): onu kurtardı; **كافتكه**; **المحكم** ve **الأساس** ve **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **فك الرجل**: **فكا** ve **فكوكا** olarak ihtiyarladı; o hâlde o **فاك**tır; **أبي زيد**’den. Ve ihtiyara denir: “Artık **فك** etti ve **فرج** etti”; yani iki çenesini ayırdı; bu, yaşlılık ve ihtiyarlıkta olur.

Mecazdan: **فك الأسير** onu **يفكه**: **فكا** ve **فكاكا** (فتح ile) — bazen de kesrelenir — ve **فكاكة**: onu kurtardı ve onu esaretten ayırdı. Hadiste: “Hastayı ziyaret edin ve **فكوا العاني**”; yani: esiri salıverin. Mecazdan: **فك الرقبة** onu **يفكها**: **فكا**; onu azat etti. Hadiste: “**أعتق النسمة** ve **فك الرقبة**”; bunun tefsiri hadiste: **عتق النسمة**: onun azadında tek başına bulunmandır; **فك الرقبة** ise: onun bedelinde yardım etmendir. **الراغب** dedi ki: **الفك**’in aslı genişletmedir; böylece **فك الرهن**: onu kurtarmaktır; **فك الرقبة**: onu azat etmektir. Aziz ve celil olanın sözü: **فك رقبة**; denildi ki: o, köleyi azat etmektir. Ve denildi ki: o, insanın kendisini Allah azze ve celle’nin azabından güzel söz ve salih amel ile azat etmesidir; ve başkasını da bundan fayda veren şeyle azat etmesidir. İkincisi, birincinin gerçekleşmesinden sonra insan için gerçekleşir; eğer hidayete ermezse, fidye vermeye gücü yetmez. Ve **فك يده** onu **يفكها**: **فكا**; içindekinden onu açtı; **المحكم**’de böyledir. Ve **فكاك الرهن** (فتح ile; kesrelenir de) — bunu **الكسائي** rivayet etti, **الصحاح**’ta olduğu gibi —: kapanıklığından onunla çözülen şeydir. Denir: “Gel, rehninin **فكاك**’ı.” **زهير** dedi ki:

  “Senden, çözümü olmayan bir rehinle ayrıldım;
  Veda günü; böylece onun rehni kapalı kaldı.”

Ve **انفكت قدمه**: yani düşüşte yerinden çıktı.

Ve denir: “Düştü de parmağı **انفكت**”; yani ayrıldı. **الصحاح**’ta: “Falanca düştü de ayağı **انفكت**, yahut parmağı”: eğer ayrıldıysa yahut yerinden çıktıysa. O hâlde musannifin siyakı üzere, **الجوهري**’nin ibaresinde düzenli olmayan “toplama ve dağıtma” vardır. Hadiste: “Bir ata bindi de onu bir hurma kütüğü üzerine devirdi; ayağı **انفكت**.” **ابن الأثير** dedi ki: **الانفكاك**: gevşeklik ve çıkık türünden bir şeydir; o, onun parçalarının bir kısmının bir kısmından ayrılmasıdır. Ve eldeki **الفك**: kırığın altındadır. Ve denildi ki: **فكها**: eklemini giderdi. Ve **الفكك**: ayağın çıkmasıdır. **الجوهري** dedi ki: Bundan **رؤبة**’nin sözü:

  “Seni, **أروى**’dan, ayağı çıkmış gibi (olan) bir şey heyecanlandırdı.”

**الأصمعي** dedi ki: O ancak **الفك**’tir; zaruret sebebiyle şeddelendirmeyi ortaya koydu. Ve **الفكك**: çenenin kırılması yahut yerinden çıkmasıdır. Ve **الفكك**; **المحكم**’de **الفك**: omzun ekleminden ayrılması; gevşeklik ve zayıflıkla; o, omzu **أفك** olandır; yakında onun iadesi gelecektir. Mecazdan: **الفكة**: görüşünde gevşeklik ve zayıflıkla ahmaklıktır. **أبو قيس ابن الأسلت** dedi ki:

  “Azim ve kuvvet,
  Acıma, **الفكة** ve **الهاع**’dan hayırlıdır.”

Ve “Ben **فاك** olmadım” yahut “Ben **أفك** olmadım; ve gerçekten **فككت** ettim”; **علمت** ve **كرمت** gibi; yani: geçmişte aynın kesresiyle, muzârîde onun fethasıyla; ikisini de dammeler. **تفك** ve **تفك**: **فكا** ve **فكة**. Şeyhimizin nüshasında **علمت** ve **لبثت** gibi geçti; dedi ki: “Onda, **ل ب ب**’de **يونس**’tan geçen: **لب**’in benzeri yoktur; bu, ona karşı istidrâk edilir; ve **دم**’de, **الدال**’ı ihmâl edilmiş olarak gelecektir.”

Dedim ki: **أبو جعفر اللبلي** **بغية الآمال**’de şu nassı nakletti: Şeddeli fiilden, aynın dammesi üzere **فعل** gelmedi; çünkü dammeyi şedde ile ağır gördüler; şedde hafifletmeyi gerektirir; ancak **يونس**’un rivayet ettiği tek bir kelime müstesna: **لببت تلب**. Ve **ابن القطاع** şunu ekledi: **عززت الشاة تعز**: sütü azaldığında. Bunun araştırması **ل ب ب**’de geçti; ona müracaat et; çünkü nefistir. Ve **الفكة**: yuvarlak yıldızlardır; **بنات نعش**’ın hizasında, **السماك الرامح**’ın arkasında. **الجوهري** dedi ki: **الأصمعي** dedi: “O, onun adlandırdığıdır”; nüshalarda böyledir. Doğrusu: çocuklar ona **قصعة المساكين** derler; **العباب** ve **الصحاح**’ın nassı böyledir. Ancak ona bu ad verildi; çünkü onun yanında bir gedik vardır; aynı şekilde o toplanmış yıldızlarda da bir yanında bir boşluk vardır. **الأساس**’ın secilerinden: “Falancayı **الفكه** terk etmez; **السماك الفكه**’i arkadaş edinmedi.” Ve **الأفك**: çenenin kendisidir; **الفك** gibi. Yahut **الأفك**: burun ucunun birleşim yeridir; yine **الفك** gibi. Yahut o, **أفعل** takdiri üzere iki çenenin birleşim yeridir; **الليث** söyledi. Ve denildi ki: **الفكان**: şakak yanında iki çenenin üstten ve alttan birleştiği yerdir; insanda ve binek hayvanında olur. **أكثم بن صيفي** dedi ki: “Erkeğin öldürüldüğü yer iki **فكيه** arasındadır”; yani dili. **التهذيب**’te: **الفكان**: iki yandan iki yanağın birleştiği yerdir. Ve denir: “İki **فكيه**’den biri kırıldı”; yani iki çenesi. Dedi ki:

  “Sanki onun **فك**’ı ile **الفك** arasında
  Bir misk faresi var; bir tulumda boğazlanmış.”

Ve **الأفك**: omzu ekleminden ayrılmış olan; gevşeklik ve zayıflıkla. **الجوهري** nakletti; daha önce ona işaret etmişti; o hâlde tekrardır. **الليث** şu beyti okudu:

  “Bir **أبد**, **الأفك** yürüyüşüyle yürür.”

**أبو عبيدة** dedi ki: Atlardan **المتفككة**: aygıra karşı kendini tutmayan **الوديق**’tir. Ve dişi deve **أفكت** etti ve **أفكهت** etti; o hâlde o **مفكة** ve **مفكهة** ve **مفكه**’dir. Ve **تفككت**: yaklaştığında; bel kemiği gevşedi, memesi büyüdü, doğumu yaklaştı; **يفك** edilip **يتفكك** eden şeye benzetildi; yani ayrılır ve açılır. Yahut **تفككت**: **ضبعتها** şiddetlendiğinde. **الأصمعي** rivayet etti:

  “Onları, memesiyle sütlendirdi;
  Ve kalktı, **تتفكك** eder.
  Süt emen için azı dişinin açılması;
  Ne zaman yaklaşsa, seni dürter.”

Ve **الفاك**: bizden ve develerden ihtiyarlamış olandır. **النضر** dedi ki: **الفاك**: zayıflıktan bitkin olandır; **ناقة فاكة** ve **جمل فاك**. Mecazdan: **الفاك**: pek ahmaktır. **الحصيبي** dedi ki: “**أحمق فاك وهاك**”; o, bildiği ve bilmediği şeyle konuşandır; hatası doğrusundan daha çoktur. **يعقوب** rivayet etti: “**شيخ فاك وتاك**”; onu bedel kıldı, onu atıf-ı tebeî kılmadı. **ابن الأعرابي** dedi ki: “**رجل فاك**: ahmaklıkta ileri derecede ahmaktır”; ve tâbi kılınır da denir: **فاك تاك**. **فككة** (harekeli), ve **فكاك** “**رجال**” gibi; **ابن الأعرابي**’den. Mecazdan: O, sözünde ve yürüyüşünde **يتفكك** eder: eğer onda ahmaklıktan bir tutarlılık yoksa.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir:

**فك الختم**: onu açtı. Ve **التفكيك**: birbirine geçmiş iki şeyin arasını ayırmaktır; **الليث** nakletti. Ve **انفكت رقبته من الرق**: kurtuldu. Ve **فككت الصبي**: ilacı onun ağzına koydum; **الجوهري** nakletti. Ve **رجل فكاك هكاك**: ahmaklığından kelimeleriyle mânâlarını birbirine uydurmaz; bu mecazdır; **الزمخشري** ve **الحصيبي** nakletti. Ve **أفك الظبي من الحبالة**: düştüğünde sonra sıyrılıp kurtulduğunda; **كأفسح** gibi. Ve **رجل أفك**: çenesi kırık. Ve “Falanca ayakta durmaktan **ما انفك** etmedi”: yani ayakta durmaktan ayrılmadı. **الفراء** dedi ki: **الانفكاك** “**يزال**” cihetinde olursa, mutlaka ona bir fiil gerekir ve mânâsının inkâr olması gerekir; böylece dersin: “Seni anmaktan **ما انفككت**”; “Seni anmayı sürdürdüm” demek istersin. Eğer “**يزال**” ciheti dışında olursa, dersin: “Senden **قد انفككت**”; ve şey, şeyden **انفك** eder; inkâr olmaksızın ve fiilsiz olur. **ذو الرمة** dedi ki:

  “Dişi develer; ancak çöktürülmüş olarak **لا تنفك** eder;
  Alçaltma üzere; yahut onunla ıssız bir beldeye atarız.”

Oraya ancak “tamam”ı ve “**يزال**”ın zıddını kastederek “**إلا**”yı soktu; çünkü sen “Ayakta durmaktan başka **ما زلت**” demezsin. **الجوهري** bu beyti “**حراجيج ما تنفك**” diye rivayet etti ve “**ما تنفك مناخة**”yı kasteder; böylece “**إلا**”yı artırdı, dedi. **ابن بري** dedi ki: Doğrusu, **تنفك**’in haberinin “**على الخسف**” sözü olmasıdır; ve “**إلا مناخة**”nın hâl olarak nasb olmasıdır; takdiri: “Alçaltma ve aşağılanma üzere **ما تنفك** eder; ancak çöktürülme hâlinde; çünkü o vakit rahat eder.” **الأزهري** dedi ki: Allah تعالى’nın sözü: **منفكين**; “**ما انفك**” ve “**ما زال**” babından değildir; ancak şeyin şeyden ayrılması babındandır: ondan ayrıldığında ve ondan ayrılıp gittiğinde; **ابن عرفة**’nin tefsir ettiği gibi. Allah daha iyi bilir. **ثعلب** **ابن الأعرابي**’den rivayet etti: Denir: “Falanca **فك** etti”; yani kurtuldu ve şeyden rahatlatıldı. Ondandır Allah تعالى’nın sözü: **منفكين**. Dedi ki: Mânâsı: kendilerine beyan gelinceye kadar rahat etmiş değillerdi. **فلما جاءهم ما عرفوا كفروا به**. **الزجاج** dedi ki: Mânâ: küfürlerinden **منفكين** değillerdi; yani sona erenler değillerdi; bu, **مجاهد**’in sözüdür. **الأخفش** dedi ki: **منفكين**: küfürlerinden ayrılanlar. **نفطويه** dedi ki: Mânâ: kendilerine delil gelinceye kadar dünyadan ayrılanlar değillerdi. **الراغب** dedi ki: yani dağılmış değillerdi; bilakis hepsi sapıklık üzere idiler. Ve **عبد الكريم بن محمد بن عبد الكريم الفكون**: bir muhaddistir; şeyhlerimizin şeyhi **أبو سالم العياشي** ona rastladı ve onu seyahatnamesinde zikretti; **يحيى بن سليمان الأوراسي**’den, o da **طاهر بن زيان الزواوي**’den, o da **زروق**’tan aldı.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%83/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَكَّ
فَكَّ U ( n.ac. فَكّ 1 ),
a.  Separated, parted; loosed, loosened, untied, undid; broke ( seal ); solved, settled, disentangled ( difficulty ).

b.  Sprained, dislocated, disjointed   ( bone ).

c.  Opened, unclosed ( hand ).

d.  ( n. ac. فَكّ 1 ,  فَكَاْك 22 ,  فَكَّاْك 28 ), Loosed, let go, set free, freed, liberated, emancipated; ransomed.

e.  ( n. ac. فَكّ 1 ,  فُكُوْك 27 ), Redeemed ( pledge ).

f.  Was decrepit.

g.  A ( n. ac. فَكَك 4 ), Was sprained, dislocated, disjointed.

h.  ( n. ac. فَكّ 1 ,  فَكَّة 1t ), Grew stupid.

فَكَّكَ
فَكَّكَ II ,
a.  see I (a) ,

c.  .

تَفَكَّكَ
تَفَكَّكَ V ,
a.  Was separated, parted.

b.  Had no self-control, no self-restraint.

اِنْفَكَكَ
اِنْفَكَكَ VII ,
a.  Was, became separated, undone, loosed; was dislocated; were wide apart ( fingers ).

b.  Was set free, liberated, emancipated, ransomed.

c.  [ 'An ], Ceased, left off, discontinued, desisted from.

d.  [ Min ] [ coll. ], Freed himself from, got rid of.

اِفْتَكَكَ
اِفْتَكَكَ VIII ,
a.  see I (e) .

اِسْتَفْكَكَ
اِسْتَفْكَكَ X ,
a.  Tried to loose, undo, separate &c.

فَكّ
فَكّ 1 ,
a.  Loosening; separation.

b.  Dislocation, sprain.

c.  ( pl. فُكُوْك 27 ), Jaw.

فَكَّة
فَكَّة 1t ,
a.  Imbecility.

b.  [ art. ], The Corona Borealis ( constellation ).

أَفْكَكُ
أَفْكَكُ 14 , ( pl. فُكّ 3 ),
a.  One having a dislocated shoulder.

فَاْكِك
فَاْكِك 21 , ( pl. فَكَكَة 4t ,  فِكَاْك 23 ),
a.  Separating, loosening &c.

b.  Decrepit.

c.  Foolish.

فَكَاْك
فَكَاْك 22 ,
a.  Ransommoney.

b.  see 1 (b) .

فِكَاْك
فِكَاْك 23 ,
a.  see 22 (a) .

فَكَّاْك
فَكَّاْك 28 ,
a.  see 21 (a) .

صَاحِب فَكَّة
صَاحِب فَكَّة
a.  [ coll. ], Incoherent; rambler.

لَا يَنْفَكُّ عَن قُبْحِ فِعْلِهِ
لَا يَنْفَكُّ عَن قُبْحِ فِعْلِهِ
a.  He does not desist from his evildoing.

##### Türkçe

**فَكَّ**
**فَكَّ** U ( n.ac. **فَكّ** 1 ),
a. Ayırdı, ayırıp parçaladı; gevşetti, gevşekleştirdi, çözdü, açtı; (mühür) kırdı; (güçlüğü) çözdü, halletti, düğümünü çözdü.

b. Burktu, çıkardı, ekleminden oynattı (kemik).

c. Açtı, kapalı olmaktan çıkardı (el).

d. ( n. ac. **فَكّ** 1 , **فَكَاْك** 22 , **فَكَّاْك** 28 ), Gevşetti; salıverdi, serbest bıraktı, özgür kıldı, azat etti; fidye ile kurtardı.

e. ( n. ac. **فَكّ** 1 , **فُكُوْك** 27 ), (rehni) kurtardı.

f. Kocamıştı.

g. A ( n. ac. **فَكَك** 4 ), Burkuldu, çıktı, ekleminden oynadı.

h. ( n. ac. **فَكّ** 1 , **فَكَّة** 1t ), Aptallaştı.

**فَكَّكَ**
**فَكَّكَ** II ,
a. I (a)’ya bak,

c. .

**تَفَكَّكَ**
**تَفَكَّكَ** V ,
a. Ayrıldı, parçalandı.

b. Öz-denetimi yoktu, kendini tutma yoktu.

**اِنْفَكَكَ**
**اِنْفَكَكَ** VII ,
a. Ayrıldı, ayrılmış oldu; çözülmüş oldu, gevşemiş oldu; çıkmış oldu; (parmaklar) birbirinden genişçe ayrılmış oldu.

b. Serbest bırakılmış oldu, özgür kılınmış oldu, azat edilmiş oldu, fidye ile kurtarılmış oldu.

c. [ 'An ], Vazgeçti, bıraktı, kesip bıraktı, geri durdu.

d. [ Min ] [ coll. ], Kendini -den kurtardı, -den sıyrıldı.

**اِفْتَكَكَ**
**اِفْتَكَكَ** VIII ,
a. I (e)’ye bak.

**اِسْتَفْكَكَ**
**اِسْتَفْكَكَ** X ,
a. Gevşetmeye, çözmeye, ayırmaya vb. çalıştı.

**فَكّ**
**فَكّ** 1 ,
a. Gevşetme; ayırma.

b. Çıkık, burkulma.

c. ( pl. **فُكُوْك** 27 ), Çene.

**فَكَّة**
**فَكَّة** 1t ,
a. Ahmaklık.

b. [ art. ], **Corona Borealis** (takımyıldız).

**أَفْكَكُ**
**أَفْكَكُ** 14 , ( pl. **فُكّ** 3 ),
a. Omzu çıkık olan kimse.

**فَاْكِك**
**فَاْكِك** 21 , ( pl. **فَكَكَة** 4t , **فِكَاْك** 23 ),
a. Ayıran, gevşeten vb.

b. Kocamış.

c. Ahmak.

**فَكَاْك**
**فَكَاْك** 22 ,
a. Fidye parası.

b. 1 (b)’ye bak.

**فِكَاْك**
**فِكَاْك** 23 ,
a. 22 (a)’ya bak.

**فَكَّاْك**
**فَكَّاْك** 28 ,
a. 21 (a)’ya bak.

**صَاحِب فَكَّة**
**صَاحِب فَكَّة**
a. [ coll. ], Tutarsız; saçmalayan.

**لَا يَنْفَكُّ عَن قُبْحِ فِعْلِهِ**
**لَا يَنْفَكُّ عَن قُبْحِ فِعْلِهِ**
a. Kötü fiilinden vazgeçmez.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%83/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فكك
فَكَّ - يَفُكُّ - فَكّ - انْفَكَّ - يَنْفَكُّ - مُنْفَكّ - مُنْفَكِّيْن
فَكَّ - يَفُكُّ + كائن + شيئاً: ضد " ربط ": يحرره من رباط أو قيد: يأتي إلى وسيلة ربط أو عقدة، تربط كائناً بآخر فيحلها ويبطل الربط بين الكائنين ويحرره ويطلقه بعيداَ
فَكّ: اسم فعل " فَكَّ - يَفُكُّ "
فَكُّ رقبة: تحريرها من الرباط: تحريرها من سيطرة المتحكم بها
انْفَكَّ - يَنْفَكُّ: على وزن " انفعل " من " فَكَّ - يَفُكُّ ": فعل  " فَكَّ - يَفُكُّ " عندما يقع بشكل ذاتي: يفك نفسه بنفسه
مُنْفَكّ: اسم فاعل صفة مشبهة من " انْفَكَّ - يَنْفَكُّ ": متحرر من أي قيد، فهو غير مرتبط
مُنْفَكِّيْن: جمع " مُنْفَكّ  "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الفك والتخليص والتحلل من الارتباط، ضد الربط والتعليق "، وهي:
حَرَّ - يَحَرُّ، فَصَمَ - يَفْصِمُ، نَقَضَ - يَنْقُضُ، نَكَثَ - يَنْكُثُ، فَكَّ - يَفُكُّ، حَلَّ - يَحُلُّ
فك
 	﴿فك رقبة(13)﴾ البلد
منفك - منفكين
 	﴿لم يكن الذين كفروا من أهل الكتاب والمشركين منفكين حتى تأتيهم البينة(1)﴾ البينة
مختار الصحاح
● [فكك] ف ك ك: فَكَّ الشيء خلصه وكل مشتبكين فصلهما فقد فكهما و فكَّكَهُ أيضا تفكيكا و الفَكُّ اللحي يقال مقِتُل الرجل بين فكيه و فَكَّ الرهن خلصه و افْتَكَّهُ أيضا و ِفَكَاكُ الرهن بفتح الفاء وكسرها ما يفتك به و فَكَّ الرقبة اعتقها وباب الثلاثة رد و انْفَكَّتْ رقبته من الرق وما انْفَكَّ فلان قائما أي ما زال قائما وسقط فلان فانفكت قدمه أو أصبعه إذا انفرجت وزالت
الراغب
فكك
- الفكك: التفريج، وفك الرهن: تخليصه، وفك الرقبة: عتقها. وقوله: }فك رقبة﴿[البلد/13]، قيل: هو عتق المملوك (وهو مروي عن النبي صلى الله عليه وسلم. انظر: الدر المنثور 8/524)، وقيل: بل هو عتق الإنسان نفسه من عذاب الله بالكلم الطيب والعمل الصالح، وفك غيره بما يفيده من ذلك، والثاني يحصل للإنسان بعد حصول الأول، فإن من لم يهتد فليس في قوته أن يهدي كما بينت في (مكارم الشريعة) (راجع الذريعة ص 26، باب: السياسة التي يستحق بها خلافة الله تعالى)، والفكك: انفراج المنكب عن مفصله ضعفا، والفكان: ملتقى الشدقين. وقوله:﴾لم يكن الذين كفروا من أهل الكتاب والمشركين منفكين﴿[البينة/1]، أي: لم يكونوا متفرقين بل كانوا كلهم على الضلال، كقوله:﴾كان الناس أمة واحدة... { الآية [البقرة/213]، و (ما انفك) يفعل كذا، نحو: ما زال كذا.
ملخص اللسان:
1.  فكك: وفَكَكْتُ الشيء:خَلَّصْته. وكل مشتبكين فصلتهما فقد فَكَكْتَهما، وأَصل الفَك الفصلُ بين الشيئين وتخليص بعضهما من بعض فَكَّ الشيءَ يفُكُّه فَكّاً فانْفَكَّ فصله.
2.     وفَكُّ الرقبة: تخليصُها من إسار الرِّق.
3.     وفَكُّ الرهن وفَكاكُه: تخليصه من غَلَق الرهن..
4.    والفَكُّ في اليد: دون الكسر. وسقط فلان فانْفَكَّتْ قدمُه أَو إِصبعه إذا انفرجت وزالت.
5.    والفَكَّة أيضاً: الحُمْق مع استرخاء
6.    والفاكُّ: الهَرِمُ من الإبل والناس،
7.    والفَكُّ: اللَّحْيُ.
8.   وما انْفَكَّ فلان قائماً أَي ما زال قائماً. معنى قوله مُنْفَكِّين يقول لم يكونوا مفارقين الدنيا حتى أتتهم البينة التي أُبِينَتْ لهم في التوارة من صفة محمد، صلى الله عليه وسلم، ونبوّته؛
9.     قال الأَزهري: وقول الله تعالى مُنْفَكِّين ليس من باب ما انْفَكَّ ومازَالَ، إنما هو من انْفِكاك الشيء من الشيء إذا انفصل عنه وفارقه،
لسان العرب
● - فكك: الليث: يقال فَكَكْتُ الشيء فانْفَكَّ بمنزلة الكتاب المختوم    تَفُكُّ خاتَمه كما تَفُكُّ الحَنَكيْنِ تَفْصِل بينهما. وفَكَكْتُ الشيء:    خَلَّصْته. وكل مشتبكين فصلتهما فقد فَكَكْتَهما، وكذلك التَّفْكِيك. ابن    سيده: فَكَّ الشيءَ يفُكُّه فَكّاً فانْفَكَّ فصله. وفَكَّ الرهنَ يَفُكُّه    فَكّاً وافْتَكَّه: بمعنى خَلَّصه. وفَكاكُ الرهن وفِكاكُه، بالكسر: ما    فُكَّ به. الأَصمعي: الفَكُّ أَن تَفُكَّ الخَلْخال والرَّقَبة. وفَكَّ    يدَه فَكّاً إذا أزال المَفْصِلَ، يقال: أَصابه فَكَكٌ؛ قال رؤبة:    هاجَكَ من أَرْوَى كَمُنْهاضِ الفَكَكْ    وفَكُّ الرقبة: تخليصُها من إسار الرِّق. وفَكُّ الرهن وفَكاكُه: تخليصه    من غَلَق الرهن. ويقال: هَلُمَّ فَكاكَ وفِكاكَ رَهْنِك. وكل شيء    أَطلقته فقد فَكَكْتَه. وفلان يسعى في فِكاكِ رَقبته، وانْفَكَّت رقبته من    الرق، وفَكَّ الرقبةَ يفُكُّها فَكّاً: أَعتقها، وهو من ذلك لأَنها فصلت من    الرق. وفي الحديث: أَعْتِق النَّسَمَة وفُكَّ الرقبة، تفسيره في الحديث:    أَن عتق النسمة أَن ينفرد بعتقها، وفَكّ الرقبةِ: أَن يُعِينَ في عتقها،    وأَصل الفَك الفصلُ بين الشيئين وتخليص بعضهما من بعض. وفَكَّ الأَسيرَ    فَكّاً وفَكاكَةً: فصله من الأَسْر. والفِكاكُ والفَكاكُ: ما فُكَّ به. وفي    الحديث: عُودُوا المريض وفُكُّوا العانيَ أَي أَطْلقُوا الأَسير، ويجوز    أَن يريد به العتق. وفَكَكْتُ يدَه فَكّاً، وفَكَّ يدَه: فتحها عما فيها.    والفَكُّ في اليد: دون الكسر. وسقط فلان فانْفَكَّتْ قدمُه أَو إِصبعه    إذا انفرجت وزالت. والفَكَكُ: انفساخ القَدَم، وأَنشد قول رؤبة: كمنهاض    الفكك؛ قال الأَصمعي: إنما هو الفَكُّ من قولك فَكه يَفُكُّه فَكّاً،    فأَظهر التضعيف ضرورة. وفي الحديث: أَنه ركب فرساً فصَرَعه على جِذْم نخلةٍ    فانْفَكَّتْ قَدَمُه؛ الانْفِكاكُ: ضرب من الوَهْنِ والخَلْع، وهو أَن    يَنْفَكَّ بعضُ أَجزائها عن بعض. والفَكَكُ، وفي المحكم: والفَكُّ انفراجُ    المَنْكِب عن مفصله استرخاء وضعفاً؛ وأَنشد الليث:    أَبَدُّ يَمْشِي مِشْيَةَ الأَفَكِّ    ويقال: في فلان فَكَّة أَي استرخاء في رأيه؛ قال أَبو قَيْسِ بنُ    الأَسْلَتِ:    الحَزْمُ والقُوَّةُ خيرٌ من الـ    إشْفاقِ والفَكَّةِ والهاعِ    ورجل أَفَكُّ المَنْكِب وفيه فَكَّة أَي استرخاء وضعف في رأيه.    والأَفَكُّ: الذي انفرج منكبه عن مفصله ضعفاً واسترخاء، تقول منه: ما كنتَ    أَفَكَّ ولقد فَكِكْتَ تَفَكُّ فَكَكاً. والفَكَّة أيضاً: الحُمْق مع استرخاء.    ورجل فاكٌّ: أَحمق بالغ الحُمْق، ويُتْبَع فيقال: فاكٌّ تاكٌّ، والجمع    فِكَكَة وفِكاكٌ؛ عن ابن الأعَرابي. وقد فَكُكْتَ وفَكِكْتَ وقد حَمُقْتَ    وفَكُكْتَ، وبعضهم يقول فَكِكْتَ، ويقال: ما كنت فاكّاً ولقد فَكِكْتَ،    بالكسر، تَفَكُّ فَكَّةً. وفلان يتَفَكَّكُ إذا لم يكن به تماسك من    حُمْقٍ.وقال النضر: الفاكُّ المُعْيي هُزالاً. ناقة فاكَّة وجمل فاكّ،    والفاكُّ: الهَرِمُ من الإبل والناس، فَكَّ يَفُكّ فَكّاً وفُكُوكاً. وشيخ فاكّ    إذا انفرج لَحْياه من الهَرَم. ويقال للشيخ الكبير: قد فَكَّ وفَرَّجَ،    يريدُ فَرَّجَ لَحْيَيْهِ، وذلك في الكبر إذا هَرِم. وفكَكْتُ الصبيَّ:    جعلت الدواء في فيه. وحكى يعقوب: شيخ فاكٌّ وتاكّ، جعله بدلاً ولم يجعله    إتباعاً؛ قال: وقال الحُصَيْني: أَحمق فاكُّ وهاكّ، وهو الذ ي يتكلم بما    يَدْري وخطؤه أكثر من صوابه، وهو فَكَّاكٌ هَكَّاك. والفَكُّ: اللَّحْيُ.    والفَكَّان: اللِّحْيانِ، وقيل: مجتمع اللحيين عند الصُّدغ من أَعلى وأَسفل    يكون من الإنسان والدابة. قال أَكْثَمُ بن صَيْفِيّ: مَقْتَلُ الرجل بين    فَكَّيْهِ، يعني لسانه. وفي التهذيب: الفَكَّان ملتقى الشِّدْقين من    الجانبين. والفَكُّ: مجتمع الخَطْم. والأَفَكُّ: هو مَجْمع الخَطْم، وهو    مَجْمع الفَكَّيْنِ على تقدير أَفعل. وفي النوادر: أَفَكَّ الظبيُ من    الحبالة إذا وقع فيها تم انفلت، ومثله: أَفْسَحَ الظبيُ من الحبالة. والفَكَكُ:    انكسار الفَكِّ أَو زواله. ورجل أَفَكُّ: مكسور الفَكِّ، وانكسر أَحدُ    فَكّيْهِ أي لَحْييه؛ وأَنشد:    كأَنَّ بَيْنَ فَكِّها والفَكِّ    فَأرَةَ مِسْكٍ، ذُبِحَتْ في سُكِّ    والفَكَّةُ: نجوم مستديرة بحِيال بنات نَعْش خلف السماك الرَّامِح    تسميها الصبيان قصعة المساكين، وسميت قَصْعة المساكين لأَن في جانبها    ثُلْمَةً، وكذلك تلك الكواكب المجتمعة في جانب منها فضاء. ويقال: ناقة    مُتَفَكِّكةٌ إذا أَقْرَبَتْ فاسترخى صَلَواها وعَظُم ضَرْعُها ودنا نِتاجها، شبهت    بالشيء يُفَكّ فَيَتَفَكَّك أَي يَتَزايل وينفرج، وكذلك ناقة مُفِكَّة قد    أَفَكَّتْ، وناقة مُفْكِهَةٌ ومُفْكِةٌ بمعناها، قال: وذهب بعضهم    بتَفَكُّكِ الناقة إلى شدة ضَبعَتها؛ وروى الأَصمعي:    أَرْغَثَتْهُمْ ضَرْعَها الدنـ    ـيا، وقامَتْ تَتَفَكَّكْ    انفِشاحَ النَّابِ للسَّقـ    ـب، متى ما يَدْنُ تحْشِك    أَبو عبيد: المُتَفَكِّكةُ من الخيل الوَدِيقُ التي لا تمتنع عن الفحل.    وما انْفَكَّ فلان قائماً أَي ما زال قائماً. وقوله عز وجل: لم يَكُنِ    الذين كفروا من أَهل الكتاب والمشركين مُنْفَكِّينَ حتى تأتيهم البيِّنةُ؛    قال الزجاج: المشركين في موضع نسق على أَهل الكتاب، المعنى لم يكن الذين    كفروا من أَهل الكتاب ومن المشركين، وقوله مُنْفَكِّين حتى تأتيهم البينة    أَي لم يكونوا مُنْفَكِّين حتى تأتيهم البينة أَي لم يكونوا    مُنْفَكِّينَ من كفرهم أَي منتهين عن كفرهم، وهو قول مجاهد، وقال الأَخفش:    مُنْفَكِّينَ زائلين عن كفرهم، وقال مجاهد: لم يكونوا ليؤمنوا حتى تبيَّن لهم    الحقُّ، وقال أَبو عبد الله نفطويه: معنى قوله مُنْفَكِّين يقول لم يكونوا    مفارقين الدنيا حتى أتتهم البينة التي أُبِينَتْ لهم في التوارة من صفة    محمد، صلى الله عليه وسلم، ونبوّته؛ وتأتيهم لفظه لفظ المضارع ومعناه    الماضي، وأَكد ذلك فقال تعالى: وما تَفَرَّق الذين أُوتوا الكتاب إلا من بعد ما    جاءتهم البينة، ومعناه أَن فِرَقَ أَهل الكتاب من اليهود والنصارى كانوا    مُقرِّين قبل مَبْعَث محمد، صلى الله عليه وسلم، أَنه مَبعوث، وكانوا    مجتمعين على ذلك، فلما بُعث تفرقوا فِرْقتين كل فرقة تنكره، وقيل: معنى وما    تفرّق الذين أُوتُوا الكتاب إلا من بعد ما جاءتهم البينة أَنه لم يكن    بينهم اختلاف في أمده، فلما بعث آمن به بعضهم وجحد الباقون وحَرَّفُوا في    أَمره، فلما بُعثَ آمن به بعضهم وجَحَد الباقون وحَرَّفُوا وبَدَّلوا ما    في كتابهم من صفته ونبوّته؛ قال الفراء: قد يكون الانْفِكاكُ على جهة    يَزالُ، ويكون على الانْفِكاكُ الذي نعرفه، فإذا كان على جهة يَزالُ فلا بدَّ    لها من فِعْلٍ وأَن يكون معناها جَحْداً، فتقول ما انْفَكَكْتُ أَذكركَ،    تريد ما زِلْتُ أَذكرك، وإذا كانت على غير جهة يَزالُ قلت قد    انْفَكَكْتُ منك وانْفَكَّ الشيءُّ من الشيء، فتكون بلا جَحْدٍ وبلا فِعْل؛ قال ذو    الرمة:    قَلائِص لا تَنْفَكُّ إلا مُناخَةً    على الخَسْفِ، أَو نَرْمِي بها بلداً قَفْرا    فلم يدخل فيها إلاّ: إلاّ، وهو ينوي به التمام، وخلافَ يَزال لأَنك لا    تقول ما زِلْت إلا قائماً. وأَنشد الجوهري هذا البيت حَرَاجِيج ما    تَنْفكُّ؛ وقال: يريد ما تَنْفكّ مناخه فزاد إلا، قال ابن بري: الصواب أَن يكون    خبر تَنْفَكُّ قوله على الخَسْف، وتكون إلا مُناخةً نصباً على الحال،    تقديره ما تَنْفَكُّ على الخسف والإِهانة إلا في حال الإناخة فإنها تستريح؛    قال الأَزهري: وقول الله تعالى مُنْفَكِّين ليس من باب ما انْفَكَّ وما    زَالَ، إنما هو من انْفِكاك الشيء من الشيء إذا انفصل عنه وفارقه، كما    فسره ابن عرفة، والله أَعلم. وروى ثعلب عن ابن الأَعرابي قال: فُكَّ    فلانٌأَي خُلّص وأُريح من الشيء، ومنه قوله مُنْفَكِّين، قال: معناه لم    يكونوا مستريحين حتى جاءهم البيان مع رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فلما    جاءهم ما عَرَفوا كفروا به.
مقاييس اللغة:
(فك) الفاء والكاف أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تفتُّح وانفراج. من ذلك فَكَاك الرَّهْن، وهو فَتْحُه من الانغلاق. وحكى الكسائي: الفِكَاك بالكسر. ويقال: فَكَكْتُ الشَّيءَ أفكُّه فكّاً. وسقط فلانٌ وانفكَّت قدمُه، أي انفرجت. وقولهم: لا ينفكُّ يفعل ذلك، بمعنى لا يزال. والمعنى هو وذلك الفعلُ لا يفترقان. فالقياس فيه صحيح. والفكُّ([2]) : انفراج المَنْكِبِ عن مَفْصِله ضَعْفا.
ومما هو من الباب: الفَكَّانِ: مُلتقى الشِّدْقين. *وسمِّيا بذلك للانفراج.
القاموس المحيط:
فَكَّهُ فَصَلَهُ، و الرَّهْنَ فَكّاً وفُكُوكاً خَلَّصَهُ، كافْتَكَّهُ، و الرجُلُ هَرِمَ، و الأسِيرَ فَكّاً وفَكاكاً، وقد يُكْسَرُ خَلَّصَهُ، و الرَّقَبَةَ أعْتَقَها، و يَدَهُ فَتَحَها عَمَّا فيها. وفَكاكُ الرَّهْنِ، ويُكْسَرُ ما يُفْتَكُّ به. وانْفَكَّتْ قَدَمُه زالَتْ، و إصْبَعُهُ انْفَرَجَتْ. والفَكُّ في اليَدِ دونَ الكسْرِ.
والفَكَكُ: انْفِساخُ القَدَمِ، وانْكِسارُ الفَكِّ، وانْفراجُ المَنْكِبِ اسْتِرْخاءً، وهو أفَكُّ المَنْكِبِ.
والفَكَّةُ: الحُمْقُ في اسْتِرْخاءٍ، ولَقَدْ فَكِكْتَ، كعَلِمْتَ وكَرُمْتَ، و : كَواكِبُ مُسْتَدِيرَةٌ خَلْفَ السِّماكِ الرامِحِ، تُسَمِّيهِ الصِّبْيانُ قَصعَةَ المَسَاكينِ. والأَفَكُّ: اللَّحْيُ، كالفَكِّ، أو مَجْمَعُ الخَطْمِ، أو مَجْمَعُ الفَكَّيْنِ، ومَنِ انْفَرَجَ مَنْكِبُهُ عن مَفْصِلِهِ. والمُتَفَكِّكَةُ من الخَيْلِ: الوَديقُ. وأفَكَّتِ الناقةُ، وتَفَكَّكَتْ: أقْرَبَتْ فاسْتَرْخَى صَلَواها، وعَظُمَ ضَرْعُها، ودَنا نِتاجُها، أو تَفَكَّكَتْ: اشْتَدَّتْ ضَبَعَتُها.
والفاكُّ: الهَرِمُ منَّا ومن الإِبِلِ، والأحمقُ جِدّاً، ج: فَكَكَةٌ، محرَّكةً، وفِكاكٌ، كرِجالٍ. وهو يَتَفَكَّكُ: إذا لم يكنْ به تَمَاسُكٌ من حُمْقٍ.
تاج العروس:
ف ك ك
فَكَّهُ يَفُكُّه فَكًّا فَصَلَه فانْفَكَّ كذا في المُحْكَمِ وقال اللَّيثُ : فَكَكْتُ الشَّيءَ فانْفَكَّ بمنزلَةِ الكِتابِ المَخْتُوم يُفَكُّ خاتَمُه كما تَفُكّ الحَنَكَيْنِ تَفْصِلُ بَينَهُما . وفَكَكْتُ الشّيءَ : خَلَّصْتُه وكُلّ مُشْتَبِكَين فَصَلْتَهُما فقَدْ فَكَكْتَهُما وقيل لأَعْرابي : كَيفَ تَأْكُلُ الرَأْسَ ؟ قال : أَفُكُ لَحْيَيهِ وأَسْحِي خَدَّيْهِ . ومِنَ المَجازِ : فَكَّ الرَّهْنَ يَفُكّه فَكًّا وفُكُوكًا بالضّمِّ : خَلَّصَه كافْتَكَّه كما في المُحْكمِ والأَساس والصِّحاح . وفَكَّ الرَّجُلُ : هَرِمَ فَكًّا وفُكُوكًا فهو فاكّ عن أبي زَيْدٍ ويُقال للشَّيخِ : قَدْ فَكَّ وفَرَّجَ يُريدُ فَرَجَ لَحْيَيهِ وذلك في الكِبَرِ والهَرَمِ
ومن المَجاز : فَكَّ الأَسِيرَ يَفُكُّه فَكًّا وفَكاكًا بالفتحِ وقد يُكْسَرُ وفَكاكَةً : خَلَّصَه وفَصَلَه من الأَسْبرِ وفي الحَدِيث : عوُدُوا المَرِيضَ وفُكّوا العاني أي : أَطْلِقُوا الأَسِيرَ . ومن المَجازِ : فَكَّ الرَّقَبَةَ يَفُكُّها فَكًّا : أَعْتَقَها وفي الحَدِيث : أَعْتِقِ النَّسَمَةَ وفُكَّ الرَّقَبَةَ تَفْسِيرُه في الحديثِ أَنّ عِتْقَ النَّسَمَةِ أَنْ تَنْفَرِدَ بعِتْقِها وفَكُّ الرَّقَبَةِ : أَنْ تُعِينَ في ثَمَنِها وقال الرّاغِبُ : أَصْلُ الفَكِّ التَّفْرِيجُ ففَكُّ الرَّهْنِ : تَخْلِيصُه وفَكُّ الرَّقَبَةِ عِتْقُها وقَوْلُه عَزَّ وجَلَّ : " فَكُّ رَقَبَة قِيلَ : هو عِتْقُ المَمْلُوكِ وقِيلَ : هو عِتْقُ الإنْسانِ نَفْسَه من عَذابِ اللَّهِ عَزَّ وجَلَّ بالَكَلِمِ الطَّيِّبِ والعَمَل الصّالِح وفَكُّ غيرِه بما يُفِيدُ من ذلك والثّاني يَحْصُلُ للإِنْسانِ بعدَ حَصولِ الأَوّلِ فإِن لم يَهْتَدِ فليسَ في قُوَّتِه أَنْ يَفدِيَ . وفَكَّ يَدَه يَفُكّها فَكًّا : فَتَحَها عَمّا فِيهَا كذا في المُحْكَمِ . وفَكَاكُ الرَّهْنِ بالفتحِ ويُكْسَرُ وهذه حكاها الكِسائِيُ كما في الصِّحاحِ : ما يُفْتَكُّ به من غَلَقِهِ يقال : هَلُمَّ فَكَاكَ رَهْنِكَ قال زُهَيرٌ :
وفارَقَتْكَ برَهْنٍ لا فَكاكَ لَه ... يَوْمَ الوَداعِ فأَمْسَى رَهْنُها غَلِقَا . وانْفَكَّتْ قَدَمُه أي : زالَتْ عندَ السّقُوطِ
ويُقالُ : سَقَطَ فانْفَكَّتْ إِصْبَعُه أي : انْفَرَجَتْ وفي الصِّحاحِ : سَقَط فلانٌ فانْفَكَّتْ قَدَمه أَو إِصْبَعُه : إِذا انْفَرَجَتْ أَو زالَتْ فعَلَى سِياق المُصَنِّفِ في عِبارَةِ الجَوْهَرِيِّ لَفٌّ ونَشْرٌ غيرُ مُرَتِّبٍ وفي الحَدِيثِ : أَنّه رَكِبَ فَرَسًا فصَرَعَه على جِذْمِ نَخْلَةٍ فانْفَكَّتْ قَدَمُه قال ابنُ الأثِيرِ : الانْفِكاكُ : ضَربٌ من الوَهْنِ والخَلْعِ وهو أَن يَنْفَكَّ بعضُ أَجْزائِها عن بعض . والفَكّ في اليَدِ : دُونَ الكَسرِ وقِيلَ : فَكَّها : أَزالَ مَفْصِلَها . والفَكَكُ : انْفِساخُ القَدَمِ قالَ الجَوْهَرِيّ : ومنه قَوْلُ رُؤْبَةَ :
" هاجَكَ من أَرْوَى كمُنْهاضِ الفَكَكْ قال الأَصْمَعِيُ : إِنّما هو الفَكُّ فأَظْهَرَ التَّضْعِيفَ ضَرُورةً . والفَكَكُ : انْكِسارُ الفَكِّ أَو زَوالُهُ . والفَكَكُ وفي المحكَمِ الفَكُّ : انْفِراجُ المَنْكِب عن مَفْصِلِه استرخاءً وضَعْفًا وهو أًفَكُّ المَنْكِبِ ويَأْتِي قريبًا إِعادَتُه . ومن المَجازِ : الفَكَّةُ : الحُمْقُ في اسْتِرخاءٍ وضَعْفٍ في رَأْيِهِ قالَ أَبو قَيسِ ابنُ الأَسْلَتِ :
الحَزْمُ والقُوَّةُ خَيرٌ مِنَ ال ... لإِشْفاقِ والفَكِّةِ والهاعِ وما كُنْتَ فاكَّا أو ما كُنْتَ أَفَكَّ ولَقَدْ فَكِكْتَ كعَلِمْتَ وكَرُمْتَ أي : بكَسرِ العينِ في الماضِي وفَتْحِها في المُضارِعِ ويضَمِّهما تَفَكّ وتَفُكّ فَكًّا وفَكَّةً ووقع في نُسخَةِ شَيخنا كعَلِمْتَ ولَبِثتَ فقالَ : وفيهِ ما مَرَّ في ل ب ب عن يُونُسَ أَنّ لَبَّ لا نَظِيرَ له فيُستَدرَكُ هذا عليه ويَأْتِي في دم مُهْمَل الدَّال
قلت : ونَقَلَ أَبُو جَعْفَر اللَّبلِيُ في بُغْيَةِ الآمالِ ما نَصُّه : ولم يَأتِ من المُضاعَف على فَعُلَ بضم العين ؛ لأَنَّهم اسْتَثْقَلُوا الضَّمَّة مع التَّضعِيف والتَّضْعِيفُ يَقْتَضي التَّخْفِيفَ إِلاّ كَلِمةً واحِدَة رواها يُونُسُ وهي لَببتَ تَلَبُّ وزادَ ابن القَطّاع عَزُزَتِ الشّاةُ تَعَزُّ : إِذا قَلّ لَبَنُها وقد مَرّ البحثُ فيه في ل ب ب فراجِعْهُ فإِنّه نَفِيسٌ . والفَكَّةُ : كواكِبُ مُستَدِيرَةٌ بحِيالِ بَناتِ نَعْش خَلفَ السِّماكِ الرّامِحِ قال الجَوْهرِيُّ : قالَ الأَصْمَعِيُ : وهي التي تُسَمِّيهِ كذا في النسخِ والصوابِ يُسَمِّيها الصّبيانُ قَصْعَةَ المَساكِينِ كما هو نَصّ العُبابِ والصِّحاح وإِنّما سُمِّيَتْ بها لأَنّ في جانِبِها ثُلمَةً وكذلك تِلْكَ الكَواكِب المُجْتَمِعَة في جانِبٍ منها فَضاءٌ . ومن سَجَعاتِ الأساسِ : فلانٌ لا تُفارِقُه الفَكَّه ما صَحِبَ السِّماكَ الفَكَّه . والأَفَكُّ : اللَّحْيُ نفسُه كالفَكِّ أَو الأَفَكُّ : مَجْمَعُ الخَطْم كالفَكِّ أَيْضًا أَو هو مَجْمَعُ الفَكيْنِ على تَقْدِيرِ أَفْعَل قالَهُ اللَّيثُ . وقيل : الفَكّانِ : مُجْتَمعُ اللَّحْيَين عند الصّدغ من أَعْلَى وأَسْفَلَ يكون من الإِنْسان والدّابَّة وقال أَكْثَمُ بنُ صَيفِي : مَقْتَلُ الرَّجُلِ بينَ فَكَّيهِ يَعْني لِسانَه وفي التَّهْذِيب : الفَكّانِ : مُلْتَقَى الشِّدْقَيْنِ من الجانِبَيْنِ ويُقال : انْكَسَر أَحَد فَكَّيه : أي لَحْيَيه قالَ :
" كأَنَّ بَيْنَ فَكِّها والفَكِّ
" فَأْرَةَ مِسْكٍ ذُبِحَتْ في سُكِّ والأَفَكُّ : من انْفَرَجَ مَنكبُه عن مَفْصِلِه اسْترخاءً وضَعْفًا نقله الجَوْهَرِيّ وقد أَشارَ له أَولاً فهو تَكْرارٌ وأَنشَدَ اللّيْثُ :
" أَبَدّ يَمْشِي مِشْيَةَ الأفَكِّ وقالَ أَبو عُبَيدَةَ : المُتَفَكِّكَةُ من الخَيلِ : الوَدِيقُ التي لا تَمْتَنعُ على الفَحْلِ . وأَفَكَّت النّاقَةُ وأَفْكَهَتْ فهي مُفِكَّةٌ ومُفْكِهَةٌ ومُفْكِهٌ وتَفَكَّكَتْ : إِذا أَقْرَبَتْ فاسْتَرخَى صَلَوَاها وعَظُمَ ضَرعُها ودَنَا نِتاجُها شُبِّهَتْ بالشيء يُفَكُّ فيتَفَكَّكُ أي : يَتَزايَلُ ويَنْفَرِجُ . أَو تَفَكَّكَتْ : إِذا اشْتَدَّتْ ضَبَعَتُها ورَوَى الأَصْمَعِي :
أَرْغَثَتْهُم ثَدْيَها الدُّنْ ... يَا وقامَتْ تَتَفَكَّكْ
انْفِراجَ النّابِ للسَّق ... بِ مَتَى ما تَدْنُ تَحْشِكْ والفاكّ : الهَرِمُ مِنّا ومِنَ الإِبِلِ وقالَ النَّضْرُ : الفاكُّ : المُعْيى هُزالاً ناقَةٌ فاكَّةٌ وجَمَل فاكٌّ . ومن المَجاز : الفاكُّ : الأَحْمَقُ جدًّا قال الحُصَيبِيّ : أَحْمَقُ فاك وهاكٌّ وهو الذي يَتَكَلَّمُ بما يَدْرِي وما لا يَدْرِي وخَطَؤُه أَكْثَرُ من صَوابِه وحَكَى يَعْقُوبُ : شَيخٌ فاكٌّ وتاكٌّ جَعَلَه بَدَلاً ولم يجْعَلْه إِتْباعًا وقالَ ابنُ الأَعْرابي : رَجُلٌ فاكّ : أَحْمَقُ بالِغُ الحُمْقِ ويُتْبَعُ فيُقال : فاكٌ تاكٌ . فَكَكَةٌ محرَّكَةً وفِكاك كرِجالِ عن ابنِ الأَعرابي . ومن المِجازِ : هو يَتَفَكَّكُ في كَلامِه وفي مِشْيتِه : إِذا لَمْ يكُنْ فيه تَماسُكٌ من حُمْقٍ
ومما يُستَدْرَكُ عليه :
فَكَّ الخَتْمَ : فَضَّه . والتَّفْكِيكُ : الفَصْلُ بين المُشْتَبِكَيْن نقله اللّيثُ . وانْفَكَّت رَقَبتُه من الرِّقِّ : خَلَصَتْ . وفَكَكْتُ الصَّبيَ : جَعْلتُ الدَّواءَ في فِيهِ نقَلَه الجَوْهَرِيُّ . ورجل فَكَّاكٌ هَكّاكٌ : لا يُلائمُ بين كَلِماتِه ومَعانِيه لحُمْقِه وهو مجازٌ نَقَلَه الزَّمَخْشَرِيُّ والحُصَيبِيُ . وأَفَكَّ الظَّبي من الحِبالَةِ : إِذا وَقَعَ ثم انْفَلَت كأَفْسَحَ . ورجل أَفَكُّ : مَكْسُورُ الفَكِّ . وما انْفَكَّ فلانٌ قائِمًا : أي ما زال قائِمًا قال الفَرّاءُ : إِذا كانَ الانْفِكاكُ على جِهَةِ يَزالُ فلا بُدَّ لَها من فِعْل وأَنْ يَكُونَ مَعْناها جَحْدًا فتَقُولُ : ما انْفَكَكْتُ أَذْكُرُكَ تُرِيد ما زِلْتُ أَذْكُرُكَ وإِذا كانَتْ على غيرِ جِهَةِ يَزالُ قلتَ : قد انْفَككْتُ مِنْكَ وانْفَكَّ الشيء من الشيء فيَكُونُ بلا جَحْدٍ وبلا فِعْل قال ذُو الرّمَّةِ :
قلائِصُ لا تَنْفَكُّ إِلاّ مُناخَةً ... على الخسَفِ أَو نَرمِي بِها بَلَدًا قَفْرَا فلم يدخل فيها إِلا إِلا وهو يَنْوِي بِه التَّمامَ وخِلافَ يَزالُ لأَنّكَ لا تقولُ : ما زِلتُ إِلاّ قائَمًا وأَنْشَدَ الجَوْهريّ هذا البيت حَراجِيجُ ما تَنْفَكُّ وقالَ يُريدِ ما تَنْفَكّ مُناخَة فزادَ إِلاّ قال ابنُ بَرِّيّ : الصوابُ أَن يَكُونَ خَبَرُ تَنْفَكُّ قوله على الخَسفِ وتَكُونَ إِلاَّ مُناخَةً نَصْبًا على الحالِ تَقْدِيرُه : ما تَنْفَكُّ على الخَسفِ والإِهانَةِ إِلاّ في حالِ الإِناخَةِ فإِنّها تَستَرِيحُ . وقالَ الأَزْهَرِيُّ : وقَوْلُه تعالى : " مُنْفكينَ " ليسَ من بابِ ما انْفكَّ وما زالَ إِنَّما هو من انْفِكاكِ الشَّيءِ من الشَّيءِ : إِذا انْفَصَلَ عنه وفارَقَه كما فَسَّرَه ابنُ عَرَفَةَ واللّه أَعلمُ ورَوَى ثَعْلْبٌ عن ابنِ الأَعْرابي : يُقال : فُكَّ فُلانٌ أي : خُلِّصَ وأرِيحَ من الشَّيءِ ومنه قولُه تَعالى : " مُنْفَكينَ " قال : مَعْناهُ لم يَكُونُوا مُستَرِيحِينَ حتَّى جاءَهُم البَيانُ " فَلَمّا جَاءَهم ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِه " وقال الزَّجّاج : المَعْنَى : لم يَكُونُوا مُنْفكَينَ عن كُفْرِهِم أي مُنْتَهيِنَ وهو قولُ مُجاهِدٍ وقال الأَخْفَشُ : مُنْفَكِّينَ : زائِلينَ عن كُفْرهِم وقال نِفْطَوَيْه : المَعْنَى : لم يَكُونُوا مُفارِقِينَ الدّنْيَا حتى أَتَتْهُم البَيِّنَةُ وقال الرّاغِبُ : أي لم يَكُونُوا مُتَفَرِّقِينَ بل كانُوا كُلُّهُم على الضَّلالةِ . وعَبدُ الكَرِيمِ بنُ مُحَمَّدِ بنِ عَبدِ الكَرِيمِ الفَكُّون : مُحَدِّثٌ لَقِيَه شَيخُ مَشايِخِنا أَبو سالَمٍ العَيّاشِي وذَكَرَه في رِحْلَتِه أَخَذَ عن يَحْيَى بنِ سُلَيمانَ الأوراسِي عن طاهِرِ بنِ زَيّان الزَّواوِيّ عن زَرُوقٍ

##### Türkçe

فكك
**فَكَّ** - **يَفُكُّ** - **فَكّ** - **انْفَكَّ** - **يَنْفَكُّ** - **مُنْفَكّ** - **مُنْفَكِّيْن**
Pazar, 13 Şubat/Şubat 2011 11:52 yazar: Administrator
**فَكَّ** - **يَفُكُّ** + bir varlık + bir şeyi: “**ربط**”ın zıddı: onu bir bağdan veya kayıttan serbest bırakır: bir bağlama vasıtasına veya düğüme gelir; bir varlığı bir başkasına bağlar; sonra onu çözer ve iki varlık arasındaki bağlamayı iptal eder; onu serbest bırakır ve onu uzaklara salar.
**فَكّ**: “**فَكَّ** - **يَفُكُّ**” fiilinin isim-fiilidir.
**فَكُّ رقبة**: onu bağdan serbest kılmak: onu, onu kontrol edenin hâkimiyetinden serbest kılmak.
**انْفَكَّ** - **يَنْفَكُّ**: “**فَكَّ** - **يَفُكُّ**”tan “**انفعل**” vezni üzerinedir: “**فَكَّ** - **يَفُكُّ**” fiilidir; kendi kendine vuku bulduğu zaman: kendisini kendi kendine çözer.
**مُنْفَكّ**: “**انْفَكَّ** - **يَنْفَكُّ**”tan, sıfat-ı müşebbehe olarak ism-i fâildir: her türlü kayıttan serbest; o hâlde o bağlı değildir.
**مُنْفَكِّيْن**: “**مُنْفَكّ**”ın çoğuludur.
Ve lafız, “**الفك والتخليص والتحلل من الارتباط، ضد الربط والتعليق**” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**حَرَّ** - **يَحَرُّ**، **فَصَمَ** - **يَفْصِمُ**، **نَقَضَ** - **يَنْقُضُ**، **نَكَثَ** - **يَنْكُثُ**، **فَكَّ** - **يَفُكُّ**، **حَلَّ** - **يَحُلُّ**
فك
 	﴿**فك رقبة(13)**﴾ البلد
منفك - منفكين
 	﴿**لم يكن الذين كفروا من أهل الكتاب والمشركين منفكين حتى تأتيهم البينة(1)**﴾ البينة
مختار الصحاح
● [**فكك**] ف ك ك: **فَكَّ** şeyi: onu kurtardı; ve her iki iç içe geçmişi ayırdıysa, muhakkak ikisini çözmüştür; ve onu ayrıca **فكَّكَهُ** da eder, **تفكيكا** olarak. Ve **الفَكُّ**: çene; denilir: adamın iki çenesi arasında **مقِتُل**. Ve **فَكَّ** rehni: onu kurtardı; ve onu ayrıca **افْتَكَّهُ** da eder. Ve **ِفَكَاكُ** rehn, **الفاء**’nın fethası ve kesresiyle: onunla kurtarılan şeydir. Ve **فَكَّ** boynu: onu âzat etti. Ve üçlü bab: **رد**. Ve onun boynu kölelikten **انْفَكَّتْ**. Ve falan ayakta durmaktan **انْفَكَّ** etmedi; yani ayakta durmaya devam etti. Ve falan düştü de ayağı veya parmağı **انفكت**; ayrılıp uzaklaştığı zaman.
الراغب
فكك
- **الفكك**: açma/ayırma. Ve **فك الرهن**: onu kurtarmak. Ve **فك الرقبة**: onu âzat etmek. Ve onun sözü: }**فك رقبة**﴿[البلد/13]؛ denildi ki: köleyi âzat etmektir (ve bu, Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet edilmiştir. Bak: **الدر المنثور** 8/524). Ve denildi ki: bilakis, güzel söz ve salih amel ile insanın kendisini Allah’ın azabından âzat etmesidir; ve başkasını da, ona bundan fayda veren şey ile âzat etmesidir. Ve ikincisi, birincinin gerçekleşmesinden sonra insan için gerçekleşir; çünkü hidayete ermeyen kimsenin hidayet ettirmeye gücü yoktur; (مكارم الشريعة)’da açıkladığım gibi (bk. **الذريعة** s. 26, باب: **السياسة التي يستحق بها خلافة الله تعالى**). Ve **الفكك**: zayıflık sebebiyle omuzun ekleminden ayrılıp açılmasıdır. Ve **الفكان**: iki yanağın birleşme yeridir. Ve onun sözü:﴾**لم يكن الذين كفروا من أهل الكتاب والمشركين منفكين**﴿[البينة/1]؛ yani: dağınık değillerdi; bilakis hepsi sapıklık üzereydiler; onun sözü gibi:﴾**كان الناس أمة واحدة...** { âyet [البقرة/213]. Ve ( **ما انفك** ) şöyle yapar; mesela: **ما زال** şöyle.
ملخص اللسان:
1.  **فكك**: ve **فَكَكْتُ** şeyi: onu kurtardım. Ve her iki iç içe geçmişi ayırdınsa, muhakkak ikisini **فَكَكْتَ** etmişsindir. Ve **الفَك**’ın aslı, iki şey arasını ayırmaktır ve birini diğerinden kurtarmaktır. **فَكَّ** şeyi, onu **يفُكُّه**; **فَكّاً**; sonra **انْفَكَّ**: onu ayırdı.
2.     Ve **فَكُّ الرقبة**: onu kölelik esaretinden kurtarmaktır.
3.     Ve **فَكُّ الرهن** ve **فَكاكُه**: onu rehnin kapanıklığından kurtarmaktır.
4.    Ve elde **الفَكُّ**: kırığın aşağısındadır. Ve falan düştü de ayağı veya parmağı **انْفَكَّتْ**; ayrılıp uzaklaştığı zaman.
5.    Ve **الفَكَّة** de: gevşeklikle birlikte ahmaklıktır.
6.    Ve **الفاكُّ**: develerden ve insanlardan ihtiyardır.
7.    Ve **الفَكُّ**: çenedir.
8.   Ve falan ayakta durmaktan **انْفَكَّ** etmedi; yani ayakta durmaya devam etti. Onun sözü **مُنْفَكِّين**’in manası: der ki: kendilerine, Tevrat’ta Muhammed’in, Allah’ın salâtı onun üzerine olsun, sıfatından ve nübüvvetinden kendileri için açıklanmış olan beyyine gelinceye kadar dünyadan ayrılanlar değillerdi.
9.     **الأَزهري** dedi ki: Allah Teâlâ’nın sözü **مُنْفَكِّين**, **ما انْفَكَّ** ve **مازَالَ** babından değildir; ancak o, bir şeyin bir şeyden **انْفِكاك**ı babındandır; ondan ayrılıp ondan uzaklaştığı zaman.
لسان العرب

● - **فكك**: **الليث**: denir: **فَكَكْتُ الشيء** de-dim de o **فانْفَكَّ**; mühürlü kitap makamında: mührünü çözersin, tıpkı **الحَنَكيْنِ**’i çözdüğün gibi; ikisinin arasını ayırırsın. Ve **فَكَكْتُ الشيء**: onu kurtardım. Ve her iki kenetlenmişi ayırdıysan, muhakkak ikisini **فَكَكْتَهما**; ve yine **التَّفْكِيك**. **ابن سيده**: **فَكَّ الشيءَ** onu **يفُكُّه** **فَكّاً** (diye) de o **فانْفَكَّ**; onu ayırdı. Ve **فَكَّ الرهنَ** onu **يَفُكُّه فَكّاً** ve **افْتَكَّه**: **خَلَّصه** manasındadır. Ve **فَكاكُ الرهن** ve **فِكاكُه** (kesre ile): onunla çözülen şeydir. **الأَصمعي**: **الفَكُّ** şudur: **الخَلْخال**’ı ve **الرَّقَبة**’yi çözmen. Ve **فَكَّ يدَه فَكّاً**: eklemi giderdiği zaman; denir: ona **فَكَكٌ** isabet etti; **رؤبة** dedi:
هاجَكَ من أَرْوَى كَمُنْهاضِ **الفَكَكْ**

Ve **فَكُّ الرقبة**: onu **إسار الرِّق**’ten kurtarmaktır. Ve **فَكُّ الرهن** ve **فَكاكُه**: rehinin kilidinden onu kurtarmaktır. Ve denir: haydi, rehninin **فَكاكَ**’ı ve **فِكاكَ**’ı (için). Ve her şeyi serbest bıraktıysan, onu **فَكَكْتَه**. Ve falan, boynunun **فِكاكِ**’ında koşuşturur; ve boynu kölelikten **انْفَكَّت**; ve **فَكَّ الرقبةَ** onu **يفُكُّها فَكّاً**: onu azat etti; bu da ondandır, çünkü o kölelikten ayrıldı. Ve hadiste: **أَعْتِق النَّسَمَة** ve **فُكَّ الرقبة**; onun tefsiri hadiste: **عتق النسمة** şudur: onu azat etmekte tek başına kalmak; ve **فَكّ الرقبةِ**: onu azat etmede yardım etmektir. Ve **الفَك**’kın aslı iki şey arasını ayırmak ve birini diğerinden kurtarmaktır. Ve **فَكَّ الأَسيرَ فَكّاً وفَكاكَةً**: onu esaretten ayırdı. Ve **الفِكاكُ** ve **الفَكاكُ**: onunla çözülen şeydir. Ve hadiste: hastayı ziyaret edin ve **فُكُّوا العانيَ**; yani esiri salıverin; ve bununla azadı kastetmesi caizdir. Ve **فَكَكْتُ يدَه فَكّاً** ve **فَكَّ يدَه**: içindekinden onu açtı. Ve elde **الفَكُّ**: kırığın altındadır. Ve falan düştü de ayağı yahut parmağı **انْفَكَّت**; ayrılıp yerinden çıktığı zaman. Ve **الفَكَكُ**: ayağın çıkmasıdır; ve **رؤبة**’nin sözünü inşad etti: **كمنهاض الفكك**; **الأَصمعي** dedi: ancak o, “**فَكه يَفُكُّه فَكّاً**” sözünden **الفَكُّ**’tur; zaruret sebebiyle şeddeli kılmayı açıkladı. Ve hadiste: onun bir ata bindiği, onu bir hurma kütüğü üzerine devirdiği, derken ayağının **انْفَكَّت** olduğu (vardır); **الانْفِكاكُ**: gevşeklik ve çıkığın bir türüdür; o, parçalarının bazısının bazısından ayrılmasıdır. Ve **الفَكَكُ**; ve **المحكم**’de: ve **الفَكُّ** omzun ekleminden ayrılıp gevşemesi ve zayıflamasıdır; ve **الليث**’in (şu beytini) inşad etti:
أَبَدُّ يَمْشِي مِشْيَةَ **الأَفَكِّ**

Ve denir: falanda **فَكَّة** vardır; yani görüşünde gevşeklik; **أَبو قَيْسِ بنُ الأَسْلَتِ** dedi:
الحَزْمُ والقُوَّةُ خيرٌ من الـ
إشْفاقِ و**الفَكَّةِ** والهاعِ

Ve **أَفَكُّ المَنْكِب** bir adam ve onda **فَكَّة** vardır; yani görüşünde gevşeklik ve zayıflık. Ve **الأَفَكُّ**: omzu ekleminden zayıflık ve gevşeklik sebebiyle ayrılmış olandır; bundan dersin: sen **أَفَكَّ** olmadın; hâlbuki **فَكِكْتَ تَفَكُّ فَكَكاً**. Ve **الفَكَّة** ayrıca: gevşeklikle birlikte ahmaklıktır. Ve **فاكّ** bir adam: ahmak, ahmaklıkta ileri; peşinden getirilir de denir: **فاكٌّ تاكٌّ**; cem‘i **فِكَكَة** ve **فِكاكٌ**; **ابن الأعَرابي**’den. Ve **فَكُكْتَ** ve **فَكِكْتَ**; ve muhakkak ahmaklaştın: **حَمُقْتَ** ve **فَكُكْتَ**; bazısı **فَكِكْتَ** der. Ve denir: sen **فاكّاً** olmadın; hâlbuki **فَكِكْتَ** (kesre ile) **تَفَكُّ فَكَّةً**. Ve falan **يتَفَكَّكُ**; onda ahmaklıktan bir tutarlılık bulunmadığı zaman. Ve **النضر** dedi: **الفاكُّ** zayıflıktan bitkin düşendir. **فاكَّة** bir dişi deve ve **فاكّ** bir erkek deve; ve **الفاكُّ**: develerden ve insanlardan ihtiyar olan; **فَكَّ يَفُكّ فَكّاً وفُكُوكاً**. Ve **فاكّ** bir ihtiyar: ihtiyarlıktan iki çenesi ayrıldığı zaman. Ve büyük ihtiyara denir: muhakkak **فَكَّ** ve **فَرَّجَ**; yani iki çenesini ayırdı; bu, yaşlılıkta ihtiyarladığı zaman (olur). Ve **فكَكْتُ الصبيَّ**: ilacı onun ağzına koydum. Ve **يعقوب** nakletti: **فاكٌّ وتاكّ** bir ihtiyar; onu bedel kıldı ve onu itbâ‘ kılmadı; dedi: ve **الحُصَيْني** dedi: **أَحمق فاكُّ وهاكّ**; o, bildiği şeyi konuşandır ve hatası doğrusundan daha çoktur; ve o **فَكَّاكٌ هَكَّاك**’tır. Ve **الفَكُّ**: çenedir. Ve **الفَكَّان**: iki çenedir; ve denildi: şakak yanında, yukarıdan ve aşağıdan iki çenenin birleştiği yer; insandan ve binek hayvandan olur. **أَكْثَمُ بن صَيْفِيّ** dedi: adamın öldürüldüğü yer iki **فَكَّيْهِ** arasındadır; yani dili. Ve **التهذيب**’de: **الفَكَّان** iki yandan **الشِّدْقين**’in birleştiği yerdir. Ve **الفَكُّ**: **الخَطْم**’un birleşik yeridir. Ve **الأَفَكُّ**: **الخَطْم**’un birleşik yeridir; o, **أَفعل** takdiri üzere iki **فَكَّيْنِ**’in birleşik yeridir. Ve **النوادر**’de: ceylan tuzaktan **أَفَكَّ** etti; içine düştüğü zaman sonra sıyrılıp kurtuldu; bunun benzeri: ceylan tuzaktan **أَفْسَحَ** etti. Ve **الفَكَكُ**: çenenin kırılması yahut yerinden çıkmasıdır. Ve **أَفَكُّ** bir adam: çenesi kırık; ve iki **فَكّيْهِ**’nden biri, yani iki çenesinden biri kırıldı; ve (şu beyti) inşad etti:
كأَنَّ بَيْنَ **فَكِّها** و**الفَكِّ**
فَأرَةَ مِسْكٍ، ذُبِحَتْ في سُكِّ

Ve **الفَكَّةُ**: **السماك الرَّامِح**’in arkasında, **بنات نَعْش** hizasında, yuvarlak yıldızlardır; çocuklar ona **قصعة المساكين** adını verir; **قَصْعة المساكين** diye adlandırıldı, çünkü yanında bir **ثُلْمَة** vardır; ve yine o toplanmış yıldızlar: onların bir yanında bir boşluk vardır. Ve denir: **مُتَفَكِّكةٌ** bir deve; doğuma yaklaştığı zaman, bel kemiği gevşeyip memesi büyüdüğü ve doğumu yaklaştığı zaman; çözülüp de **يَتَفَكَّك** olan şeye benzetildi; yani ayrılıp açılır. Ve yine **مُفِكَّة** bir deve; muhakkak **أَفَكَّتْ**; ve **مُفْكِهَةٌ** ve **مُفْكِةٌ** bir deve; manası onun manasıdır. Dedi: bazısı devenin **تَفَكُّكِ**’ünü, onun böğrünün şiddetine götürdü. Ve **الأَصمعي** rivayet etti:
أَرْغَثَتْهُمْ ضَرْعَها الدنـ
ـيا، وقامَتْ تَتَفَكَّكْ
انفِشاحَ النَّابِ للسَّقـ
ـب، متى ما يَدْنُ تحْشِك

**أَبو عبيد**: atlardan **المُتَفَكِّكةُ**: **الوَدِيقُ** olan, aygırdan kaçınmayan (kısraktır). Ve falan ayakta durmaktan **ما انْفَكَّ**; yani ayakta durmayı bırakmadı. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: **لم يَكُنِ الذين كفروا من أَهل الكتاب والمشركين مُنْفَكِّينَ حتى تأتيهم البيِّنةُ**; **الزجاج** dedi: **المشركين** lafzı, **أَهل الكتاب** üzerine atıf yerindedir; mana: **أَهل الكتاب**’tan ve **المشركين**’den küfredenler olmadı. Ve onun sözü **مُنْفَكِّين حتى تأتيهم البينة**; yani **مُنْفَكِّين** olmadılar, ta ki onlara **البينة** gelinceye kadar; yani küfürlerinden **مُنْفَكِّين** olmadılar; yani küfürlerinden vazgeçenler (olmadılar); bu, **مجاهد**’in sözüdür. Ve **الأَخفش** dedi: **مُنْفَكِّين**: küfürlerinden zail olanlar. Ve **مجاهد** dedi: hak kendilerine açıklanıncaya kadar iman edecek değillerdi. Ve **أَبو عبد الله نفطويه** dedi: onun sözü **مُنْفَكِّين**’in manası: dünya’dan ayrılanlar olmadılar, ta ki kendilerine, Tevrat’ta Muhammed’in sıfatından ve onun nübüvvetinden kendilerine açıklanmış olan **البينة** gelinceye kadar; ve **تأتيهم** lafzı muzari lafzıdır, manası mazi (geçmiş)tir. Ve bunu pekiştirdi de Yüce Allah dedi: **وما تَفَرَّق الذين أُوتوا الكتاب إلا من بعد ما جاءتهم البينة**; ve manası: Yahudiler ve Hristiyanlardan **أَهل الكتاب**’ın fırkaları, Muhammed’in gönderilişinden önce, onun gönderilmiş olduğuna ikrar edicilerdi ve bunun üzerinde toplanmışlardı; o gönderilince iki fırkaya ayrıldılar; her fırka onu inkâr eder. Ve denildi: **وما تفرّق الذين أُوتُوا الكتاب إلا من بعد ما جاءتهم البينة**’nin manası: onun süresi hakkında aralarında ihtilaf yoktu; o gönderilince bazısı ona iman etti, geri kalanlar inkâr etti ve onun işi hakkında tahrif ettiler,

Bunun üzerine gönderilince, onların bir kısmı ona iman etti; geri kalanlar inkâr etti ve kendi kitaplarında onun sıfatı ve peygamberliği hakkında olanı tahrif ettiler ve değiştirdiler; **الفراء** dedi ki: **الانْفِكاكُ** bazen **يَزالُ** cihetinde olur; bazen de bizim bildiğimiz **الانْفِكاكُ** üzere olur. Eğer **يَزالُ** cihetinde olursa, onun için mutlaka bir fiil ve mânâsının inkâr olması gerekir; şöyle dersin: “Seni anmayı **ما انْفَكَكْتُ**”, yani “Seni anmayı **ما زِلْتُ**.” Eğer **يَزالُ** ciheti dışında olursa: “Senden **قد انْفَكَكْتُ**” dersin; ve “Şey, şeyden **انْفَكَّ**” (ayrıldı) (dersin); böylece inkârsız ve fiilsiz olur; **ذو الرمة** dedi ki:

قَلائِص لا تَنْفَكُّ إلا مُناخَةً
على الخَسْفِ، أَو نَرْمِي بها بلداً قَفْرا

Buna ancak “**إلاّ**” girdi; onunla tamamlamayı kasteder; ve **يَزالُ**’ın hilâfınadır; çünkü “Yalnızca ayakta iken ‘**ما زِلْت**’ ” demezsin. **الجوهري** bu beyti “حَرَاجِيج ما تَنْفكُّ” diye rivayet etti; ve dedi ki: “**ما تَنْفكّ**”in haberi “**مناخه**”dir; bu yüzden “**إلا**”yı artırdı.” **ابن بري** dedi ki: Doğrusu, **تَنْفَكُّ**’ün haberinin “**على الخَسْف**” sözü olmasıdır; “**إلا مُناخةً**” ise hâl üzere mansub olur; takdiri: “**ما تَنْفَكُّ** aşağılık ve zillet üzere, ancak çöktürme hâlinde; çünkü o (hâlde) dinlenir.”

**الأَزهري** dedi ki: Yüce Allah’ın sözü **مُنْفَكِّين**; **ما انْفَكَّ** ve **ما زَالَ** babından değildir; ancak şeyin şeyden **انْفِكاك**ı babındandır; ondan ayrılıp ondan uzaklaştığı zaman; **ابن عرفة**’nin açıkladığı gibi; Allah daha iyi bilir. **ثعلب** **ابن الأَعرابي**’den rivayet etti; dedi ki: “Falan kimse **فُكَّ**”; yani şeyden kurtarıldı ve rahatlatıldı; bundan da onun sözü **مُنْفَكِّين**’dir. Dedi ki: Mânâsı: Kendilerine, Allah’ın Resûlü ile birlikte açıklama gelinceye kadar rahat etmiş değillerdi; ona, bildikleri şey gelince de onu inkâr ettiler.

مقاييس اللغة:
(**فك**) **الفاء** ile **الكاف** (kök olarak) sahih bir asıldır; bir açılma ve ferahlama/çözülmeye delâlet eder. Bundan: **فَكَاك الرَّهْن**; o, onun kapanıklıktan açılmasıdır. **الكسائي** nakletti: kesre ile **الفِكَاك**. Ve denir: **فَكَكْتُ الشَّيءَ أفكُّه فكّاً**. Ve falan düştü ve ayağı **انفكَّت**; yani ayrıldı/açıldı. Ve onların sözü: **لا ينفكُّ يفعل ذلك**; “hâlâ/daima” mânâsınadır. Mânâ şudur: o ve o fiil ayrılmazlar. O hâlde kıyas onda sahihtir. Ve **الفكُّ**([2]): zayıflık sebebiyle omuzun ekleminden ayrılıp açılmasıdır.
Ve babdan olanlardandır: **الفَكَّانِ**: iki **الشِّدْق**’ın birleşme yeri. *Açılma sebebiyle bu ad verilmiştir.

القاموس المحيط:
**فَكَّهُ**: onu ayırdı; ve **الرَّهْنَ**’i **فَكّاً** ve **فُكُوكاً** (olarak): onu kurtardı/çözdü; **كافْتَكَّهُ** gibi. Ve adam: ihtiyarladı. Ve esiri **فَكّاً** ve **فَكاكاً** (olarak) —ve (bu) kesrelenebilir—: onu kurtardı. Ve **الرَّقَبَةَ**: onu âzat etti. Ve elini: içindekinden (dolayı) açtı. Ve **فَكاكُ الرَّهْنِ** —ve kesrelenir—: onunla (rehin) çözülen şeydir. Ve ayağı **انْفَكَّتْ**: çıktı/yerinden ayrıldı. Ve parmağı: ayrılıp açıldı. Ve eldeki **الفَكُّ**: kırığın altındadır (kırık olmaksızın olan çıkma/ayrılma).
Ve **الفَكَكُ**: ayağın yerinden ayrılması; ve çenenin kırılması; ve omuzun gevşeklik olarak açılmasıdır; ve o, omzu **أفَكُّ** olandır.
Ve **الفَكَّةُ**: gevşeklik içinde ahmaklıktır. Ve: **لَقَدْ فَكِكْتَ**; **عَلِمْتَ** ve **كَرُمْتَ** gibi. Ve: **كَواكِبُ مُسْتَدِيرَةٌ خَلْفَ السِّماكِ الرامِحِ**; çocuklar ona **قَصعَةَ المَسَاكينِ** adını verir. Ve **الأَفَكُّ**: çenedir; **الفَكِّ** gibi; yahut burun ucunun birleşim yeri; yahut iki çenenin birleşim yeri; ve omzu ekleminden ayrılıp açılan kimsedir. Ve atlardan **المُتَفَكِّكَةُ**: **الوَديق**’dir. Ve dişi deve **أفَكَّتِ**; ve **تَفَكَّكَتْ**: yaklaştı da bel kemiği gevşedi; memesi büyüdü; doğumu yaklaştı; yahut **تَفَكَّكَتْ**: onun **ضَبَعَتُها** şiddetlendi.
Ve **الفاكُّ**: bizden ve develerden ihtiyar olan; ve pek ahmak olan; çoğulu: harekeli olarak **فَكَكَةٌ** ve **فِكاكٌ**, **رِجالٍ** gibi. Ve o **يَتَفَكَّكُ**: ahmaklıktan dolayı onda bir tutarlılık/sağlamlık olmadığında.

تاج العروس:
ف ك ك
**فَكَّهُ يَفُكُّه فَكًّا**: onu ayırdı; böylece o **انْفَكَّ**; **المُحْكَم**’de (böyledir). Ve **اللَّيثُ** dedi ki: **فَكَكْتُ الشَّيءَ فانْفَكَّ**; mühürlü kitap menzilesindedir: mührü çözülür; tıpkı iki çeneyi çözmen gibi; ikisinin arasını ayırırsın. Ve **فَكَكْتُ الشّيءَ**: onu kurtardım. Ve her iki iç içe geçmiş şeyi ayırırsan, muhakkak ikisini **فَكَكْتَهُما** (çözmüş/ayırmış) olursun. Ve bir bedevîye denildi: “Başı nasıl yersin?” Dedi ki: “İki çenesini **أَفُكُ** ederim ve iki yanağını sıyırırım.” Ve mecazdandır: **فَكَّ الرَّهْنَ يَفُكّه فَكًّا وفُكُوكًا** (damme ile): onu kurtardı; **كافْتَكَّه** gibi; **المُحْكم** ve **الأَساس** ve **الصِّحاح**’ta (böyledir). Ve **فَكَّ الرَّجُلُ**: **فَكًّا** ve **فُكُوكًا** (olarak) ihtiyarladı; o hâlde o, **أبي زَيْدٍ**’den (naklen) **فاكّ**tır. Ve ihtiyara denir: “**قَدْ فَكَّ وفَرَّجَ**”; iki çenesini açtı demek ister; ve bu, yaşlılık ve ihtiyarlıkta (olur).
Ve mecazdandır: **فَكَّ الأَسِيرَ يَفُكُّه فَكًّا وفَكاكًا** (fetha ile) —ve kesrelenebilir— ve **فَكاكَةً**: onu kurtardı ve onu esaretten ayırdı. Ve hadiste: “Hastayı ziyaret edin ve **فُكّوا العاني**”; yani: esiri salıverin. Ve mecazdandır: **فَكَّ الرَّقَبَةَ يَفُكُّها فَكًّا**: onu âzat etti. Ve hadiste: “**أَعْتِقِ النَّسَمَةَ وفُكَّ الرَّقَبَةَ**”; bunun hadisteki tefsiri: **عِتْقَ النَّسَمَةِ** onun âzat edilmesiyle tek başına ayrılmandır; ve **فَكُّ الرَّقَبَةِ**: onun bedelinde yardım etmendir. Ve **الرّاغِبُ** dedi ki: **الفَكِّ**’in aslı açıp ferahlatmadır; böylece **فَكُّ الرَّهْنِ**: onu kurtarmaktır; ve **فَكُّ الرَّقَبَةِ**: onu âzat etmektir. Ve O’nun, عزّ وجلّ, sözü: “**فَكُّ رَقَبَة**”; denildi ki: o, kölenin âzat edilmesidir; ve denildi ki: o, insanın kendisini Allah’ın, عزّ وجلّ, azabından güzel söz ve salih amel ile âzat etmesidir; ve başkasını da bundan fayda veren şeyle (âzat etmesi)dir. Ve ikincisi, birincinin gerçekleşmesinden sonra insan için gerçekleşir; eğer hidayete ermezse, onun gücünde fidye vermek yoktur. Ve **فَكَّ يَدَه يَفُكّها فَكًّا**: içindekinden (dolayı) onu açtı; **المُحْكَم**’de böyledir. Ve **فَكَاكُ الرَّهْنِ** fetha ile —ve kesrelenir—; bunu **الكِسائِيُ** **الصِّحاح**’ta olduğu üzere nakletmiştir: onun kilidinden onunla çözülen şeydir. Denir: “Haydi, **فَكَاكَ رَهْنِكَ**.” **زُهَيرٌ** dedi ki:
وفارَقَتْكَ برَهْنٍ لا فَكاكَ لَه ... يَوْمَ الوَداعِ فأَمْسَى رَهْنُها غَلِقَا .
Ve ayağı **انْفَكَّتْ**; yani düşme sırasında çıktı/yerinden ayrıldı.
Ve denir: düştü de parmağı **انْفَكَّتْ**; yani ayrılıp açıldı. Ve **الصِّحاح**’ta: falan düştü de ayağı yahut parmağı **انْفَكَّتْ**: ayrılıp açıldığında yahut çıktığında/yerinden ayrıldığında. O hâlde **المُصَنِّف**’in **الجَوْهَرِيِّ**’nin ibaresindeki sevki üzere, tertipsiz bir “laf ve neşr” vardır. Ve hadiste: onun bir ata bindiği, onu bir hurma kütüğü üzerine devirdiği, böylece ayağının **انْفَكَّتْ** olduğu (geçer). **ابنُ الأثِيرِ** dedi ki: **الانْفِكاكُ**: gevşeklik ve çıkığın bir türüdür; o, onun bazı parçalarının bazısından ayrılıp çıkmasıdır. Ve eldeki **الفَكّ**: kırığın altındadır. Ve denildi ki: onu **فَكَّها**: onun eklemini giderdi/yerinden çıkardı. Ve **الفَكَكُ**: ayağın yerinden ayrılmasıdır. **الجَوْهَرِيّ** dedi ki: bundan **رُؤْبَةَ**’nin sözü:
" هاجَكَ من أَرْوَى كمُنْهاضِ الفَكَكْ
**الأَصْمَعِيُ** dedi ki: ancak o **الفَكُّ**’tur; böylece zaruret olarak şeddelendirmeyi ortaya koydu. Ve **الفَكَكُ**: çenenin kırılması yahut onun çıkmasıdır. Ve **الفَكَكُ**; ve **المحكَم**’de **الفَكُّ**: gevşeklik ve zayıflık olarak omuzun ekleminden ayrılıp açılmasıdır; ve o, omzu **أًفَكُّ** olandır; ve yakında onun iadesi gelecektir. Ve mecazdandır: **الفَكَّةُ**: görüşünde gevşeklik ve zayıflık içinde ahmaklıktır. **أَبو قَيسِ ابنُ الأَسْلَتِ** dedi ki:
الحَزْمُ والقُوَّةُ خَيرٌ مِنَ ال ... لإِشْفاقِ والفَكِّةِ والهاعِ
Ve “sen **فاكَّ** değildin” yahut “sen **أَفَكَّ** değildin”; ve muhakkak **فَكِكْتَ**; **عَلِمْتَ** ve **كَرُمْتَ** gibi; yani: mazide ayn’ın kesriyle ve muzari’de onun fethasıyla; ve ikisini de dammeler: **تَفَكّ** ve **تَفُكّ**; **فَكًّا** ve **فَكَّةً**. Ve şeyhimizin nüshasında **عَلِمْتَ** ve **لَبِثتَ** gibi vaki oldu; dedi ki: onda, **يُونُسَ**’tan **ل ب ب**’de geçen şey vardır: **لَبَّ**’ın benzeri yoktur; böylece bu ona istidrâk edilir; ve **دم**’de, **الدَّال**’ın ihmaliyle, gelecektir.

Dedim ki: Ebû Caʿfer el-Leblî, **بُغْيَةِ الآمالِ**’de lafzı şu olanı nakletti: Muzâʿaf’tan, **فَعُلَ** vezni üzere (ayn’ın dammesiyle) gelmemiştir; çünkü onlar, dammeyi, teşdîd ile birlikte ağır buldular; hâlbuki teşdîd, hafifletmeyi gerektirir; ancak Yûnus’un rivayet ettiği tek bir kelime müstesna: **لَببتَ تَلَبُّ**. İbnü’l-Kattâʿ da şunu ekledi: **عَزُزَتِ الشّاةُ تَعَزُّ**: sütü azaldığı zaman. Bunun araştırması **ل ب ب**’de geçti; ona müracaat et; çünkü o nefistir.

**الفَكَّةُ**: **بَناتِ نَعْش** hizasında, **السِّماكِ الرّامِحِ**’in arkasında, yuvarlak yıldızlardır. el-Cevherî dedi: el-Asmaʿî dedi: O, nüshalarda “böyle adlandırdığı” şeydir; doğrusu ise, çocuklar ona **قَصْعَةَ المَساكِينِ** derler; **العُبابِ** ve **الصِّحاح**’ın nassı böyledir. Ancak ona bu ad verilmiştir; çünkü onun yanında bir çentik vardır; yine o yıldızların, bir tarafında toplanmış olanlarında bir boşluk vardır.

**الأساس**’ın seci’lerinden: “Falan, **الفَكَّه** kendisinden ayrılmaz; **السِّماكَ الفَكَّه**’e arkadaş oldukça.”

**الأَفَكُّ**: çenenin kendisi; **الفَكِّ** gibi. Yahut **الأَفَكُّ**: burun ucunun birleşim yeri; yine **الفَكِّ** gibi. Yahut o, **أَفْعَل** takdiri üzere iki çenenin birleşim yeridir; bunu el-Leys söyledi.

Ve denildi: **الفَكّانِ**: şakak yanında, yukarıdan ve aşağıdan iki çenenin birleşim yeridir; insanda ve binek hayvanında olur. Eksem b. Sayfî dedi: “Erkeğin öldürülme yeri, iki **فَكَّيهِ** arasındadır”; dili kastediyor. **التَّهْذِيب**’de: **الفَكّانِ**: iki yandan iki **الشِّدْقَيْنِ**’in buluşma yeridir. Ve denilir: “Onun iki **فَكَّيهِ**’nden biri kırıldı”: yani iki çenesinden. Dedi ki:
" كأَنَّ بَيْنَ فَكِّها والفَكِّ
" فَأْرَةَ مِسْكٍ ذُبِحَتْ في سُكِّ

**الأَفَكُّ**: omzu, gevşeklik ve zayıflıkla ekleminden ayrılan kimse; bunu el-Cevherî nakletti; hâlbuki önce ona işaret etmişti; bu, tekrardır. el-Leys inşâd etti:
" أَبَدّ يَمْشِي مِشْيَةَ الأفَكِّ

Ebû ʿUbeyde dedi: Atlardan **المُتَفَكِّكَةُ**: aygıra karşı kendini men etmeyen **الوَدِيقُ**.

Dişi deve **أَفَكَّت** ve **أَفْكَهَتْ**; o hâlde o, **مُفِكَّةٌ** ve **مُفْكِهَةٌ** ve **مُفْكِهٌ**’dir; ve **تَفَكَّكَتْ**: yaklaştığı zaman; iki sağrısı gevşedi, memesi büyüdü ve doğumu yaklaştı. O, çözülüp de çözülür olan şeye benzetildi; yani: ayrılır ve açılır. Yahut **تَفَكَّكَتْ**: **ضَبَعَتُها** şiddetlendiği zaman. el-Asmaʿî rivayet etti:
أَرْغَثَتْهُم ثَدْيَها الدُّنْ ... يَا وقامَتْ تَتَفَكَّكْ
انْفِراجَ النّابِ للسَّق ... بِ مَتَى ما تَدْنُ تَحْشِكْ

**الفاكّ**: bizden ve develerden ihtiyar olan. en-Nadr dedi: **الفاكُّ**: zayıflıktan bitkin olan; **ناقَةٌ فاكَّةٌ** ve **جَمَل فاكٌّ**.

Mecazdan: **الفاكُّ**: pek ahmak. el-Husaybî dedi: “**أَحْمَقُ فاك وهاكٌّ**”; o, bildiği ve bilmediği şeyle konuşan kimsedir; hatası, doğrusundan daha çoktur. Yaʿkūb nakletti: “**شَيخٌ فاكٌّ وتاكٌّ**”; onu bedel yaptı ve onu atf-ı tebeʿiyyet yapmadı. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: “**رَجُلٌ فاكّ**”: ahmaklığın son derecesinde ahmak; ve ona tâbi kılınır da “**فاكٌ تاكٌ**” denir. **فَكَكَةٌ** (harekeli) ve **فِكاك** ( **رِجالِ** gibi): İbnü’l-Aʿrâbî’den.

Mecazdan: O, sözünde ve yürüyüşünde **يَتَفَكَّكُ**: ahmaklıktan, onda bir tutarlılık bulunmadığı zaman.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır:
**فَكَّ الخَتْمَ**: onu açtı. **التَّفْكِيكُ**: birbirine geçmiş iki şeyin arasını ayırmaktır; el-Leys nakletti. Onun boynu kölelikten **انْفَكَّت**: kurtuldu. “Çocuğu **فَكَكْتُ**”: ilacı onun ağzına koydum; el-Cevherî nakletti. “**رجل فَكَّاكٌ هَكّاكٌ**”: ahmaklığından, kelimeleriyle mânâlarını birbirine uydurmaz; bu bir mecazdır; ez-Zemahşerî ve el-Husaybî nakletti. Ceylan, ağdan **أَفَكَّ**: düştüğü sonra sıyrıldığı zaman; **أَفْسَحَ** gibi. “**رجل أَفَكُّ**”: çenesi kırık. “Falan ayakta **ما انْفَكَّ**”: yani ayakta durmayı bırakmadı. el-Ferrâ dedi: **الانْفِكاكُ**, **يَزالُ** cihetinde olursa, mutlaka onun için bir fiil ve mânâsının inkâr olması gerekir; şöyle dersin: “Seni anmayı **ما انْفَكَكْتُ أَذْكُرُكَ**”; “Seni anmayı sürdürdüm” demek istersin. Eğer **يَزالُ** ciheti üzere değilse, “Senden **قد انْفَككْتُ**” dersin. Ve şey, şeyden **انْفَكَّ** olur; böylece inkârsız ve fiilsiz olur. Zü’r-Rumme dedi:
قلائِصُ لا تَنْفَكُّ إِلاّ مُناخَةً ... على الخسَفِ أَو نَرمِي بِها بَلَدًا قَفْرَا

Buna, “illâ” ancak “tamamlamayı” kastederek girdi; ve **يَزالُ**’ın zıddı olarak; çünkü sen “Ayakta olmaktan başka **ما زِلتُ إِلاّ قائَمًا**” demezsin. el-Cevherî bu beyti “**حَراجِيجُ ما تَنْفَكُّ**” diye inşâd etti ve “**ما تَنْفَكّ مُناخَة**”yı kastediyor; bu yüzden **إِلاّ**’yı ekledi. İbn Berrî dedi: Doğrusu, **تَنْفَكُّ**’un haberinin “**على الخَسفِ**” sözü olması ve “**إِلاَّ مُناخَةً**”nın hâl üzere mansûb olmasıdır; takdiri: “Aşağılık ve hakaret üzere **ما تَنْفَكُّ**; ancak çöktürülme hâlinde”; çünkü o, dinlenir.

el-Ezherî dedi: Yüce Allah’ın sözü: "**مُنْفكينَ**", **ما انْفكَّ** ve **ما زالَ** babından değildir; ancak şeyin şeyden **انْفِكاكِ**’ındandır: ondan ayrıldığı ve onu terk ettiği zaman; İbn ʿArefe’nin onu tefsir ettiği gibi. Allah daha iyi bilir. Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti: Denilir ki: “Falan **فُكَّ**”: yani kurtarıldı ve şeyden rahatlatıldı. Ondan, Yüce’nin sözü: "**مُنْفَكينَ**". Dedi: Mânâsı: “Beyan kendilerine gelinceye kadar rahat etmiş değillerdi.” "**فَلَمّا جَاءَهم ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِه**". ez-Zeccâc dedi: Mânâ: “Küfürlerinden **مُنْفكَينَ** değillerdi”; yani sona erenler; bu, Mücâhid’in sözüdür. el-Ahfeş dedi: **مُنْفَكِّينَ**: küfürlerinden zâil olanlar. Niftaveyh dedi: Mânâ: “Beyyine kendilerine gelinceye kadar dünyadan ayrılanlar değillerdi.” er-Râgıb dedi: yani dağılmış değillerdi; bilakis hepsi sapıklık üzere idi.

ʿAbdülkerîm b. Muhammed b. ʿAbdülkerîm **الفَكُّون**: bir muhaddistir; meşâyihimizin şeyhi Ebû Sâlim el-ʿAyyâşî ona rastladı ve onu rıhlesinde zikretti; Yahyâ b. Süleymân el-Evrâsî’den, Tâhir b. Zeyyân ez-Zevâvî’den, Zerûk’tan aldı.
