# فكل (ف-ك-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%83%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ك - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف واللام والفاء معهما
ك ل ف، ل ف ل، ف ك ل، ف ل ك مستعملات كلف: كَلِفَ وجهه يكلفُ كلفاً. وبعير أَكلَفُ، وبه كُلفة، كل هذا في الوجه خاصة، وهو لون يعلو الجلد فيغير بشرته. وبعير أَكْلَف: يكون في خديه سواد خفي.
والكَلَفُ: الإيلاع بالشيء، كَلِفَ بهذا الأمر، وبهذه الجارية فهو بها كَلِفٌ ومكلف.
وكَلِفتُ هذا الأمر وتكلفته.
والكُلفةُ: ما تكلفت من أمر في نائبه أو حق، والجميع: الكُلَف.
وفلان يتكلَّفُ لاخوانه الكُلَف، والتَّكاليف، قال زهير:
سئمت تَكاليفَ الحياة ومن يعش		ثمانين حولاً لا أبالـك يسـأم
والمُكَلَّفُ: الوقاع فيما لا يعنيه.
كفل: الكَفلُ: ردف العجز، وإنها لعجزاء الكَفَل، والجميع: أكفالٌ، لا يشتق منه فعل ولا نعت، لا يقال: كَفْلاء، كما يقال: عجزاء.
والكِفْلُ: النصيب، والكفل: شيء مستدير يتخذ من خرق أو غير ذلك، يوضع على سنام البعير. تقول: اكتفل الرجل بِكْفلٍ من كذا، أو من ثوبه.
والكِفْلُ من الأجر، ومن الإثم: الضعف، قال الله عز وجل: "يؤتكم كِفلَينِ من رحمته". و"يكن له كفل منها"، ولا يقال: هذا كِفْلُ فلان حتى تكون قد هيأت مثله لغيره كالنصيب، فإذا أفردت فلا تقل: كِفْل ولا نصيب.
والكِفْلُ: الرجل الذي يكون في مؤخر الحرب، إنما همته التأخر والفرار، وهو بين الكُفُولة.
والكفيلُ: الضامن للشيء. كَفَلَ به يكفُلُ به كَفالةً.
والكافِلُ: الذي يَكْفُلُ إنساناً يعوله وينفق عليه. وفي الحديث: "الربيب كافلٌ"، وهو زوج أم اليتيم. وقوله عز اسمه: "وكَفَلَها زكريا"، أي: هو كَفَل مريم لينفق عليها، حيث ساهموا على نفقتها حين مات أبواها فبقيت بلا كافل. ومن قرأ بالتثقيل فمعناه: كَفَّلها الله زكريا.
وكِفلُ الشيطان: مركبه. أخذ من قولهم: اكتفل الرجل يكتفل، وفي الحديث: "لا يشربن أحدكم من ثلمة الإناء ولا عروته، فإنها كِفْلُ الشيطان".
والمُكافلة: مواصلة الصيام.
فكل: الأَفْكَلُ: رعدة تعلو الإنسان، ولا فعل له. و يجمع: أفاكل.
فلك: الفَلكُ: دوران السماء. وهو اسم للدوران خاصة. والمنجم يقول: الفلك سبعة أطواق دون السماء، ركبت فيها النجوم السبعة، في كل طوق نجم، وبعضها أرفع من بعض تدور فيها بإذن الله.
والفُلكُ: السفينة، يذكر ويؤنث وهي واحدة، وتكون جمعاً. قال الله عز وجل: "جاءتها ريح عاصف" وقال: "فأنجيناه ومن معه في الفُلْك المشحون"، أي: الموقر المفروغ من جهازه. والفلك: جماعة السفن، "حتى إذا كنتم في الفُلْك وجرين بهم".
وفَلَّكَتِ الجارية، أي: تَفَلَّك ثديها أي: صار كالفَلْكة فهي مُفَلِّكة، ومُفَلِّك أجود، قال:
لم يعد ثديا نحرها أن تَفَلَّكا
وفلّكتُ الجدي، وهو قضيب يدار على لسانه لئلا يرضع.
والفَلْكةُ: أكمة من حجر واحد مستديرة كأنها فَلْكَةُ مغزل، والجميع: الفَلك والفَلَكات، وهو على تقدير النبكة في الخلقة، إلا أن النبكة أشد تحديد رأس من الفَلْكة، وربما كانت النبكة من طين وحجارة رخوة.

##### Türkçe

**الكاف** ve **اللام** ve **الفاء** onlarla birlikte

**ك ل ف**، **ل ف ل**، **ف ك ل**، **ف ل ك** kullanımdadır. **كلف**: **كَلِفَ** yüzü; **يكلفُ** **كلفاً**. Ve **بعير أَكلَفُ**; ve onda **كُلفة** vardır; bütün bunlar özellikle yüzde(dir); ve o, derinin üzerine çıkan bir renktir; böylece onun tenini değiştirir. Ve **بعير أَكْلَف**: onun iki yanağında gizli bir siyahlık olur.

Ve **الكَلَفُ**: şeye düşkünlük; **كَلِفَ** bu işle, ve bu cariyeyle; o hâlde o, onunla **كَلِفٌ** ve **مكلف**(tir).

Ve ben **كَلِفتُ** bu işi ve onu **تكلفته**.

Ve **الكُلفةُ**: bir işten, onun vekâleti yahut hak(ka dair) olanından, üstlendiğim şey; ve hepsi: **الكُلَف**.

Ve falan, kardeşleri için **الكُلَف**’i ve **التَّكاليف**’i üstlenir. **زهير** dedi ki:
Hayatın **تَكاليف**’inden usandım; ve kim yaşarsa
seksen yıl; baban yok; usanır

Ve **المُكَلَّفُ**: kendisini ilgilendirmeyen şeye dalmak.

**كفل**: **الكَفلُ**: kalçanın artı; ve o, elbette **لعجزاء الكَفَل**(dir); ve hepsi: **أكفالٌ**; ondan fiil de sıfat da türetilmez; **كَفْلاء** denilmez; **عجزاء** denildiği gibi.

Ve **الكِفْلُ**: pay. Ve **الكفل**: bez parçalarından yahut bunun dışındakilerden yapılan yuvarlak bir şey; devenin hörgücünün üzerine konur. Dersin ki: adam, şundan yahut elbisesinden bir **بِكْفلٍ** ile **اكتفل**.

Ve ecirden ve günahtan **الكِفْلُ**: kat(ı), iki kat(ı). Aziz ve yüce Allah dedi ki: "**يؤتكم كِفلَينِ من رحمته**". Ve "**يكن له كفل منها**"; ve falanın **كِفْلُ** budur denilmez; ta ki onun benzerini başkası için hazırlamış olasın, pay gibi; fakat tekil kıldığında **كِفْل** de deme, pay da deme.

Ve **الكِفْلُ**: savaşın arkasında bulunan adam; onun himmeti ancak geri kalmak ve kaçmaktır; ve o, **الكُفُولة** arasında(dır).

Ve **الكفيلُ**: şeyin teminatçısı. **كَفَلَ** onunla; onunla **يكفُلُ**; **كَفالةً**.

Ve **الكافِلُ**: bir insanı **يَكْفُلُ** eden; onu geçindirir ve ona harcar. Ve hadiste: "**الربيب كافلٌ**"; ve o, yetimin annesinin kocasıdır. Ve aziz isminin sözü: "**وكَفَلَها زكريا**", yani: o, Meryem’i **كَفَل** etti; ona harcasın diye; onun nafakası üzerine kura çektikleri vakit, anne-babası ölünce o, bir **كافل** olmaksızın kaldı. Ve şeddeli okuyan kimsenin kıraatine göre, manası: Allah onu Zekeriya’ya **كَفَّلها**.

Ve **كِفلُ الشيطان**: onun biniti. Onların sözünden alınmıştır: adam **اكتفل** eder, **يكتفل**. Ve hadiste: "**لا يشربن أحدكم من ثلمة الإناء ولا عروته، فإنها كِفْلُ الشيطان**".

Ve **المُكافلة**: orucu peş peşe sürdürmek.

**فكل**: **الأَفْكَلُ**: insana çıkan bir titreme; ve onun fiili yoktur. Ve çoğul yapılır: **أفاكل**.

**فلك**: **الفَلكُ**: göğün dönmesi. Ve o, özellikle dönmenin adıdır. Ve müneccim der ki: **الفلك** göğün altında yedi çemberdir; yedi yıldız onların içine yerleştirilmiştir; her çemberde bir yıldız; ve onların bazısı bazısından daha yüksektir; Allah’ın izniyle onların içinde döner.

Ve **الفُلكُ**: gemi; müzekker de gelir müennes de; ve o, bir tanedir; ve cem‘ olur. Aziz ve yüce Allah dedi ki: "**جاءتها ريح عاصف**" ve dedi ki: "**فأنجيناه ومن معه في الفُلْك المشحون**"; yani: yüklenmiş, donanımı tamamlanmış. Ve **الفلك**: gemiler topluluğu; "**حتى إذا كنتم في الفُلْك وجرين بهم**".

Ve cariye **فَلَّكَتِ**; yani: memesi **تَفَلَّك** etti; yani: **الفَلْكة** gibi oldu; o hâlde o, **مُفَلِّكة**(dir); ve **مُفَلِّك** daha iyidir. Dedi ki:
Göğsünün iki memesi, **تَفَلَّكا** etmeye (başlamaktan) geri kalmadı

Ve ben oğlağı **فلّكتُ**; ve o, bir çubuktur; emmesin diye onun dili üzerinde döndürülür.

Ve **الفَلْكةُ**: tek bir taştan yuvarlak bir tümsek; sanki o, iğin **فَلْكَةُ**’si; ve hepsi: **الفَلك** ve **الفَلَكات**; yaratılışta **النبكة** takdiri üzerinedir; ancak **النبكة**’nin başının sivriliği **الفَلْكة**’den daha şiddetlidir; ve belki **النبكة** çamurdan ve yumuşak taşlardan olur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأفْكَلُ: الرعْدَةُ. ولا يُبْنى منه فِعْلٌ. يقال: أخذَه أفْكَلٌ، إذا ارتعد من بردٍ أو خوفٍ.

##### Türkçe

**الأفْكَلُ**: titreme. Ondan fiil yapılmaz. Denir ki: “**أخذَه أفْكَلٌ**”, yani soğuktan veya korkudan titrediği zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ل ف
كلف ، كفل ، فلك ، فكل ، لفك : مستعملات .
كلف : قال الليث : كَلِفَ وجهُهُ يَكْلَفُ كَلَفاً ، وبَعِيرٌ أكْلَفُ ، وبه كُلْفَةٌ كل هذا في الوجه خاصةً ، وهو لونٌ يعلو الجلدَ فيغيِّرُ بشرتَه .
ويقال للبَهَقِ : الكَلَفُ والبعير الأَكْلَفُ يكون في خدَّيه سوادٌ خفِيٌّ .
قال : وخَدٌّ أَكْلَفُ أي أَسْفَعُ .
وقال العجَّاج :
عَنْ حَرْفِ حَيْشُومٍ وخَدَ أَكْلَفَا
يصف الثور .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : قال : إذا كان البعيرُ شديدَ الحمرَة يخلِط حُمرَته سوادٌ ليس بخالصٍ فتلكَ الكُلْفَةُ ، وهو أَكْلَفُ ، وناقة كَلفَاءُ .
وقال الليث : يقال : كَلِفْتُ هذا الأمرَ وتكلَّفتُه .
قال : والكُلْفَة : ما تكلّفْتَ من أمرٍ في نائبةٍ أو حقَ ، والجميعُ : الكُلَفُ .
ويقال : فلانٌ يتكلَّفُ لإخوانه الكُلَفَ ، والتكاليفَ .
والمُكَلَّفُ : الوقَّاعُ فيما لا يعنيه .
وذُو كُلاَفٍ : اسمُ وادٍ في شِعْر ابن مُقبل .
وقال شمر وغيره : من أسماء الخمر : الكَلْفَاء والعَذْرَاء .
أبو زيد : كَلِفْتُ منك أمراً كَلَفاً ، وكَلِفْتُ بها أشدَّ الكَلَفِ إذا أَحبها ، ورجلٌ مِكْلافٌ : مُحبٌّ للنساء ، ورجل كَلِفٌ بالنساء : مِثلُه .
كفل : قال الله جلّ وعز : ( مَّن يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَّهُ نَصِيبٌ مِّنْهَا وَمَن يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَّهُ كِفْلٌ مَّنْهَا ) ( النساء : 85 ) .
قال الفرّاء : الكِفْلُ : الحظُّ ، ومنه قول الله : ( بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِن ) ( الحديد : 28 ) معناه : حظّين .
وقال الزجَّاج : الكِفْلُ في اللغة : النصيب أُخذ من قولهم : اكتَفلْتُ البعيرَ إذا أدرتَ عَلَى سَنَامه أو على موضع من ظهرهِ كساءً وركبْتَ عليه ، وإنما قيل له كِفْل وقيل : اكتَفلَ البعيرَ لأنه لم يستعمل الظَّهرَ كلّه إنما استعمل نصيباً من الظهر .
وقال ابن الأنباريِّ في قولهم : قد تكفّلْتُ بالشيء معناه قد ألزمْتهُ نفسي ، وأزلْتُ عنه الضَّيْعة والذّهاب وهو مأخوذ من الكِفْل .
والكِفْلُ : ما يحفظُ الرَّاكبَ من خلفه ، والكِفْلُ ، النصيبُ : مأخوذ من هذا ، ورجل كِفْل : لا يثُبت على الجمل : ليس من الأوَّل .
وأخبرني المنذريُّ : عن أبي الهيثم أنه قال : سُمِّي ذَا الكِفْل لأنه كفَلَ بمئة ركعةٍ كلَّ يوم .
قال : والكِفْلُ : الذي لا يثبُت على مَتْن الفرس ، وجمعه : أكْفال ، وأنشد :
مَا كُنْتَ تَلْقى في الحُروب فوَارسي
مِيلاً إذا رَكِبُوا ولا أَكفَالا
وقال الزجاج : يقال : إنَّ ذَا الكِفْل سُمِّي بهذا الاسم لأنه تكفَّل بأَمر نبيَ في أُمته ، فقام بما يجبُ فيهم .
وقيل : تكفّلَ بعمل رجل صالح فقام به .
ورُوي عن إبراهيم : أنه كره الشُّربَ من ثُلمةِ القَدَح أو العروة ، ويقال : إنها كِفْلُ الشيطان .
قال أبو عبيد : قال أبو عمرو والكسائي : الكِفْلُ : أصله : المرْكَبُ ، فأراد أن العُروةَ والثُّلمةَ : مركبُ الشْيطان .
وقال أبو عبيد : والكِفْلُ أيضاً : ضِعفُ الشيءِ .
ويقال : إنه النصيبُ .
النَّضْرُ عن أبي الدُّقْيشِ : اكتَفَلْتُ بكذا إذا وَلَّيتَه كَفَلَك ، قال : وهو الافتعال ،
وأنشد :
قدِ اكْتَفلَتْ بالحَزْن واعوَجَّ دُونَها
ضَوَارِبُ مِن خَفَّانَ مُجْتابةً سِدْرَا
ثعلب عن ابن الأعرابي : أنَّهُ أَنشده بيتَ خِدَاش بن زُهير :
إذا ما أَصَاب الغَيْثُ لم يَرْعَ غيثَهُمْ
من الناس إلاّ مُحْرِمٌ أو مُكافِلُ
قال : والمُحْرِمُ : المُسالِم ، والْمُكافِلُ : المُعَاقِدُ المحالِف ، والكَفِيلُ : من هذا أُخِذ .
وقال أبو عبيد : الكافِلُ : الذي لا يَأْكل ، ويقال للذي يَصل الصيامَ من الناس : كافِلٌ .
وقال القطاميُّ يصف إبلا عِطاشاً :
يَلُذْنَ بِأَعْقَارِ الحِياض كأَنَّها
نِساءُ النصارَى أَصبحَتْ فهْيَ كُفَّلُ
قال ابن لأعرابي في قوله : وهي كفّلُ أي ضَمِنَتِ الصَّوْم .
وروى أبو إسحاق عن أبي الأحوص عن أبي موسى ( يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِن رَحمِته ) قال : ضِعفين ، وقيل : مِثْلين .
يقال : ما لفلان كِفْلٌ : أي ماله مِثْلٌ .
قال عمرو بن الحارث :
يَعْلُو بها ظَهْرَ البعير ولم
يوجَد لها في قومها كِفْلُ
كأَنّه بمعنى مِثل ، قال الأزهريُّ : والضِّعْفُ يكون بمعنى المِثل .
وفي حديثٍ آخر : أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال لرجُل : ( لكَ كِفْلاَنِ من الأجْر ) . أي مِثلان ، والكِفْلُ : النصِيب ، والأجْر يقال : له كِفْلان أي جزآن ونصيبان .
أبو عبيد عن أبي زيد : أَكْفَلْتُ فلاناً المالَ إِكْفالاً إذا ضمَّنْتَه إيَّاهُ ، وكفَلَ هو به كُفولاً وكَفْلاً .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَاحِدَةٌ فَقَالَ أَكْفِلْنِيهَا وَعَزَّنِى فِى ) ( ص : 23 ) .
قال الزَّجَّاج : معناه اجْعَلْني أَنا أَكفُلُهَا وانْزِلَ أَنتَ عنها .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : كَفِيلٌ وكَافِلٌ ، وضَمِينٌ وضامِنٌ بمعنًى واحد .
وقرىءَ قولُ الله جلَّ وعزَّ : ( وكَفَلَهَا زكريَّاءُ ) ( آل عمران : 37 ) بالتخفيف ، وقُرِىءَ ( وكَفَّلَهَا زكريَّاءَ ) أي وكفَّلَها اللَّهُ زكرياءَ أي ضَمَّنَه إيَّاها حتى تكَفَّل بحَضَانَتها ، ومن قرأَ ( وكَفَلَها زكريَّاءُ ) ( آل عمران : 37 ) فالفعلُ لزكرياء أي ضَمِنَ القيامَ بأَمْرِها .
وقال الليث : الكَفَلُ : رِدْفُ العَجُزِ ، وإنها لَعَجْزاءُ الكفَل .
قال : والكِفْلُ من الأَجْر والإثمِ : الضِّعْفُ .
يقال : له كِفْلاَن من الأجْرِ ، ولا يقال : هذا كِفْلُ فلانٍ حتى تكونَ قد هَيَّأْتَ لغيره مِثلَه كَالنَّصِيب ، فإذا أَفردْتَ فلا يقال :
كِفْلٌ ولا نصيب .
قال : والكِفْلُ من الرِّجال : الذي يكون في مُؤخَّرِ الحَرْب ، إنما همَّتُه التأخُّر والفِرارُ وهو بَيِّنُ الكُفُولة .
قلتُ : الكِفْلُ من الرجال : الذي يكونُ في مؤخّر الحرب لا يَثْبُتُ عَلَى ظَهْر الدَّابة .
وقال الليث : الكفِيل : الضامِنُ للشيءِ .
يقال : كَفَلَ به يَكْفُلُ كَفَالةً ، وأمّا الكَافلُ . فهو الذي كَفَلَ إنساناً يَعُولُه ويُنْفِقُ عليه .
وفي الحديث : ( الرَّبِيبُ كَافِلٌ ) وهو زَوْجُ أُمِّ اليتيم ، كأَنّه كفَل نفقتَه .
لفك : عمرو عن أبيه : العَفِيكُ واللَّفِيكُ : المُشْبَعُ حُمْقاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي الألْفَكُ والألْفَتُ : الأَعْسَرُ .
وقال في موضعٍ آخر : الأَلْفَكُ : الأحمَقُ .
فلك : قال ابن الأعرابي : الأَفْلَكُ : الذي يَدُور حَوْلَ الفَلَك ، وهو التَّلُّ من الرّمل ، حولَه فضاءٌ .
وقال الليثُ : الفَلَكُ جاء في الحديث أنّه دَوَرَانُ السماءِ وهو اسمٌ للدَّوَران خاصَّةً ، وأمَّا المُنَجِّمُونَ فيقولون : سبعةُ أَطْوَاقٍ دُونَ السماءِ قد رُكِّبَتْ فيها النجومُ السبعةُ ، في كلِّ طَوْقٍ منها : نجْمٌ ، وبعضها أَرفعُ من بعض تَدُورُ فيها بإِذن الله .
وقال الفرَّاء يقال : إنَّ الْفَلَكَ : مَوْجٌ مَكْفورٌ تجري فيه الشمس والقمر والكواكب .
وقال الكَلْبيُّ : الفَلَكُ : اسْتِدارةُ السماءِ .
وقال الزَّجَّاج في قول الله : ( سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِى ) ( الأنبياء : 33 ) لكلَ منها فَلَكٌ .
أبو عُبيد عن الأصمعي : الفَلَكُ : قِطَعٌ من الأرض تستديرُ وترتفع عما حولهَا ، والواحدة : فَلَكَةٌ ، وقال الرَّاعِي :
إِذا خِفْنَ هَوْلَ بُصونِ البِلادِ
تَضَمَّنَهَا فَلَكٌ مُزْهِرُ
يقول : إذا خافتِ الأدْغَالَ وبطونَ الأرضِ ظَهَرَتِ الفَلَكَ .
شمر عن ابن شميلٍ الفَلْكَةُ : أَصَاغِرُ الإكامِ وإنما فَلَّكَهَا اجْتماعُ رَأْسهَا كأَنها فَلْكةُ مِغْزَلٍ لا تُنْبِتُ شيئاً ، والفَلْكَةُ : طويلةٌ قدرُ رُمْحَيْنِ أو رُمْحٍ ونصفٍ ، وأنشد :
يَظَلاَّنِ النَّهارَ برَأْسِ قُفَ
كُمَيْتِ اللَّوْنِ ذِي فَلكٍ رَفيعِ
وقال الليث : الفُلْكُ تُذَكَّرُ وتُؤنَّثُ وهي واحدة ، وتكونُ جَمعاً ، قال الله تعالى في التوحيدِ : ( فِى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ ) ( يس : 41 ) فذكَّرَ الفُلكَ . وقال في الجمعِ ) حَتَّى إِذَا كُنتُمْ فِى الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِم ) ( يونس : 22 ) فأَنَّثَ وجَمعَ ، ويجوزُ أَن يُؤنَّثَ واحدهُ كقولهِ تعالى : ( جَآءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ ) ( يونس : 22 ) فقال : جَاءَتْهَا فأَنَّثَ وقال : ( حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ ( فجمَعَ .
وقال الليث : فَلَّكَتِ الجاريةُ تَفْليكاً إذا
تَفلَّكَ ثَدْيُهَا أي صَارَ كالفَلْكةِ وأنشد :
جَارِيَةٌ شَبَّتْ شَبَاباً هَبْرَكَا
لم يَعْدُ ثَدْيَا نَحْرِهَا أَنْ فَلَّكَا
مُسْتَنْكِرَانِ المَسَّ قد تَدَمْلَكَا
أبو عبيد عن أبي عمرو : التَّفْليكُ : أَنْ يَجْعَلَ الرَّاعِي مِن الهُلْبَ مثلَ فَلْكةِ المِغْزَلِ ثمَّ يَثْقُبُ لِسانَ الفَصِيلِ فيَجْعَلهُ فيه لِئلا يَرضَعَ ثدْي أُمِّهِ .
قال ابنُ مُقبلٍ فيه :
رُبَيِّبُ لمْ تُفَلِّكهُ الرِّعَاءُ وَلمْ
يَقْصُرْ بِحَوْمَلَ أَدْنَى شُرِبْهِ وَرَعُ
أي كَفٌّ .
وقال الليث : فلَّكتُ الجَدْيَ ، وهو قضيبٌ يُدارُ عَلَى لسانهِ لِئَلاَّ يَرضَعَ .
قلت : والصوابُ في التَّفْليكِ ما قال أبو عمرو .
وفي حديث ابن مسعودٍ أَنَّ رَجُلاً أَتَى رَجُلاً وهو جَالِسٌ عِندهُ فقال : إِنِّي تركْتُ فرسكَ كأَنَّهُ يَدُورُ في فَلَكٍ .
قال أبو عبيد في قوله : في فَلَكٍ ، فيهِ قولانِ : فأَمَّا الذي تَعرفُهُ العامَّةُ شَبَّهَهُ بِفَلكِ السماء الذي تَدُورُ عليه النجومُ وهو الذي يقال له : القُطْبُ ، شُبِّهَ بقُطْبِ الرَّحَا .
قال وقال بعضُ الأعراب : الفَلَكُ : المَوْجُ إذا ماج في البحْرِ فَاضْطربَ وجاء وذهب ، فَشبَّه الفرسَ في اضْطِرابهِ بذلك ، وإنما كانتْ عَيْناً أَصَابتْهُ وقول رؤبة :
وَلاَ شَظٍ فَدْمٍ وَلاَ عَبْدٍ فَلِكْ
قال أبو عمرو : الفَلِكُ : العَبْدُ الذي له أَلْيَةٌ على خِلْقةِ الفَلْكةِ ، وأَليَاتُ الزِّنْجِ مُدَوَّرَةٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الفَيْلَكُونُ : الشُّوبَقُ .
( قلت ) : وهما مُعَرَّبانِ معاً .
ويقال فَلْكةٌ ، وفَلَكةٌ لِفَلْكةِ المِغْزَلِ .
فكل : قال الليث وغيره : الأَفكَلُ : رِعْدةٌ تَعْلُو الإنسانَ ، وَلا فِعْلَ له .
ويقال : أَخذَ فُلاناً أَفْكَلٌ إذا أَخذَتْهُ رعْدةٌ .
وفي الحديث : أنَّ موسى لمَّا ضَربَ البَحْرَ بعَصَاهُ فانْفرقَ بَاتَ وله أفْكَلٌ أي رِعْدةٌ .
وقال ابن الأعرابي : افْتَكَلَ فلانٌ في فعْلهِ افتكَالاً ، واحْتفل احتفالاً بمعنى واحدٍ .

##### Türkçe

ك ل ف
**كلف** ، **كفل** ، **فلك** ، **فكل** ، **لفك** : kullanımdadırlar .

**كلف** : Leys dedi ki: **كَلِفَ** yüzü **يَكْلَفُ** **كَلَفاً**; ve **بَعِيرٌ أكْلَفُ**; ve onda **كُلْفَةٌ**; bunların hepsi özellikle yüzde(dir); o, derinin üzerine yükselen bir renktir; böylece onun tenini değiştirir.

Ve **البَهَقِ** için: **الكَلَفُ** denir; ve **البعير الأَكْلَفُ** onun iki yanağında gizli bir siyahlık olur.

Dedi ki: ve **وخَدٌّ أَكْلَفُ** yani **أَسْفَعُ**.

Ve el-Accâc dedi:
عَنْ حَرْفِ حَيْشُومٍ وخَدَ أَكْلَفَا
Öküzü vasfeder.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: dedi ki: Deve şiddetli kızıllıkta olup kızıllığına saf olmayan bir siyahlık karıştırırsa, işte o **الكُلْفَةُ**’dir; ve o **أَكْلَفُ**’tir; ve dişi deve **كَلفَاءُ**.

Leys dedi: denir ki: **كَلِفْتُ** bu işi ve **تكلَّفتُه**.

Dedi ki: ve **الكُلْفَة**: bir musibette yahut bir hakta bir işten yüklenip üstlendiğin şeydir; hepsi: **الكُلَفُ**.

Ve denir ki: falan, kardeşleri için **الكُلَفَ**’i ve **التكاليفَ**’i yüklenir.

Ve **المُكَلَّفُ**: kendisini ilgilendirmeyen şeye dalıp duran(kişidir).

Ve **ذُو كُلاَفٍ**: İbn Mukbil’in şiirinde bir vadinin adıdır.

Şemmer ve başkaları dedi ki: şarabın adlarından: **الكَلْفَاء** ve **العَذْرَاء**.

Ebû Zeyd: senden bir işi **كَلِفْتُ** **كَلَفاً**; ve onu sevdiği zaman onunla **كَلِفْتُ** en şiddetli **الكَلَفِ**; ve **رجلٌ مِكْلافٌ**: kadınları seven; ve kadınlara **كَلِفٌ** olan adam: onun gibidir.

**كفل** : Allah yüce ve aziz dedi: ( مَّن يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَّهُ نَصِيبٌ مِّنْهَا وَمَن يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَّهُ كِفْلٌ مَّنْهَا ) ( النساء : 85 ) .

Ferrâ dedi ki: **الكِفْلُ**: paydır; ondan Allah’ın sözü: ( بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِن ) ( الحديد : 28 ) mânâsı: iki pay.

Zeccâc dedi ki: **الكِفْلُ** dilde: nasiptir; onların sözü olan: **اكتَفلْتُ البعيرَ**; sen onun hörgücünün üzerine yahut sırtının bir yerine bir örtü doladığın ve onun üzerine bindiğin zaman(dır); ancak ona **كِفْل** denildi; ve denildi ki: **اكتَفلَ البعيرَ**; çünkü bütün sırtı kullanmadı, ancak sırtın bir nasibini kullandı.

İbnü’l-Enbârî onların sözü hakkında: **قد تكفّلْتُ بالشيء**; mânâsı: onu nefsime ilzam ettim; ve ondan zayi olmayı ve gitmeyi giderdim; ve o **الكِفْل**’den alınmıştır.

Ve **الكِفْلُ**: binen kişiyi arkasından koruyan şeydir; ve **الكِفْلُ** olan nasip: bundan alınmıştır; ve **رجل كِفْل**: deve üzerinde sebat etmez; bu, birinciden değildir.

Bana Münzirî haber verdi: Ebû’l-Heysem’den, onun dediğine göre: **ذَا الكِفْل** diye adlandırıldı; çünkü her gün yüz rek‘at ile **كفَلَ** etti.

Dedi ki: ve **الكِفْلُ**: atın sırtı üzerinde sebat etmeyen(kişidir); çoğulu: **أكْفال**; ve okudu:
مَا كُنْتَ تَلْقى في الحُروب فوَارسي
مِيلاً إذا رَكِبُوا ولا أَكفَالا

Zeccâc dedi ki: denir ki: **ذَا الكِفْل** bu adla adlandırıldı; çünkü ümmeti içinde bir peygamberin işini **تكفَّل** etti; böylece onlarda gerekli olanı yerine getirdi.

Ve denildi ki: salih bir adamın amelini **تكفّل** etti; böylece onunla kaim oldu.

İbrâhim’den rivayet edildi: o, kadehin kırık yerinden yahut kulbundan içmeyi kerih gördü; ve denir ki: o, **كِفْلُ الشيطان**’dır.

Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Amr ve el-Kisâî dedi: **الكِفْلُ**: aslı: **المرْكَبُ**’dır; böylece kulbun ve kırık yerin: şeytanın bineği olmasını murad etti.

Ebû Ubeyd dedi ki: ve **الكِفْلُ** ayrıca: şeyin iki katıdır.

Ve denir ki: o, nasiptir.

En-Nadr, Ebû’d-Dukkayş’ten: **اكتَفَلْتُ** şunu-bunu; onu senin **كَفَلَك**’ına (kefaletine) tevdi ettiğin zaman(dır); dedi ki: ve o, **الافتعال**’dır,

Ve okudu:
قدِ اكْتَفلَتْ بالحَزْن واعوَجَّ دُونَها
ضَوَارِبُ مِن خَفَّانَ مُجْتابةً سِدْرَا

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: ona Hıdâş b. Zuheyr’in beytini okuduğunu:
إذا ما أَصَاب الغَيْثُ لم يَرْعَ غيثَهُمْ
من الناس إلاّ مُحْرِمٌ أو مُكافِلُ

Dedi ki: ve **المُحْرِمُ**: barışçı olan; ve **الْمُكافِلُ**: akid yapan, müttefik olan; ve **الكَفِيلُ**: bundan alınmıştır.

Ebû Ubeyd dedi ki: **الكافِلُ**: yemeyen(kişidir); ve insanlardan orucu birleştiren kimseye: **كافِلٌ** denir.

Kutamaî susuz develeri vasfederek dedi:
يَلُذْنَ بِأَعْقَارِ الحِياض كأَنَّها
نِساءُ النصارَى أَصبحَتْ فهْيَ كُفَّلُ

İbnü’l-A‘râbî onun sözü hakkında dedi: **وهي كفّلُ** yani orucu üstlendi.

Ebû İshâk, Ebû’l-Ahvâs’tan, Ebû Mûsâ’dan rivayet etti: ( يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِن رَحمِته ) dedi ki: iki kat; ve denildi ki: iki misli.

Denir ki: falanın **كِفْلٌ**’ü yoktur: yani onun misli yoktur.

Amr b. el-Hâris dedi:
يَعْلُو بها ظَهْرَ البعير ولم
يوجَد لها في قومها كِفْلُ

Sanki misil mânâsındadır; Ezherî dedi ki: ve **الضِّعْفُ** misil mânâsında olur.

Ve başka bir hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) bir adama dedi ki: ( لكَ كِفْلاَنِ من الأجْر ) yani iki misil; ve **الكِفْلُ**: nasiptir; ve ecir için denir: onun **كِفْلان**’ı vardır, yani iki parça ve iki nasip.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **أَكْفَلْتُ** falana malı **إِكْفالاً**; onu ona zimmetlediğin zaman(dır); ve o, onunla **كُفولاً** ve **كَفْلاً** **كفَلَ** etti.

Allah yüce ve aziz dedi: ( وَاحِدَةٌ فَقَالَ أَكْفِلْنِيهَا وَعَزَّنِى فِى ) ( ص : 23 ) .

Zeccâc dedi ki: mânâsı: onu ben **أَكفُلُهَا** kıl; ve sen ondan in.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **كَفِيلٌ** ve **كَافِلٌ**; ve **ضَمِينٌ** ve **ضامِنٌ** bir mânâdadır.

Allah yüce ve aziz’in sözü: ( وكَفَلَهَا زكريَّاءُ ) ( آل عمران : 37 ) tahfifle okundu; ve ( وكَفَّلَهَا زكريَّاءَ ) okundu; yani Allah onu Zekeriya’ya **كفَّل** etti; yani onu ona zimmetledi; ta ki onun bakımıyla **تكَفَّل** etti; ve kim ( وكَفَلَها زكريَّاءُ ) ( آل عمران : 37 ) okursa, fiil Zekeriya’nındır; yani onun işini yerine getirmeyi garanti etti.

Leys dedi ki: **الكَفَلُ**: kalçanın arka tarafıdır; ve o, **عَجْزاءُ الكفَل**’dir.

Dedi ki: ve **الكِفْلُ** ecirden ve günahtan: iki kattır.

Denir ki: onun ecirden **كِفْلاَن**’ı vardır; ve “bu falanın **كِفْلُ**’üdür” denmez; ta ki başkası için onun mislini nasip gibi hazırlamış olasın; fakat tekil kıldığın zaman denmez:
**كِفْلٌ** ve ne de nasip.

Dedi ki: ve erkeklerden **الكِفْلُ**: savaşın arka tarafında olan(kişidir); himmeti ancak geri kalmak ve kaçmaktır; ve o, **الكُفُولة** bakımından açıktır.

Dedim: erkeklerden **الكِفْلُ**: savaşın arka tarafında olan, binek hayvanının sırtı üzerinde sebat etmeyen(kişidir).

Leys dedi ki: **الكفِيل**: şeyin garantörüdür.

Denir ki: onunla **كَفَلَ** eder, **يَكْفُلُ** **كَفَالةً**; fakat **الكَافلُ**: bir insanı **كَفَلَ** edip onu geçindiren ve ona harcayan kimsedir.

Hadiste: ( الرَّبِيبُ كَافِلٌ ) ve o, yetimin annesinin kocasıdır; sanki onun nafakasını **كفَل** etti.

**لفك** : Amr, babasından: **العَفِيكُ** ve **اللَّفِيكُ**: ahmaklıkla doyurulmuş(kişidir).

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الألْفَكُ** ve **الألْفَتُ**: solak(kişidir).

Ve başka bir yerde dedi ki: **الأَلْفَكُ**: ahmak(kişidir).

**فلك** : İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الأَفْلَكُ**: **الفَلَك** etrafında dönen(şey)dir; ve o, kumdan tepedir; onun etrafı boşluktur.

Leys dedi ki: **الفَلَكُ** hadiste geldi: o, göğün dönmesidir; ve o, özellikle dönmeye bir isimdir; fakat müneccimler derler ki: göğün altında yedi kuşak vardır; yedi yıldız onların içine yerleştirilmiştir; her kuşakta onlardan bir yıldız vardır; ve bazısı bazısından daha yüksektir; Allah’ın izniyle onların içinde döner.

Ferrâ dedi ki: denir ki: **الْفَلَكَ**: içinde güneşin, ayın ve yıldızların aktığı örtülü bir dalgadır.

Kelbî dedi ki: **الفَلَكُ**: göğün yuvarlaklığıdır.

Zeccâc, Allah’ın sözü hakkında: ( سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِى ) ( الأنبياء : 33 ) dedi: her biri için bir **فَلَكٌ** vardır.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **الفَلَكُ**: yerden parçalar(dır); yuvarlaklaşır ve çevresindekinden yükselir; tekili: **فَلَكَةٌ**; ve er-Râ‘î dedi:
إِذا خِفْنَ هَوْلَ بُصونِ البِلادِ
تَضَمَّنَهَا فَلَكٌ مُزْهِرُ

Der ki: çalılıkları ve yerin çukurlarını korktukları zaman **الفَلَكَ** ortaya çıktı.

Şemmer, İbn Şümeyl’den: **الفَلْكَةُ**: küçük tümseklerdir; ancak onu **فَلَّكَهَا** eden, başının toplanmasıdır; sanki o, iğin **فَلْكةُ**’si gibidir; hiçbir şey bitirmez; ve **الفَلْكَةُ**: uzun(olup) iki mızrak yahut bir buçuk mızrak kadardır; ve okudu:
يَظَلاَّنِ النَّهارَ برَأْسِ قُفَ
كُمَيْتِ اللَّوْنِ ذِي فَلكٍ رَفيعِ

Leys dedi ki: **الفُلْكُ** müzekker de yapılır müennes de; ve o, bir tanedir; ve cem‘ olur; Allah tevhid hakkında dedi: ( فِى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ ) ( يس : 41 ) böylece **الفُلكَ**’ü müzekker yaptı. Ve cem‘ hakkında dedi: ) حَتَّى إِذَا كُنتُمْ فِى الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِم ) ( يونس : 22 ) böylece müennes yaptı ve cem‘ yaptı; ve onun tekilini müennes yapmak caizdir; Allah’ın sözü gibi: ( جَآءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ ) ( يونس : 22 ) böylece **جَاءَتْهَا** dedi ve müennes yaptı; ve dedi ki: ( حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ ( böylece cem‘ yaptı.

Leys dedi ki: **فَلَّكَتِ** cariye **تَفْليكاً**; onun memesi **تَفلَّكَ** ettiği zaman; yani **الفَلْكةِ** gibi oldu; ve okudu:
جَارِيَةٌ شَبَّتْ شَبَاباً هَبْرَكَا
لم يَعْدُ ثَدْيَا نَحْرِهَا أَنْ فَلَّكَا
مُسْتَنْكِرَانِ المَسَّ قد تَدَمْلَكَا

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **التَّفْليكُ**: çobanın **الهُلْبَ**’den iğin **فَلْكةِ**’si gibi bir şey yapması, sonra emmesin diye yavrunun dilini delip onu onun içine koymasıdır; ta ki annesinin memesini emmesin.

İbn Mukbil onun hakkında dedi:
رُبَيِّبُ لمْ تُفَلِّكهُ الرِّعَاءُ وَلمْ
يَقْصُرْ بِحَوْمَلَ أَدْنَى شُرِبْهِ وَرَعُ

Yani: bir engel.

Leys dedi ki: **فلَّكتُ** oğlağı; ve o, onun dilinin üzerine döndürülen bir çubuktur; ta ki emmesin.

Dedim: **التَّفْليكِ**’te doğru olan, Ebû Amr’un dediğidir.

İbn Mes‘ûd hadîsinde: bir adam bir adama geldi; o da onun yanında oturuyordu; dedi ki: ben senin atını bıraktım; sanki o, bir **فَلَكٍ** içinde dönüyor.

Ebû Ubeyd onun sözü hakkında dedi: **في فَلَكٍ**; onda iki söz vardır: halkın bildiği şeye gelince, onu yıldızların üzerinde döndüğü göğün **فَلكِ**’ine benzetti; ve o, kendisine **القُطْبُ** denilen(şey)dir; değirmen milinin **قُطْبِ**’una benzetildi.

Dedi ki: ve bazı bedevîler dedi: **الفَلَكُ**: denizde dalga kabarıp çalkalandığı, gelip gittiği zaman dalgadır; böylece atı çalkalanmasında ona benzetti; ancak ona bir göz değmişti; ve Ru’be’nin sözü:
وَلاَ شَظٍ فَدْمٍ وَلاَ عَبْدٍ فَلِكْ

Ebû Amr dedi ki: **الفَلِكُ**: yaratılışça **الفَلْكةِ** biçiminde bir kalçası olan köledir; ve zencilerin kalçaları yuvarlaktır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الفَيْلَكُونُ**: **الشُّوبَقُ**’tır.

( Dedim ): ikisi de birlikte mu‘arrebdir.

Ve denir: **فَلْكةٌ** ve **فَلَكةٌ**; iğin **فَلْكةِ**’si için.

**فكل** : Leys ve başkaları dedi ki: **الأَفكَلُ**: insana yükselen bir titremedir; ve onun fiili yoktur.

Ve denir: falanı **أَفْكَلٌ** aldı; onu bir titreme aldığı zaman.

Hadiste: Mûsâ asasıyla denize vurduğu zaman, ayrıldı; geceledi; onda **أفْكَلٌ** vardı; yani bir titreme.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: falan, fiilinde **افْتَكَلَ** **افتكَالاً**; ve **احْتفل** **احتفالاً**; bir mânâdadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والكاف وما يثلثهما)
(فكل) الفاء والكاف واللام كلمةٌ واحدة، وهي الأفْكَل: الرِّعدة. ويقولون: لا يُبنَى منه فعل.‏
(فكن) الفاء والكاف والنون كلمةٌ واحدة، وهي التندّم، يقال تندّم وتفكَّنَ بمعنىً.‏
(فكه) الفاء والكاف والهاء أصلٌ صحيح يدلُّ على طِيب واستطابةٍ. من ذلك الرّجُل الفَكِه: الطيِّب النَّفس.‏
ومن الباب: الفاكهة، لأنَّها تُستَطابُ وتُستطرَف.‏
ومن الباب: المُفاكهَة، وهي المُزاحة وما يُستحلَى من كلام.‏
ومن الباب: أفكَهَتِ النّاقةُ والشّاةُ، إذا دَرَّتا عند أكل الرَّبيع وكان في اللبن أدْنَى خُثُورة؛ وهو أطيَبُ اللَّبن.‏
فأمَّا التَّفَكُّه في قوله تعالى: ﴿فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ﴾ [الواقعة 65]، فليس من هذا، وهو من باب الإبدال(1) ، والأصل تَفَكَّنون، وهو من التندُّم، وقد مضى ذِكرُه.‏
(فكر) الفاء والكاف والراء تردُّدُ القَلْب في الشَّيء. يقال تفكّرَ إذا ردَّدَ قلبه معتبِرا. ورجلٌ فِكِّير: كثير الفِكر(2) .‏
---------------------ــ
(1) هو لغة لعكل، أو لأزد شنوءة، كما في اللسان (فكه).‏
(2) ويقال أيضاً "فيكر" بفتح الفاء وسكون الياء، هذه عن كراع.‏

ـ

##### Türkçe

(فَصْلُ **الفاء** و**الكاف** ve ikisini üçleyen şeyler)
(**فكل**) **الفاء** ve**الكاف** ve**اللام** tek bir kelimedir; o da **الأفْكَل**’dir: titreme. Ve derler ki: ondan fiil bina edilmez.‏
(**فكن**) **الفاء** ve**الكاف** ve**النون** tek bir kelimedir; o da pişmanlıktır; “pişman oldu” denir ve **تفكَّنَ** (da) anlamca (aynıdır).‏
(**فكه**) **الفاء** ve**الكاف** ve**الهاء** sahih bir asıldır; hoşluk ve hoş bulmaya delâlet eder. Bundan: **الفَكِه** adam: nefsi hoş (olan).‏
Ve bâbdan: **الفاكهة**; çünkü o hoş bulunur ve taze/latif sayılır.‏
Ve bâbdan: **المُفاكهَة**; o, şakalaşma ve sözden tatlı bulunan şeydir.‏
Ve bâbdan: **أفكَهَتِ** deve ve koyun; ilkbahar otunu yerken süt verdiklerinde ve sütte en küçük bir pıhtılaşma bulunduğunda; o, sütün en hoşudur.‏
Ama Yüce Allah’ın sözü olan: ﴿فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ﴾ [الواقعة 65] içindeki **التَّفَكُّه** ise bundan değildir; o, بدل (1) bâbındandır; aslı **تَفَكَّنون**’dur; o da pişmanlıktandır; onun zikri geçmişti.‏
(**فكر**) **الفاء** ve**الكاف** ve**الراء**: kalbin bir şeyde gidip gelmesidir. “**تفكّرَ**” denir; kalbini ibret alarak gidip getirdiğinde. Ve **فِكِّير** bir adam: fikri çok (olan)(2).‏
---------------------ــ
(1) O, **عكل**’in dili yahut **أزد شنوءة**’nin (dilidir); **اللسان**’da (**فكه**) (maddesinde) olduğu gibi.‏
(2) Ayrıca “**فيكر**” de denir; **الفاء**’nın fethası ve **الياء**’nın sükûnu ile; bu, **كراع**’dan (rivayet)tir.‏

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ك ل
تقول‏:‏ إذا صرّ الأفكل أصابه الأفكل الأول الشّقراق وهو متشاءمٌ به والثاني الرعدة يقال‏:‏ به أفكل وهو مفكول‏.‏

##### Türkçe

ف ك ل
Şöyle dersin: **الأفكل** ürperdiği zaman, ona **الأفكل** isabet eder. Birincisi **الشّقراق**’tır ve onunla uğursuzluk sayılır; ikincisi titremedir. “Onda **أفكل** vardır” denir; ve o **مفكول**’dür.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَفْكَلُ، على أَفْعَل: الرَّعْدة، ولا يبنى منه فِعْل. التهذيب عن الليث وغيره: الأَفْكَل رِعْدة تعلو الإِنسان ولا فعل له؛ وأَنشد ابن بري:
بعَيْشكِ هاتي فغَنِّي لنا،
فإِن نَداماك لم يَنْهَلُوا
فَباتَتْ تُغَني بغِرْبالها
غِناءً رُويداً، له أَفْكَلُ
وقال الأَخطل:
لَها بعد إِسْآدٍ مِراحٌ وأَفْكَل
ابن الأَعرابي: افْتَكَل فلان في فِعْله افْتِكالاً واحْتَفَل احْتِفالاً بمعنى واحد. ويقال: أَخذ فلاناً أَفْكَل إِذا أَخذته رِعْدة فارتعد من بَرْد أَو خَوْف، وهو ينصرِف، فإِن سمَّيت به رجلاً لم تصرفه في المعرفة للتعريف ووزن الفِعْل وصرفته في النكرة. وفي الحديث: أَوحى الله تعالى إِلى البحر إِنّ موسى يضربك فأَطِعْه فبات وله أَفْكَل أَي رِعْدة، وهي تكون من البَرْد أَو الخوف، وهمزته زائدة؛ ومنه حديث عائشة، رضي الله عنها: فأَخذني أَفْكَل وارتعدت من شدة الغَيْرة. والأَفْكَل: اسم الأَفْوَه الأَوْديّ لرِعْدة كانت فيه. والأَفْكَل: أَبو بطن من العرب يقال لبنيه الأَفاكِل. وأَفْكَل: موضع؛ قال الأَفوه:
تمنَّى الحِماسُ أَن تزورَ بلادَنا،
وتُدْرِك ثأْراً من رَغانا بِأَفْكَل
(* قوله «من رغانا» كذا بالأصل).

##### Türkçe

**الأَفْكَلُ**, **على أَفْعَل**: titreme; ve ondan fiil yapılmaz. **التهذيب**
**عن الليث وغيره**: **الأَفْكَل** insana yükselen bir titremedir ve onun fiili yoktur; ve İbn
Berrî inşad etti:
بعَيْشكِ هاتي فغَنِّي لنا،
فإِن نَداماك لم يَنْهَلُوا
فَباتَتْ تُغَني بغِرْبالها
غِناءً رُويداً، له أَفْكَلُ
Ve **الأَخطل** dedi:
لَها بعد إِسْآدٍ مِراحٌ وأَفْكَل
İbnü’l-A‘râbî: Falan, fiilinde **افْتَكَل** etti, **افْتِكالاً**; ve **احْتَفَل** etti,
**احْتِفالاً**; tek bir mânâ ile. Ve denilir: Falana **أَفْكَل** aldı; yani onu bir titreme aldı da soğuktan yahut korkudan titredi; ve o sarf olunur; fakat onunla bir adamı isimlendirirsen onu marifede sarf etmezsin; ta‘rîf ve fiil vezni sebebiyle; ve onu nekirede sarf edersin. Ve hadiste: Allah Teâlâ
denize vahyetti: “Şüphesiz Mûsâ sana vuruyor; öyleyse ona itaat et”; böylece geceledi ve onda **أَفْكَل** vardı; yani titreme; ve o soğuktan yahut korkudan olur; ve onun hemzesi zâiddir; ve ondan, Âişe’nin hadisi, Allah ondan razı olsun:
“Beni **أَفْكَل** aldı ve kıskançlığın şiddetinden titredim.” Ve **الأَفْكَل**: içinde bulunan bir titreme sebebiyle **الأَفْوَه الأَوْديّ**’nin ismidir. Ve **الأَفْكَل**: Araplardan bir batnın babasıdır; oğullarına **الأَفاكِل** denilir. Ve **أَفْكَل**: bir yerdir; **الأَفوه** dedi:
تمنَّى الحِماسُ أَن تزورَ بلادَنا،
وتُدْرِك ثأْراً من رَغانا بِأَفْكَل
(* Onun sözü “من رغانا”: asılda böyle).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الأفكل، كأحمد: الرعدة تعلو الإنسان، تكون من البرد والخوف، ولا فعل له، ومنه حديث ابن سلام: فأخذني أفكل، وفي حديث ابن عباس: أوحى الله تعالى إلى البحر أن أطع موسى بضربه لك، فبات وله أفكل. وأنشد ابن بري:
  فباتت تغني بغربالها                      غناء رويدا له أفكل وقال الشنفرى:
  دعست على غطش وبغش وصحبتي                      سعار وإرزيز ووجـر وأفـكـل قال ابن فارس: ويقولون: لا يبنى منه فعل، وليس كذلك، فإنهم قالوا: هو مفكول، أي أصابه الأفكل. والأفكل: الشقراق، لأنهم يتشاءمون به، فإذا عرض لهم كرهوه وفزعوا منه وارتعدوا. والأفكل: الجماعة، وقد جاءوا بأفكلهم، أي بجماعتهم، عن ابن عباد. والأفكل: فرس نزال بن عمرو المرادي. أيضا: لقب الأفوه الأودي، الشاعر، لرعدة كانت فيه. أيضا: أبو بطن، من العرب، وحينئذ لا ينصرف في المعرفة للتعريف ووزن الفعل، وينصرف في النكرة، وبنوه يسمون الأفاكل، قاله ابن دريد. يقال: عنده أفاكيل من كذا: أي أفواج منه، عن ابن عباد. وأخذت بي ناقتي أفكلا من السير، كذا في المحيط، وفي بعض النسخ من السبق. قال ابن الأعرابي: افتكل فلان في فعله، واحتفل، بمعنى واحد. ومما يستدرك عليه: أفكل: موضع، قال الأفوه:
  تمنى الحماس أن تزور بلادنا                      وتدرك ثأرا من رغانا بأفكل كما في اللسان.

##### Türkçe

**الأفكل**، **كأحمد**: insana yükselen titreme; soğuktan ve korkudan olur; onun için fiil yoktur. Ondan, İbn Selâm hadisi: “Beni **أفكل** aldı.” İbn Abbâs hadisi: “Allah Teâlâ denize vahyetti: Mûsâ’ya, seni onunla vurmasıyla itaat et; böylece geceyi geçirdi ve onda **أفكل** vardı.” İbn Berrî inşâd etti:
  “Geceyi, eleğiyle şarkı söyleyerek geçirdi                      yavaşça bir şarkı; onda **أفكل** var” Ve Şenferâ dedi:
  “Bir karanlık ve bir bulanıklık üzerine bastım ve arkadaşlarım                      **سعار** ve **إرزيز** ve **وجر** ve **أفكل**” İbn Fâris dedi: “Derler ki: Ondan fiil bina edilmez; öyle değildir; çünkü onlar dediler ki: O **مفكول**dur; yani ona **الأفكل** isabet etti.” Ve **الأفكل**: **الشقراق**; çünkü onunla uğursuzluk sayarlar; onlara göründüğünde onu çirkin görürler, ondan korkarlar ve titrerler. Ve **الأفكل**: cemaat; “**أفكلهم** ile geldiler”; yani cemaatleriyle; İbn Abbâd’dan. Ve **الأفكل**: Nizâl b. Amr el-Murâdî’nin atı. Yine: **الأفوه الأودي**’nin, şairin lakabı; onda bulunan bir titreme sebebiyle. Yine: Araplardan bir kabile; **أبو بطن**; o vakit marifede tarif ve fiil vezni sebebiyle munsarif olmaz; nekirede munsarif olur; oğulları **الأفاكل** diye adlandırılır; bunu İbn Düreyd söyledi. Denir ki: “Onun yanında şundan **أفاكيل** vardır”: yani ondan bölükler; İbn Abbâd’dan. “Devenim beni yürüyüşten **أفكلا** aldı”; **المحيط**’te böyledir; bazı nüshalarda “**السبق**”dendir. İbnü’l-A‘râbî dedi: “Falan, işinde **افتكل** etti ve **احتفل** etti”; tek bir mânâdadır. Ve ona müstedrek olanlardandır: **أفكل**: bir yer; **الأفوه** dedi:
  “Hamâs, beldelerimizi ziyaret etmeyi temenni etti                      ve **أفكل**’de **رغانا**’dan bir öç almayı” **اللسان**’da olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

افتكل فِى فِعْلِهِ
8 افتكل فِى فِعْلِهِ ذ i. q. اِحْتَفَلَ [He strove, laboured, or exerted himself, &c., in his doing]; (IAar, O, K;) said of a man. (IAar, O.)

أَفْكَلُ
أَفْكَلُ ذ A tremour, (S, O, K,) from cold or from fear: (S:) hence, in a trad., أَخَذَنِى أَفْكَلُ [A tremour seized me]: (S, * O:) and in another, فَبَاتَ وَلَهُ أَفْكَلُ [And he passed the night having a tremour, or shivering]: (O:) thus used, as indeterminate, it is perfectly decl.; but if used as a [proper] name of a man, it is imperfectly decl. because determinate and also of the measure of a verb: (S, O:) some say, (IF, O,) no verb is formed from it; (IF, S, O;) but such is not the case, for they said رَجُلٌ مَفْكُولٌ [which shows that it had a verb though none is known to have been in use]. (IF, O.) [أَخَذَتْ بِى نَاقَتِى أَفْكَلًا مِنَ السَّيْرِ is a saying mentioned in the O and K, (in the former as from Ibn-'Abbلd,) but the meaning is not expl., nor indicated by the context, in either of them; and the strangeness of its phraseology convinces me that it presents a mistranscription: I believe that the first word is mistranscribed for أَحْدَثَتْ, and, consequently, that the meaning is, My she-camel produced in me a tremour arising from the rate of journeying: some copies of the K, as is stated in the TA, for مِنَ السَّيْرِ, have من السَّبْقِ, from the outstripping.] ― -b2- Also The [bird commonly called] شِقِرَّاق [generally meaning the green wood-pecker]; (O, K;) because they regard it as of evil omen; so that when it presents itself to them, they are frightened at it, and tremble. (O.) -A2- And A company, or collective body, of men: one says, جَاؤُوا بِأَفْكَلِهِمْ They came with their company [i. e. all together]. (Ibn-'Abbلd, O, K.) أَفَاكِيلُ [is app. a pl. thereof, and, as such,] signifies أَفْوَاجٌ [pl. of فَوْجٌ, q. v.]: thus in the phrase أَفَاكِيلُ مِنْ كَذَا [app. meaning Multitudes of such a kind of thing]: (K:) [or] thus in the saying, mentioned by Ibn-'Abbلd, عِنْدَهُ أَفَاكِيلُ مِنْ كَلَامٍ [app. meaning He has multitudes of sayings, or words; for كَلَامٌ (q. v.) is used in a pl. sense as well as in a sing. sense]. (O. [The difference of these two exs. in respect of the last word suggests that there may be in one of them a mistranscription.])

مَفْكُولٌ
مَفْكُولٌ ذ [the pass. part. n. of a verb which is not mentioned,] Affected with a tremour. (IF, O, K, TA. [See أَفْكَلُ, first sentence.])

##### Türkçe

افتكل فِى فِعْلِهِ
8 **افتكل فِى فِعْلِهِ**: **اِحْتَفَلَ** (yani işinde çabaladı, emek verdi yahut kendini zorladı, vb.); (IAar, O, K;) bir adam hakkında söylenir. (IAar, O.)

أَفْكَلُ
**أَفْكَلُ**: soğuktan veya korkudan bir titreme; (S, O, K;) (S:) bundan dolayı, bir rivayette, **أَخَذَنِى أَفْكَلُ** [bir titreme beni yakaladı]: (S, * O:) ve başka bir rivayette, **فَبَاتَ وَلَهُ أَفْكَلُ** [ve bir titremesi, yahut ürpermesi olduğu hâlde geceyi geçirdi]: (O:) böyle kullanıldığında, nekre olarak, tam i‘râblıdır; fakat bir adamın [özel] adı olarak kullanılırsa, belirli olduğu ve ayrıca bir fiil vezninde bulunduğu için eksik i‘râblıdır: (S, O:) bazıları der ki, (IF, O,) ondan hiçbir fiil türetilmez; (IF, S, O;) fakat durum böyle değildir; çünkü onlar **رَجُلٌ مَفْكُولٌ** dediler [bu, kullanıldığı bilinen bir fiil olmasa da onun bir fiili bulunduğunu gösterir]. (IF, O.) [**أَخَذَتْ بِى نَاقَتِى أَفْكَلًا مِنَ السَّيْرِ** O ve K’da zikredilen bir sözdür (birincisinde İbn-‘Abbād’dan olarak); fakat mânâ ne açıklanmıştır ne de bağlam tarafından işaret edilmiştir, ikisinde de; ve ibaresinin garipliği bana bunun bir yanlış yazım sunduğunu kesinleştirir: ben birinci kelimenin **أَحْدَثَتْ** yerine yanlış yazılmış olduğuna inanıyorum ve buna göre mânâ şudur: dişi devem, yolculuğun süratinden kaynaklanan bir titreme bende meydana getirdi: K’nın bazı nüshalarında, TA’da belirtildiği üzere, **مِنَ السَّيْرِ** yerine **من السَّبْقِ** vardır, geçip gitmeden.] ― -b2- Ayrıca [yaygın olarak] **شِقِرَّاق** denilen kuş; (O, K;) çünkü onu uğursuz sayarlar; öyle ki o onlara göründüğünde ondan korkarlar ve titrerler. (O.) -A2- Ve erkeklerden bir topluluk yahut cemaat: şöyle denir, **جَاؤُوا بِأَفْكَلِهِمْ**: kendi topluluklarıyla geldiler [yani hep birlikte]. (İbn-‘Abbād, O, K.) **أَفَاكِيلُ** [görünüşe göre bunun bir çoğuludur ve bu şekilde] **أَفْوَاجٌ** (yani **فَوْجٌ**’un çoğulu; bk. o) mânâsına gelir: şu ibarede böyledir: **أَفَاكِيلُ مِنْ كَذَا** [görünüşe göre şu tür bir şeyden kalabalıklar mânâsında]: (K:) [yahut] İbn-‘Abbād’ın zikrettiği şu sözde böyledir: **عِنْدَهُ أَفَاكِيلُ مِنْ كَلَامٍ** [görünüşe göre: onun sözlerden yahut kelimelerden kalabalıkları vardır; çünkü **كَلَامٌ** (bk. o) tekil mânâda olduğu gibi çoğul mânâda da kullanılır]. (O. [Bu iki örneğin son kelime bakımından farklılığı, bunlardan birinde bir yanlış yazım bulunabileceğini düşündürür.])

مَفْكُولٌ
**مَفْكُولٌ**: [zikredilmeyen bir fiilin edilgen ism-i mef‘ûlü,] titremeyle etkilenmiş. (IF, O, K, TA. [Bk. **أَفْكَلُ**, ilk cümle.])

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَكَلَ
فَكَلَ اِفْتَكَلَ VIII
a.  [ Fī ], Applied himself to, exerted himself over.

أَفْكَلُ
أَفْكَلُ 14 ,
a.  Tremor, shiver; fear, fright.

b.  ( pl. أَفَاْكِلُ 37 ,  فَكَاْلِيْ٤ُ 67 ), Crowd, multitude; company.

فَكڤلَ
N. P. فَكڤلَ I ,
a.  Trembling; scared, frightened.

##### Türkçe

**فَكَلَ**
**فَكَلَ** **اِفْتَكَلَ** VIII
a. [ **Fī** ], -e uyguladı; -e kendini verdi, -in üzerinde gayret gösterdi.

**أَفْكَلُ**
**أَفْكَلُ** 14 ,
a. Titreme, ürperme; korku, dehşet.

b. (çoğ. **أَفَاْكِلُ** 37 , **فَكَاْلِيْ٤ُ** 67 ), kalabalık, çokluk; topluluk.

**فَكڤلَ**
N. P. **فَكڤلَ** I ,
a. Titreme; korkmuş, ürkmüş.
