# فكه (ف-ك-ه) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%83%D9%87

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Fakihe Elma demektir

- Harfler: ف - ك - ه
- Kur'an'da: 19 geçiş · 19 ayet · 11 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (11)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَاكِهَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%83%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَاعِلَةٌ | Yemiş | 4 | 4 | [36:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/36:57.md) |
| [بِفَاكِهَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/siga/%D8%A8%D9%90%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%83%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | بِفَاعِلَةٍ | Yemişi | 2 | 2 | [38:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/38:51.md) |
| [فَاكِهَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%83%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فَاعِلَةٍ | Yemiş | 2 | 2 | [44:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/44:55.md) |
| [فَاكِهِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%83%D9%90%D9%87%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلِينَ | Yemiş yiyenler | 2 | 2 | [44:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/44:27.md) |
| [فَوَاكِهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/siga/%D9%81%D9%8E%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%83%D9%90%D9%87%D9%8F.md) | فَوَاعِلُ | Yemişler | 2 | 2 | [23:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/23:19.md) |
| [وَفَاكِهَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/siga/%D9%88%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%83%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | وَفَاعِلَةٍ | Ve yemiş | 2 | 2 | [56:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/56:20.md) |
| [تَفَكَّهُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%83%D9%8E%D9%91%D9%87%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَتَفَعَّلُونَ | İkram edersiniz | 1 | 1 | [56:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/56:65.md) |
| [فَاكِهُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%83%D9%90%D9%87%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلُونَ | Yemiş yiyenler | 1 | 1 | [36:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/36:55.md) |
| [فَكِهِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/siga/%D9%81%D9%8E%D9%83%D9%90%D9%87%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فَعِلِينَ | Sevinenler | 1 | 1 | [83:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/83:31.md) |
| [وَفَاكِهَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/siga/%D9%88%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%83%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | وَفَاعِلَةً | Ve yemiş | 1 | 1 | [80:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/80:31.md) |
| [وَفَوَاكِهَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/siga/%D9%88%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%83%D9%90%D9%87%D9%8E.md) | وَفَوَاعِلَ | Ve yemişler | 1 | 1 | [77:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/77:42.md) |

## Mücavir kökler — 29 mücavir (48 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 18 · Hurma ağacıdır
2. [شهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · “Şeğefe” yağmur alan yüksek dağ demektir
3. [أبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ebbe bol otu bulunan, hayvanların o tarafa yönlendikleri…
4. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 11 · Kesr(sin ile) kırık demektir
5. [شغل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%BA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Şe’iile” tutuşturulmuş fitil, “şu’le” “şe’iile”nin verdiği…
6. [كمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Tomurcuk demektir
7. [رمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Nar meyvesi veya ağacı demektir
8. [حطم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hutame : Kuru ot demektir
9. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
10. [عنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · E’nab, Üzüm asması demektir
11. [وكأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Vika” arkalık, sırtın yaslandığı şeydir
12. [لحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Et
13. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ekel pas demektir
14. [نشأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Neş’et” sürgün, filiz demektir
15. [جحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cehennem tuğlanın pişirildiği fırındır
16. [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kiriş demektir
17. [ظلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Gölge demektir
18. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İçecek
19. [كرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Üzüm salkımıdır
20. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Bahçe demektir
21. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
22. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
23. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Sahip
24. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hilal yeni ay demektir
25. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
26. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
27. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayr : At sürüsü demektir
28. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
29. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فكه |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md), [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md), [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md), [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Temel gıda dışındaki lezzetli, tatlı, neşe ve haz veren yemiş; hoşa giden tatlılık |
| Çekirdek Özet 2 | Cennet nimetlerinin sunduğu katıksız sevinç, refah sevinci ve zihni/ruhi haz hali |
| Çekirdek Özet 3 | İhtiyaç sınırını aşan saf lütuf, neşeli sohbet ve varoluşsal doygunluk |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel meyveye indirgeyerek psikolojik tatmin, neşe ve mizahi zarafet boyutunu dışarıda bırakmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فك | Bir şeyi yerinden ayırma, düğümü veya bağı çözme, serbest bırakma ve ferahlatma; bu çekirdek [فكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%83.md) kökünde bağı çözmek, [فكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D8%B1.md) kökünde zihni bağlardan kurtararak serbestçe dolaştırmak anlamındadır. | ه | Çözülme ve serbest kalma eylemine nefes alma, göğsün genişlemesi, neşe ve hoşlanma boyutu eklenerek lezzet alma, sevinç duyma ve hoş meyvelerle neşelenme anlamına daralmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Ağzın açılması, tat alma organının devreye girmesi ve tebessüm hareketi. |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | İkram edilen hoş bir nesneyi avuç içine alma, tutma ve kendine mal etme. |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Rahat bir nefes alma, göğsün ferahlaması, neşeyle dışa vurulan sevinç ve canlılık. |
| فكه | Ağzın tat alıp tebessümle açılması, avucun güzel bir nesneyi kavraması ve ruhun ferahlayarak sevinçle dışa taşması | Lezzetli bir yemişin ağızda tat bırakması ve insanın içini neşelendirip mizah ve sevince yöneltmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Temel beslenmenin ötesinde nefse hoş gelen, tatlı, lezzetli ve taze yemiş; ayrıca sağmal hayvanın bahar otlarıyla beslenip sütünün en lezzetli, kıvamlı ve tatlı hale gelmesi (أَفْكَهَتِ النَّاقَةُ). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Sakhr b. Amr b. eş-Şerîd kış rüzgarlarında konuklarını cömertçe ve güler yüzle ağırlamasını överken kökü neşeli, güler yüzlü ve cana yakın tavrı nitelemek üzere şöyle kullanır: فَكِه العَشِيِّ إِذَا تَأَوَّبَ رَحْلَهُ / رَكْبُ الشِّتَاءِ مُسَامِحٌ بِالمَيْسِرِ |
| Erken Arapça kullanım | Kişinin dostlarıyla tatlı, zarif ve güler yüzlü sohbetine, latife ve şakalaşmasına (مُفَاكَهَة) denilmiştir. Bir kimsenin başkalarının gıybetinden veya sözlerinden keyif alması da (تَفَكَّهَ بِعِرْضِ فُلَانٍ) şeklinde ifade edilmiştir. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça kök فكه Sami dil ailesinin Güney-Batı kolunda belirgin biçimde lezzet, tatlı yemiş, neşeli tavır ve şakalaşma semantik alanında yoğunlaşmıştır. Klasik Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Süryanice) temel meyve kavramı genel olarak [فرا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%A7.md) veya [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md) kökleriyle karşılanırken, فكه kökünün fonetik olarak benzer türevleri bazı diyalektlerde hafif yiyecekler veya tatlı atıştırmalıklar bağlamında izlenir. Kökün asli semantik çekirdeği beslenmek için zorunlu olan temel buğday ve katık türü gıdalar değil; nefsin hoşuna giden, keyif ve ferahlık veren tatlı ve lüks yiyeceklerdir. Arapçada bu somut çekirdek zihinsel ve sosyal alana taşınarak latife, şaka, neşe ve güler yüzlülük anlamlarını kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Tatlı yemişten iç ferahlığına ve latifeli sohbete geçiş | Açlığı gidermek için değil lezzet almak için tüketilen yiyecek, dilde mizaha ve neşeli insana ad olmuştur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde lezzetli gıda ve neşe kökü | Kuzeybatı Sami dillerinde sınırlı izleri görülmekle birlikte Güneybatı Sami sahasında zevk veren gıda ve tavır anlamında korunmuştur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir bir Afro-Asyatik dışı bağ tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فكه | Anlamlı | Hoş yemiş, tatlılık, neşe ve latife | Temel besin dışı tatlı yemiş ve güler yüzlü neşeli tavır. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [فهك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%83.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez. |
| [كفه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%87.md) | Anlamlı | Geri çevirmek, menetmek, yönünü değiştirmek | Bir şeyi veya kimseyi amacından geri döndürmek. | Kur'an'da geçmez. |
| [كهف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%87%D9%81.md) | Anlamlı | Sığınak, dağ kovuğu, barınak | Dağda sığınılan geniş oyuk ve mağara. | Kur'an'da geçer; barınma yönüyle فكه kökünün dış dünyaya açılan neşeli haline zıt bir içe çekilmeyi barındırır. |
| [هفك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%81%D9%83.md) | Anlamlı | Yalan söylemek, akılsızca konuşmak, yıkılmak | Boş ve asılsız söz sarf etmek veya bir yapının çökmesi. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'mel kaydı vardır. |
| [هكف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%83%D9%81.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; mühmel kabul edilir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فكه | Merkez | Lezzet, tatlı yemiş ve neşe | Asli besin ihtiyacının ötesindeki saf zevk, neşeli refah ve tatlı meyve. | Bedeni ve ruhu ferahlatan lezzet ve sevinç. |
| [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md) | Komşu | Ürün, hasılat, genel meyve | Ağacın veya emeğin ortaya koyduğu her türlü faydalı netice; lezzet şartı yoktur. | Genel mahsul ve verim. |
| [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) | Komşu | Yiyecek, beslenme, tat | Açlığı gidermek veya gıdalanmak amacıyla yenilen her şey. | Biyolojik devamlılığı sağlayan temel gıda. |
| [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) | Komşu | Nasip, bağış, geçimlik | Canlıya bahşedilen maddi ve manevi her türlü pay ve nimet. | Varoluşsal ve hukuki pay. |
| [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) | Komşu | Nimet, bolluk, refah | Hayatın kolaylaşması, konfor ve iyilik hali. | Genel iyilik ve lütuf durumu. |
| [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) | Zıt | Şiddet, darlık, çetinlik ve azap | Neşenin, lezzetin ve tatlılığın tamamen yok olduğu sıkıntı ve felaket hali. | Acı, sıkıntı ve yıkım. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فكه | Tatlı yemiş, neşe, şaka | Hem tatlı meyveyi hem de insandaki sevinç, şaka ve zevk alma halini kapsar. | Kesin |
| Latince | fructus, deliciae, facetia | Meyve, zevk ve zarafet/nükte | Fructus somut meyve boyutunu, deliciae zevk boyutunu, facetia ise kökün mufakehe türevi olan nükteli sohbeti karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | fruit, relish, merriment | Meyve, lezzet alma ve neşelenme | Fruit sadece botanik ürünü verirken relish lezzeti, merriment kökün nefsi tatmin eden neşe boyutunu karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Frucht, Ergötzen, Scherz | Meyve, zevk duyma ve şaka | Ergötzen kökün lezzetle keyiflenme boyutunu, Scherz latifeli sohbet boyutunu taşır. | Güçlü |
| Fransızca | fruit, délices, badinage | Meyve, haz ve latife/hoş sohbet | Délices kökteki lezzeti, badinage ise şakalaşma ve neşeli sohbet yönünü aktarır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَاكِهَةٌ / فَوَاكِهُ | Cennet nimetleri; tatlı, nefis yemişler | Ahiret mükafatı ve cennet ehlinin lezzeti (Yâsîn [36:57](https://lisan.digital/tr/ayet/36:57.md), Rahmân [55:11](https://lisan.digital/tr/ayet/55:11.md), Vâkı‘a [56:20](https://lisan.digital/tr/ayet/56:20.md)). |
| فَاكِهُونَ / فَاكِهِينَ | Neşeli, sevinçli, zevk içinde olanlar | Cennet ehlinin nimetler karşısındaki huzur, mutluluk ve refah hali (Yâsîn [36:55](https://lisan.digital/tr/ayet/36:55.md), Tûr [52:18](https://lisan.digital/tr/ayet/52:18.md)). |
| فَكِهِينَ | Kibirli bir neşeyle alay edenler, şımarıklar | İnkarcıların dünyada müminlerle alay edip şımarıkça gülüşmeleri (Mutaffifîn [83:31](https://lisan.digital/tr/ayet/83:31.md)). |
| تَفَكَّهُونَ | Pişmanlık duymak, şaşırıp kalmak, ah vah etmek | Ekinleri kuruyan inkarcıların çaresizlik içinde dövünmesi (Vâkı‘a [56:65](https://lisan.digital/tr/ayet/56:65.md); zıt anlam/tefennün bağlamı). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret nimetlerinin mahiyeti | Cennetteki yemişlerin dünyadakilerle sadece isim benzerliği mi yoksa mahiyet benzerliği mi taşıdığı; hazların cismani ve ruhi boyutu. | Ebedi lezzet ve kederden arınmış saf sevinç hali. |
| Fıkıh | Yemin kefareti ve vakıf hükümleri | Bir kimse meyve yememeye yemin ettiğinde yaş üzüm, hurma veya nar yerse yeminini bozmuş olur mu tartışması (Ebû Hanîfe ile talebeleri arasındaki ihtilaf). | Temel gıda sayılan meyveler ile sırf tatlılık ve keyif için tüketilen yemiş ayrımı. |
| Tefsir | Rahmân [55:68](https://lisan.digital/tr/ayet/55:68.md) ve Vâkı‘a [56:65](https://lisan.digital/tr/ayet/56:65.md) tefsiri | فكه kelimesinin hurma ve nardan ayrı zikredilmesinin atf-ı hâs ale’l-âm kuralı mı yoksa mahiyet farkı mı olduğu; ayrıca tefekkehûn ifadesinin tefennüm (pişmanlık) ile ilişkisi. | Dilsel üslup, zevk alma ve şaşkınlık/hüzün zıtlığı. |
| Hadis | Peygamber’in şakalaşması ve meyve duaları | Hz. Peygamber’in latifeleri (mufâkehe) ve turfanda meyve gördüğünde yaptığı bereket duaları. | Doğruluktan ayrılmayan neşeli zarafet ve nimet şükrü. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret mükafatı ve şükür | Lütuf ve haz nimeti | Kulluk gayretinin ötesinde ilahi cömertliğin tescili | İnsana sadece yaşaması için gereken gıda değil, kalbini ve damağını sevindirecek ikramlar sunulması. | Kesin |
| İlmi | Semantik ve kavramsal tahlil | Estetik ve lüks kavramı | İhtiyaç ile doyum arasındaki farkın tespiti | Biyolojik zorunluluk olan rızık ile estetik haz kaynağı olan fakihe arasındaki sınırın çizilmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal refah ve tebaa ilişkisi | Huzur ve şenlik ortamı | Toplumun baskıdan arınıp güler yüzlü hale gelmesi | İktidarın halka yalnızca asgari güvenlik değil, ferahlık ve neşe içinde yaşama imkanı sağlaması. | Muhtemel |
| İktisadi | Tüketim kalıpları ve pazar dengesi | İkincil/lüks tüketim malları | Temel ihtiyaç mallarından ayrışan konfor ekonomisi | Açlığı gideren hububat pazarından farklı olarak keyif, zevk ve ziyafet sektörünün oluşumu. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Artı değer, aşırı doyum ve fazlalık enerjisi | Temel termodinamik dengenin veya taban enerji seviyesinin üzerindeki serbest enerji; sistemin sadece varlığını sürdürmeyip fazladan salınım ve ışıma yapabilmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Boş zaman ve estetik haz teorisi | İnsanın hayatta kalma mücadelesini aşıp sanat, felsefe, nükte ve oyuna yöneldiği serbest bilinç ve refah evresi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca manav tezgahındaki yaş meyveye (veya yerel olarak elmaya) indirgemek; kelimenin taşıdığı sevinç, şakalaşma, nükte ve nefis ziyafet anlamlarını göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök yalnızca yenen bir nesne değil; cennet ehlinin iç dünyasındaki taşkın neşe, refah içinde sevinç duyma hali ve inkarcıların şımarıkça alaycılığı olarak da yer alır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cennet tasvirlerini kaba bir beslenme eylemine indirgemek; ayetlerdeki yüksek psikolojik tatmin, zarafet, şenlik ve neşe atmosferini kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın nimet tasavvurunun sadece açlığı gidermek gibi biyolojik bir zorunlulukla sınırlı olmadığını; estetik, lezzet, zihni haz ve sevinç gibi insani duyguları da ihya ettiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cennet nimetlerinin sayıldığı Yâsîn, Rahmân, Vâkı‘a, Duhan ve Tûr surelerindeki ayetler ile inkarcıların psikolojisini anlatan Mutaffifîn suresinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini hayatı ve ahiret inancını sadece kuru bir disiplin, korku ve asgari ihtiyaç giderme zanneden zühd anlayışını düzeltir; meşru lezzetin ve neşenin ilahi bir ikram olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Açlığı giderme amacının ötesinde, damağa tatlılık ve lezzet veren taze yemiş.
- Soyut anlam: İç ferahlığı, neşeli sohbet, latife, refahın getirdiği güler yüzlülük ve derin psikolojik doyum.
- Sistematik karşılık: Asgari hayatta kalma sınırını aşan saf ilahi lütuf, estetik tüketim ve varoluşsal sevinç dengesi.
- LaTeX modeli: $$S = B + \Delta L \quad \text{veya doğrudan sembolik olarak} \quad \Phi = N_0 + \Delta H$$ $$\Delta H \to \Psi^+ \implies \Omega$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $N_0$ zorunlu temel besin ve varoluşsal asgari ihtiyacı temsil eder. $\Delta H$ bu temel ihtiyacın üzerine eklenen saf lezzet ve fazlalık lütfudur (fakihe). Bu ek girdi ($\Delta H$), bireyin iç dünyasında pozitif duygu durumuna ve ferahlığa ($\Psi^+$) dönüşür. Neticede sistem, neşeli ve tam tatmine ulaşmış mükemmel bir refah ve sevinç durumunu ($\Omega$) meydana getirir.

## Geçtiği ayetler (19 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%83%D9%87/occurrences?meal=IK

### [Müminun 23:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/23:19.md) — فَوَاكِهُ

فَأَنْشَأْنَا لَكُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ لَكُمْ فِيهَا فَوَاكِهُ كَثِيرَةٌ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ

Meal (IK): Onunla sizin için hurmalıklardan, üzümlüklerden nice bağlar ve bahçeler yaptık ki içlerinde sizin için bir çok yemişler vardır. Onlardan yersiniz

### [Yasin 36:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/36:55.md) — فَاكِهُونَ

إِنَّ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فَاكِهُونَ

Meal (IK): Muhakkak ki bugün cennet ashabı bir meşguliyet içinde mutlu ve sevinçlidirler.

### [Yasin 36:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/36:57.md) — فَاكِهَةٌ

لَهُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ

Meal (IK): Orada meyveler onlarındır. Ve her istedikleri kendilerinindir.

### [Saffat 37:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/37:42.md) — فَوَاكِهُ

فَوَاكِهُ وَهُمْ مُكْرَمُونَ

Meal (IK): Ve meyveler. Onlar, ikram edilenlerdir;

### [Sad 38:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/38:51.md) — بِفَاكِهَةٍ

مُتَّكِئِينَ فِيهَا يَدْعُونَ فِيهَا بِفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرَابٍ

Meal (IK): Orada tahtlara yaslanmış olarak birçok meyveler ve içecekler isterler.

### [Zuhruf 43:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/43:73.md) — فَاكِهَةٌ

لَكُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْهَا تَأْكُلُونَ

Meal (IK): Orada sizin için meyveler vardır. Ve onlardan yersiniz.

### [Duhan 44:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/44:27.md) — فَاكِهِينَ

وَنَعْمَةٍ كَانُوا فِيهَا فَاكِهِينَ

Meal (IK): Zevk ve safa sürdükleri nimetleri de.

### [Duhan 44:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/44:55.md) — فَاكِهَةٍ

يَدْعُونَ فِيهَا بِكُلِّ فَاكِهَةٍ آمِنِينَ

Meal (IK): Orada emniyet içerisinde her meyveyi isteyebilirler.

### [Tur 52:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/52:18.md) — فَاكِهِينَ

فَاكِهِينَ بِمَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ وَوَقَاهُمْ رَبُّهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ

Meal (IK): Rabblarının kendilerine verdikleriyle mutlu olarak. Rabbları onları cehennem azabından da korumuştur.

### [Tur 52:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/52:22.md) — بِفَاكِهَةٍ

وَأَمْدَدْنَاهُمْ بِفَاكِهَةٍ وَلَحْمٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ

Meal (IK): Onlara, diledikleri meyve ve etten bol bol vermişizdir.

### [Rahman 55:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/55:11.md) — فَاكِهَةٌ

فِيهَا فَاكِهَةٌ وَالنَّخْلُ ذَاتُ الْأَكْمَامِ

Meal (IK): Onda meyveler, salkımlı hurma ağaçları;

### [Rahman 55:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/55:52.md) — فَاكِهَةٍ

فِيهِمَا مِنْ كُلِّ فَاكِهَةٍ زَوْجَانِ

Meal (IK): İkisinde de her tür meyveden çift çift vardır.

### [Rahman 55:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/55:68.md) — فَاكِهَةٌ

فِيهِمَا فَاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ

Meal (IK): İkisinde de meyveler, hurma ve nar vardır.

### [Vakıa 56:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/56:20.md) — وَفَاكِهَةٍ

وَفَاكِهَةٍ مِمَّا يَتَخَيَّرُونَ

Meal (IK): Beğenecekleri meyveler,

### [Vakıa 56:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/56:32.md) — وَفَاكِهَةٍ

وَفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ

Meal (IK): Bir çok meyve,

### [Vakıa 56:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/56:65.md) — تَفَكَّهُونَ

لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطَامًا فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ

Meal (IK): Dilersek Biz, onu çörçöp yaparız da şaşar kalırsınız.

### [Mürselat 77:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/77:42.md) — وَفَوَاكِهَ

وَفَوَاكِهَ مِمَّا يَشْتَهُونَ

Meal (IK): Ve canlarının istediğinden meyveler.

### [Abese 80:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/80:31.md) — وَفَاكِهَةً

وَفَاكِهَةً وَأَبًّا

Meal (IK): Meyve ve mer’a.

### [Mutaffifun 83:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/ayet/83:31.md) — فَكِهِينَ

وَإِذَا انْقَلَبُوا إِلَى أَهْلِهِمُ انْقَلَبُوا فَكِهِينَ

Meal (IK): Ailelerinin yanına döndüklerinde, eğlenerek dönerlerdi.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Fakihe Elma demektir. Sonra meyve anlamında kullanılmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والكاف والفاء معهما
ك ه ف، ف ك ه مستعملان فقط
كهف:
الكَهْفُ: كالمَغارةِ في الجَبَلِ إلاّ أَنَّه واسعٌ، فإذا صَغُر فهو غارٌ، وجمعُه: كهوف. قال:
وكنتَ لهم كَهْفاً حصيناً وجُنَّةٌ		يؤول إليها كَهْلُها ووَليدُهـا
فكه:
الفاكهةُ قد اختُلِفَ فيها، فقال بعضُ العُلَماءِ: كلّ شيءِ قد سُمّي في القرآن من الثِّمار، نحو العنب، والرّمّان فإنّا لا نُسّميه فاكهةً، ولو حَلَفَ أن لا يأكل فاكهةً فأَكَلَ عِنَباً ورُمّاناً لم يكنْ حانثاً. وقال آخرون: كلُّ الثّمارِ فاكهةٌ، وإنّما كرّر في القرآن فقال عز وجل: "فيهما فاكهة ونخلٌ ورُمّان"، لتفضيل النَّخْل والرُّمّان على سائر الفواكه. وذلك أسلوب اللّغة العربية، كما قال تعالى: "وإذْ أخذنا من النّبيّين ميثاقَهم ومنك ومن نُوحٍ وإبراهيمَ وموسَى وعيسَى بنِ مَرْيَمَ" وكرّر هؤلاءِ للتفضيلِ على النّبيّينَ، ولم يَخْرُجوا منهم وقال من خالف: لو كانا فاكهةً ما كُرِّرا.
وفكَّهْتُ القومَ بالفاكهةِ تفكيها، وفاكَهْتُهم مُفاكَهَةً بمُلَحِ الكلامِ والمُزاحِ، والاسم: الفكيهةُ والفُكاهةُ.
وتفكَّهْنا من كذا، أي: تَعَجَّبنا، ومنه قولُه تعالى: "فَظَلْتُمْ تَفَكَّهونَ"، أي: تَعَجَّبونَ.
وقوله عزّ وجلّ: "فاكِهينَ بما آتاهم ربُّهم" أي: ناعمينَ مُعْجَبينَ بما هم فيه، ومَنْ قرأ فَكْهينَ فمعناه: فرحين، ويُختار ما كان لأهل الجنّة: فاكهينَ، وما كان لأهل النّار: فَكِهينَ، أي: أَشْرينَ بَطِرينَ.
والفُكاهةُ: المُزاحُ، والفاكِهُ: المازحُ. ويقال في قوله تعالى: "فظَلْتُمْ تفكَّهونَ": تَنَدَّمونَ.
وأَفكَهَتِ النّاقةُ إذا رأيت في لَبَنِها خثُوُرةً قبلّ أن تَضَعَ فهي: مُفْكِهٌ.
والفَكِهُ: الطّيّبُ النَّفْس.

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **الكاف** ve **الفاء** onlarla birlikte

**ك ه ف**، **ف ك ه** yalnızca kullanılmıştır

**كهف**:
**الكَهْفُ**: dağdaki mağara gibidir; ancak o geniştir; küçülürse o **غار**’dır; çoğulu: **كهوف**. Dedi ki:
Ve sen onlar için sağlam bir **كَهْف** ve bir siper idin		ona onun yaşlısı ve çocuğu sığınır

**فكه**:
**الفاكهةُ** hakkında ihtilaf edilmiştir; bazı âlimler dedi ki: Kur’ân’da meyvelerden adı anılan her şey, örneğin **العنب** ve **الرّمّان**; biz ona **فاكهة** demeyiz; eğer **فاكهة** yemeyeceğine yemin etse de **عِنَباً** ve **رُمّاناً** yese, yeminini bozmuş olmaz. Başkaları dedi ki: bütün meyveler **فاكهة**’dır; Kur’ân’da ancak tekrar etti; Aziz ve Celil şöyle dedi: "فيهما فاكهة ونخلٌ ورُمّان"، **النَّخْل** ve **الرُّمّان**’ı diğer meyvelere üstün kılmak için. Bu, Arap dilinin üslubudur; nitekim Yüce Allah dedi ki: "وإذْ أخذنا من النّبيّين ميثاقَهم ومنك ومن نُوحٍ وإبراهيمَ وموسَى وعيسَى بنِ مَرْيَمَ" ve bunları peygamberlere üstün kılmak için tekrar etti; onlardan çıkmış olmadılar. Muhalefet eden dedi ki: ikisi **فاكهة** olsaydı tekrar edilmezdi.

Ve **فكَّهْتُ** kavmi **بالفاكهةِ** ile **تفكيها** (eğlendirdim); ve **فاكَهْتُهم** onları sözün nükteleri ve şaka ile **مُفاكَهَةً** (mülâtafa ettim); isim: **الفكيهةُ** ve **الفُكاهةُ**.

Ve **تفكَّهْنا** şundan, yani: şaşırdık; ondan Yüce’nin sözü: "فَظَلْتُمْ تَفَكَّهونَ"، yani: şaşırıyorsunuz.

Ve Aziz ve Celil’in sözü: "فاكِهينَ بما آتاهم ربُّهم" yani: içinde bulundukları şeye nimet içinde, hayran kimseler; kim **فَكْهينَ** okursa, manası: sevinçli kimseler; cennet ehli için olan: **فاكهينَ**, ateş ehli için olan: **فَكِهينَ** seçilir; yani: azgın, şımarık.

Ve **الفُكاهةُ**: şaka; **الفاكِهُ**: şaka yapan. Ve Yüce’nin sözü "فظَلْتُمْ تفكَّهونَ" hakkında denir: pişman oluyorsunuz.

Ve **أَفكَهَتِ** deve; doğurmadan önce sütünde bir pıhtılaşma gördüğünde; o: **مُفْكِهٌ**’dir.

Ve **الفَكِهُ**: gönlü hoş olan.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفاكِهَةُ معروفةٌ، وأجناسها الفَواكِهُ. والفاكِهانيُّ بالضم: الذي يبيعها. والفُكاهَةُ بالضم: المُزاحُ. والفَكاهَةُ بالفتح: مصدر فَكِهَ الرجلُ بالكسر، فهو فَكِهٌ، إذا كان طيِّب النفس مَزَّاحاً. والفَكِهُ أيضاً: الأشِرُ البَطِرُ. وقرئ: "ونَعْمةٍ كانوا فيها فَكِهينَ"، أي أشرين. و"فاكِهينَ" أي ناعمين. والمُفاكَهَةُ: الممازحة. وتَفَكَّهَ: تَعَجَّبَ، ويقال تَنَدَّم. قال تعالى: "فَظَلْتُمْ تَفَكَّهونَ" أي تَندمون. وتَفَكَّهْتُ بالشيء: تَمَتَّعْتُ به. أبو زيد: أفْكهَتِ الناقة، إذا دَرَّت عند أكل الربيع قبل أن تضع، فهي مُفْكِهَةٌ.

##### Türkçe

**الفاكِهَةُ** bilinen (şey)dir; türleri **الفَواكِهُ**’dir. **الفاكِهانيُّ** (ötre ile): onu satan kimsedir. **الفُكاهَةُ** (ötre ile): şakadır. **الفَكاهَةُ** (fetha ile): **فَكِهَ** (kesre ile) adamın masdarıdır; o hâlde o **فَكِهٌ**’dir; nefsi hoş, şakacı olduğunda. **الفَكِهُ** ayrıca: azgın, şımarık (kimsedir). Ve şöyle okunmuştur: “ونَعْمةٍ كانوا فيها **فَكِهينَ**”، yani azgınlar. Ve “**فاكِهينَ**” yani nimet içinde olanlar. **المُفاكَهَةُ**: şakalaşmadır. **تَفَكَّهَ**: şaşırdı; ve “pişman oldu” denir. Yüce Allah dedi ki: “فَظَلْتُمْ **تَفَكَّهونَ**” yani pişman oluyorsunuz. “**تَفَكَّهْتُ** bir şey ile”: onunla zevklendim. Ebû Zeyd: **أفْكهَتِ** deve; bahar otunu yemesi sırasında, doğurmadan önce süt verdiğinde; o hâlde o **مُفْكِهَةٌ**’dir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ك ف
فكه ، كهف ، هفك ، كفه : مستعملة .
فكه : قال الليث : الفاكهة قد اختُلف فيها ، فقال بعض العلماء : كلُّ شيء قد سُمِّي من الثمار في القرآن نحو العِنَب والرُّمّان فإنَّا لا نسمّيه فاكهة . قال : ولو حَلَف أنْ لا يأكل فاكهةً فأكل عِنَباً ورُمَّاناً لم يكن حانثاً .
وقال آخرون : كلُّ الثِّمارِ فاكهة وإنَّما كُرِّر في القرآن فقال جلّ وعزّ : ( تُكَذِّبَانِ فِيهِمَا فَاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ ) ( الرَّحمان : 68 ) لتفضيل النّخْل والرُّمّان على سائر الفواكِه .
ومِثله قول الله جلّ وعزّ : ( الْكِتَابِ مَسْطُوراً وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّيْنَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِن نُّوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِّيثَاقًا غَلِيظاً ) ( الأحزَاب : 7 ) فكرّر هؤلاء للتفضيل على النبيِّين ولم يخرجوا منهم .
قلتُ : وما علمتُ أحداً من العَرب قال في النَّخيل والكُرومِ وثِمارِهما إنّها ليست من
الفاكهة ، وإنما شذّ قولُ النُّعمان بنِ ثابت في هذه المسألة عن أَقاويل جماعةِ فقهاء الأمصار لقلِّةِ عِلْمه كان بكلامِ العَرب وعِلم اللغة وتأويلِ القرآن العربيّ المبين . والعربُ تَذكُر الأشياءَ جُملةً ثمَّ تخصُّ منها شيئاً بالتَّسْمية تنبيهاً على فضْلٍ فيه .
قال الله جلّ وعزّ : ( مَن كَانَ عَدُوًّا لّلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ ) ( البَقَرَة : 98 ) فمن قال إنَّ جِبريل وميكال ليسا من الملائكة لإفراد الله إيَّاهما بالتّسمية بعد ذِكر الملائكة جملة فهو كافر ؛ لأن الله نص على ذلك وبيَّنه ، وكذلك من قال إن ثمر النخل والرمان ليس من الفاكهة : لإفراد الله إياهما بالتسمية بعد ذكر الفاكهة جملةً فهو جاهل ، لأن الله وإنْ أفرَدَهما بالتّسمِية فإنه لم يُحرِجهما من الفاكهة ، ومن قال : إنَّهُما ليسا من الفاكهة فهو خلافُ المعقول ، وخلاف ما تَعرفُه العرب .
وقال الليث : فَكَّهْتُ القومَ تفكِيهاً بالفاكهة . قال : وفاكَهْتُ القومَ مُفاكَهةً بمُلَح الكلام والمُزاح ، والاسم الفَكِيهةُ والفاكهة .
وتقول : تفكَّهْنا من كذا وكذا : تَعَجَّبْنَا .
ومنه قولُ الله : ( حُطَاماً فَظَلْتُمْ ) ( الواقِعَة : 65 ) أي تَعَجَّبون .
قال : وقولُ الله جلّ وعزّ : ( وَنَعِيمٍ فَاكِهِينَ بِمَآ ءَاتَاهُمْ رَبُّهُمْ وَوَقَاهُمْ ) ( الطُّور : 18 ) أي ناعمين مُعجبين بما هم فيه ، ومَنْ قرأ ( فَكِهِينَ ) فمعناه فَرِحِين .
قال : وسمعتُ أهلَ التفسيرِ يَختارُون ما كان في وصف أهل الجَنَّة فاكِهين ، وما كان من وَصْف أهل النّار فَكِهين ، يعني أَشرينَ بَطرين .
وقال الفرّاء في قول الله جلَّ وعزّ في صفة أهل الجنّة : ( الْجَنَّةِ اليَوْمَ فِى ) ( يس : 55 ) بالألف ، ويقرأ ( فَكِهون ) وهي بمنزلة حَذرُون وحاذِرُون . قلتُ : لمَّا قرىء بالحرفين في صفة أهل الجنّة علم أَنَّ معناهما واحد .
وقال الفرّاءُ في قوله تعالى : ( تَعْمَلُونَ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِى جَنَّاتٍ وَنَعِيمٍ ) ( الطور : 17 ، 18 ) قال : مُعجبين بما آتاهم ربُّهم .
وقال الزجّاج : قُرِىء ( فكهين ) و ( فَاكهين ) ( الطُّور : 18 ) جميعاً والنَّصب على الحال ، ومعنى ) وَنَعِيمٍ فَاكِهِينَ بِمَآ ءَاتَاهُمْ رَبُّهُمْ وَوَقَاهُمْ ) ( الطُّور : 18 ) : أي معجَبين بما آتاهم ربُّهم .
وقال أبو عُبَيدة : تقول العرب للرجل إذا كان يَتفكَّه بالطعام أو بالفاكهة أو بأعراضِ الناس : إنَّ فلاناً لَفِكَه بكذا وكذا ، وأنشد قوله :
فكِه إلى جَنْبِ الخِوَانِ إذا غَدَتْ
نَكْبَاءُ تَقْطع ثابِتَ الأطنابِ
وقال أبو عُبَيد : قال أبو زيد : الفَكِهُ : الطَّيِّبُ النَّفْس الضَّحُوك .
وقال شمر : قال أبو زيد : رَجُلٌ فَكِهٌ وفاكِهٌ وفَيْكَهَانٌ ، وهوَّ الطيِّبُ النّفس المَزَّاح . وأنشد :
إذا فَيْكَهَانٌ ذو مُلاَء وَلِمَّةٍ
قليل الأذَى فيما يرى الناسُ مُسلِمُ
قال : وفاكَهتُ : مازحت .
قال أبو عُبَيد في حديث زيدِ بنِ ثابت : إنّه كان من أفْكَه الناس إذا خَلاَ مع أَهْلِه .
قال : الفاكِه ههنا : المازح ، والاسمُ الفُكاهة . والفاكِه أيضاً : النّاعم في قوله : ( الْجَنَّةِ اليَوْمَ فِى ) ( يس : 55 ) والفَكِهُ : المعجب .
وقال الفرّاء في قول الله : ( حُطَاماً فَظَلْتُمْ ) ( الواقِعَة : 65 ) أي تتعجّبون مما نَزل بكم في زَرْعِكم . قال : ويقال معنى ) فَظَلْتُمْ ( تَنَدَّمون وكذلك تفكّنون ، وهي لُغةٌ لِعُكْل .
وقال أبو معاذ النَّحوِيّ : الفاكِه الذي كَثُرَت فاكهتُه ، والفَكِه : الذي يَنالُ من أعراض الناس .
وقال الفرَّاء في ( المصادر ) : الفَكِه : الأشِر والفاكِهةُ : من التفكه .
أبو عُبَيد ، عن أبي زيدٍ قال : المُفْكِه من النُّوق : التي يُهَرَاقُ لَبَنُهَا عند النِّتاج قبل أن تَضَعَ وقد أَفْكَهَتْ .
وقال شمِر : ناقة مُفْكِهَةٌ ومُفْكِهٌ ، وذلك إذا أَقْرَبَتْ فاستَرْخَى صَلَوَاها وعَظُم ضَرْعُها ودَنَا نِتاجُها .
وقال الأَحوَصُ :
بَنِي عمِّنا لا تَبعثوا الْحَرْبَ إنّني
أَرَى الحَربَ أَمْسَتْ مُفْكِهاً قد أَصَنَّتِ
قال شمِر : أصنَّت : استرخَى صَلَواها ودنا نِتاجُها . وأنشد :
مُفْكِهةٌ أدْنَتْ على رأسِ الوَلَدْ
قد أقْرَبتْ نَتْجاً وحان أنْ تَلِدْ
أي حان وِلادُها . قال : وقومٌ يَجعلون الْمُفْكِهَةَ مُقرِباً من الإبل والخَيل والحُمُر والشاء وبعضُهم يَجعلُها حين اسْتبان حَمْلُها ، وقومٌ يَجعلون المفْكِهَ والدَّافعَ سواء .
وقال غيرُه : تركتُ القومَ يتفكّهون بفلانٍ أي يَغْتابونه ويتناوَلُون منه .
ويقال للمرأة : فَكِهَةٌ وللنساءِ فَكِهَاتٌ ، وتصغر فُكَيْهَةٌ .
كهف : قال الليث : الكَهْف كالمَغَارة في الجَبل إلاّ أَنَّه واسع ، فإذا صَغُرَ فهو غارٌ ، والجميعُ كُهوف .
ويقالُ : فلانٌ كَهفٌ لأهل الرِّيب : إذا كانوا يَلُوذُون به ، ويكون وَزَراً لهم يلجأُون إليه إذا رُوِّعُوا . وأُكْيَهِف : موضِعٌ ذكره أبو وَجْزَة فقال :
حتى إذا طَوَيا والليلُ مُعْتكِرٌ
من ذي أُكَيْهِف جزْع البان والأثَبِ
أراد الأثأب فترك الهمز .
كفه : أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ قال : الكافِه : رئيسَ العَسكر ، وهو الزُّوَيْر والعَمود والعِمادُ والعُمدة والعُمْدان .
قلتُ : وهذا حَرْفٌ غَريبٌ لا أحْفَظُه لغير ابن الأعرابيّ .
هفك : امرأةٌ هَيْفَكٌ : أي حَمْقَاء .
وقال عُجَيْر السَّلوليّ : أخبرني أبو بكر الإياديّ عن شمِر أنَّه أَنشَدَه لِعُجَيْر :
دَمَّتْهُما هَيْفَكٌ حَمْقاءٌ مُصْبِيَةٌ
لا تُتْبِعُ العين أشْقَاها إذا وَغَلا
ويقال : فلانٌ مُهفَّكٌ ومُؤَفَّكٌ ومُتَهفِّك وَمُفَنِّنٌ : إذا كان كثيرَ الخطأ وَالاختلاط .

##### Türkçe

ه ك ف
**فكه** ، **كهف** ، **هفك** ، **كفه** : kullanımdadır.

**فكه** : Leys dedi: **الفاكهة** hakkında ihtilaf edilmiştir; bazı âlimler dedi ki: Kur’ân’da üzümler ve narlar gibi meyvelerden adı anılmış her şey, biz ona **فاكهة** demeyiz. Dedi: Eğer **فاكهة** yememeye yemin etse de **عِنَباً** ve **رُمَّاناً** yese, yeminini bozmuş olmaz.

Diğerleri dedi ki: Bütün meyveler **فاكهة**dir; Kur’ân’da ancak tekrar edilmiştir. Yüce ve aziz olan şöyle dedi: ( تُكَذِّبَانِ فِيهِمَا فَاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ ) ( الرَّحمان : 68 ) hurma ağacını ve narı diğer meyvelere üstün kılmak için.

Bunun benzeri, Allah’ın yüce ve aziz olan şu sözüdür: ( الْكِتَابِ مَسْطُوراً وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّيْنَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِن نُّوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِّيثَاقًا غَلِيظاً ) ( الأحزَاب : 7 ); bunları peygamberlere üstün kılmak için tekrar etti; onları peygamberlerin dışına çıkarmadı.

Ben dedim: Araplardan, hurmalıklar ve bağlar ve ikisinin meyveleri hakkında, bunların **الفاكهة**den olmadığına dair söyleyen birini bilmedim. Ancak bu meselede Nu‘mân b. Sâbit’in sözü, Arapların sözüne, dil ilmine ve apaçık Arapça Kur’ân’ın te’viline bilgisinin azlığından dolayı, şehirlerin fakihleri topluluğunun sözlerinden ayrık kalmıştır. Araplar şeyleri topluca zikreder, sonra onlardan bir şeyi isimlendirme ile tahsis eder; onda bir fazilete dikkat çekmek için.

Allah yüce ve aziz olan dedi: ( مَن كَانَ عَدُوًّا لّلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ ) ( البَقَرَة : 98 ); kim, melekleri topluca zikrettikten sonra Allah’ın ikisini isimle ayırmasından dolayı Cibrîl ve Mîkâl’in meleklerden olmadığını söylerse kâfirdir; çünkü Allah buna nass getirmiş ve açıklamıştır. Aynı şekilde kim, meyveyi topluca zikrettikten sonra Allah’ın ikisini isimle ayırmasından dolayı hurma meyvesi ve narın **الفاكهة**den olmadığını söylerse cahildir; çünkü Allah ikisini isimle ayırmış olsa da ikisini **الفاكهة**den çıkarmamıştır. Kim “ikisi **الفاكهة**den değildir” derse, bu akla aykırıdır ve Arapların bildiğine aykırıdır.

Leys dedi: **فَكَّهْتُ** kavmi, meyve ile **تفكِيهاً**. Dedi: **وفاكَهْتُ** kavmi, sözün latifeleri ve şaka ile **مُفاكَهةً**; isim **الفَكِيهةُ** ve **الفاكهة**dir.

Ve dersin: **تفكَّهْنا** şundan şundan: şaşırdık.

Bundan, Allah’ın sözü: ( حُطَاماً فَظَلْتُمْ ) ( الواقِعَة : 65 ) yani şaşırıyorsunuz.

Dedi: Allah yüce ve aziz olanın sözü: ( وَنَعِيمٍ فَاكِهِينَ بِمَآ ءَاتَاهُمْ رَبُّهُمْ وَوَقَاهُمْ ) ( الطُّور : 18 ) yani içinde bulundukları şeye karşı nimet içinde, hayran kimseler. Kim ( فَكِهِينَ ) okursa, manası sevinçli kimselerdir.

Dedi: Tefsir ehlinin, cennet ehlinin vasfında **فاكِهين** olanı; cehennem ehlinin vasfında **فَكِهين** olanı seçtiklerini işittim; yani azgın, şımarık.

Ferrâ, Allah yüce ve aziz olanın cennet ehlinin sıfatında: ( الْجَنَّةِ اليَوْمَ فِى ) ( يس : 55 ) sözünde, elif ile (yani) okunduğunu söyledi; ( فَكِهون ) da okunur; bu, **حَذرُون** ve **حاذِرُون** menzilesindedir. Ben dedim: Cennet ehlinin sıfatında iki harfle okunduğunda, ikisinin manasının bir olduğu bilindi.

Ferrâ, şu sözü hakkında: ( تَعْمَلُونَ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِى جَنَّاتٍ وَنَعِيمٍ ) ( الطور : 17 ، 18 ) dedi: Rablerinin kendilerine verdiğine hayran kimseler.

Zeccâc dedi: ( فكهين ) ve ( فَاكهين ) ( الطُّور : 18 ) ikisi de okunmuştur; nasb hâl üzerinedir. Ve ( وَنَعِيمٍ فَاكِهِينَ بِمَآ ءَاتَاهُمْ رَبُّهُمْ وَوَقَاهُمْ ) ( الطُّور : 18 ) manası: yani Rablerinin kendilerine verdiğine hayran kimseler.

Ebû Ubeyde dedi: Araplar, adam yemekle yahut meyveyle yahut insanların ırzlarıyla **يَتفكَّه** ederse, “Şüphesiz falan, şundan şundan dolayı **لَفِكَه**tir” derler. Ve şu beyti okudu:
فكِه إلى جَنْبِ الخِوَانِ إذا غَدَتْ
نَكْبَاءُ تَقْطع ثابِتَ الأطنابِ

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: **الفَكِهُ**: gönlü hoş, güleç.

Şemmer dedi: Ebû Zeyd dedi: **رَجُلٌ فَكِهٌ** ve **فاكِهٌ** ve **فَيْكَهَانٌ**; o, gönlü hoş, şakacı kimsedir. Ve şu beyti okudu:
إذا فَيْكَهَانٌ ذو مُلاَء وَلِمَّةٍ
قليل الأذَى فيما يرى الناسُ مُسلِمُ

Dedi: **وفاكَهتُ**: şakalaştım.

Ebû Ubeyd, Zeyd b. Sâbit hadisi hakkında dedi: O, ehliyle baş başa kaldığında insanların en **أفْكَه** olanlarındandı.

Dedi: Burada **الفاكِه**: şakacı; isim **الفُكاهة**dir. **الفاكِه** ayrıca, şu sözdeki nimet içinde olan kimsedir: ( الْجَنَّةِ اليَوْمَ فِى ) ( يس : 55 ); **الفَكِهُ** ise hayran olandır.

Ferrâ, Allah’ın sözü: ( حُطَاماً فَظَلْتُمْ ) ( الواقِعَة : 65 ) hakkında dedi: yani ekininizde başınıza inene şaşırıyorsunuz. Dedi: ( فَظَلْتُمْ ) manası “pişman oluyorsunuz” da denir; aynı şekilde **تفكّنون** da; bu, **عُكْل**’ün bir lehçesidir.

Ebû Muâz en-Nahvî dedi: **الفاكِه**: **فاكهتُه** çoğalan; **الفَكِه**: insanların ırzlarından pay alan (dil uzatan).

Ferrâ, ( **المصادر** ) içinde dedi: **الفَكِه**: azgın; **الفاكِهةُ**: **التفكه**dendir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Develerden **المُفْكِه**: doğum sırasında, doğurmadan önce sütü akıtılan; ve **أَفْكَهَتْ**.

Şemmer dedi: **ناقة مُفْكِهَةٌ** ve **مُفْكِهٌ**; bu, yaklaştığında, iki sağrısı gevşediğinde, memesi büyüdüğünde ve doğumu yaklaştığında olur.

Ahvas dedi:
بَنِي عمِّنا لا تَبعثوا الْحَرْبَ إنّني
أَرَى الحَربَ أَمْسَتْ مُفْكِهاً قد أَصَنَّتِ

Şemmer dedi: **أصنَّت**: iki sağrısı gevşedi ve doğumu yaklaştı. Ve şu beyti okudu:
مُفْكِهةٌ أدْنَتْ على رأسِ الوَلَدْ
قد أقْرَبتْ نَتْجاً وحان أنْ تَلِدْ

Yani doğumu vakti geldi. Dedi: Bir topluluk, **الْمُفْكِهَة**yi develerden, atlardan, eşeklerden ve koyunlardan **مُقرِباً** (doğuma yaklaşmış) yapar; bazısı onu, gebeliği belirginleştiği zaman yapar; bir topluluk da **المفْكِه** ile **الدَّافع**ı bir sayar.

Başkası dedi: Kavmi, falanla **يتفكّهون** hâlinde bıraktım; yani onu gıybet ediyorlar ve ondan söz alıp götürüyorlar.

Kadına **فَكِهَةٌ**, kadınlara **فَكِهَاتٌ** denir; küçültmesi **فُكَيْهَةٌ**dur.

**كهف** : Leys dedi: **الكَهْف**, dağdaki mağara gibidir; ancak geniştir. Küçülürse **غارٌ**dur; çoğulu **كُهوف**tur.

Ve denir: Falan, şüphe ehli için **كَهفٌ**tur: ona sığınırlarsa; korkutulduklarında kendisine sığındıkları bir sığınak olur. **أُكْيَهِف**: Ebû Vecze’nin zikrettiği bir yerdir; şöyle dedi:
حتى إذا طَوَيا والليلُ مُعْتكِرٌ
من ذي أُكَيْهِف جزْع البان والأثَبِ

**الأثأب**i kastetti; hemzeyi terk etti.

**كفه** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الكافِه**: ordunun reisi; o, **الزُّوَيْر** ve **العَمود** ve **العِمادُ** ve **العُمدة** ve **العُمْدان**dır.

Ben dedim: Bu, İbnü’l-A‘râbî’den başkası için ezberlemediğim garip bir harftir.

**هفك** : **امرأةٌ هَيْفَكٌ**: yani ahmak.

Uceyr es-Selûlî dedi: Ebû Bekir el-İyâdî bana haber verdi; Şemmer’den, onun Uceyr’e ait olarak kendisine şu beyti okuduğunu:
دَمَّتْهُما هَيْفَكٌ حَمْقاءٌ مُصْبِيَةٌ
لا تُتْبِعُ العين أشْقَاها إذا وَغَلا

Ve denir: Falan **مُهفَّكٌ** ve **مُؤَفَّكٌ** ve **مُتَهفِّك** ve **مُفَنِّنٌ**: çok hata ve karışıklık sahibi olduğunda.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والكاف وما يثلثهما)
(فكل) الفاء والكاف واللام كلمةٌ واحدة، وهي الأفْكَل: الرِّعدة. ويقولون: لا يُبنَى منه فعل.‏
(فكن) الفاء والكاف والنون كلمةٌ واحدة، وهي التندّم، يقال تندّم وتفكَّنَ بمعنىً.‏
(فكه) الفاء والكاف والهاء أصلٌ صحيح يدلُّ على طِيب واستطابةٍ. من ذلك الرّجُل الفَكِه: الطيِّب النَّفس.‏
ومن الباب: الفاكهة، لأنَّها تُستَطابُ وتُستطرَف.‏
ومن الباب: المُفاكهَة، وهي المُزاحة وما يُستحلَى من كلام.‏
ومن الباب: أفكَهَتِ النّاقةُ والشّاةُ، إذا دَرَّتا عند أكل الرَّبيع وكان في اللبن أدْنَى خُثُورة؛ وهو أطيَبُ اللَّبن.‏
فأمَّا التَّفَكُّه في قوله تعالى: ﴿فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ﴾ [الواقعة 65]، فليس من هذا، وهو من باب الإبدال(1) ، والأصل تَفَكَّنون، وهو من التندُّم، وقد مضى ذِكرُه.‏
(فكر) الفاء والكاف والراء تردُّدُ القَلْب في الشَّيء. يقال تفكّرَ إذا ردَّدَ قلبه معتبِرا. ورجلٌ فِكِّير: كثير الفِكر(2) .‏
---------------------ــ
(1) هو لغة لعكل، أو لأزد شنوءة، كما في اللسان (فكه).‏
(2) ويقال أيضاً "فيكر" بفتح الفاء وسكون الياء، هذه عن كراع.‏

ـ

##### Türkçe

(فâ ve **الكاف** ve onları üçleyen(ler) bâbı)

(**فكل**) **الفاء** ve **الكاف** ve **اللام** tek bir kelimedir; o da **الأفْكَل**’dir: titreme. Ve derler ki: ondan fiil yapılmaz.

(**فكن**) **الفاء** ve **الكاف** ve **النون** tek bir kelimedir; o da pişmanlıktır; “pişman oldu” denir ve **تفكَّنَ** (da) anlamca (aynıdır).

(**فكه**) **الفاء** ve **الكاف** ve **الهاء** sahih bir asıldır; hoşluk ve hoş bulmaya delâlet eder. Bundan: **الفَكِه** adam: nefsi hoş (olan).

Ve bâbdandır: **الفاكهة**; çünkü o hoş bulunur ve taze/garip sayılır.

Ve bâbdandır: **المُفاكهَة**; o, şakalaşmadır ve sözden tatlı bulunan şeydir.

Ve bâbdandır: **أفكَهَتِ** deve ve koyun; ilkbahar otunu yedikleri sırada süt verdiklerinde ve sütte en küçük bir pıhtılaşma bulunduğunda; o, sütün en hoşudur.

Ama Yüce Allah’ın sözü olan: ﴿فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ﴾ [الواقعة 65] içindeki **التَّفَكُّه**, bu(ndan) değildir; o, ibdâl bâbındandır(1); aslı **تَفَكَّنون**’dur; o da pişmanlıktandır; onun zikri geçmişti.

(**فكر**) **الفاء** ve **الكاف** ve **الراء**: kalbin bir şeyde gidip gelmesi/tekrarlayıp durmasıdır. “**تفكّرَ**” denir; kalbini ibret alarak tekrarlayıp durduğunda. Ve **فِكِّير** adam: düşüncesi çok olan(2).

---------------------ــ
(1) O, **عكل**’in dili yahut **أزد شنوءة**’nin (dilidir); **اللسان**’da (**فكه**)’de olduğu gibi.
(2) Ayrıca “**فيكر**” de denir; **الفاء**’nın fethası ve **الياء**’nın sükûnu ile; bu, **كراع**’dandır.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفاكهة قيل: هي الثمار كلها، وقيل: بل هي الثمار ما عدا العنب والرمان (وهذا قول أبي حنيقة، وقد قال: إذا حلف لا يأكل الفاكهة فأكل رمانا أو رطبا لم يحنث، واستدل بقوله تعالى: ﴿فيهما فاكهة ونخل ورمان﴾، وخالفه صاحباه. انظر: روح المعاني 27/122). وقائل هذا كأنه نظر إلى اختصاصهما بالذكر، وعطفهما على الفاكهة. قال تعالى: ﴿وفاكهة مما يتخيرون﴾ [الواقعة/20]، ﴿وفاكهة كثيرة﴾ [الواقعة/32]، ﴿وفاكهة وأبا﴾ [عبس/ 31]، ﴿فواكه وهم مكرمون﴾ [الصافات/42]، ﴿وفواكه مما يشتهون﴾ [المرسلات/42]، والفكاهة: حديث ذوي الأنس، وقوله: ﴿فظلتم تفكهون﴾ (سورة الواقعة: آية 65. والقول الأصلح في الآية أنها بمعنى تتندمون أو تعجبون، لأن أول الآية: ﴿لو نشاء لجعلناه حطاما فظلتم تفكهون﴾ ) قيل: تتعاطون الفكاهة، وقيل: تتناولون الفاكهة. وكذلك قوله: ﴿فاكهين بما آتاهم ربهم﴾ [الطور/18].

##### Türkçe

- **الفاكهة** denildi: o, meyvelerin hepsidir; ve denildi: bilakis o, üzüm ve nardan başka meyvelerdir (bu, Ebû Hanîka’nın sözüdür; ve demiştir: eğer **الفاكهة** yemeyeceğine yemin eder de nar veya yaş hurma yerse yeminini bozmuş olmaz; ve Yüce Allah’ın sözüyle delil getirdi: ﴿فيهما فاكهة ونخل ورمان﴾ ve iki arkadaşı ona muhalefet etti. Bak: Rûḥu’l-meʿânî 27/122). Bunu söyleyen sanki ikisinin zikredilmekle tahsis edilişine, ve ikisinin **الفاكهة** üzerine atfedilişine bakmıştır. Yüce Allah dedi: ﴿وفاكهة مما يتخيرون﴾ [الواقعة/20]، ﴿وفاكهة كثيرة﴾ [الواقعة/32]، ﴿وفاكهة وأبا﴾ [عبس/ 31]، ﴿فواكه وهم مكرمون﴾ [الصافات/42]، ﴿وفواكه مما يشتهون﴾ [المرسلات/42]، ve **الفكاهة**: üns sahiplerinin konuşmasıdır; ve onun sözü: ﴿فظلتم تفكهون﴾ (Vâkıa sûresi: 65. âyet. Âyette en uygun söz, onun “pişman oluyorsunuz” veya “şaşırıyorsunuz” mânasında olmasıdır; çünkü âyetin başı: ﴿لو نشاء لجعلناه حطاما فظلتم تفكهون﴾ ) denildi: **الفكاهة** ile meşgul oluyorsunuz; ve denildi: **الفاكهة** yiyorsunuz. Ve yine onun sözü: ﴿فاكهين بما آتاهم ربهم﴾ [الطور/18].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ك ه
ومن المجاز‏:‏ تفكّه بكذا إذا تلذذ به وتركتهم يتفكّهون بعرض فلان أي يتلذذون باغتيابه وفلان فكهٌ بأعراض الناس‏.‏
وفاكهت القوم مفاكهة‏:‏ طايبتهم ومازحتهم‏.‏
وما كان ذلك مني إلا فكاهة أي دعابة‏.‏
ورجل فكهٌ‏:‏ طيب النفس ضحوك‏.‏
قال‏:‏ فكهٌ إلى جنب الخوان إذا جرت نكباء تخلع ثابت الأطناب وقال صخر بن عمرو بن الشريد‏:‏ فكه العشيّ إذا تأوّب رحله ركب الشتاء مسامح بالميسر وجاءنا بأفكوهة وأملوحة‏.‏
وقوله تعالى‏:‏ ‏"‏ فظلتم تفكّهون ‏"‏ وارد على سبيل التهكم أي تجعلون فاكهتكم وما تتلذذون به قولكم ‏"‏ إنّا لمغرمون ‏"‏‏.‏

##### Türkçe

ف ك ه
Mecazdan: **تفكّه** onunla lezzet aldıysa; ve onları falanın ırzıyla **يتفكّهون** hâlinde bıraktım; yani onun gıybetiyle lezzet alırlar. Ve falan, insanların ırzlarıyla **فكهٌ**dür.

Ve kavimle **فاكهت** onları **مفاكهة** olarak: onlarla hoşlaştım ve şakalaştım.

Ve bu benden ancak **فكاهة** idi; yani şaka.

Ve **فكهٌ** bir adam: nefsi hoş, çok gülen.

Dedi ki:
**فكهٌ** sofra yanına; **نكباء** estiği vakit, sağlam kazıkları söküp çıkarır.
Ve Sahr b. Amr b. eş-Şerîd dedi ki:
**فكه** akşamüstü, yükü döndüğü vakit;
kışı biner; kumarda müsamahakâr.
Ve bize bir **أفكوهة** ve bir **أملوحة** ile geldi.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “**فظلتم تفكّهون**” alay yoluyla vârid olmuştur; yani **فاكهتكم**ı ve onunla lezzet aldığınız şeyi, sözünüz “**إنّا لمغرمون**” kılarsınız.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفاكهةُ: معروفةٌ وأَجْناسُها الفَواكهُ، وقد اختلف فيها فقال بعض العلماء: كل شيء قد سُمِّيَ من الثِّمار في القُرآن نحو العِنَب والرُّمّان فإنا لا نُسَمِّيه فاكهةً، قال: ولو حَلَفَ أَن لا يأْكل فاكهة فأَكل عنباً ورُمّاناً لم يَحْنَثْ ولم يكنْ حانثاً. وقال آخرون: كلُّ الثِّمار فاكهةٌ، وإنما كرر في القرآن في قوله تعالى: فيهما فاكهةٌ ونخلٌ ورُمّانٌ؛ لتَفْضِيل النخلِ والرُّمَّان على سائر الفواكه دُونَهما، ومثله قوله تعالى: وإذْ أَخَذْنا من النَّبِيِّين مِيثاقَهم ومِنْكَ ومن نوحٍ وإبراهيمَ وموسَى وعيسى بن مريم؛ فكرر هؤلاء للتفضيل على النَّبِيِّين ولم يَخْرُجوا منهم.
قال الأَزهري: وما علمت أَحداً من العرب قال إنَّ النخيلَ والكُرومَ ثِمارُها ليست من الفاكهة، وإنما شذ قول النعمان بن ثابت في هذه المسأَلة عن أَقاويل جماعة فقهاء الأَمصار لقلة علمه بكلام العرب وعلمِ اللغة وتأْويلِ القُرآن العربي المُبين، والعرب تَذْكُر الأَشياء جملة ثم تَخُصُّ منها شيئاً بالتسمية تنبيهاً على فَضْلٍ فيه. قال الله تعالى: مَنْ كانَ عَدُوّاً لله وملائكتهِ ورُسُلِه وجِبْريلَ ومِيكالَ؛ فمن قال إن جِبْريلَ ومِيكالَ ليسا من الملائكة لإفْرادِ الله عزَّ وجل إياهما بالتسمية بعد ذِكْر الملائكة جُمْلةً فهو كافر، لأَن الله تعالى نص على ذلك وبَيَّنه، وكذلك مَنْ قال إن ثمرَ النخلِ والرُّمانِ ليس فاكهة لإفراد الله تعالى إياهما بالتسمية بعد ذكر الفاكهة جُمْلة فهو جاهل، وهو خلافُ المعقول وخلافُ لغة العرب. ورجلٌ فَكهٌ: يأْكل الفاكِهةَ، وفاكِهٌ: عنده فاكهة، وكلاهُما على النَّسَب. أَبو معاذ النحوي: الفاكه الذي كَثُرَتْ فاكِهتُه، والفَكِهُ: الذي يَنالُ من أَعراضِ الناسِ، والفاكهانِيُّ: الذي يَبِيعُ الفاكهةَ. قال سيبويه: ولا يقال لبائع الفاكهة فَكَّاه، كما قالوا لَبّان ونَبّال، لأَن هذا الضرب إنما هو سماعي لا اطِّراديّ. وفَكَّهَ القومَ بالفاكِهة: أَتاهم بها. والفاكهة أَيضاً: الحَلْواءُ على التشبيه. وفَكَّهَهُم بمُلَح الكلام: أَطْرَفَهُم، والاسمُ الفكِيهةُ والفُكاهةُ، بالضم، والمصدر المتوهم فيه الفعل الفَكاهةُ. الجوهري: الفَكاهةُ، بالفتح، مصدرُ فَكِهَ الرجلُ، بالكسر، فهو فَكِهٌ إذا كان طَيِّبَ النَّفْس مَزّاحاً، والفاكهُ المزّاحُ. وفي حديث أَنس: كان النبي، صلى الله عليه وسلم، من أَفْكَهِ الناس مع صَبِيٍّ؛ الفاكهُ: المازحُ. وفي حديث زيد بن ثابت: أَنه كان من أَفْكَهِ الناسِ إذا خلا مع أَهله؛ ومنه الحديث: أَربعٌ ليس غِيبَتُهن بغيبةٍ، منهم المُتَفَكِّهون بالأُمَّهات؛ هم الذين يَشْتُمُونَهُنَّ مُمازِحِين. والفُكاهةُ، بالضم: المِزاحُ، وقيل: الفاكهُ ذو الفُكاهة كالتامر واللاَّبن. والتَّفاكُهُ: التَّمازُحُ. وفاكَهْتُ القومَ مُفاكَهةً بمُلَحِ الكلامِ والمِزاحِ، والمُفاكهَةُ: المُمازحَةُ. وفي المثل: لا تُفاكِه أَمَهْ ولا تَبُلْ على أَكَمَهْ. والفَكِهُ: الطَّيِّبُ النفس، وقد فَكِهَ فَكَهاً. أَبو زيد: رجل فَكِهٌ وفاكِهٌ وفَيْكَهان، وهو الطيب النفس المزَّاحُ؛ وأَنشد:
إذا فَيْكهانٌ ذو مُلاءٍ ولِمَّةٍ،
قليل الأَذَى، فيما يُرَى الناسُ، مُسْلِمُ
وفاكَهْتُ: مازَحْتُ. ويقال للمرأَة: فَكِهةٌ، وللنساء فَكِهات. وتَفَكَّهْتُ بالشيء: تَمَتَّعْتُ به. ويقال: تركت القومَ يتَفَكَّهُون بفلانٍ أَي يَغْتابونه ويتَناولونَ منه. والفَكِهُ: الذي يُحَدِّث أَصحابَه ويُضْحِكُهم. وفَكِهَ مِنْ كذا وكذا وتفَكَّه: عَجِبَ. تقول: تفَكَّهْنا من كذا وكذا أي تعَجَّبْنا؛ ومنه قوله عز وجل: فظَلْتُمْ تَفَكَّهُون؛ أَي تتَعجَّبُونَ مما نَزَلَ بكم في زَرْعِكم. وقوله عز وجل: فاكِهين بما آتاهُم رَبُّهم؛ أَي ناعمين مُعْجبينَ بما هم فيه، ومن قرأَ فَكِهينَ يقول فَرِحِين. والفاكِهُ: الناعم في قوله تعالى: في شُغُل فاكِهونَ. والفَكِهُ: المُعْجب. وحكى ابن الأَعرابي: لو سَمِعْتَ حديث فلان لما فَكِهْتَ له أَي لما أَعجبك. وقوله تعالى: في شُغُلٍ فاكهون؛ أَي مُتعجِّبون ناعِمون بما هم فيه. الفراء في قوله تعالى في صفة أَهل الجنة: في شُغُلٍ فاكهون، بالأَلف، ويقرأُ فَكِهُون، وهي بمنزلة حَذِرُون وحاذِرُون؛ قال أَبو منصور: لما قرئ بالحرفين في صفة أَهل الجنة علم أَن معناهما واحد.أَبو عبيد: تقول العرب للرجل إذا كان يَتَفَكَّه بالطعام أَو بالفاكهةِ أَو بأَعْراضِ الناس إن فلاناً لَفَكِهٌ بكذا وكذا؛ وأَنشد: فَكِهٌ إلى جَنْبِ الخِوانِ، إذا غَدتْ
نَكْباء تَقْطَعُ ثابتَ الأَطْنابِ
والفَكِهُ: الأَشِرُ البَطِرُ. والفاكِهُ: من التَّفَكُّهِ. وقرئ: ونَعْمةٍ كانوا فيها فَكِهينَ، أَي أَشِرينَ، وفاكهينَ أَي ناعمين. التهذيب: أََهل التفسير يختارون ما كان في وصف أَهل الجنة فاكِهين، وما في وصف أهل النار فَكهينَ أَي أَشِرينَ بَطِرين. قال الفراء في قوله تعالى: إنَّ المُتَّقِينَ في جنّات ونَعيمٍ فاكهينَ؛ قال: مُعْجبين بما آتاهم ربهم؛ وقال الزجاج: قرئ فَكِهينَ وفاكِهينَ جميعاً، والنصب على الحال، ومعنى فاكِهينَ بما آتاهم ربهم أَي مُعْجبين.
والتَّفَكُّهُ: التنَدُّمُ. وفي التنزيل: فظَلْتُم تَفكَّهون؛ معناه تَنَدَّمُون، وكذلك تَفَكَّنُون، وهي لغة لِعُكْل. اللحياني: أَزْدُ شَنُوءَة يقولون يتَفكَّهُون، وتميمٌ تقولُ يتَفَكَّنُون أَي يتندَّمُون. ابن الأَعرابي: تفَكَّهْتُ وتفَكَّنْتُ أَي تندَّمْت. وأَفْكَهَتِ الناقة إذا رأَيت في لبنها خُثورةً شِبْهَ اللِّبَإِ. والمُفْكِه من الإبلِ: التي يُهَراق لَبَنُها عند النِّتاج قبل أَن تَضَعَ، والفعل كالفعل. وأَفْكَهَت الناقةُ إذا دَرَّتْ عند أَكل الربيع قبل أَن تَضَع، فهي مُفْكِةٌ. قال شمر: ناقة مُفْكِهةٌ ومُفْكِةٌ، وذلك إذا أَقْرَبَتْ فاسْتَرْخَى صَلَواها وعَظُمَ ضَرْعُها ودنا نِتاجها؛ قال الأَحْوص:
بَنِي عَمِّنا، لا تَبْعَثُوا الحَرْبَ، إنني
أَرى الحربَ أَمْسَتْ مُفْكِهاً قد أَصَنَّتِ
قال شمر: أَصَنَّت استَرْخى صَلَواها ودنا نِتاجُها؛ وأَنشد: مُفْكِهة أَدْنَتْ على رأْسِ الوَلَدْ،
قد أَقْرَبَتْ نَتْجاً، وحانَ أَنْ تَلِدْ
أي حانَ وِلادُها. قال: وقوم يجعلون المُفْكِهة مُقْرِباً من الإبل والخيل والحُمُر والشاء، وبعضُهم يجعلها حين استبان حملها، وقوم يجعلون المُفْكِهةَ والدافِعَ سَواء.
وفاكهٌ: اسم. والفاكهُ: ابنُ المُغِيرة المَخْزُوميّ عمّ خالد بن الوليد. وفُكَيْهةُ: اسم امرأَة، يجوز أَن يكون تصغير فَكِهةٍ التي هي الطَّيِّبةُ النَّفْس الضَّحوكُ، وأَن يكون تصغيرَ فاكهةٍ مُرَخَّماً؛ أَنشد سيبويه:
تقولُ إذا استَهْلَكْتُ مالاً لِلَذَّة
فُكَيْهةُ: هَشَّيْءٌ بكَفَّيْكَ لائِقُ؟
يريد: هلْ شيءٌ.

##### Türkçe

**الفاكهةُ**: bilinen (şey)dir; türleri **الفَواكهُ**’dir. Onun hakkında ihtilaf edilmiştir; şöyle dedi:
bazı âlimler: Kur’ân’da meyvelerden adı anılan her şey, meselâ **العِنَب** ve **الرُّمّان**; biz ona **فاكهةً** demeyiz, dedi. Dedi ki: Eğer **فاكهة** yemeyeceğine yemin etse de üzüm ve nar yese, yeminini bozmuş olmaz ve yemin bozmuş olmaz. Başkaları dedi ki: Bütün
meyveler **فاكهةٌ**’dir. Kur’ân’da Yüce’nin şu sözünde: “İkisinde **فاكهةٌ** ve hurma ve nar vardır”; tekrar edilmesi ancak hurma ve narı, onların dışındaki diğer meyvelere üstün kılmak içindir. Bunun benzeri
Yüce’nin şu sözüdür: “Ve hani peygamberlerden misaklarını aldık; senden, Nûh’tan,
İbrâhîm’den, Mûsâ’dan ve Meryem oğlu Îsâ’dan”; bunları peygamberler üzerine üstün kılmak için tekrar etti
ve onlardan çıkmadılar.

Ezherî dedi: Araplardan hiç kimsenin, hurmalıkların ve asmaların
meyvelerinin **الفاكهة**’den olmadığına dair söylediğini bilmedim. Bu meselede Nu‘mân b. Sâbit’in sözü ancak
Amsâr fukahasının sözleri topluluğundan, Arapların sözünü ve dil ilmini
ve apaçık Arapça Kur’ân’ın te’vilini az bilmesi sebebiyle şâz oldu. Araplar şeyleri topluca zikreder, sonra
onlardan bir şeyi isimlendirmekle tahsis eder; onda bir fazilete dikkat çekmek için. Allah Teâlâ dedi ki: “Kim
Allah’a, meleklerine, resullerine, **جِبْريلَ**’e ve **مِيكالَ**’e düşman olursa...”; kim
**جِبْريلَ** ve **مِيكالَ**’in, melekleri topluca zikrettikten sonra Allah Azze ve Celle’nin onları isimle tekilleştirmesi sebebiyle meleklerden olmadığını söylerse
kâfirdir; çünkü Allah Teâlâ buna nass getirdi
ve açıkladı. Aynı şekilde kim hurmanın ve narın meyvesinin **فاكهة** olmadığını, Allah Teâlâ’nın **الفاكهة**’yi topluca zikrettikten sonra onları isimle tekilleştirmesi sebebiyle söylerse cahildir; bu, akla aykırıdır
ve Arapların diline aykırıdır. Bir adam **فَكهٌ**: **الفاكِهةَ** yer. Ve **فاكِهٌ**: yanında meyve vardır.
İkisi de nisbet üzerinedir. Ebû Muâz en-Nahvî: **الفاكه** o kimsedir ki **فاكِهتُه** çoğalmıştır; **الفَكِهُ**: insanların ırzlarına ilişen kimsedir; **الْفاكِهانِيُّ**: meyve satan kimsedir, dedi. Sîbeveyh dedi: Meyve satana **فَكَّاه** denilmez; nasıl ki **لَبّان** ve **نَبّال** dediler; çünkü bu tür ancak semâîdir, kıyasî değildir. **وفَكَّهَ القومَ بالفاكِهة**: onlara onu getirdi. **والفاكهة** ayrıca: benzetme üzere tatlıdır. **وفَكَّهَهُم بمُلَح الكلام**: onları latifeleştirdi/hoşlandırdı. İsim **الفكِيهةُ** ve **الفُكاهةُ**’dir, (harfi) damme ile; onda fiilin vehmedildiği masdar **الفَكاهةُ**’dir. Cevherî: **الفَكاهةُ**, fetha ile, **فَكِهَ** adamın masdarıdır, kesra ile; o **فَكِهٌ** olur; nefs-i hoş, şakacı olduğunda; **الْفاكِهُ** şakacıdır. Enes hadîsinde: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, bir çocukla beraber insanların en **أَفْكَهِ**’lerinden idi; **الْفاكِهُ**: şakalaşan. Zeyd b. Sâbit hadîsinde: o, ehliyle baş başa kaldığında insanların en **أَفْكَهِ**’lerinden idi. Ve hadîsten: Dört (kimse) vardır ki onların gıybeti gıybet değildir; onlardan biri anneler hakkında **المُتَفَكِّهون**’dur; onlar, şakalaşarak onlara sövenlerdir. **والفُكاهةُ** (damme ile): mizah. Ve denildi ki: **الْفاكِهُ** **ذو الفُكاهة**’dir; **التامر** ve **اللاَّبن** gibi. **والتَّفاكُهُ**: şakalaşmadır. **وفاكَهْتُ القومَ مُفاكَهةً بمُلَحِ الكلامِ والمِزاحِ**; ve **المُفاكهَةُ**: şakalaşmadır. Meselde: “**لا تُفاكِه أَمَهْ ولا تَبُلْ على أَكَمَهْ**.” **والفَكِهُ**: nefs-i hoş (kimsedir); ve **فَكِهَ** **فَكَهاً**. Ebû Zeyd: adam **فَكِهٌ** ve **فاكِهٌ** ve **فَيْكَهان** (denir); o, nefs-i hoş, şakacı olandır; ve inşad etti:
إذا فَيْكهانٌ ذو مُلاءٍ ولِمَّةٍ،
قليل الأَذَى، فيما يُرَى الناسُ، مُسْلِمُ
**وفاكَهْتُ**: şakalaştım. Kadına: **فَكِهةٌ** denir; kadınlara **فَكِهات**. **وتَفَكَّهْتُ بالشيء**: onunla zevk aldım/yararlandım. Ve denir: kavmi, falanla **يتَفَكَّهُون** hâlinde bıraktım; yani onu gıybet ediyorlar ve ondan söz açıyorlar. **والفَكِهُ**: arkadaşlarına konuşan ve onları güldüren kimsedir. **وفَكِهَ مِنْ كذا وكذا وتفَكَّه**: şaşırdı. Dersin ki: **تفَكَّهْنا** şundan şundan; yani şaşırdık. Bundan Yüce’nin sözü: “**فظَلْتُمْ تَفَكَّهُون**”; yani ekininizde başınıza gelene şaşırıyorsunuz. Ve Yüce’nin sözü: “**فاكِهين بما آتاهُم رَبُّهم**”; yani içinde bulundukları şeye nâim, hayran kimseler. Kim **فَكِهينَ** okursa, “sevinçliler” der. **والفاكِهُ**: Yüce’nin şu sözünde nâimdir: “**في شُغُل فاكِهونَ**.” **والفَكِهُ**: hayran olan. İbnü’l-A‘râbî nakletti: “Falanın sözünü işitseydin ona **فَكِهْتَ** olmazdın”; yani sana hoş gelmezdi. Ve Yüce’nin sözü: “**في شُغُلٍ فاكهون**”; yani içinde bulundukları şeye şaşıran, nâim kimseler. Ferrâ, Yüce’nin cennet ehlinin sıfatında olan sözü hakkında: “**في شُغُلٍ فاكهون**”, elif ile; ve **فَكِهُون** diye okunur; o, **حَذِرُون** ve **حاذِرُون** menzilesindedir, dedi. Ebû Mansûr dedi: Cennet ehlinin sıfatında iki harfle okunduğunda, mânâlarının
bir olduğu bilindi. Ebû Ubeyd: Araplar, adam yemekle yahut
meyveyle yahut insanların ırzlarıyla **يَتَفَكَّه** olursa, “Falan, şunun şununla **لَفَكِهٌ**’dir” derler; ve inşad etti:
فَكِهٌ إلى جَنْبِ الخِوانِ، إذا غَدتْ
نَكْباء تَقْطَعُ ثابتَ الأَطْنابِ
**والفَكِهُ**: azgın, şımarık (kimsedir). **والفاكِهُ**: **التَّفَكُّهِ**’dendir. Ve şöyle okundu:
“**ونَعْمةٍ كانوا فيها فَكِهينَ**”; yani azgınlar; ve **فاكهينَ** yani nâimler. **التهذيب**: Tefsir ehli, cennet ehlinin vasfında olanı **فاكِهين** seçer; cehennem ehlinin vasfında olanı **فَكهينَ**; yani azgın, şımarık. Ferrâ, Yüce’nin şu sözü hakkında: “**إنَّ المُتَّقِينَ في جنّات ونَعيمٍ فاكهينَ**”; dedi ki: Rablerinin kendilerine verdiği şeye hayran kimseler. Zeccâc dedi: **فَكِهينَ** ve **فاكِهينَ** birlikte okunmuştur; nasb hâl üzerinedir; ve “Rablerinin kendilerine verdiği şeye **فاكِهينَ**”in mânâsı: hayran kimseler.

**والتَّفَكُّهُ**: pişmanlıktır. Tenzîlde: “**فظَلْتُم تَفكَّهون**”; mânâsı: pişman oluyorsunuz. Aynı şekilde **تَفَكَّنُون**; bu, **لِعُكْل**’ün dilidir. Lihyânî: **أَزْدُ شَنُوءَة** “**يتَفكَّهُون**” der; Temîm “**يتَفَكَّنُون**” der; yani pişman olurlar. İbnü’l-A‘râbî: **تفَكَّهْتُ** ve **تفَكَّنْتُ**; yani pişman oldum. **وأَفْكَهَتِ الناقة**: sütünde, **اللِّبَإِ** benzeri bir pıhtılaşma gördüğünde. Develerden **المُفْكِه**: doğumda, doğurmadan önce sütü akıtılan (deve)dir; fiil de fiil gibidir. **وأَفْكَهَت الناقةُ**: doğurmadan önce bahar otunu yemesi sırasında süt verdiğinde; o **مُفْكِةٌ**’dir. Şemmer dedi: **ناقة مُفْكِهةٌ** ve **مُفْكِةٌ**; bu, yaklaştığında, **صَلَواها** gevşediğinde, memesi büyüdüğünde ve doğumu yaklaştığında olur. Ahvas dedi:
بَنِي عَمِّنا، لا تَبْعَثُوا الحَرْبَ، إنني
أَرى الحربَ أَمْسَتْ مُفْكِهاً قد أَصَنَّتِ
Şemmer dedi: **أَصَنَّت**: **صَلَواها** gevşedi ve doğumu yaklaştı. Ve inşad etti:
مُفْكِهة أَدْنَتْ على رأْسِ الوَلَدْ،
قد أَقْرَبَتْ نَتْجاً، وحانَ أَنْ تَلِدْ
Yani: doğumu vakti geldi. Dedi ki: Bir kavim **المُفْكِهة**’yi, develerden, atlardan, eşeklerden ve koyundan **مُقْرِب**e yakın kılar; bazısı onu, hamileliği belli olduğunda kılar; bir kavim **المُفْكِهة** ile **الدافِع**’i eşit kılar.

**وفاكهٌ**: isimdir. **والفاكهُ**: el-Muğîre el-Mahzûmî’nin oğlu; Hâlid b. el-Velîd’in amcası. **وفُكَيْهةُ**: bir kadının adıdır; **فَكِهةٍ**’in küçültmesi olması câizdir; o da nefs-i hoş, çok gülen (kadın)dır. Ve **فاكهةٍ**’nin küçültmesi, terhîm edilmiş olarak, olması da câizdir. Sîbeveyh inşad etti:
تقولُ إذا استَهْلَكْتُ مالاً لِلَذَّة
فُكَيْهةُ: هَشَّيْءٌ بكَفَّيْكَ لائِقُ؟
Muradı: **هلْ شيءٌ**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ك ه * * الفَاكِهَةُ * معروفة وأجناسها * الفَواكِهُ * و * الفاكِهانِيُّ * الذي يبيعها و * الفُكَاهَةُ * بالضم المزاح وبالفتح مصدر * فَكِهَ * الرجل من باب سلم فهو * فَكِهٌ * إذا كان طيب النفس مزاحا و * الفَكِهُ * أيضا البطر الاشر وقري~ ﴿ونعمة كانوا فيها فكهين﴾ أي أشرين و ﴿* فاكِهِينَ *﴾ أي ناعمين و * المُفاكَهَةث * الممازحة و * تَفَكَّهَ * تعجب وقيل تندم قال الله تعالى ﴿فظلتم تفكهون﴾ أي تندمون وتفكه بالشيء تمتع به

##### Türkçe

* ف ك ه * **الفَاكِهَةُ** bilinir; türleri **الفَواكِهُ**’dir. Ve **الفاكِهانِيُّ**: onu satan kimsedir. Ve **الفُكَاهَةُ** (ötre ile): şaka; (fetha ile) ise **فَكِهَ**’in mastarıdır. Adam **فَكِهَ** (سلم babından) olur; o hâlde o **فَكِهٌ**’dir; nefsi hoş, şakacı olduğu zaman. Ve **الفَكِهُ** ayrıca: azgın şımarıklık, taşkınlık. Kur’ân’da: ﴿ونعمة كانوا فيها فكهين﴾ yani taşkınlar. Ve ﴿**فاكِهِينَ**﴾ yani nimet içinde olanlar. Ve **المُفاكَهَةث**: şakalaşma. Ve **تَفَكَّهَ**: şaşırdı; ve denildi ki: pişman oldu. Allah Teâlâ dedi: ﴿فظلتم تفكهون﴾ yani pişman olursunuz. Ve bir şey ile **تفكه**: onunla zevk aldı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( الفاكِهَةُ : الثَّمْرُ كُلُّهُ . ) هَذَا قَوْلُ أَهْلِ اللُّغَةِ .
وقَالَ بَعْضُ العُلَمَاءِ : كُلُّ شَيْءٍ قَدْ سُمِّيَ مِن الثِّمَارِ في القُرْآنِ نَحْوَ التَّمْرِ والرُّمَّانِ فَإِنا لا نُسَمِّيه فاكِهَة ، قَالَ : وَلَوْ حَلَفَ أَنْ لاَ يَأْكُلَ فَاكِهَةً وَأَكَلَ تَمْراً أَوْ رُمَّاناً لَمْ يَحْنَثْ ، وبه أَخَذَ الإِمَامُ أَبُو حَنِيفَةَ واسْتَدَلَّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى : ﴿فِيهِمَا فَاكِهةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ﴾ .
وقال الرَّاغِبُ : وَكَأَنَّ قَائِلَ هذا القَوْلِ نَظَرَ إِلِى اخْتصاصِهِمَا بالذِّكْرِ وَعَطْفِهِمَا على الفاكِهَةِ في هاذِهِ الآيَةِ .
وأَرَادَ المُصَنِّفَ رَدَّ هَذا الْقَوْلِ تِبْعاً لِلأَزْهَرِيِّ فَقَالَ : ( وَقَوْلُ مُخْرِجِ التَّمْرِ والعِنَبِ والرُّمَّانِ منهما مُسْتَدِلاًّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى : ﴿فِيهِمَا فَاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ﴾ بَاطِلٌ مَرْدُودٌ ، وَقَدْ بَيَّنْتُ ذَلِكَ مَبْسُوطاً في كتابي ( اللاَّمِعِ المُعْلَمِ العُجابِ في الجَمْعِ بين المُحْكَمِ والعُبَابِ .
وقد تَعَرَّض لِلْبَحْثِ الأَزْهَرِيُّ فَقَالَ : ما عَلِمْتُ أَحداً مِنَ العَرَبِ قَالَ : إِنَّ النَّخِيلَ والكُرُومَ ثِمَارُهَا لَيْسَتْ مِنَ الفَاكِهَةِ ، وإِنَّما شَذَّ قَوْلُ النُّعْمَانِ بْنِ ثَابِتٍ في هذه المَسْأَلَةِ عَنْ أَقَاوِيلِ جَمَاعَةِ الفُقَهَاءِ لِقِلَّةِ مَعْرِفَتِهِ كان بِكَلاَمِ العَرَبِ وَعِلْمِ اللُّغَةِ وَتَأْوِيلِ القُرْآنِ العَرَبِيِّ المُبِين ، والعَرَبُ تَذْكُرُ الأَشْيَاءَ جملةً ثم تخصُّ منها شَيْئاً بالتَّسْمِيَةِ تَنْبِيهاً على فَضْلٍ فيه . قَالَ اللَّهُ تَعَالى : ﴿مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلاَئِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ﴾ فَمَنْ قَال : إِنْ جِبِريلَ وَمِيكَالَ لَيْسَا مِنَ

المَلاَئِكَةِ لِإِفْرَادِ اللَّهِ ، عَزَّ وَجَلَّ إِيَّاهُمَا بالتَّسْمِيَةِ بَعْدَ ذِكْرِ المَلاَئِكَةِ جُمْلَةً فَهُوَ كَافِرٌ ، لأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَصَّ عَلَى ذَلِكَ وَبَيَّنَهُ ، وَمَنْ قالَ إِنَّ ثَمَرَ النَّخْلِ والرُّمَّانِ لَيْسَ فَاكِهَة لِإِفْرَادِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُمَا بالتَّسْمِيَةِ بَعْدَ ذِكْرِ المَلاَئِكَةِ جُمْلَةً فَهُوَ جَاهِلٌ ، وَهُوَ خِلاَفِ المَعْقُولِ وَخِلاَفُ لُغَةِ العَرَبِ ، انْتَهَى .
وَرَحِمَ اللَّهُ الأَزْهَرِيُّ لَقَدْ تَحَامَلَ فِي هاذِهِ المَسْأَلَةِ عَلَى الإِمَامِ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ وَلَقَدْ كَانَ لَهُ فِي الذَّبِّ عَنْهُ مَنْدُوحَة ومهيع واسِع .
قَالَ شَيْخُنَا : وَقَدْ تَعَرَّضَ الملا عَلَيَّ فِي النَّامُوسِ للجَوابِ فقالَ : هذا الاسْتِدْلاَلُ صَحِيحٌ نَقْلاً وَعَقْلاً ، فَأَمَّا النَّقْل فلأَنَّ العَطْفَ يَقْتَضِي المُغَايَرَة ، وأَمَّا العَقْل فلأَنَّ الفَكِهَةَ ما يَتَفَكَّهُ به ويُتَلَذَّذُ من غَيْرِ قَصْدِ الغذاءِ أَوِ الدَّوَاءِ ، ولا شَكَّ أَنَّ التَّمْرَ مِنْ جُمْلَةِ أَنْوَاعِ الغِذاءِ ، والرُّمَّانِ من جُمْلَةِ أَصْنَافِ الدَّوَاءِ .
وَقَالَ شَيْخُنَا : هاذَا كَلاَمٌ لَيْسَ فيه كَبِيرُ جَدْوَى ، وَلَيْسَ لِمِثْلِ المُصَنِّفِ أَنْ يَعْتَرِضَ عَلَى أَبِي حَنِيفَةَ فِي أَقْوَالِهِ الَّتِي بَنَاهَا عَلَى أُصُولٍ لاَ مَعْرِفَةَ للمصنِّفِ بِها ، ولا لِمِثْلِ القَارِىءِ أَنْ يَتَصَدَّى لِلْجَوَابِ عَنْهَا بِمَا لاَ عِلْمَ لَهُ مِنَ الرأْي المَبْنِي على مُجَرَّدِ الحَدسِ .
وَلَوْ عُلِمَتْ أَقْوَالُ أَبِي حَنِيفَةَ ، رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ ، في ذَلِكَ وَأَدِلَّتُهُ لأَغْنَتْ وأَقْنَتْ عَلَى أَنَّ التَّعَرُّضَ لِمِثْلِ هَذَا فِي مُصَنفاتِ اللُّغَةِ إِنَّمَا هُوَ مِنَ الفُضُولِ الزَّائِدَةِ عَلَى الأَبْوَابِ والفُصُولِ .
قُلْتُ : وَقَدْ أَنْصَفَ شَيْخُنَا رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى ، وَسَلَكَ الجَادَّةَ وَمَا

اعْتَسَفَ ، وإِنْ يَنْتَهُوا يَغْفِرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ .
( والفَاكِهَانِيُّ بائِعُهَا .
وَقَالَ سِيْبَوَيْه : ولاَ يُقَالُ لِبَائِعِ الفَاكِهَةِ فَكَّاهٌ كَمَا لَبَّان وَنَبَّال ، وَقَالَ أَبُو مَعَاذٍ النَّحويُّ : الفاكِهُ الذي كَثُرَتْ فَاكِهَتُه .
( وَفَكَّهَهُمْ تَفْكِيهاً : أَتَاهُمْ بِهَا .
( والفَاكِهَةُ : النَّخْلَةُ المُعْجِبَةُ وفَاكِهَةُ : ( اسْمُ ) رَجُلٍ .
( والفَاجِهَةُ : ( الحَلْوَاءُ عَلَى التَّشْبِيهِ .
( ومِنَ المَجَازِ : ( فَكَّهَهُمْ بَمُلْحِ الْكَلاَمِ تَفْكِيهاً : ) إِذَا ( أَطْرَفَهُمْ بِهَا ، والاِسْمُ الفَكِيهَةُ ، ) كَسَفِينَةٍ ، ( وَالفِكَاهَةُ ، بالضَّمِّ ، ) والمَصْدَرُ المُتَوَهَّم مِنْهُ الفِعْلُ هُوَ الفَكَاهَةُ ، بالفَتْحِ .
( وقَدْ ( فَكِهَ ) الرَّجُلُ ، ( كَفَرِحَ فَكِهاً ) بِالتَّحْرِيكِ ، ( وَفَكَاهَةً فهو فَكِهَّ وَفَاكِهٌ : أَيْ ( طَيِّبُ النَّفْسِ ضَحُوكٌ مَزَّاحٌ .
وَفِي الحَدِيثِ : ( كَانَ مِنْ أَفْكَهَ النَّاسِ مَعَ صَبِيَ .
وَفِي حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ : ( كَانَ مِنْ أَفْكَهِ النَّاسِ إِذا خَلاَ مَع أَهْلِهِ .
( أو رَجُلٌ فَكِهٌ : ( يُحَدِّثُ صَحْبَهُ فَيُضْحِكُهُمْ .
( وفَكِهَ ( مِنْهُ : تَعَجَّبَ ، ) وَبِهِ فَسَّرَ بَعْضٌ قَوْلَهُ تَعَالَى : ﴿فِي شُغُلِ فَكِهُونَ﴾ ، ( كَتَفَكَّهَ . ) يُقَالُ : تَفَكَّهْنَا مِنْ كَذَا وَكَذَا ، أَيْ تَعَجَّبْنَا ؛ وَمِنْهُ قَوْلُهُ

تَعَالَى : ﴿فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ﴾ ، أيْ تَتَعَجَّبُونَ مِمَّا نَزَلَ بِكُمْ فِي زَرْعِكُمْ .
( ومِنَ المَجَازِ : ( التفاكُهُ : التَّمَازُحُ .
( وَفاكَهَهُ : ) مُفَاكَهَةً : ( مَازَحَهُ ) وَطَايَبَهُ .
وَفِي الْمَثَلِ : لاَ تُفَاكِهْ أَمَة ولا تَبُلْ عَلَى أَكَمَة .
( وَتَفَكَّهَ : تَنَدَّمَ ؛ عَنْ ابنِ الأَعْرَابِيِّ ؛ وَبِهِ فُسِّرَ أَيْضاً قَوْلُه تَعَالَى : ﴿فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ﴾ وَكَذَلِكَ تَفَكَّنُون ، وَهِيَ لُغَةُ لُعْكُل .
وَقَالَ اللَّحْيَانِيُّ : أَزْدُ شَنُوءَة يَقُولُونَ : وَتَمِيمُ تقولُ : تَتَفَكَّنُونَ أَيْ تَتَنَدَّمُونَ .
( وتَفَكَّهَ ( بِهِ : ) إِذَا ( تَمَتَّعَ وتَلَذَّذَ .
( وتَفَكَّهَ : ( أَكَلَ الفَاكِهَةَ ، ) ومِنْهُ الأَثَرِ : تَفَكَّهُوا قَبْلَ الطَّعَامِ وَبَعْدَهُ .
( وتَفَكَّهَ : ( تَجَنَّبَ عَنِ الفَاكِهَةِ ، ) فَهُوَ ( ضِدٌّ .
( والأُفْكُوهَةُ : الأُعْجُوبَةُ ، ) زِنَةً وَمَعْنىً . يُقالُ : جَاءَ فُلانٌ بِأُفْكُوهة وأُمْلُوحَة .
( وَنَاقَةٌ مُفْكِهٌ ، ) وهذه عَنِ اللَّيْثِ . ( وَمُفْكهَةٌ ، كَمُحْسِنٍ وَمُحْسِنَةٍ : حَاثِرَةُ اللَّبَنِ .
وَفِي الصِّحَاحِ : قَالَ أَبُو زَيْدٍ : أَفْكَهَتِ النَّاقَةُ إِذَا أَدَرَّتْ عِنْدَ أَكْلِ الرَّبِيعِ قَبْلَ النِّتَاجِ ، فَهِيَ مُفْكِهٌ ، انْتَهَى .
وَقِيلَ : هِيَ إِذَا رَأَيْتَ فِي لَبَنِهَا خُثُورَةً شِبْهَ اللِّبَإِ .
وَقِيلَ : الَّتِي يُهَرَاق لَبَنُهَا عِنْدَ النِّتَاجِ قَبْلَ أَنْ تَضَعَ .
وَقَالَ شَمِر : إِذَا أَقْرَبَتْ فَاسْتَرْخَى صَلَواها وَعَظُمَ ضَرْعُهَا وَدَنَا نِتَاجُهَا ، قَالَ الأَحْوَصُ :
بَنِي عَمِّنَا لاَ تَبْعَثُوا الْحَرْبَ إِنِّنيأَرَى الحَرْبَ أَمْسَتْ مُفْكِهاً قَدْ أَصَنَّتِوَقَالَ غَيْرُهُ :
مُفْكِهَة أَدْنَتْ عَلَى رَأْسِ الوَلَدْقَدْ أَقْرَبَتْ نَتْجاً وَحَانَ أَنْ تَلِدْ

( وَفَكْهَةُ وَفُكَيْهَةُ ، كَجُهَيْنَةَ : إِمْرَأَتَانِ ، ) الأَخِيرَةُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ تَصْغِيرَ فَكِهَة التي هِيَ الطَّيِّبَةُ النَّفْسِ الضَّحُوكِ ، وأَنْ تَكُونَ تَصْغِيرَ فَاكِهَةٍ مُرَخَّماً ؛ أَنْشَدَ سِيْبَوَيْه :
تَقُولُ إِذا اسْتَهْلَكْتُ مالاً لِلَّذَّةِفُكَيْهَةُ هَشَّيْءٌ بِكَفَّيْكِ لاَئِقُيُرِيدُ : هَلْ شَيْءٌ .
وَفَكِهَةِ : هِيَ بِنْتُ هنيِّ بْنِ بليَ أُمّ عَبْدِ مَنَاة بن كِنَانَة بنِ خزيمَةَ .
( وأَبُو فُكَيْهَة : صَحَابِيٌّ ، ) واسْمُهُ يَسَارُ وَهُوَ مَوْلَى بَنِي عَبْدِ الدَّارِ ؛ كَمَا فِي الرَّوْضُ .
قُلْتُ : أَسْلَمَ قَدِيماً وَعُذِّبَ فِي اللَّهِ وَهَاجَرَ وَمَاتَ قَبْلَ بَدْرٍ .
( ومِنَ المَجَازِ : ( هو فَكِهٌ بِأَعْرَاضِ النَّاسِ ، كَكَتِفٍ : أَيْ ( يَتَلَذَّذُ بِاغْتِيَابِهِمْ .
( وفِي الأَسَاسِ : ( قَوْلُهُ تَعَالَى : ﴿فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُون﴾ ؛ تَهَكُّم ، أَيْ تَجْعَلُونَ فَاكِهَتُكُم قَوْلَكُمْ ﴿إِنَّا لَمُغْرَمُونَ﴾ فَالتَّفَككُّه هُنَا تَنَاوُلُ الفَاكِهَةِ غَيْرَ أَنَّهُ أَخْرَجَهُ عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ .
( أو تَفَكَّهَ هُنَا بِمَعْنَى : أَلْقَى الفَاكِهَةَ عَنْ نَفْسِهِ وَتَجَنَّبَ عَنْهَا ، ( قَالَهُ ابنْ عَطِيَّةَ ) فِي تَفْسِيرِهِ .
وَمِمَّا يُسْتَدْرَكُ عَلْيِهِ :
رَجُلٌ فَيْكَهَان : طَيِّبُ النَّفْسِ مَزَّاحٌ ، عَن أَبِي زَيْدٍ ، وأَنْشَدَ :
إِذَا فَيْكَهَانٌ ذو مُلاءٍ ولِمَّةٍ قَلِيلُ الأَذَى فِيما يُرَى النَّاسُ مُسْلِمُ .
وَنِسْوَةٌ فَكِهاتٌ : طَيِّبَاتُ النُّفُوسِ .
وَتَفَكَّهَ : تَعَاطَى الفَكَاهَةَ ، وأَيْضاً : تَنَاوَلَ الفَاكِهَةَ ، هذا تَعْبِيرُ الرَّاغِبِ ، وهُوَ أَحْسَنُ مِمَّا عَبره المُصَنِّفُ .
وَتَرَكْتُ القَوْمَ يَتَفَكَّهُونَ بِفلانٍ :

أَيْ يَغْتَابُونَهُ وَيَنَالُونَ مِنْهُ ؛ ومنه الحدِيثُ : أَرْبَعَ لَيْسَ غَيْبَهنَّ يِغَيْبَةٍ مِنْهُم المُتَفَكِّهُونَ بالأُمَّهَاتِ ، هُمْ الذين يَشْتُمونَهُنَّ مُمَازِحِينَ .
والفاكِهُ : النَّاعِمُ .
والفَكِهُ : المُعْجَبُ ؛ وأَيْضاً : الأَشِرُ البَطِرُ .
وَفَكيهةُ : أَرْبَعُ صَحَابِيَّاتٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالى عَنْهُنَّ .
والفَاكِهُ ابنُ المُغَيْرَةِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ المَخْزُومِيُّ عَمُّ خَالِدِ بْنِ الوَلَيدِ ، نَقَلَهُ الْجَوْهَرِيُّ .
قَالَ الزُّبَيْر : انْقَرَضَ وَلَدُهُ .
وَفِي كِنَانَةَ : الفَاكِهُ بْنُ عَمْرُو بنِ الحَرِثِ بنِ مَالِكِ ابنِ كِنَانَة ، مِنْهُمْ : محمدُ بْنُ إِسْحَق المَكِّيُّ . رَوَى عَنْهُ محمدُ بْنُ صَالِحِ بْنِ سَهْلٍ العمانيُّ ، وَمُوسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ بنِ كَثِيرِ بنِ بَشيرِ بنِ الفَاكِهِ الأَنْصَارِيُّ السُّلَمِيُّ المدنيُّ الفاكِهِيُّ إِلَى جَدِّهِ المَذْكُور ، من شُيُوخِ عليَ بن المَدِينِي .
وأَمَّا أَبُو عَمَّار زِيَادُ بنُ مَيْمُون الفَاكِهِيُّ فَإِلَى بَيْعِ الفَاكِهَةِ ، رَوَى عَنْ أَنَس ، وَهُوَ كَذَّابٌ .
والمُسَمَّى بالفَاكِهِ خَمْسَة مِنَ الصَّحَابَةِ ؛ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ .

##### Türkçe

: ( **الفاكِهَةُ** : bütün **الثَّمْرُ** . ) Bu, dil ehlinin sözüdür.

Bazı âlimler dedi ki: Kur’ân’da meyvelerden adı anılmış her şey, **التَّمْرِ** ve **الرُّمَّانِ** gibi; biz ona **فاكِهَة** adını vermeyiz. Dedi ki: Eğer **فاكِهَةً** yememeye yemin etse ve **تَمْراً** yahut **رُمَّاناً** yese, yeminini bozmuş olmaz. İmam Ebû Hanîfe de bununla amel etti ve O’nun, yüce olanın, sözüyle delil getirdi: ﴿فِيهِمَا فَاكِهةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ﴾ .

Râgıb dedi ki: Sanki bu sözün söyleyeni, bu âyette ikisinin zikre tahsis edilmesine ve ikisinin **الفاكِهَةِ** üzerine atfedilmesine bakmıştır.

Müellif, Ezherî’ye tâbi olarak bu sözü reddetmek istedi; şöyle dedi: ( **التَّمْرِ** ve **العِنَبِ** ve **الرُّمَّانِ**’ı onlardan çıkaranın, O’nun, yüce olanın, sözüyle delil getirerek: ﴿فِيهِمَا فَاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ﴾ (demesi) bâtıldır, reddedilmiştir; bunu kitabımda ( **اللاَّمِعِ المُعْلَمِ العُجابِ في الجَمْعِ بين المُحْكَمِ والعُبَابِ** ) içinde genişçe açıkladım.

Ezherî araştırmaya temas etti de şöyle dedi: Araplardan hiç kimsenin “**النَّخِيلَ** ve **الكُرُومَ**’un meyveleri **الفَاكِهَةِ**’den değildir” dediğini bilmedim; bu meselede Nu‘mân b. Sâbit’in sözü, Arapların kelâmını, dil ilmini ve apaçık Arapça Kur’ân’ın te’vilini az bilmesi sebebiyle, fukahâ cemaatinin sözlerinden şâz kalmıştır. Araplar şeyleri topluca zikreder, sonra onlardan bir şeyi, onda bir fazilete dikkat çekmek için, adlandırma ile tahsis eder. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلاَئِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ﴾ ; kim “Cibrîl ve Mîkâl, Allah’ın, عزّ وجلّ, onları melekleri topluca zikrettikten sonra adlandırma ile tekilleştirmesi sebebiyle meleklerden değildir” derse, kâfirdir; çünkü Allah Teâlâ buna nass getirmiş ve onu açıklamıştır. Kim de “**النَّخْلِ** ve **الرُّمَّانِ**’ın meyvesi, Allah Teâlâ’nın onları adlandırma ile tekilleştirmesi sebebiyle **فَاكِهَة** değildir” derse, câhildir; bu, akla aykırıdır ve Arap diline aykırıdır. Bitti.

Allah Ezherî’ye rahmet etsin; bu meselede imama, Allah Teâlâ ondan razı olsun, yüklenmiştir; hâlbuki onu savunmada onun için bir genişlik ve geniş bir yol vardı.

Şeyhimiz dedi ki: Molla Ali, **النَّامُوسِ**’ta cevaba temas etti de şöyle dedi: Bu istidlâl naklen ve aklen sahihtir. Nakil bakımından: çünkü atıf, başkalığı gerektirir. Akıl bakımından: çünkü **الفَكِهَةَ**, gıda yahut ilaç kastı olmaksızın onunla tefekküh edilen ve lezzet alınan şeydir. Şüphe yok ki **التَّمْرَ**, gıda türlerinin cümlesindendir; **الرُّمَّانِ** da ilaç sınıflarının cümlesindendir.

Şeyhimiz dedi ki: Bu, içinde büyük bir fayda olmayan bir sözdür. Müellif gibisine, kendisinin bilmediği asıllar üzerine bina ettiği sözlerinde Ebû Hanîfe’ye itiraz etmek yoktur; kârî gibisine de, kendisinin ilmi olmayan, sırf tahmin üzerine bina edilmiş görüşle, onlara cevap vermeye kalkışmak yoktur.

Ebû Hanîfe’nin, Allah Teâlâ ondan razı olsun, bu husustaki sözleri ve delilleri bilinseydi, “dil tasniflerinde bunun gibi şeye temas etmek, ancak bâblar ve fasıllar üzerine ziyade bir fazlalıktandır” (hükmüne) karşı yeter ve kanaat verirdi.

Dedim ki: Şeyhimiz, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, insaf etti; caddeyi tuttu ve sapmadı. “Eğer vazgeçerlerse, geçmiş olanı onlar için bağışlar.”

( **الفَاكِهَانِيُّ** : onun satıcısıdır.
Sîbeveyh dedi ki: **الفَاكِهَةِ** satıcısına, **لَبَّان** ve **نَبَّال** gibi, **فَكَّاهٌ** denilmez. Ebû Muâz en-Nahvî dedi ki: **الفاكِهُ**: **فَاكِهَتُه** çoğalan kimsedir.

( **وَفَكَّهَهُمْ تَفْكِيهاً** : onlara onunla geldi.

( **الفَاكِهَةُ** : beğenilen **النَّخْلَةُ**; ve **فَاكِهَةُ** : (isim) bir adamın (adıdır).

( **الفَاجِهَةُ** : (benzetme üzere) **الحَلْوَاءُ** .

( Mecazdandır: ( **فَكَّهَهُمْ بَمُلْحِ الْكَلاَمِ تَفْكِيهاً** : ) eğer (onları onunla eğlendirirse); isim **الفَكِيهَةُ**’dir, ) **سَفِينَةٍ** gibi; ( **وَالفِكَاهَةُ** , zamme ile, ) ve ondan vehmedilen masdarın fiili **الفَكَاهَةُ**’dır, fetha ile.

( Ve adam ( **فَكِهَ** ) oldu, ( **كَفَرِحَ فَكِهاً** ) hareke ile; ( **وَفَكَاهَةً** ; o hâlde o **فَكِهَّ** ve **فَاكِهٌ**’dir: yani (gönlü hoş, gülen, şakalaşan).
Hadiste: ( Bir çocukla beraber insanların en **أَفْكَهَ**’lerinden idi.
Zeyd b. Sâbit hadîsinde: ( Ehliyle baş başa kaldığında insanların en **أَفْكَهِ**’lerinden idi.

( Yahut **رَجُلٌ فَكِهٌ** : (arkadaşlarına konuşur da onları güldürür).

( Ve ondan ( **فَكِهَ** ) : şaşırdı; bununla bazıları, O’nun, yüce olanın, sözünü tefsir etti: ﴿فِي شُغُلِ فَكِهُونَ﴾ , ( **كَتَفَكَّهَ** . ) Denir ki: **تَفَكَّهْنَا** şundan ve bundan; yani şaşırdık. Ve ondandır, onun sözü:

Yüce Allah’ın sözü: ﴿فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ﴾ ; yani: ekininizde başınıza inen şeyden dolayı hayret ediyorsunuz.

(Mecazdandır:) **التفاكُهُ**: şakalaşmadır.
(**وفاكَهَهُ**:) **مُفَاكَهَةً**: (**مَازَحَهُ**) ve onunla tatlı konuştu.
Ve meselde: “Bir cariyeyle **تُفَاكِهْ** etme ve bir tümseğin üzerine bevletme.”
(**وَتَفَكَّهَ**: pişman oldu; İbnü’l-A‘râbî’den; ve bununla Yüce Allah’ın sözü ﴿فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ﴾ da ayrıca tefsir edilmiştir; ve aynı şekilde **تَفَكَّنُون**; ve bu, Lu‘kul’un bir lügatidir.)
El-Laḥyânî dedi: Ezd Şenûe der ki: ve Temîm der ki: **تَتَفَكَّنُونَ** yani pişman oluyorsunuz.
(**وتَفَكَّهَ** (**بِهِ**:) eğer (**تَمَتَّعَ وتَلَذَّذَ**).
(**وتَفَكَّهَ**: (**أَكَلَ الفَاكِهَةَ**) ve ondan eser: “Yemekten önce ve sonra **تَفَكَّهُوا**.”)
(**وتَفَكَّهَ**: (**تَجَنَّبَ عَنِ الفَاكِهَةِ**) o hâlde o (**ضِدٌّ**.)
(**والأُفْكُوهَةُ**: (**الأُعْجُوبَةُ**) vezin ve mânâca.) Denilir: Falan kimse bir **أُفْكُوهة** ve bir **أُمْلُوحَة** ile geldi.
(**وَنَاقَةٌ مُفْكِهٌ**,) bu Leys’tendir. (**وَمُفْكهَةٌ**), **مُحْسِنٍ** ve **مُحْسِنَةٍ** gibi: sütünün pıhtılı olanı.
Ve **الصِّحَاح**’ta: Ebû Zeyd dedi: **أَفْكَهَتِ النَّاقَةُ**; eğer doğumdan önce bahar otunu yediği sırada süt saldıysa; o hâlde o **مُفْكِهٌ**’dir; bitti.
Ve denildi: O, eğer sütünde, ağız sütüne benzer bir pıhtılık görürsen.
Ve denildi: Doğum sırasında, daha doğurmadan önce sütü dökülen.
Ve Şemir dedi: Eğer yaklaşınca bel kemiği gevşedi, memesi büyüdü ve doğumu yaklaştıysa; el-Aḥvaṣ dedi:
“Amcaoğullarımız! Savaşı göndermeyin; ben savaşı, akşamleyin **مُفْكِهاً** olmuş, artık sesini kısmış görüyorum.”
Ve başkası dedi:
“**مُفْكِهَة**; yavrunun başı üzerine yaklaştı;
Doğurmaya yaklaştı ve doğurmasının vakti geldi.”

(**وَفَكْهَةُ وَفُكَيْهَةُ**، **كَجُهَيْنَةَ**: iki kadındır;) sonuncusunun, güler yüzlü, hoş tabiatlı olan **فَكِهَة**’nin küçültmesi olması caizdir; ve **فَاكِهَةٍ**’nin küçültmesi olup terhîm edilmiş olması da caizdir; Sîbeveyh inşâd etti:
“Lezzet için bir malı tükettiğimde **فُكَيْهَةُ** der ki:
‘Ellerinde uygun bir şey var mı?’”
Muradı: “Bir şey var mı?”
Ve **فَكِهَةِ**: o, Heni’ b. Belî’nin kızı, Abd Menât b. Kinâne b. Huzeyme’nin annesidir.
(**وأَبُو فُكَيْهَة**: bir sahâbîdir,) adı Yesâr’dır ve Benî Abdü’d-Dâr’ın mevlasıdır; **الرَّوْض**’da olduğu gibi.
Ben dedim: Eskiden Müslüman oldu, Allah uğrunda işkence gördü, hicret etti ve Bedir’den önce öldü.
(Mecazdandır:) (**هو فَكِهٌ بِأَعْرَاضِ النَّاسِ، كَكَتِفٍ**: yani (**يَتَلَذَّذُ بِاغْتِيَابِهِمْ**).
Ve **الأَسَاس**’ta: Yüce Allah’ın sözü ﴿فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُون﴾ ; istihzadır; yani ﴿إِنَّا لَمُغْرَمُونَ﴾ sözünüzü meyveniz yapıyorsunuz; o hâlde buradaki **التَّفَككُّه** meyve yemektir; ancak onu istihza yolu üzere çıkarmıştır.
(Veya burada **تَفَكَّهَ** şu mânâdadır:) meyveyi kendinden attı ve ondan kaçındı; (bunu İbn Atıyye) tefsirinde söylemiştir.
Ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir:
**رَجُلٌ فَيْكَهَان**: hoş tabiatlı, şakacı; Ebû Zeyd’den; ve inşâd etti:
“Eğer **فَيْكَهَانٌ**; dolgunluk ve saç örgüsü sahibi;
Görüldüğü şeylerde az eziyetli; insanlar arasında Müslüman.”
Ve **نِسْوَةٌ فَكِهاتٌ**: hoş tabiatlı kadınlar.
**وَتَفَكَّهَ**: şakayı üstlendi; ve ayrıca: meyve yedi; bu, Râgıb’ın ifadesidir; ve bu, musannifin ifade ettiğinden daha iyidir.
“Topluluğu, falan kimseyle **يَتَفَكَّهُونَ** hâlinde bıraktım”:
Yani onu gıybet ediyorlar ve ondan pay alıyorlar; ve ondan hadis: “Dört şey vardır ki onların gıybeti gıybet değildir: onlardan, anneler hakkında **المُتَفَكِّهُونَ**; onlar, şakalaşarak onlara sövenlerdir.”
**والفاكِهُ**: nimet içinde olan.
**والفَكِهُ**: kendini beğenen; ve ayrıca: azgın, şımarık.
**وَفَكيهةُ**: Allah Teâlâ onlardan razı olsun, dört sahâbî kadındır.
**والفَاكِهُ** b. el-Muğîre b. Abdullâh el-Maḫzûmî, Hâlid b. el-Velîd’in amcasıdır; bunu Cevherî nakletti.
Zübeyr dedi: Onun nesli tükendi.
Ve Kinâne’de: **الفَاكِهُ** b. Amr b. el-Ḥâriṯ b. Mâlik b. Kinâne; onlardandır: Muhammed b. İshâk el-Mekkî. Ondan Muhammed b. Sâlih b. Sehl el-‘Umânî rivayet etti; ve Mûsâ b. İbrâhîm b. Keṯîr b. Beşîr b. **الفَاكِهِ** el-Enṣârî es-Sülemî el-Medenî, zikredilen dedesine nispetle **الفاكِهِيُّ**; Ali b. el-Medînî’nin şeyhlerindendir.
Ama Ebû Ammâr Ziyâd b. Meymûn **الفَاكِهِيُّ** ise meyve satmaya nispetledir; Enes’ten rivayet etti; ve o, yalancıdır.
Ve **الفَاكِهِ** diye adlandırılan, sahâbeden beş kişidir; Allah Teâlâ onlardan razı olsun.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَكِهَ
1 فَكِهَ ذ , aor. فَكَهَ , inf. n. فَكَاهَةٌ (S, Mgh, K) and فَكَهٌ, (K, TA,) [the latter inf. n. correctly thus, agreeably with a general rule, in the CK with the ك quiescent, but said in the TA to be بالتحريك,] (assumed tropical:) He was, or became, cheerful, happy, or free from straitness; (S, Mgh, K;) jocose, or given to jesting, (S, Mgh,) and to laughing: (Mgh, K:) or one who talked to his companions and made them to laugh. (K.) ― -b2- See also 5.

فَكَّهَهُمْ
2 فَكَّهَهُمْ ذ , inf. n. تَفْكِيهٌ, He brought to them فَاكِهَة [i. e. fruit]. (K.) ― -b2- And [hence] فَكَّهَهُمْ بِمُلَحِ الكَلَامِ, inf. n. as above, (tropical:) He entertained them in a novel manner with facetious sayings or talk. (K, TA.)

فاكههُ
3 فاكههُ ذ , (K,) inf. n. مُفَاكَهَةٌ, (S,) (tropical:) He jested, or joked, with him; (S, K, TA;) indulged in pleasantry with him. (TA.) It is said in a prov., لَا تُفَاكِهْ أَمَةً وَلَاتَبُلْ عَلَى أَكَمَةٍ (tropical:) [Jest not thou with a female slave, and make not water upon a hillock, i. e. and publish not what is secret of thine affair: see art. اكم]. (S, TA.) [See also an ex. in a verse cited voce تَزَنَّدَ.]

أَفْكَهَتْ
4 أَفْكَهَتْ ذ She (a camel) yielded her milk plentifully on the occasion of eating the [herbage called] رَبِيع, before her bringing forth: (S, TA:) or she being near to bringing forth, her صَلَوَانِ [app. meaning two parts on the right and left of the tail (see صَلًا in art. صلو)] became lax, or flaccid, and her udder became large; like أَفَكَّت. (TA in art. فك. [See also the part. n., below.])

تفكّه
5 تفكّه ذ He ate fruit (فَاكِهَة): (Msb, K:) and He took fruit with his hand, [he helped himself to it;] syn. تَنَاوَلَ الفَاكِهَةَ: and hence, as is said in the A, (TA,) the saying in the Kur [lvi. 65], فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ is ironical, meaning [And then ye would be in the condition of] making your fruit to be your saying اـِنَّا لَمُغْرَمُونَ Verily we are burdened with debt (which words occur in the next verse)]: or تَفَكَّهَ here [or rather in a case of this kind] means He threw away from himself the fruit: thus says Ibn-'Ateeyeh, (K, TA,) in his exposition: (TA:) [but see other explanations in what follows:] and it signifies also He abstained from fruit: thus it bears two contr. meanings. (K.) ― -b2- And sometimes [it means (tropical:) He amused himself with talk; like as one amuses himself with the eating of fruit after a meal; i. e.] التَّفَكُّهُ is metaphorically used as meaning التَّنَقُّلُ بِالحَدِيثِ. (Bd in lvi. 65.) ― -b3- And (assumed tropical:) He affected jesting, or joking. (TA.) ― -b4- And تفكّهوا بِفُلَانٍ (assumed tropical:) They spoke evil of such a one; or did so in his absence; and defamed him; and did thus with jesting, one with another. (TA.) ― -b5- And تفكّه بِهِ (assumed tropical:) He enjoyed it: (S, Msb, K:) and [particularly] (Msb) he enjoyed the eating of it. (Mgh, Msb.) ― -b6- And تفكّه also signifies (assumed tropical:) He wondered, (S, Msb, K,) مِنْهُ at it; and so ↓ فَكِهَ, followed likewise by منه. (K.) And hence [accord. to some] the saying in the Kur cited above, فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ i. e. (assumed tropical:) [And then ye would be in the condition of] wondering at what had befallen you in respect of your seed-produce. (TA.) ― -b7- And He repented, grieved, lamented, or regretted: (IAar, S, K:) and the words of the Kur cited in the last sentence above, (S, TA,) as expl. by some, (TA,) mean [And then ye would be in the condition of] repenting, &c.: (S, TA:) and so تَفَكَّنُونَ, which is of the dial. of 'Okl; or, accord. to Lh, Temeem say تَتَفَكَّنُونَ, and AzdShanoo-ah say تَتَفَكَّهُونَ. (TA.)

تَفَاكُهٌ
6 تَفَاكُهٌ ذ signifies The jesting, or joking, [or indulging in pleasantry, (see 3,) of a number of persons,] one with another, (K.) [You say, تفاكهوا They jested, &c., one with another.]

فَكِهٌ
فَكِهٌ ذ Eating, or an eater of, فَاكِهَة [i. e. fruit]; (K, TA;) a possessive epithet; applied to a man. (TA.) ― -b2- Also, (S, Mgh, K,) and ↓ فَاكِهٌ, (K, TA, in the CK فَاكِهَةٌ,) and ↓ فيكهان [app. فَيْكَهَانٌ or فَيْكِهَانٌ, like تيَّهَانٌ], (AZ, TA,) (assumed tropical:) Cheerful, happy, or free from straitness; (AZ, S, Mgh, K;) jocose, or given to jesting, (AZ, S, Mgh,) and to laughing: (Mgh, K:) or the first, (K, TA,) and second, (K,) one who talks to his companions and makes them to laugh: (K, TA:) and فَكِهَاتٌ, applied to women, cheerful, happy, or free from straitness. (TA.) ― -b3- And فَكِهٌ signifies also (assumed tropical:) Exulting, or rejoicing above measure; or exulting greatly, and behaving insolently and unthankfully, or ungratefully: (S, TA:) and thus the pl. فَكِهِينَ signifies in the Kur (S, Mgh) xlix. 26 [as some there read]: (S:) ↓ فَاكِهِينَ [is the more common reading and] means enjoying an easy and a pleasant life; or enjoying case and plenty. (S, Mgh.) ― -b4- And (assumed tropical:) Wondering: and thus some explain the pl. فَكِهُونَ in the Kur xxxvi. 55. (TA.) ― -b5- هُوَ فَكِهٌ بِأَعْرَاضِ النَّاسِ means (tropical:) He is one who delights in speaking evil of men, or in doing so in their absence. (K, TA.)

فَكِيهْ
[ فَكِيهْ ذ is said by Golius to signify “ Qui proloqui non potest, ” on the authority of the KL: but in my copy of the KL, I find that the word to which this meaning is assigned is فَهِيهٌ.]

فُكَاهَةٌ
فُكَاهَةٌ ذ , a subst. [as distinguished from the inf. n. فَكَاهَةٌ], (S, K,) A jesting, or joking; (S, Mgh, Msb, K;) as also ↓ فَكِيهَةٌ. (K.)

فَكِيهَةٌ
فَكِيهَةٌ ذ : see what next precedes.

فَاكِهٌ
فَاكِهٌ ذ Possessing فَاكِهَة [i. e. fruit]; (K, TA:) an epithet of the same class as تَامِرٌ and لَابِنٌ: or, accord. to Aboo-Mo'لdh the grammarian, one whose fruit has become abundant. (TA.) ― -b2- See also فَكِهٌ, in two places. ― -b3- And [the fem.] فَاكِهَةٌ, (assumed tropical:) A palm-tree (نَخْلَةٌ) inducing wonder, or admiration, and pleasure, or joy; or pleasing, or (??) joicing; [app. by its having much fruit;] syn. مُعْجِبَةٌ. (K.)

فَاكِهَةٌ
فَاكِهَةٌ ذ a word of well-known meaning, (S,) Fruit, of any kind; (K;) a thing, or things, the eating whereof is enjoyed, (Mgh, Msb,) whether moist or dry, as figs and melons and raisins and pomegranates: (Msb:) [the words, of the Kur lv. 68, فِيهِمَا فَاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ have caused it to be much and vainly disputed whether dates and pomegranates be, or be not, included among the things termed فاكهة: it seems to be the general opinion of the lexicologists that they are included; but the contrary opinion is held by many of the lawyers, and by the Imلm Aboo- Haneefeh among them:] the pl. is فَوَاكِهُ, meaning kinds thereof. (S.) ― -b2- And (by way of comparison [thereto], TA) (tropical:) Sweetmeat; syn. حَلْوَآء; (K;) which is also applied by some to “ fruit ” (فاكهة), (T in art. حلو,) or to “ sweet fruit. ” (K in that art.) ― -b3- And فَاكِهَةُ الشِّتَآءِ [lit. The fruit of winter] is metonymically used as meaning (tropical:) the fire. (Har p. 594.)

فَاكِهِىٌّ
فَاكِهِىٌّ ذ : see فَاكِهَانِىٌّ.

فيكهان
فيكهان ذ :see فَكِهٌ, second sentence.

فَاكِهَانِىٌّ
فَاكِهَانِىٌّ ذ A seller of فَاكِهَة [i. e. fruit]; (S, K;) as also ↓ فَاكِهِىٌّ; (TA;) but not فَكَّاهٌ. (Sb, TA.)

كَانَ مِنْ أَفْكَهِ النَّاسِ
كَانَ مِنْ أَفْكَهِ النَّاسِ ذ occurs in two trads. [as meaning (assumed tropical:) He was of the most cheerful and jocose of men]. (TA [in which the meaning is indicated by the context].)

أُفْكُوهَةٌ
أُفْكُوهَةٌ ذ i. q. أُعْجُوبَةٌ (assumed tropical:) [A wonderful thing]. (K.) You say, جَآءَ فُلَانٌ بِأُفْكُوهَةٍ (assumed tropical:) [Such a one did, or uttered, a wonderful thing]. (TA.)

مُفْكِهٌ
مُفْكِهٌ ذ (AZ, S, K) and مُفْكِهَةٌ (K) A she-camel whose milk is thick, (K, TA,) like biestings: (TA:) or that yields her milk plentifully on the occasion of eating the [herbage called] رَبِيع, before her bringing forth: (S:) or whose milk pours forth on the occasion of parturition, before her bringing forth: or, accord. to Sh, the meaning is that indicated by the second explanation of the verb, 4 [q. v.]. (TA.)

##### Türkçe

**فَكِهَ**
1 **فَكِهَ** ذ , muzâri‘i **فَكَهَ** , mastar ismi **فَكَاهَةٌ** (S, Mgh, K) ve **فَكَهٌ**, (K, TA,) [ikincisi mastar ismi olarak doğru olanı böyledir; genel bir kaideye uygun olarak; CK’de **ك** sâkin olarak; fakat TA’da بالتحريك olduğu söylenmiştir,] (mecazî varsayılan:) Neşeli, mutlu, yahut darlıktan uzak oldu veya oldu; (S, Mgh, K;) şakacı, yahut şaka etmeye ve gülmeye meyilli: (Mgh, K:) yahut arkadaşlarıyla konuşup onları güldüren kimse. (K.) ― -b2- 5’e de bak.

**فَكَّهَهُمْ**
2 **فَكَّهَهُمْ** ذ , mastar ismi **تَفْكِيهٌ**, Onlara **فَاكِهَة** [yani meyve] getirdi. (K.) ― -b2- Ve [bundan dolayı] **فَكَّهَهُمْ بِمُلَحِ الكَلَامِ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, (mecazî:) Onları nükteli sözler yahut konuşma ile yeni bir tarzda eğlendirdi. (K, TA.)

**فاكههُ**
3 **فاكههُ** ذ , (K,) mastar ismi **مُفَاكَهَةٌ**, (S,) (mecazî:) Onunla şakalaştı, yahut latife yaptı; (S, K, TA;) onunla şakalaşmaya daldı. (TA.) Bir meselde şöyle denir: **لَا تُفَاكِهْ أَمَةً وَلَاتَبُلْ عَلَى أَكَمَةٍ** (mecazî:) [Bir cariye ile şakalaşma; bir tümseğin üzerine de bevletme; yani işinin gizli olanını yayma: **اكم** maddesine bak]. (S, TA.) [Ayrıca **تَزَنَّدَ** maddesinde zikredilen bir beyitteki örneğe bak.]

**أَفْكَهَتْ**
4 **أَفْكَهَتْ** ذ Dişi deve, doğurmadan önce, **رَبِيع** denilen [otlağı] yeme vaktinde sütünü bolca verdi: (S, TA:) yahut doğurmaya yakın iken, onun **صَلَوَانِ**’ı [görünüşe göre kuyruğun sağ ve solundaki iki kısım demek (bk. صلو maddesinde **صَلًا**)] gevşedi yahut sarktı ve memesi büyüdü; **أَفَكَّت** gibi. (TA, فك maddesinde. [Aşağıda ism-i fâile de bak.])

**تفكّه**
5 **تفكّه** ذ Meyve (**فَاكِهَة**) yedi: (Msb, K:) ve meyveyi eliyle aldı, [ondan kendi kendine aldı;] eş anlamlısı **تَنَاوَلَ الفَاكِهَةَ**: ve bundan dolayı, A’da söylendiği üzere, (TA,) Kur’ân’daki [lvi. 65] söz: **فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ** istihzâîdir; [ve şu mânâdadır:] meyvenizi, “**اـِنَّا لَمُغْرَمُونَ** Gerçekten biz borç yükü altındayız” (bu sözler sonraki âyette geçer) sözünüz kılmanız [hâlinde olurdunuz]: yahut burada **تَفَكَّهَ** [daha doğrusu bu tür bir durumda] meyveyi kendinden atıp uzaklaştırdı demektir: İbn-‘Atîyye, (K, TA,) tefsirinde böyle söyler: (TA:) [fakat aşağıda gelenlerde başka açıklamalara bak:] ve ayrıca meyveden uzak durdu mânâsına gelir: böylece iki zıt mânâ taşır. (K.) ― -b2- Ve bazen [şu mânâya gelir (mecazî:) konuşma ile oyalanıp eğlendi; tıpkı yemekten sonra meyve yemeyle oyalanıp eğlenildiği gibi; yani] **التَّفَكُّهُ** mecazen **التَّنَقُّلُ بِالحَدِيثِ** mânâsında kullanılır. (Bd, lvi. 65’te.) ― -b3- Ve (mecazî varsayılan:) Şaka etmeyi, yahut latife yapmayı yapmacıkça yaptı. (TA.) ― -b4- Ve **تفكّهوا بِفُلَانٍ** (mecazî varsayılan:) Böyle birinin kötülüğünü söylediler; yahut onun gıyabında böyle yaptılar; ve onu kötülediler; ve bunu birbirleriyle şakalaşarak yaptılar. (TA.) ― -b5- Ve **تفكّه بِهِ** (mecazî varsayılan:) Ondan zevk aldı: (S, Msb, K:) ve [özellikle] (Msb) onu yemekten zevk aldı. (Mgh, Msb.) ― -b6- Ve **تفكّه** ayrıca (mecazî varsayılan:) Hayret etti demektir, (S, Msb, K,) **مِنْهُ** ona; ve aşağıdaki **فَكِهَ** de böyledir, yine **منه** ile gelir. (K.) Ve bundan dolayı [bazılarına göre] yukarıda zikredilen Kur’ân sözü **فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ** yani (mecazî varsayılan:) [tohum mahsulünüz bakımından başınıza gelene] hayret etmeniz [hâlinde olurdunuz]. (TA.) ― -b7- Ve tevbe etti, kederlendi, ağıt yaktı, yahut pişman oldu: (IAar, S, K:) ve yukarıdaki son cümlede zikredilen Kur’ân sözleri, (S, TA,) bazılarınca açıklandığı üzere, (TA,) [şu mânâdadır:] tevbe etmeniz, vb. [hâlinde olurdunuz]: (S, TA:) ve **تَفَكَّنُونَ** da böyledir; bu, ‘Okl lehçesindendir; yahut Lh’ye göre, Temîm **تَتَفَكَّنُونَ** der, Azd-Şenûe ise **تَتَفَكَّهُونَ** der. (TA.)

**تَفَاكُهٌ**
6 **تَفَاكُهٌ** ذ Bir topluluğun birbirleriyle şakalaşması yahut latifeleşmesi mânâsına gelir. (K.) [**تفاكهوا** dersin: birbirleriyle şakalaştılar, vb.]

**فَكِهٌ**
**فَكِهٌ** ذ **فَاكِهَة** [yani meyve] yiyen yahut meyve yiyici; (K, TA;) bir nisbet/iyelik sıfatı; bir erkeğe uygulanır. (TA.) ― -b2- Ayrıca, (S, Mgh, K,) ve aşağıdaki **فَاكِهٌ**, (K, TA, CK’de **فَاكِهَةٌ**, ) ve aşağıdaki **فيكهان** [görünüşe göre **فَيْكَهَانٌ** yahut **فَيْكِهَانٌ**, **تيَّهَانٌ** gibi], (AZ, TA,) (mecazî varsayılan:) Neşeli, mutlu, yahut darlıktan uzak; (AZ, S, Mgh, K;) şakacı, yahut şaka etmeye ve gülmeye meyilli: (Mgh, K:) yahut birincisi, (K, TA,) ve ikincisi, (K,) arkadaşlarıyla konuşup onları güldüren kimse: (K, TA:) ve kadınlara uygulanan **فَكِهَاتٌ**, neşeli, mutlu, yahut darlıktan uzak [olanlar]. (TA.) ― -b3- Ve **فَكِهٌ** ayrıca (mecazî varsayılan:) Aşırı sevinç duyan; yahut çokça sevinip kibirli ve nankörce davranan: (S, TA:) ve Kur’ân’da (S, Mgh) xlix. 26’da [bazılarının orada okuduğu üzere] çoğul **فَكِهِينَ** bu mânâdadır: (S:) aşağıdaki **فَاكِهِينَ** [daha yaygın kıraattir ve] kolay ve hoş bir hayat süren; yahut rahatlık ve bolluk içinde yaşayan demektir. (S, Mgh.) ― -b4- Ve (mecazî varsayılan:) Hayret eden: ve böylece bazıları Kur’ân xxxvi. 55’teki çoğul **فَكِهُونَ**’u açıklar. (TA.) ― -b5- **هُوَ فَكِهٌ بِأَعْرَاضِ النَّاسِ** demek (mecazî:) İnsanların kötülüğünü söylemekten, yahut onları gıyabında böyle anmaktan hoşlanan kimsedir. (K, TA.)

**فَكِيهْ**
[**فَكِيهْ** ذ için Golius, KL’ye dayanarak “Konuşamaz” mânâsını verdiğini söyler: fakat KL nüshamda bu mânânın verildiği kelimenin **فَهِيهٌ** olduğunu buluyorum.]

**فُكَاهَةٌ**
**فُكَاهَةٌ** ذ , bir isim [mastar ismi **فَكَاهَةٌ**’den ayrılan], (S, K,) Şakalaşma yahut latife; (S, Mgh, Msb, K;) ve aşağıdaki **فَكِيهَةٌ** de böyledir. (K.)

**فَكِيهَةٌ**
**فَكِيهَةٌ** ذ : bir önce gelen şeye bak.

**فَاكِهٌ**
**فَاكِهٌ** ذ **فَاكِهَة** [yani meyve] sahibi; (K, TA:) **تَامِرٌ** ve **لَابِنٌ** ile aynı sınıftan bir sıfat: yahut nahivci Ebû-Mo‘ldh’a göre, meyvesi bol olmuş kimse. (TA.) ― -b2- İki yerde **فَكِهٌ**’e de bak. ― -b3- Ve [dişili] **فَاكِهَةٌ**, (mecazî varsayılan:) hayret yahut beğeni ve sevinç uyandıran bir hurma ağacı (**نَخْلَةٌ**); yahut hoş, yahut (??) sevinen; [görünüşe göre çok meyveli oluşuyla;] eş anlamlısı **مُعْجِبَةٌ**. (K.)

**فَاكِهَةٌ**
**فَاكِهَةٌ** ذ iyi bilinen mânâlı bir kelimedir, (S,) Her türden meyve; (K;) yenilmesinden zevk alınan şey yahut şeyler, (Mgh, Msb,) ister yaş ister kuru olsun; incir, kavun, kuru üzüm ve nar gibi: (Msb:) [Kur’ân lv. 68’deki **فِيهِمَا فَاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ** sözleri, hurma ve narın **فاكهة** denilen şeylere dahil olup olmadığı hususunda çokça ve boş yere tartışmaya sebep olmuştur: sözlükçülerin genel kanaati bunların dahil olduğudur; fakat bunun zıddı görüş, fakihlerin çoğu tarafından ve onların arasında İmam Ebû-Hanîfe tarafından benimsenmiştir:] çoğulu **فَوَاكِهُ**’dur; bunun mânâsı türleridir. (S.) ― -b2- Ve (ona kıyas yoluyla, TA) (mecazî:) Tatlı; eş anlamlısı **حَلْوَآء**; (K;) ki bu, bazılarınca “meyve” (**فاكهة**) için de kullanılır, (T, حلو maddesinde,) yahut “tatlı meyve” için. (K, o maddede.) ― -b3- Ve **فَاكِهَةُ الشِّتَآءِ** [lafzen: kışın meyvesi] kinaye yoluyla (mecazî:) ateş mânâsında kullanılır. (Har s. 594.)

**فَاكِهِىٌّ**
**فَاكِهِىٌّ** ذ : **فَاكِهَانِىٌّ**’ye bak.

**فيكهان**
**فيكهان** ذ : **فَكِهٌ**’e bak, ikinci cümle.

**فَاكِهَانِىٌّ**
**فَاكِهَانِىٌّ** ذ **فَاكِهَة** [yani meyve] satıcısı; (S, K;) ve aşağıdaki **فَاكِهِىٌّ** de böyledir; (TA;) fakat **فَكَّاهٌ** değil. (Sb, TA.)

**كَانَ مِنْ أَفْكَهِ النَّاسِ**
**كَانَ مِنْ أَفْكَهِ النَّاسِ** ذ iki rivayette geçer. [mânâsı (mecazî varsayılan:) insanların en neşeli ve en şakacılarından idi]. (TA [orada mânâ bağlamla gösterilmiştir].)

**أُفْكُوهَةٌ**
**أُفْكُوهَةٌ** ذ **أُعْجُوبَةٌ** ile aynı mânâdadır (mecazî varsayılan:) [hayret verici bir şey]. (K.) Şöyle dersin: **جَآءَ فُلَانٌ بِأُفْكُوهَةٍ** (mecazî varsayılan:) [Falanca hayret verici bir şey yaptı yahut söyledi]. (TA.)

**مُفْكِهٌ**
**مُفْكِهٌ** ذ (AZ, S, K) ve **مُفْكِهَةٌ** (K) Sütü koyu olan dişi deve, (K, TA,) ağız sütü gibi: (TA:) yahut doğurmadan önce, **رَبِيع** denilen [otlağı] yeme vaktinde sütünü bolca veren: (S:) yahut doğum vaktinde, doğurmadan önce sütü akıp dökülen: yahut Ş’ye göre mânâ, fiilin 4’teki ikinci açıklamasının gösterdiği mânâdır [ona bak]. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَكِهَ
فَكِهَ A ( n. ac. فَكَه 4 ,  فَكَاْهَة 22t ),
a.  Was merry, gay, jovial, jocose.

فَكَّهَ
فَكَّهَ II ,
a.  Brought, gave fruit to.

b.  Amused, diverted, entertained.

فَاْكَهَ
فَاْكَهَ III ,
a.  Joked, jested with.

تَفَكَّهَ
تَفَكَّهَ V ,
a.  see I .

b.  [ Bi ], Amused, diverted himself with; was pleased with; delighted in.

c.  Ate fruit.

d.  Wondered.

e.  Regretted.

تَفَاْكَهَ
تَفَاْكَهَ VI ,
a.  Joked, jested together.

فَكِه
فَكِه 5 ,
a.  Merry, jovial, jocose; jolly.

b.  Eater of fruit.

فَاْكِه
فَاْكِه 21 ,
a.  see 5 (a) .

b.  One possessing fruit.

فَاْكِهَة
فَاْكِهَة 21t , ( pl. فَوَاْكِهُ 41 ),
a.  fem. of فَاْكِه 21 .

b.  Fruit.

c.  Confectionery, sweetmeats.

فُكَاْهَة
فُكَاْهَة 24t ,
a.  Mirth, merriment, joking, jesting, pleasantry, jocularity, joviality.

فَكِيْهَة
فَكِيْهَة 25t ,
a.  see 24t .

فَاكِهَانِيّ
فَاكِهَانِيّ
a.  [ coll. ], Fruiterer, vendor of fruit.

أُفْكُوْهَة
أُفْكُوْهَة ( pl. أَفَاْكِيْهُ 69 ),
a.  Wonder, marvel, remarkable thing.

b.  Absurdity.

فَاكِهَة الشِّتَآء
فَاكِهَة الشِّتَآء
a.  The fire.

هُوَ فَكِهٌ بِأَعْرَاضِ النَّاس
هُوَ فَكِهٌ بِأَعْرَاضِ النَّاس
a.  He is one who delights in speaking evil of men.

##### Türkçe

فَكِهَ
**فَكِهَ** A ( i. ac. **فَكَه** 4 , **فَكَاْهَة** 22t ),
a. Neşeli idi, şen idi, sevinçli idi, şakacı idi.

فَكَّهَ
**فَكَّهَ** II ,
a. Meyve getirdi, ona meyve verdi.

b. Eğlendirdi, oyaladı, hoşça vakit geçirdi.

فَاْكَهَ
**فَاْكَهَ** III ,
a. Onunla şakalaştı, onunla latife etti.

تَفَكَّهَ
**تَفَكَّهَ** V ,
a. I’e bak.

b. [ Bi ], onunla kendini eğlendirdi; onunla hoşnut oldu; ondan zevk aldı.

c. Meyve yedi.

d. Hayret etti.

e. Pişman oldu.

تَفَاْكَهَ
**تَفَاْكَهَ** VI ,
a. Birlikte şakalaştılar, birlikte latife ettiler.

فَكِه
**فَكِه** 5 ,
a. Neşeli, sevinçli, şakacı; şen.

b. Meyve yiyen.

فَاْكِه
**فَاْكِه** 21 ,
a. 5 (a)’ya bak.

b. Meyve sahibi olan kimse.

فَاْكِهَة
**فَاْكِهَة** 21t , ( pl. **فَوَاْكِهُ** 41 ),
a. **فَاْكِه** 21’in müennesi.

b. Meyve.

c. Şekerleme, tatlılar.

فُكَاْهَة
**فُكَاْهَة** 24t ,
a. Neşe, şenlik, şakalaşma, latifeleşme, hoş söz, şakacılık, neşelilik.

فَكِيْهَة
**فَكِيْهَة** 25t ,
a. 24t’ye bak.

فَاكِهَانِيّ
**فَاكِهَانِيّ**
a. [ topl. ], Meyveci, meyve satıcısı.

أُفْكُوْهَة
**أُفْكُوْهَة** ( pl. **أَفَاْكِيْهُ** 69 ),
a. Hayret verici şey, acayiplik, dikkate değer şey.

b. Saçmalık.

فَاكِهَة الشِّتَآء
**فَاكِهَة الشِّتَآء**
a. Ateş.

هُوَ فَكِهٌ بِأَعْرَاضِ النَّاس
**هُوَ فَكِهٌ بِأَعْرَاضِ النَّاس**
a. O, insanların ırzları hakkında kötü konuşmaktan zevk alan kimsedir.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فكه
فَكِهَ - يَفْكَهُ - فَاكِه - فَاكِهُوْن - فَاكِهَة - فَواكِه - فَكِه - فَكِهِيْن - تَفَكَّهَ - يَتَفَكَّهُ
فَكِهَ - يَفْكَهُ + الكائن + بشيء: يستمتع به بوجهين، اللذة والشهوة من جهة، والغرابة وتجريب الجديد من جهة أخرى
فَاكِه: اسم فاعل من" فَكِهَ - يَفْكَهُ ": من يتلذذ بالطعم والغرابة والجدة
فَاكِهُوْن: جمع " فَاكِه"
فَاكِهَة: مؤنث " فاكِه ": وهي كذلك فاعل مرة، اسم آلة بمعنى " مُفَكِّهة ": كل ما يجلب الشعور بالمتعة، باللذة الحسية، وبالشعور بالجدة والغرابة: وهي كذلك اصطلاحاً: ثمر الشجر المعروف بلذته وبأنواعه الكثيرة التي تمتع وتضفي الغرابة والجدة على من يطعمها
فَواكِه: جمع " فَاكِهَة "
فَكِه: اسم فاعل مبالغة على وزن " فـََعِـل " من " فَكِهَ - يَفْكَهُ ": كثير الفكه
فَكِهين: جمع " فَكِه "
فَكَّه - يُفَكِّهُ: على وزن " فَعَّل " من " فَكِهَ - يَفْكَهُ ": يجعله " يَفْكَهُ " على وجه التكرار والشدة
تَفَكَّهَ - يَتَفَكِّهُ: على وزن " تَفَعَّل - يَتَفَعل" من " فَكِهَ - يَفْكَهُ ": يقوم بفعل " فَكِهَ - يَفْكَهُ " بشكل ذاتي: يُفَكِّه نفسه بنفسه على وجه التكرار والشدة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور باللذة والمتعة النفسية الفكرية والحواسية الذوقية"، وهي:
لَذَّ - يَلَذُّ، مَتَعَ - يَمْتَعُ (مَتُعَ - يَمْتُعُ)، هَنَأَ - يهنِئُ (هَنَأَ - يَهْنَأُ) (هَنَأَ - يَهْنُؤُ)، فَكِهَ - يَفْكَهُ، سَاغَ - يَسُوغُ، مَرَأَ - يَمْرَأُ (مَرِئَ - يَمْرَأُ)
فاكهة - فواكه
 	﴿والأرض وضعها للأنام (10) فيها فاكهة والنخل ذات الأكمام (11) والحب ذو العصف والريحان (12) فبأي آلاء ربكما تكذبان (13)﴾ الرحمن ﴿فيهما فاكهة ونخل ورمان (68)﴾ الرحمن
 	﴿فيهما من كل فاكهة زوجان (52)﴾ الرحمن
 	﴿فلينظر الإنسان إلى طعامه (24) أنا صببنا الماء صبا (25) ثم شققنا الأرض شقا (26) فأنبتنا فيها حبا (27) وعنبا وقضبا (28) وزيتونا ونخلا (29) وحدائق غلبا (30) وفاكهة وأبا (31) متاعا لكم ولأنعامكم (32)﴾ عبس
يدعون بفاكهة	﴿متكئين فيها يدعون فيها بفاكهة كثيرة وشراب(51)﴾ ص ﴿يدعون فيها بكل فاكهة آمنين (55)﴾ الدخان ﴿لهم فيها فاكهة ولهم ما يدعون (57)﴾ يس ﴿وفاكهة مما يتخيرون (20)﴾ الواقعة
كثيرة	﴿وفاكهة كثيرة (32)﴾ الواقعة ﴿متكئين فيها يدعون فيها بفاكهة كثيرة وشراب(51)﴾ ص
كثيرة	﴿لكم فيها فاكهة كثيرة منها تأكلون (73)﴾ الزخرف ﴿فأنشأنا لكم به جنات من نخيل وأعناب لكم فيها فواكه كثيرة ومنها تأكلون(19)﴾ المؤمنون
مما يشتهون	﴿وفواكه مما يشتهون (42)﴾ المرسلات ﴿وأمددناهم بفاكهة ولحم مما يشتهون (22)﴾ الطور
منها تأكلون	﴿فأنشأنا لكم به جنات من نخيل وأعناب لكم فيها فواكه كثيرة ومنها تأكلون(19)﴾ المؤمنون ﴿لكم فيها فاكهة كثيرة منها تأكلون (73)﴾ الزخرف
 	﴿إلا عباد الله المخلصين (40) أولئك لهم رزق معلوم (41) فواكه وهم مكرمون (42) في جنات النعيم (43)﴾ الصافات
فاكه - فاكهون
 ﴿إن أصحاب الجنة اليوم في شغل فاكهون (55)﴾ يس ﴿فاكهين بما آتاهم ربهم ووقاهم ربهم عذاب الجحيم(18)﴾ الطور
 	﴿ونعمة كانوا فيها فاكهين (27)﴾ الدخان
فكه - فكهين
 ﴿وإذا انقلبوا إلى أهلهم انقلبوا فكهين (31)﴾ المطففين ﴿ونعمة كانوا فيها فاكهين (27)﴾ الدخان
يتفكه - تتفكهون
 ﴿لو نشاء لجعلناه حطاما فظللتم تتفكهون (65)﴾ الواقعة
مختار الصحاح
● [فكه] ف ك ه: الفَاكِهَةُ معروفة وأجناسها الفَواكِهُ و الفاكِهانِيُّ الذي يبيعها و الفُكَاهَةُ بالضم المزاح وبالفتح مصدر فَكِهَ الرجل من باب سلم فهو فَكِهٌ إذا كان طيب النفس مزاحا و الفَكِهُ أيضا البطر الاشر وقري~ ﴿ونعمة كانوا فيها فكهين﴾ أي أشرين و ﴿فاكِهِينَ﴾ أي ناعمين و المُفاكَهَةُ الممازحة و تَفَكَّهَ تعجب وقيل تندم قال الله تعالى ﴿فظلتم تفكهون﴾ أي تندمون وتفكه بالشيء تمتع به
الراغب
فكه
- الفاكهة قيل: هي الثمار كلها، وقيل: بل هي الثمار ما عدا العنب والرمان (وهذا قول أبي حنيقة، وقد قال: إذا حلف لا يأكل الفاكهة فأكل رمانا أو رطبا لم يحنث، واستدل بقوله تعالى: }فيهما فاكهة ونخل ورمان﴿، وخالفه صاحباه. انظر: روح المعاني 27/122). وقائل هذا كأنه نظر إلى اختصاصهما بالذكر، وعطفهما على الفاكهة. قال تعالى:﴾وفاكهة مما يتخيرون﴿[الواقعة/20]،﴾وفاكهة كثيرة﴿[الواقعة/32]،﴾وفاكهة وأبا﴿[عبس/ 31]،﴾فواكه وهم مكرمون﴿[الصافات/42]،﴾وفواكه مما يشتهون﴿[المرسلات/42]، والفكاهة: حديث ذوي الأنس، وقوله:﴾فظلتم تفكهون﴿(سورة الواقعة: آية 65. والقول الأصلح في الآية أنها بمعنى تتندمون أو تعجبون، لأن أول الآية:﴾لو نشاء لجعلناه حطاما فظلتم تفكهون﴿) قيل: تتعاطون الفكاهة، وقيل: تتناولون الفاكهة. وكذلك قوله:﴾فاكهين بما آتاهم ربهم{ [الطور/18].
ملخص اللسان:
1.  وفَكِهَ مِنْ كذا يَفْكَه وتفَكَّه: عَجِبَ. تقول: تفَكَّهْنا من كذا وكذا أي تعَجَّبْنا؛ ومنه قوله عز وجل: فظَلْتُمْ تَفَكَّهُون؛ أَي   تتَعجَّبُونَ مما نَزَلَ بكم في زَرْعِكم.
2.     والفَكِهُ: الذي يَنالُ من أَعراضِ الناسِ  ويقال: تركت القومَ يتَفَكَّهُون بفلانٍ أَي يَغْتابونه ويتَناولونَ منه.
3.     والفَكِهُ: الذي يُحَدِّث أَصحابَه ويُضْحِكُهم
4.     الفاكهةُ: معروفةٌ وأَجْناسُها الفَواكهُ
5.     وقوله عز وجل: فاكِهين بما آتاهُم رَبُّهم؛ أَي ناعمين مُعْجبينَ بما هم فيه،في شُغُلٍ فاكهون؛ أَي مُتعجِّبون ناعِمون بما هم فيه
6.     والفَكِهُ: الأَشِرُ البَطِرُ. والفاكِهُ: من التَّفَكُّهِ. وقرئ:   ونَعْمةٍ كانوا فيها فَكِهينَ، أَي أَشِرينَ،
7.     يختارون ما كان في وصف أَهل الجنة فاكِهين،
8.     وما في وصف أهل النار فَكهينَ أَي أَشِرينَ بَطِرين. قال الفراء في قوله تعالى: إنَّ المُتَّقِينَ في جنّات ونَعيمٍ فاكهينَ؛ قال: مُعْجبين بما آتاهم ربهم؛
9.     وتَفَكَّهْتُ بالشيء: تَمَتَّعْتُ به.
10.                        وفَكَّهَ القومَ بالفاكِهة: أَتاهم بها.
11.                        والفاكهة أَيضاً: الحَلْواءُ على التشبيه.
12.          وفَكَّهَهُم بمُلَح الكلام: أَطْرَفَهُم، والاسمُ الفكِيهةُ والفُكاهةُ،   بالضم، والمصدر المتوهم فيه الفعل الفَكاهةُ. الجوهري: الفَكاهةُ، بالفتح،   مصدرُ فَكِهَ الرجلُ، بالكسر، فهو فَكِهٌ إذا كان طَيِّبَ النَّفْس   مَزّاحاً، والفاكهُ المزّاحُ.
لسان العرب
● -    فكه: الفاكهةُ: معروفةٌ وأَجْناسُها الفَواكهُ، وقد اختلف فيها فقال   بعض العلماء: كل شيء قد سُمِّيَ من الثِّمار في القُرآن نحو العِنَب   والرُّمّان فإنا لا نُسَمِّيه فاكهةً، قال: ولو حَلَفَ أَن لا يأْكل فاكهة   فأَكل عنباً ورُمّاناً لم يَحْنَثْ ولم يكنْ حانثاً. وقال آخرون: كلُّ   الثِّمار فاكهةٌ، وإنما كرر في القرآن في قوله تعالى: فيهما فاكهةٌ ونخلٌ   ورُمّانٌ؛ لتَفْضِيل النخلِ والرُّمَّان على سائر الفواكه دُونَهما، ومثله   قوله تعالى: وإذْ أَخَذْنا من النَّبِيِّين مِيثاقَهم ومِنْكَ ومن نوحٍ   وإبراهيمَ وموسَى وعيسى بن مريم؛ فكرر هؤلاء للتفضيل على النَّبِيِّين   ولم يَخْرُجوا منهم.   قال الأَزهري: وما علمت أَحداً من العرب قال إنَّ النخيلَ والكُرومَ   ثِمارُها ليست من الفاكهة، وإنما شذ قول النعمان بن ثابت في هذه المسأَلة عن   أَقاويل جماعة فقهاء الأَمصار لقلة علمه بكلام العرب وعلمِ اللغة   وتأْويلِ القُرآن العربي المُبين، والعرب تَذْكُر الأَشياء جملة ثم تَخُصُّ   منها شيئاً بالتسمية تنبيهاً على فَضْلٍ فيه. قال الله تعالى: مَنْ كانَ   عَدُوّاً لله وملائكتهِ ورُسُلِه وجِبْريلَ ومِيكالَ؛ فمن قال إن   جِبْريلَ ومِيكالَ ليسا من الملائكة لإفْرادِ الله عزَّ وجل إياهما بالتسمية   بعد ذِكْر الملائكة جُمْلةً فهو كافر، لأَن الله تعالى نص على ذلك   وبَيَّنه، وكذلك مَنْ قال إن ثمرَ النخلِ والرُّمانِ ليس فاكهة لإفراد الله   تعالى إياهما بالتسمية بعد ذكر الفاكهة جُمْلة فهو جاهل، وهو خلافُ المعقول   وخلافُ لغة العرب. ورجلٌ فَكهٌ: يأْكل الفاكِهةَ، وفاكِهٌ: عنده فاكهة،   وكلاهُما على النَّسَب. أَبو معاذ النحوي: الفاكه الذي كَثُرَتْ   فاكِهتُه، والفَكِهُ: الذي يَنالُ من أَعراضِ الناسِ، والفاكهانِيُّ: الذي   يَبِيعُ الفاكهةَ. قال سيبويه: ولا يقال لبائع الفاكهة فَكَّاه، كما قالوا   لَبّان ونَبّال، لأَن هذا الضرب إنما هو سماعي لا اطِّراديّ. وفَكَّهَ   القومَ بالفاكِهة: أَتاهم بها. والفاكهة أَيضاً: الحَلْواءُ على التشبيه.   وفَكَّهَهُم بمُلَح الكلام: أَطْرَفَهُم، والاسمُ الفكِيهةُ والفُكاهةُ،   بالضم، والمصدر المتوهم فيه الفعل الفَكاهةُ. الجوهري: الفَكاهةُ، بالفتح،   مصدرُ فَكِهَ الرجلُ، بالكسر، فهو فَكِهٌ إذا كان طَيِّبَ النَّفْس   مَزّاحاً، والفاكهُ المزّاحُ. وفي حديث أَنس: كان النبي، صلى الله عليه   وسلم، من أَفْكَهِ الناس مع صَبِيٍّ؛ الفاكهُ: المازحُ. وفي حديث زيد بن   ثابت: أَنه كان من أَفْكَهِ الناسِ إذا خلا مع أَهله؛ ومنه الحديث: أَربعٌ   ليس غِيبَتُهن بغيبةٍ، منهم المُتَفَكِّهون بالأُمَّهات؛ هم الذين   يَشْتُمُونَهُنَّ مُمازِحِين. والفُكاهةُ، بالضم: المِزاحُ، وقيل: الفاكهُ ذو   الفُكاهة كالتامر واللاَّبن. والتَّفاكُهُ: التَّمازُحُ. وفاكَهْتُ   القومَ مُفاكَهةً بمُلَحِ الكلامِ والمِزاحِ، والمُفاكهَةُ: المُمازحَةُ. وفي   المثل: لا تُفاكِه أَمَهْ ولا تَبُلْ على أَكَمَهْ. والفَكِهُ:   الطَّيِّبُ النفس، وقد فَكِهَ فَكَهاً. أَبو زيد: رجل فَكِهٌ وفاكِهٌ وفَيْكَهان،   وهو الطيب النفس المزَّاحُ؛ وأَنشد:   إذا فَيْكهانٌ ذو مُلاءٍ ولِمَّةٍ،   قليل الأَذَى، فيما يُرَى الناسُ، مُسْلِمُ   وفاكَهْتُ: مازَحْتُ. ويقال للمرأَة: فَكِهةٌ، وللنساء فَكِهات.   وتَفَكَّهْتُ بالشيء: تَمَتَّعْتُ به. ويقال: تركت القومَ يتَفَكَّهُون بفلانٍ   أَي يَغْتابونه ويتَناولونَ منه. والفَكِهُ: الذي يُحَدِّث أَصحابَه   ويُضْحِكُهم. وفَكِهَ مِنْ كذا وكذا وتفَكَّه: عَجِبَ. تقول: تفَكَّهْنا من   كذا وكذا أي تعَجَّبْنا؛ ومنه قوله عز وجل: فظَلْتُمْ تَفَكَّهُون؛ أَي   تتَعجَّبُونَ مما نَزَلَ بكم في زَرْعِكم. وقوله عز وجل: فاكِهين بما   آتاهُم رَبُّهم؛ أَي ناعمين مُعْجبينَ بما هم فيه، ومن قرأَ فَكِهينَ   يقول فَرِحِين. والفاكِهُ: الناعم في قوله تعالى: في شُغُل فاكِهونَ.   والفَكِهُ: المُعْجب. وحكى ابن الأَعرابي: لو سَمِعْتَ حديث فلان لما فَكِهْتَ   له أَي لما أَعجبك. وقوله تعالى: في شُغُلٍ فاكهون؛ أَي مُتعجِّبون   ناعِمون بما هم فيه. الفراء في قوله تعالى في صفة أَهل الجنة: في شُغُلٍ   فاكهون، بالأَلف، ويقرأُ فَكِهُون، وهي بمنزلة حَذِرُون وحاذِرُون؛ قال   أَبو منصور: لما قرئ بالحرفين في صفة أَهل الجنة علم أَن معناهما   واحد.أَبو عبيد: تقول العرب للرجل إذا كان يَتَفَكَّه بالطعام أَو   بالفاكهةِ أَو بأَعْراضِ الناس إن فلاناً لَفَكِهٌ بكذا وكذا؛ وأَنشد:   فَكِهٌ إلى جَنْبِ الخِوانِ، إذا غَدتْ   نَكْباء تَقْطَعُ ثابتَ الأَطْنابِ   والفَكِهُ: الأَشِرُ البَطِرُ. والفاكِهُ: من التَّفَكُّهِ. وقرئ:   ونَعْمةٍ كانوا فيها فَكِهينَ، أَي أَشِرينَ، وفاكهينَ أَي ناعمين. التهذيب:   أََهل التفسير يختارون ما كان في وصف أَهل الجنة فاكِهين، وما في وصف أهل   النار فَكهينَ أَي أَشِرينَ بَطِرين. قال الفراء في قوله تعالى: إنَّ   المُتَّقِينَ في جنّات ونَعيمٍ فاكهينَ؛ قال: مُعْجبين بما آتاهم ربهم؛   وقال الزجاج: قرئ فَكِهينَ وفاكِهينَ جميعاً، والنصب على الحال، ومعنى   فاكِهينَ بما آتاهم ربهم أَي مُعْجبين.   والتَّفَكُّهُ: التنَدُّمُ. وفي التنزيل: فظَلْتُم تَفكَّهون؛ معناه   تَنَدَّمُون، وكذلك تَفَكَّنُون، وهي لغة لِعُكْل. اللحياني: أَزْدُ   شَنُوءَة يقولون يتَفكَّهُون، وتميمٌ تقولُ يتَفَكَّنُون أَي يتندَّمُون. ابن   الأَعرابي: تفَكَّهْتُ وتفَكَّنْتُ أَي تندَّمْت. وأَفْكَهَتِ الناقة   إذا رأَيت في لبنها خُثورةً شِبْهَ اللِّبَإِ. والمُفْكِه من الإبلِ: التي   يُهَراق لَبَنُها عند النِّتاج قبل أَن تَضَعَ، والفعل كالفعل.   وأَفْكَهَت الناقةُ إذا دَرَّتْ عند أَكل الربيع قبل أَن تَضَع، فهي مُفْكِةٌ. قال   شمر: ناقة مُفْكِهةٌ ومُفْكِةٌ، وذلك إذا أَقْرَبَتْ فاسْتَرْخَى   صَلَواها وعَظُمَ ضَرْعُها ودنا نِتاجها؛ قال الأَحْوص:   بَنِي عَمِّنا، لا تَبْعَثُوا الحَرْبَ، إنني   أَرى الحربَ أَمْسَتْ مُفْكِهاً قد أَصَنَّتِ   قال شمر: أَصَنَّت استَرْخى صَلَواها ودنا نِتاجُها؛ وأَنشد:   مُفْكِهة أَدْنَتْ على رأْسِ الوَلَدْ،   قد أَقْرَبَتْ نَتْجاً، وحانَ أَنْ تَلِدْ   أي حانَ وِلادُها. قال: وقوم يجعلون المُفْكِهة مُقْرِباً من الإبل   والخيل والحُمُر والشاء، وبعضُهم يجعلها حين استبان حملها، وقوم يجعلون   المُفْكِهةَ والدافِعَ سَواء.   وفاكهٌ: اسم. والفاكهُ: ابنُ المُغِيرة المَخْزُوميّ عمّ خالد بن   الوليد. وفُكَيْهةُ: اسم امرأَة، يجوز أَن يكون تصغير فَكِهةٍ التي هي   الطَّيِّبةُ النَّفْس الضَّحوكُ، وأَن يكون تصغيرَ فاكهةٍ مُرَخَّماً؛ أَنشد   سيبويه:   تقولُ إذا استَهْلَكْتُ مالاً لِلَذَّة   فُكَيْهةُ: هَشَّيْءٌ بكَفَّيْكَ لائِقُ؟   يريد: هلْ شيءٌ.
مقاييس اللغة:
(فكه) الفاء والكاف والهاء أصلٌ صحيح يدلُّ على طِيب واستطابةٍ. من ذلك الرّجُل الفَكِه: الطيِّب النَّفس.‏
ومن الباب: الفاكهة، لأنَّها تُستَطابُ وتُستطرَف.‏
ومن الباب: المُفاكهَة، وهي المُزاحة وما يُستحلَى من كلام.‏
ومن الباب: أفكَهَتِ النّاقةُ والشّاةُ، إذا دَرَّتا عند أكل الرَّبيع وكان في اللبن أدْنَى خُثُورة؛ وهو أطيَبُ اللَّبن.‏
فأمَّا التَّفَكُّه في قوله تعالى: ﴿فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ﴾ [الواقعة 65]، فليس من هذا، وهو من باب الإبدال(1) ، والأصل تَفَكَّنون، وهو من التندُّم، وقد مضى ذِكرُه.‏
القاموس المحيط:
الفاكِهَةُ الثَّمَرُ كُلُّهُ، وقولُ مُخْرِجِ التَّمْرِ والعِنَبِ والرُّمَّانِ منها مُسْتَدِلاًّ بقولِه تعالى " فيهما فاكِهَةٌ ونَخْلٌ ورُمَّانٌ " باطِلٌ مَرْدودٌ، وقد بَيَّنْتُ ذلك مَبْسوطاً في " اللاَّمِعِ المُعْلَمِ العُجابِ " .
والفاكِهانِيُّ: بائِعُها. وكخَجِلٍ: آكِلُها. والفاكِهُ: صاحِبُها. وفَكَّهَهُمْ تَفْكِيهاً: أتاهُمْ بها. والفاكِهَةُ: النَّخْلَةُ المُعْجِبَةُ، واسمٌ، والحَلْواءُ. وفَكَّهَهُمْ بِمُلَحِ الكَلامِ تَفْكيهاً: أطْرَفَهُمْ بها، والاسمُ: الفَكِيهَةُ والفُكاهَةُ، بالضم. وفَكِهَ، كفَرِحَ، فَكَهاً وفَكاهَةً، فهو فَكِهٌ وفاكِهٌ: طَيِّبُ النَّفْسِ ضَحُوكٌ، أَو يُحَدِّثُ صَحْبَهُ فَيُضْحِكُهُمْ، و منه: تَعَجَّبَ، كَتَفَكَّهَ. والتفاكُهُ: التَّمازُحُ. وفاكَهَهُ: مازَحَهُ. وتَفَكَّهَ: تَنَدَّمَ، و به: تَمَتَّعَ، وأكَلَ الفاكِهَةَ، وتَجَنَّبَ عن الفاكِهَةِ، ضِدٌّ. والأُفْكُوهَةُ: الأُعْجوبَةُ. وناقَةٌ مُفْكِهٌ ومُفْكِهَةٌ، كمُحْسِنٍ ومُحْسِنَةٍ: خاثِرَةُ اللَّبَنِ. وفَكْهَةُ وفُكَيْهَةُ، كجُهَيْنَةَ: امرأتانِ. وأبو فُكَيْهَةَ: صَحابِيٌّ. وهو فَكِهٌ بأَعراضِ الناسِ، ككتِفٍ: يَتَلَذَّذُ بِاغْتيابِهِمْ. وقوله تعالى: " فَظَلْتُم تَفَكَّهونَ " تَهَكُّمُ، أي: تَجْعَلونَ فاكِهتَكُمْ قَوْلَكُم: " إنَّا لَمُغْرَمُونَ " . أو تَفَكَّهَ هنا، بمعنى: ألْقَى الفاكِهَةَ عن نفسِه، قاله ابنُ عَطيَّةَ.
تاج العروس:
( الفاكهة الثمر كله ) هذا قول أهل اللغة وقال بعض العلماء كل شئ قد سمى
من الثمار في القران نحو التمر والرمان فانا لا نسميه فاكهة قال ولو حلف أن لا يأكل فاكهة وأكل تمرا أو رمانا لم يحنث وبه أخذ الامام أبو حنيفة واستدل بقوله تعالى فيهما فاكهة ونخل ورمان وقال الراغب وكأن قائل هذا القول نظر الى اختصاصهما بالذكر وعطفهما على الفاكهة في هذه الآية وأراد المصنف رد هذا القول تبعا للازهري فقال ( وقول مخرج التمر والعنب والرمان منها
مستدلا بقوله تعالى فيهما فاكهة ونخل ورمان باطل مردود وقد بينت ذلك مبسوطا في ) كتابي ( اللامع المعلم العجاب ) في الجمع بين المحكم والعباب وقد تعرض للبحث الازهرى فقال ما علمت أحدا من العرب قال ان النخيل والكروم ثمارها ليست من الفاكهة وانما شذ قول النعمان بن ثابت في هذه المسألة عن أقاويل جماعة الفقهاء لقلة معرفته كان بكلام العرب وعلم اللغة وتأويل القرآن العربي المبين والعرب تذكر الاشياء جملة ثم تخص منها شيأ بالتسمية تنبيها على فضل فيه قال الله تعالى من كان عدو الله وملائكته ورسله وجبريل وميكال فمن قال ان جبريل وميكال ليسا من الملائكة لافراد الله عز وجل اياهما بالتسمية بعد ذكر الملائكة جملة فهو كافر لان الله تعالى نص على ذلك وبينه ومن قال ان ثمر النخل والرمان ليس فاكهة لافراد الله تعالى اياهما بالتسمية بعد ذكر الفاكهة جملة فهو جاهل وهو خلاف المعقول وخلاف لغة العرب انتهى ورحم الله الازهرى لقد تحامل في هذه المسألة على الامام رضى الله تعالى عنه ولقد كان له في الذب عنه مندوحة ومهيع واسع قال شيخنا وقد تعرض الملا على في الناموس للجواب فقال هذا الاستدلال صحيح نقلا وعقلا فأما النقل فلأن العطف يقتضى المغايرة وأما العقل فلان الفاكهة ما يتفكه به ويتلذذ من غير قصد الغذاء أو الدواء ولا شك أن التمر من جملة أنواع الغذاء والرمان من الجملة أصناف الدواء وقال شيخنا هذا كلام ليس فيه كبير جدوى وليس لمثل المصنف أن يتعرض على أبى حنيفة في أقوله التى بناها على أصول لا معرفة للمصنف بها ولا لمثل القارى أن يتصدى للجواب عنها بما لا علم له به من الرأى المبنى مجرد الحدس ولو علمت أقول أبى حنيفة رضى الله تعالى عنه في ذلك وأدلته لأغنت وأقنت على أن التعرص لمثل هذا في مصنفات اللغة انما هو من الفضول الزائدة على الابواب والفصول * قلت وقد أنصف شيخنا رحمه الله تعالى وسلك الجادة وما اعتسف وان ينتهوا يغفر لهم ما قد سلف ( والفاكهاتي بائعها ) قال سيبويه لا يقال لبائع الفاكهة فكاه كما قالوا لبان ونبال لان هذا الضرب انما هو سماع لا اطرادي ( و ) رجل فكه ( كخجل آكلها والفاكه صاحبها ) وكلاهما على النسب الاخير كتامر ولابن وقال أبو معاذ النحوي الفاكه الذى كثرت فاكهته ( وفكههم تفكيها أتاهم بها والفاكهة النخلة المعجبة و ) فاكهة ( اسم ) رجل ( و ) الفاكهة ( الحلواء ) على التشبيه ( و ) من المجاز ( فكههم بملح الكلام تفكيها ) إذا ( أطرافهم بها والاسم الفكيهة ) كسفينة ( والفكاهة بالضم ) والمصدر والمتوهم منه الفعل هو الفكاهة بالفتح ( و ) قد ( فكه ) الرجل ( كفرح فكها ) بالتحريك ( وفكاهة فهو فكه وفاكه ) أي ( طيب النفس ضحوك ) مزاح وفى الحديث كان من أفكه الناس مع صبى وفى حديث زيد ابن ثابت كان من أفكه الناس إذا خلا مع أهله ( أو ) رجل فكه ( يحدث صحبه فيضحكهم و ) فكه ( منه تعجب ) وبه فسر بعض قوله تعالى في شغل فكهون أي متعجبون ( كتفكه ) يقال تفكهنا من كذا وكذا أي تعجبنا ومنه قوله تعالى فظلتم تفكهون أي تتعجبون مما نزل بكم في زرعكم ( و ) من المجاز ( التفاكه التمازح وفاكهه ) مفاكهة ( مازحه ) وطايبه وفى المثل لا تفاكه أمة ولا تبل على أكمة ( وتفكه تندم ) عن ابن الاعرابي وبه فسر أيضا قوله تعالى فظلتم تفكهون وكذلك تفكنون وهى لغة لعكل قال اللحيانى أزد شنؤة يقولون تتفكهون وتميم تقول تقول تتفكنون أي تتندمون ( و ) تفكه ( به ) إذا ( تمتع و ) تلذذ ( و ) تفكه ( أكل الفاكهة ) ومنه الاثر تفكهوا قبل الطعام وبعده ( و ) تفكه ( تجنب عن الفاكهة ) فهو ( ضدو الافكوهة الاعجوبة ) زنة ومعنى يقال جاء فلان بأفكوهة وأملوحة ( وناقة مفكه ) وهذه عن الليث ( ومفكهة كمحسن ومحسنة خاثرة اللبن ) وفى الصحاح قال أبو زيد أفكهت الناقة إذا أدرت عند أكل الربيع قبل النتاج فهى مفكه انتهى وقيل هي إذا رأيت في لبنها خثورة شبه اللبا وقيل التى يهراق لبنها عند النتاج قبل أن تضع وقال شمر إذا أقربت فاسترخى صلواها وعظم ضرعها ودنانتا جها قال الاحوص بنى عمنا لا تبعثوا الحرب اننى * أرى الحرب أمست مفكها قد أصنت وقال غيره : مفكهة أدنت على رأس الولد * قد أقربت نتجاوحان أن تلد ( وفكهة وفكيهة كجهينة امرأتان ) الاخيرة يجوز أن تكون تصغير فكهة التى هي الطيبة النفس الضحوك وأن تكون تصغير فاكهة مرخما أنشد سيبوية : تقول إذا استهلكت مالا للذة * فكيهة هشئ بكفيك لائق يريد شئ وفكهة هي بنت هنى بن بلى أم عبد مناة بن كنانة بن خزيمة ( وأبو فكيهة صحابي ) واسمه يسار وهو مولى بنى عبد الدار كما في الروض * قلت أسلم قديما وعذب في الله وهاجر ومات قبل بدر ( و ) من المجاز ( هو فكه بأعراض الناس ككتف ) أي ( يتلذذ باغتنابهم و ) في الاساس ( قوله تعالى فظلتم تفكهون تهكم أي تجعلون فاكهتكم قولكم انا لمغرمون ) فالتفكه هنا تناول الفاكهة
غير أنه أخرجه على سبيل التهكم ( أو تفكه هنا بمعنى ألقى الفاكهة عن نفسه ) وتجنب عنها ( قاله ابن عطية ) في تفسيره * ومما يستدرك عليه رجل فيكهان طيب النفس مزاح عن أبى زيد وأنشد إذا فيكهان ذو ملاءو لمة * قليل الاذى فيما يرى الناس مسلم
ونسوة فكهات طيبات النفوس وتفكه تعاطى الفكاهة وأيضا تناول الفاكهة هذا تعبير الراغب وهو أحسن مما عبره المصنف وتركت القوم يتفكهون بفلان أي يغتابونه وينالون منه ومنه الحديث أربع ليس غبتهن بغيبة منهم المتفكهون بالامهات هم الذين يشتمونهن ممازحين والفاكه الناعم والفكه المعجب وأيضا الاشر البطرو فكيهة أربع صحابيات رضى الله تعالى عنهن والفاكه ابن مغيرة بن عبد الله المخزومى عم خالد بن الوليد نقله الجوهرى قال الزبير انقرض ولده وفى كنانة الفاكه بن عمرو بن الحرث بن مالك ابن كنانة منهم محمد بن اسحق المكى روى عنه محمد بن صالح بن سهل العماني وموسى بن ابراهيم بن كثير بن بشير بن الفاكه الانصاري السلمى المدنى الفاكهى الى جده المذكور من شيوخ على بن المدينى وأما أبو عمار زياد بن ميمون الفاكهى فالى بيع الفاكهة روى عن أنس وهو كذاب والمسمى بالفاكه خمسة من الصحابة رضى الله تعالى عنهم

_Türkçe çeviri henüz yok_
