# فكه — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%83%D9%87/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فكه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%87.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فكه

: ( الفاكِهَةُ : الثَّمْرُ كُلُّهُ . ) هَذَا قَوْلُ أَهْلِ اللُّغَةِ .
وقَالَ بَعْضُ العُلَمَاءِ : كُلُّ شَيْءٍ قَدْ سُمِّيَ مِن الثِّمَارِ في القُرْآنِ نَحْوَ التَّمْرِ والرُّمَّانِ فَإِنا لا نُسَمِّيه فاكِهَة ، قَالَ : وَلَوْ حَلَفَ أَنْ لاَ يَأْكُلَ فَاكِهَةً وَأَكَلَ تَمْراً أَوْ رُمَّاناً لَمْ يَحْنَثْ ، وبه أَخَذَ الإِمَامُ أَبُو حَنِيفَةَ واسْتَدَلَّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى : ﴿فِيهِمَا فَاكِهةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ﴾ .
وقال الرَّاغِبُ : وَكَأَنَّ قَائِلَ هذا القَوْلِ نَظَرَ إِلِى اخْتصاصِهِمَا بالذِّكْرِ وَعَطْفِهِمَا على الفاكِهَةِ في هاذِهِ الآيَةِ .
وأَرَادَ المُصَنِّفَ رَدَّ هَذا الْقَوْلِ تِبْعاً لِلأَزْهَرِيِّ فَقَالَ : ( وَقَوْلُ مُخْرِجِ التَّمْرِ والعِنَبِ والرُّمَّانِ منهما مُسْتَدِلاًّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى : ﴿فِيهِمَا فَاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ﴾ بَاطِلٌ مَرْدُودٌ ، وَقَدْ بَيَّنْتُ ذَلِكَ مَبْسُوطاً في كتابي ( اللاَّمِعِ المُعْلَمِ العُجابِ في الجَمْعِ بين المُحْكَمِ والعُبَابِ .
وقد تَعَرَّض لِلْبَحْثِ الأَزْهَرِيُّ فَقَالَ : ما عَلِمْتُ أَحداً مِنَ العَرَبِ قَالَ : إِنَّ النَّخِيلَ والكُرُومَ ثِمَارُهَا لَيْسَتْ مِنَ الفَاكِهَةِ ، وإِنَّما شَذَّ قَوْلُ النُّعْمَانِ بْنِ ثَابِتٍ في هذه المَسْأَلَةِ عَنْ أَقَاوِيلِ جَمَاعَةِ الفُقَهَاءِ لِقِلَّةِ مَعْرِفَتِهِ كان بِكَلاَمِ العَرَبِ وَعِلْمِ اللُّغَةِ وَتَأْوِيلِ القُرْآنِ العَرَبِيِّ المُبِين ، والعَرَبُ تَذْكُرُ الأَشْيَاءَ جملةً ثم تخصُّ منها شَيْئاً بالتَّسْمِيَةِ تَنْبِيهاً على فَضْلٍ فيه . قَالَ اللَّهُ تَعَالى : ﴿مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلاَئِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ﴾ فَمَنْ قَال : إِنْ جِبِريلَ وَمِيكَالَ لَيْسَا مِنَ

المَلاَئِكَةِ لِإِفْرَادِ اللَّهِ ، عَزَّ وَجَلَّ إِيَّاهُمَا بالتَّسْمِيَةِ بَعْدَ ذِكْرِ المَلاَئِكَةِ جُمْلَةً فَهُوَ كَافِرٌ ، لأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَصَّ عَلَى ذَلِكَ وَبَيَّنَهُ ، وَمَنْ قالَ إِنَّ ثَمَرَ النَّخْلِ والرُّمَّانِ لَيْسَ فَاكِهَة لِإِفْرَادِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُمَا بالتَّسْمِيَةِ بَعْدَ ذِكْرِ المَلاَئِكَةِ جُمْلَةً فَهُوَ جَاهِلٌ ، وَهُوَ خِلاَفِ المَعْقُولِ وَخِلاَفُ لُغَةِ العَرَبِ ، انْتَهَى .
وَرَحِمَ اللَّهُ الأَزْهَرِيُّ لَقَدْ تَحَامَلَ فِي هاذِهِ المَسْأَلَةِ عَلَى الإِمَامِ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ وَلَقَدْ كَانَ لَهُ فِي الذَّبِّ عَنْهُ مَنْدُوحَة ومهيع واسِع .
قَالَ شَيْخُنَا : وَقَدْ تَعَرَّضَ الملا عَلَيَّ فِي النَّامُوسِ للجَوابِ فقالَ : هذا الاسْتِدْلاَلُ صَحِيحٌ نَقْلاً وَعَقْلاً ، فَأَمَّا النَّقْل فلأَنَّ العَطْفَ يَقْتَضِي المُغَايَرَة ، وأَمَّا العَقْل فلأَنَّ الفَكِهَةَ ما يَتَفَكَّهُ به ويُتَلَذَّذُ من غَيْرِ قَصْدِ الغذاءِ أَوِ الدَّوَاءِ ، ولا شَكَّ أَنَّ التَّمْرَ مِنْ جُمْلَةِ أَنْوَاعِ الغِذاءِ ، والرُّمَّانِ من جُمْلَةِ أَصْنَافِ الدَّوَاءِ .
وَقَالَ شَيْخُنَا : هاذَا كَلاَمٌ لَيْسَ فيه كَبِيرُ جَدْوَى ، وَلَيْسَ لِمِثْلِ المُصَنِّفِ أَنْ يَعْتَرِضَ عَلَى أَبِي حَنِيفَةَ فِي أَقْوَالِهِ الَّتِي بَنَاهَا عَلَى أُصُولٍ لاَ مَعْرِفَةَ للمصنِّفِ بِها ، ولا لِمِثْلِ القَارِىءِ أَنْ يَتَصَدَّى لِلْجَوَابِ عَنْهَا بِمَا لاَ عِلْمَ لَهُ مِنَ الرأْي المَبْنِي على مُجَرَّدِ الحَدسِ .
وَلَوْ عُلِمَتْ أَقْوَالُ أَبِي حَنِيفَةَ ، رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ ، في ذَلِكَ وَأَدِلَّتُهُ لأَغْنَتْ وأَقْنَتْ عَلَى أَنَّ التَّعَرُّضَ لِمِثْلِ هَذَا فِي مُصَنفاتِ اللُّغَةِ إِنَّمَا هُوَ مِنَ الفُضُولِ الزَّائِدَةِ عَلَى الأَبْوَابِ والفُصُولِ .
قُلْتُ : وَقَدْ أَنْصَفَ شَيْخُنَا رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى ، وَسَلَكَ الجَادَّةَ وَمَا

اعْتَسَفَ ، وإِنْ يَنْتَهُوا يَغْفِرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ .
( والفَاكِهَانِيُّ بائِعُهَا .
وَقَالَ سِيْبَوَيْه : ولاَ يُقَالُ لِبَائِعِ الفَاكِهَةِ فَكَّاهٌ كَمَا لَبَّان وَنَبَّال ، وَقَالَ أَبُو مَعَاذٍ النَّحويُّ : الفاكِهُ الذي كَثُرَتْ فَاكِهَتُه .
( وَفَكَّهَهُمْ تَفْكِيهاً : أَتَاهُمْ بِهَا .
( والفَاكِهَةُ : النَّخْلَةُ المُعْجِبَةُ وفَاكِهَةُ : ( اسْمُ ) رَجُلٍ .
( والفَاجِهَةُ : ( الحَلْوَاءُ عَلَى التَّشْبِيهِ .
( ومِنَ المَجَازِ : ( فَكَّهَهُمْ بَمُلْحِ الْكَلاَمِ تَفْكِيهاً : ) إِذَا ( أَطْرَفَهُمْ بِهَا ، والاِسْمُ الفَكِيهَةُ ، ) كَسَفِينَةٍ ، ( وَالفِكَاهَةُ ، بالضَّمِّ ، ) والمَصْدَرُ المُتَوَهَّم مِنْهُ الفِعْلُ هُوَ الفَكَاهَةُ ، بالفَتْحِ .
( وقَدْ ( فَكِهَ ) الرَّجُلُ ، ( كَفَرِحَ فَكِهاً ) بِالتَّحْرِيكِ ، ( وَفَكَاهَةً فهو فَكِهَّ وَفَاكِهٌ : أَيْ ( طَيِّبُ النَّفْسِ ضَحُوكٌ مَزَّاحٌ .
وَفِي الحَدِيثِ : ( كَانَ مِنْ أَفْكَهَ النَّاسِ مَعَ صَبِيَ .
وَفِي حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ : ( كَانَ مِنْ أَفْكَهِ النَّاسِ إِذا خَلاَ مَع أَهْلِهِ .
( أو رَجُلٌ فَكِهٌ : ( يُحَدِّثُ صَحْبَهُ فَيُضْحِكُهُمْ .
( وفَكِهَ ( مِنْهُ : تَعَجَّبَ ، ) وَبِهِ فَسَّرَ بَعْضٌ قَوْلَهُ تَعَالَى : ﴿فِي شُغُلِ فَكِهُونَ﴾ ، ( كَتَفَكَّهَ . ) يُقَالُ : تَفَكَّهْنَا مِنْ كَذَا وَكَذَا ، أَيْ تَعَجَّبْنَا ؛ وَمِنْهُ قَوْلُهُ

تَعَالَى : ﴿فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ﴾ ، أيْ تَتَعَجَّبُونَ مِمَّا نَزَلَ بِكُمْ فِي زَرْعِكُمْ .
( ومِنَ المَجَازِ : ( التفاكُهُ : التَّمَازُحُ .
( وَفاكَهَهُ : ) مُفَاكَهَةً : ( مَازَحَهُ ) وَطَايَبَهُ .
وَفِي الْمَثَلِ : لاَ تُفَاكِهْ أَمَة ولا تَبُلْ عَلَى أَكَمَة .
( وَتَفَكَّهَ : تَنَدَّمَ ؛ عَنْ ابنِ الأَعْرَابِيِّ ؛ وَبِهِ فُسِّرَ أَيْضاً قَوْلُه تَعَالَى : ﴿فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ﴾ وَكَذَلِكَ تَفَكَّنُون ، وَهِيَ لُغَةُ لُعْكُل .
وَقَالَ اللَّحْيَانِيُّ : أَزْدُ شَنُوءَة يَقُولُونَ : وَتَمِيمُ تقولُ : تَتَفَكَّنُونَ أَيْ تَتَنَدَّمُونَ .
( وتَفَكَّهَ ( بِهِ : ) إِذَا ( تَمَتَّعَ وتَلَذَّذَ .
( وتَفَكَّهَ : ( أَكَلَ الفَاكِهَةَ ، ) ومِنْهُ الأَثَرِ : تَفَكَّهُوا قَبْلَ الطَّعَامِ وَبَعْدَهُ .
( وتَفَكَّهَ : ( تَجَنَّبَ عَنِ الفَاكِهَةِ ، ) فَهُوَ ( ضِدٌّ .
( والأُفْكُوهَةُ : الأُعْجُوبَةُ ، ) زِنَةً وَمَعْنىً . يُقالُ : جَاءَ فُلانٌ بِأُفْكُوهة وأُمْلُوحَة .
( وَنَاقَةٌ مُفْكِهٌ ، ) وهذه عَنِ اللَّيْثِ . ( وَمُفْكهَةٌ ، كَمُحْسِنٍ وَمُحْسِنَةٍ : حَاثِرَةُ اللَّبَنِ .
وَفِي الصِّحَاحِ : قَالَ أَبُو زَيْدٍ : أَفْكَهَتِ النَّاقَةُ إِذَا أَدَرَّتْ عِنْدَ أَكْلِ الرَّبِيعِ قَبْلَ النِّتَاجِ ، فَهِيَ مُفْكِهٌ ، انْتَهَى .
وَقِيلَ : هِيَ إِذَا رَأَيْتَ فِي لَبَنِهَا خُثُورَةً شِبْهَ اللِّبَإِ .
وَقِيلَ : الَّتِي يُهَرَاق لَبَنُهَا عِنْدَ النِّتَاجِ قَبْلَ أَنْ تَضَعَ .
وَقَالَ شَمِر : إِذَا أَقْرَبَتْ فَاسْتَرْخَى صَلَواها وَعَظُمَ ضَرْعُهَا وَدَنَا نِتَاجُهَا ، قَالَ الأَحْوَصُ :
بَنِي عَمِّنَا لاَ تَبْعَثُوا الْحَرْبَ إِنِّنيأَرَى الحَرْبَ أَمْسَتْ مُفْكِهاً قَدْ أَصَنَّتِوَقَالَ غَيْرُهُ :
مُفْكِهَة أَدْنَتْ عَلَى رَأْسِ الوَلَدْقَدْ أَقْرَبَتْ نَتْجاً وَحَانَ أَنْ تَلِدْ

( وَفَكْهَةُ وَفُكَيْهَةُ ، كَجُهَيْنَةَ : إِمْرَأَتَانِ ، ) الأَخِيرَةُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ تَصْغِيرَ فَكِهَة التي هِيَ الطَّيِّبَةُ النَّفْسِ الضَّحُوكِ ، وأَنْ تَكُونَ تَصْغِيرَ فَاكِهَةٍ مُرَخَّماً ؛ أَنْشَدَ سِيْبَوَيْه :
تَقُولُ إِذا اسْتَهْلَكْتُ مالاً لِلَّذَّةِفُكَيْهَةُ هَشَّيْءٌ بِكَفَّيْكِ لاَئِقُيُرِيدُ : هَلْ شَيْءٌ .
وَفَكِهَةِ : هِيَ بِنْتُ هنيِّ بْنِ بليَ أُمّ عَبْدِ مَنَاة بن كِنَانَة بنِ خزيمَةَ .
( وأَبُو فُكَيْهَة : صَحَابِيٌّ ، ) واسْمُهُ يَسَارُ وَهُوَ مَوْلَى بَنِي عَبْدِ الدَّارِ ؛ كَمَا فِي الرَّوْضُ .
قُلْتُ : أَسْلَمَ قَدِيماً وَعُذِّبَ فِي اللَّهِ وَهَاجَرَ وَمَاتَ قَبْلَ بَدْرٍ .
( ومِنَ المَجَازِ : ( هو فَكِهٌ بِأَعْرَاضِ النَّاسِ ، كَكَتِفٍ : أَيْ ( يَتَلَذَّذُ بِاغْتِيَابِهِمْ .
( وفِي الأَسَاسِ : ( قَوْلُهُ تَعَالَى : ﴿فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُون﴾ ؛ تَهَكُّم ، أَيْ تَجْعَلُونَ فَاكِهَتُكُم قَوْلَكُمْ ﴿إِنَّا لَمُغْرَمُونَ﴾ فَالتَّفَككُّه هُنَا تَنَاوُلُ الفَاكِهَةِ غَيْرَ أَنَّهُ أَخْرَجَهُ عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ .
( أو تَفَكَّهَ هُنَا بِمَعْنَى : أَلْقَى الفَاكِهَةَ عَنْ نَفْسِهِ وَتَجَنَّبَ عَنْهَا ، ( قَالَهُ ابنْ عَطِيَّةَ ) فِي تَفْسِيرِهِ .
وَمِمَّا يُسْتَدْرَكُ عَلْيِهِ :
رَجُلٌ فَيْكَهَان : طَيِّبُ النَّفْسِ مَزَّاحٌ ، عَن أَبِي زَيْدٍ ، وأَنْشَدَ :
إِذَا فَيْكَهَانٌ ذو مُلاءٍ ولِمَّةٍ قَلِيلُ الأَذَى فِيما يُرَى النَّاسُ مُسْلِمُ .
وَنِسْوَةٌ فَكِهاتٌ : طَيِّبَاتُ النُّفُوسِ .
وَتَفَكَّهَ : تَعَاطَى الفَكَاهَةَ ، وأَيْضاً : تَنَاوَلَ الفَاكِهَةَ ، هذا تَعْبِيرُ الرَّاغِبِ ، وهُوَ أَحْسَنُ مِمَّا عَبره المُصَنِّفُ .
وَتَرَكْتُ القَوْمَ يَتَفَكَّهُونَ بِفلانٍ :

أَيْ يَغْتَابُونَهُ وَيَنَالُونَ مِنْهُ ؛ ومنه الحدِيثُ : أَرْبَعَ لَيْسَ غَيْبَهنَّ يِغَيْبَةٍ مِنْهُم المُتَفَكِّهُونَ بالأُمَّهَاتِ ، هُمْ الذين يَشْتُمونَهُنَّ مُمَازِحِينَ .
والفاكِهُ : النَّاعِمُ .
والفَكِهُ : المُعْجَبُ ؛ وأَيْضاً : الأَشِرُ البَطِرُ .
وَفَكيهةُ : أَرْبَعُ صَحَابِيَّاتٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالى عَنْهُنَّ .
والفَاكِهُ ابنُ المُغَيْرَةِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ المَخْزُومِيُّ عَمُّ خَالِدِ بْنِ الوَلَيدِ ، نَقَلَهُ الْجَوْهَرِيُّ .
قَالَ الزُّبَيْر : انْقَرَضَ وَلَدُهُ .
وَفِي كِنَانَةَ : الفَاكِهُ بْنُ عَمْرُو بنِ الحَرِثِ بنِ مَالِكِ ابنِ كِنَانَة ، مِنْهُمْ : محمدُ بْنُ إِسْحَق المَكِّيُّ . رَوَى عَنْهُ محمدُ بْنُ صَالِحِ بْنِ سَهْلٍ العمانيُّ ، وَمُوسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ بنِ كَثِيرِ بنِ بَشيرِ بنِ الفَاكِهِ الأَنْصَارِيُّ السُّلَمِيُّ المدنيُّ الفاكِهِيُّ إِلَى جَدِّهِ المَذْكُور ، من شُيُوخِ عليَ بن المَدِينِي .
وأَمَّا أَبُو عَمَّار زِيَادُ بنُ مَيْمُون الفَاكِهِيُّ فَإِلَى بَيْعِ الفَاكِهَةِ ، رَوَى عَنْ أَنَس ، وَهُوَ كَذَّابٌ .
والمُسَمَّى بالفَاكِهِ خَمْسَة مِنَ الصَّحَابَةِ ؛ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ .

### Türkçe

: ( **الفاكِهَةُ** : bütün **الثَّمْرُ** . ) Bu, dil ehlinin sözüdür.

Bazı âlimler dedi ki: Kur’ân’da meyvelerden adı anılmış her şey, **التَّمْرِ** ve **الرُّمَّانِ** gibi; biz ona **فاكِهَة** adını vermeyiz. Dedi ki: Eğer **فاكِهَةً** yememeye yemin etse ve **تَمْراً** yahut **رُمَّاناً** yese, yeminini bozmuş olmaz. İmam Ebû Hanîfe de bununla amel etti ve O’nun, yüce olanın, sözüyle delil getirdi: ﴿فِيهِمَا فَاكِهةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ﴾ .

Râgıb dedi ki: Sanki bu sözün söyleyeni, bu âyette ikisinin zikre tahsis edilmesine ve ikisinin **الفاكِهَةِ** üzerine atfedilmesine bakmıştır.

Müellif, Ezherî’ye tâbi olarak bu sözü reddetmek istedi; şöyle dedi: ( **التَّمْرِ** ve **العِنَبِ** ve **الرُّمَّانِ**’ı onlardan çıkaranın, O’nun, yüce olanın, sözüyle delil getirerek: ﴿فِيهِمَا فَاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ﴾ (demesi) bâtıldır, reddedilmiştir; bunu kitabımda ( **اللاَّمِعِ المُعْلَمِ العُجابِ في الجَمْعِ بين المُحْكَمِ والعُبَابِ** ) içinde genişçe açıkladım.

Ezherî araştırmaya temas etti de şöyle dedi: Araplardan hiç kimsenin “**النَّخِيلَ** ve **الكُرُومَ**’un meyveleri **الفَاكِهَةِ**’den değildir” dediğini bilmedim; bu meselede Nu‘mân b. Sâbit’in sözü, Arapların kelâmını, dil ilmini ve apaçık Arapça Kur’ân’ın te’vilini az bilmesi sebebiyle, fukahâ cemaatinin sözlerinden şâz kalmıştır. Araplar şeyleri topluca zikreder, sonra onlardan bir şeyi, onda bir fazilete dikkat çekmek için, adlandırma ile tahsis eder. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلاَئِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ﴾ ; kim “Cibrîl ve Mîkâl, Allah’ın, عزّ وجلّ, onları melekleri topluca zikrettikten sonra adlandırma ile tekilleştirmesi sebebiyle meleklerden değildir” derse, kâfirdir; çünkü Allah Teâlâ buna nass getirmiş ve onu açıklamıştır. Kim de “**النَّخْلِ** ve **الرُّمَّانِ**’ın meyvesi, Allah Teâlâ’nın onları adlandırma ile tekilleştirmesi sebebiyle **فَاكِهَة** değildir” derse, câhildir; bu, akla aykırıdır ve Arap diline aykırıdır. Bitti.

Allah Ezherî’ye rahmet etsin; bu meselede imama, Allah Teâlâ ondan razı olsun, yüklenmiştir; hâlbuki onu savunmada onun için bir genişlik ve geniş bir yol vardı.

Şeyhimiz dedi ki: Molla Ali, **النَّامُوسِ**’ta cevaba temas etti de şöyle dedi: Bu istidlâl naklen ve aklen sahihtir. Nakil bakımından: çünkü atıf, başkalığı gerektirir. Akıl bakımından: çünkü **الفَكِهَةَ**, gıda yahut ilaç kastı olmaksızın onunla tefekküh edilen ve lezzet alınan şeydir. Şüphe yok ki **التَّمْرَ**, gıda türlerinin cümlesindendir; **الرُّمَّانِ** da ilaç sınıflarının cümlesindendir.

Şeyhimiz dedi ki: Bu, içinde büyük bir fayda olmayan bir sözdür. Müellif gibisine, kendisinin bilmediği asıllar üzerine bina ettiği sözlerinde Ebû Hanîfe’ye itiraz etmek yoktur; kârî gibisine de, kendisinin ilmi olmayan, sırf tahmin üzerine bina edilmiş görüşle, onlara cevap vermeye kalkışmak yoktur.

Ebû Hanîfe’nin, Allah Teâlâ ondan razı olsun, bu husustaki sözleri ve delilleri bilinseydi, “dil tasniflerinde bunun gibi şeye temas etmek, ancak bâblar ve fasıllar üzerine ziyade bir fazlalıktandır” (hükmüne) karşı yeter ve kanaat verirdi.

Dedim ki: Şeyhimiz, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, insaf etti; caddeyi tuttu ve sapmadı. “Eğer vazgeçerlerse, geçmiş olanı onlar için bağışlar.”

( **الفَاكِهَانِيُّ** : onun satıcısıdır.
Sîbeveyh dedi ki: **الفَاكِهَةِ** satıcısına, **لَبَّان** ve **نَبَّال** gibi, **فَكَّاهٌ** denilmez. Ebû Muâz en-Nahvî dedi ki: **الفاكِهُ**: **فَاكِهَتُه** çoğalan kimsedir.

( **وَفَكَّهَهُمْ تَفْكِيهاً** : onlara onunla geldi.

( **الفَاكِهَةُ** : beğenilen **النَّخْلَةُ**; ve **فَاكِهَةُ** : (isim) bir adamın (adıdır).

( **الفَاجِهَةُ** : (benzetme üzere) **الحَلْوَاءُ** .

( Mecazdandır: ( **فَكَّهَهُمْ بَمُلْحِ الْكَلاَمِ تَفْكِيهاً** : ) eğer (onları onunla eğlendirirse); isim **الفَكِيهَةُ**’dir, ) **سَفِينَةٍ** gibi; ( **وَالفِكَاهَةُ** , zamme ile, ) ve ondan vehmedilen masdarın fiili **الفَكَاهَةُ**’dır, fetha ile.

( Ve adam ( **فَكِهَ** ) oldu, ( **كَفَرِحَ فَكِهاً** ) hareke ile; ( **وَفَكَاهَةً** ; o hâlde o **فَكِهَّ** ve **فَاكِهٌ**’dir: yani (gönlü hoş, gülen, şakalaşan).
Hadiste: ( Bir çocukla beraber insanların en **أَفْكَهَ**’lerinden idi.
Zeyd b. Sâbit hadîsinde: ( Ehliyle baş başa kaldığında insanların en **أَفْكَهِ**’lerinden idi.

( Yahut **رَجُلٌ فَكِهٌ** : (arkadaşlarına konuşur da onları güldürür).

( Ve ondan ( **فَكِهَ** ) : şaşırdı; bununla bazıları, O’nun, yüce olanın, sözünü tefsir etti: ﴿فِي شُغُلِ فَكِهُونَ﴾ , ( **كَتَفَكَّهَ** . ) Denir ki: **تَفَكَّهْنَا** şundan ve bundan; yani şaşırdık. Ve ondandır, onun sözü:

Yüce Allah’ın sözü: ﴿فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ﴾ ; yani: ekininizde başınıza inen şeyden dolayı hayret ediyorsunuz.

(Mecazdandır:) **التفاكُهُ**: şakalaşmadır.
(**وفاكَهَهُ**:) **مُفَاكَهَةً**: (**مَازَحَهُ**) ve onunla tatlı konuştu.
Ve meselde: “Bir cariyeyle **تُفَاكِهْ** etme ve bir tümseğin üzerine bevletme.”
(**وَتَفَكَّهَ**: pişman oldu; İbnü’l-A‘râbî’den; ve bununla Yüce Allah’ın sözü ﴿فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ﴾ da ayrıca tefsir edilmiştir; ve aynı şekilde **تَفَكَّنُون**; ve bu, Lu‘kul’un bir lügatidir.)
El-Laḥyânî dedi: Ezd Şenûe der ki: ve Temîm der ki: **تَتَفَكَّنُونَ** yani pişman oluyorsunuz.
(**وتَفَكَّهَ** (**بِهِ**:) eğer (**تَمَتَّعَ وتَلَذَّذَ**).
(**وتَفَكَّهَ**: (**أَكَلَ الفَاكِهَةَ**) ve ondan eser: “Yemekten önce ve sonra **تَفَكَّهُوا**.”)
(**وتَفَكَّهَ**: (**تَجَنَّبَ عَنِ الفَاكِهَةِ**) o hâlde o (**ضِدٌّ**.)
(**والأُفْكُوهَةُ**: (**الأُعْجُوبَةُ**) vezin ve mânâca.) Denilir: Falan kimse bir **أُفْكُوهة** ve bir **أُمْلُوحَة** ile geldi.
(**وَنَاقَةٌ مُفْكِهٌ**,) bu Leys’tendir. (**وَمُفْكهَةٌ**), **مُحْسِنٍ** ve **مُحْسِنَةٍ** gibi: sütünün pıhtılı olanı.
Ve **الصِّحَاح**’ta: Ebû Zeyd dedi: **أَفْكَهَتِ النَّاقَةُ**; eğer doğumdan önce bahar otunu yediği sırada süt saldıysa; o hâlde o **مُفْكِهٌ**’dir; bitti.
Ve denildi: O, eğer sütünde, ağız sütüne benzer bir pıhtılık görürsen.
Ve denildi: Doğum sırasında, daha doğurmadan önce sütü dökülen.
Ve Şemir dedi: Eğer yaklaşınca bel kemiği gevşedi, memesi büyüdü ve doğumu yaklaştıysa; el-Aḥvaṣ dedi:
“Amcaoğullarımız! Savaşı göndermeyin; ben savaşı, akşamleyin **مُفْكِهاً** olmuş, artık sesini kısmış görüyorum.”
Ve başkası dedi:
“**مُفْكِهَة**; yavrunun başı üzerine yaklaştı;
Doğurmaya yaklaştı ve doğurmasının vakti geldi.”

(**وَفَكْهَةُ وَفُكَيْهَةُ**، **كَجُهَيْنَةَ**: iki kadındır;) sonuncusunun, güler yüzlü, hoş tabiatlı olan **فَكِهَة**’nin küçültmesi olması caizdir; ve **فَاكِهَةٍ**’nin küçültmesi olup terhîm edilmiş olması da caizdir; Sîbeveyh inşâd etti:
“Lezzet için bir malı tükettiğimde **فُكَيْهَةُ** der ki:
‘Ellerinde uygun bir şey var mı?’”
Muradı: “Bir şey var mı?”
Ve **فَكِهَةِ**: o, Heni’ b. Belî’nin kızı, Abd Menât b. Kinâne b. Huzeyme’nin annesidir.
(**وأَبُو فُكَيْهَة**: bir sahâbîdir,) adı Yesâr’dır ve Benî Abdü’d-Dâr’ın mevlasıdır; **الرَّوْض**’da olduğu gibi.
Ben dedim: Eskiden Müslüman oldu, Allah uğrunda işkence gördü, hicret etti ve Bedir’den önce öldü.
(Mecazdandır:) (**هو فَكِهٌ بِأَعْرَاضِ النَّاسِ، كَكَتِفٍ**: yani (**يَتَلَذَّذُ بِاغْتِيَابِهِمْ**).
Ve **الأَسَاس**’ta: Yüce Allah’ın sözü ﴿فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُون﴾ ; istihzadır; yani ﴿إِنَّا لَمُغْرَمُونَ﴾ sözünüzü meyveniz yapıyorsunuz; o hâlde buradaki **التَّفَككُّه** meyve yemektir; ancak onu istihza yolu üzere çıkarmıştır.
(Veya burada **تَفَكَّهَ** şu mânâdadır:) meyveyi kendinden attı ve ondan kaçındı; (bunu İbn Atıyye) tefsirinde söylemiştir.
Ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir:
**رَجُلٌ فَيْكَهَان**: hoş tabiatlı, şakacı; Ebû Zeyd’den; ve inşâd etti:
“Eğer **فَيْكَهَانٌ**; dolgunluk ve saç örgüsü sahibi;
Görüldüğü şeylerde az eziyetli; insanlar arasında Müslüman.”
Ve **نِسْوَةٌ فَكِهاتٌ**: hoş tabiatlı kadınlar.
**وَتَفَكَّهَ**: şakayı üstlendi; ve ayrıca: meyve yedi; bu, Râgıb’ın ifadesidir; ve bu, musannifin ifade ettiğinden daha iyidir.
“Topluluğu, falan kimseyle **يَتَفَكَّهُونَ** hâlinde bıraktım”:
Yani onu gıybet ediyorlar ve ondan pay alıyorlar; ve ondan hadis: “Dört şey vardır ki onların gıybeti gıybet değildir: onlardan, anneler hakkında **المُتَفَكِّهُونَ**; onlar, şakalaşarak onlara sövenlerdir.”
**والفاكِهُ**: nimet içinde olan.
**والفَكِهُ**: kendini beğenen; ve ayrıca: azgın, şımarık.
**وَفَكيهةُ**: Allah Teâlâ onlardan razı olsun, dört sahâbî kadındır.
**والفَاكِهُ** b. el-Muğîre b. Abdullâh el-Maḫzûmî, Hâlid b. el-Velîd’in amcasıdır; bunu Cevherî nakletti.
Zübeyr dedi: Onun nesli tükendi.
Ve Kinâne’de: **الفَاكِهُ** b. Amr b. el-Ḥâriṯ b. Mâlik b. Kinâne; onlardandır: Muhammed b. İshâk el-Mekkî. Ondan Muhammed b. Sâlih b. Sehl el-‘Umânî rivayet etti; ve Mûsâ b. İbrâhîm b. Keṯîr b. Beşîr b. **الفَاكِهِ** el-Enṣârî es-Sülemî el-Medenî, zikredilen dedesine nispetle **الفاكِهِيُّ**; Ali b. el-Medînî’nin şeyhlerindendir.
Ama Ebû Ammâr Ziyâd b. Meymûn **الفَاكِهِيُّ** ise meyve satmaya nispetledir; Enes’ten rivayet etti; ve o, yalancıdır.
Ve **الفَاكِهِ** diye adlandırılan, sahâbeden beş kişidir; Allah Teâlâ onlardan razı olsun.
