# فك (ف-ك) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%83

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ك
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الكاف والفاء
كف ، فك : ( مستعملان ) .
كف : قال الليث : الكفُّ : كفُّ اليد . وثلاثُ أكفٍ والجميع كفوف . والعرب تقول : هذه كفٌّ واحدة .
قال : وكُفّة اللِّثة : ما انحدر منها على أصول الثَّغر . وكُفّة السَّحاب وكِفافُه : نواحيه ، قال : وكِفّة الميزان ، وكِفّة الحبالة يُجعل كالطَّوق ، مكسوران .
وقال الأصمعيّ : يقال : نفقَتُه الكَفَاف ، أي : ليس فيها فضل .
قال : والكِفّة : حبالة الصائد ، وكذلك كِفّة الميزان بالكسر . وأما كُفّة الرمل والقميص فَطُرَّتُهما وما حولهما .
وقال أبو إسحاق في قول الله جل وعز : ( يَاأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ ادْخُلُواْ فِي السِّلْمِ
كَآفَّةً ) ( البقرة : 208 ) ، قال : كافّة بمعنى الجميع والإحاطة ، فيجوز أن يكون معناه : ادخلوا في السلم كلِّه ، أي : في جميع شرائعه .
قال : ومعنى كافّة في اشتقاق اللغة يكفُّ الشيءَ في آخره . ومن ذلك كُفّة القميص : وهي حاشيته ، وكلُّ مستطيلٍ فحرفه كُفَّة ، وكل مستديرٍ كِفّة ، نحو كِفّة الميزان .
قال : وسمّيت كُفّة الثوب لأنها تمنعه أن تنتشر ، وأصل الكفّ المَنْع ، ولهذا قيل لطرف اليد كفٌّ لأنها يُكَفّ بها عن سائر البدن ، وهي الراحةُ مع الأصابع . ومن هذا قيل : رجل مكفوفٌ ، أي : قد كُفَّ بصره من أن ينظر . فمعنى الآية : ابلغوا في الإسلام إلى حيث تنتهي شرائعه فتكَفُّوا من أن تَعْدوا شرائعه وادخلوا كلكم حتّى يُكَفَّ عن عددٍ واحد لم يدخل فيه .
وقال في قوله تعالى : ( وَقَاتِلُواْ الْمُشْرِكِينَ كَآفَّةً ) ( التوبة : 36 ) : كافّة منصوب على الحال ، وهو مصدرٌ على فاعلة ، كالعافية والعاقبة ، وهو في موضع قاتِلوا المشركينَ محيطين بهم . ولا يجوز أن يثنى ولا يجمع ، لا يقال قاتلوهم كافّاتٍ ولا كافّين ، كما أنك إذا قلت قاتِلْهم عامّة لم تثن ولم تَجمع . وكذلك خاصة ، وهذا مذهب النّحويين . وأكافيف الجبَل : حُيوده .
قال :
مسحنفِراً من جبال الرُّوم تستره
منها أكافيفُ فيما دونَها زَوَرُ
يصف الفُراتَ وجرْيَه في بلاد الرُّوم المطلَّة عليها حتى يشقَّ بلاد العراق .
وقال الأصمعي : يقال للبعير إذا كبِر وقصُرت أسنانه حتى تكاد تذهب : بَعيرٌ كافٌّ . وكذلك الأنثى بغير هاء ، وقد كُفَّتْ أسنانها ، فإذا ارتفع عن ذلك فهو ماجّ . ورجلٌ مكفوف ، أي : أعمى . وقد كُفَّ .
وقال ابن الأعرابي : كُفّ بصره وكَفَّ .
وقال أبو سعيد : يقال فلانٌ لحمه كَفَافٌ لأديمه : إذا امتلأ جلدُه من لحمه .
وقال النمر بن تولب :
فضولٌ أراها في أديمي بعدما
يكون كَفَافُ اللَّحمِ أو هو أجملُ
أراد بالفضول تغضُّنَ جلده لكبره بعد ما كان مكتنز اللَّحم وكان الجلدُ ممتدّاً مع اللحم لا يفضُل عنه .
وفي الحديث : ( لأنْ تَدَع ورثَتك أغنياءَ خيرٌ من أن تدعَهم عالةً يتكفَّفون الناس ) معناه : يسألون الناسَ بأكفِّهم يمدُّونها إليهم .
أبو عبيد عن الكسائي : استكففتُ الشيء واستشرفته ، كلاهما أن تضعَ يدَك على حاجبك كالذي يستظل من الشَّمس حتى يستبين الشيء .
وقال ابن مُقبل يصف قِدْحاً له :
خروجا من الغمى إذا صك صكة
بدا والعيون المستكفة تلمح
يقال : استكفت عينه : إذا نظرت تحت الكف . واستكفت الحية : إذا ترحت كالكفة ، واستكف به الناس : إذا عصبوا به .
وفي كتاب النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بالحديبية لأهل مكة : ’ وإن بيننا وبينهم عيبة مكوفة ’ أراد بالمكفوفة التي أشرجت على ما فيها ، وضربها مثلا للصدور أنها نقية من الغل والغش فيما كتبوا من الصلح والهدنة . والعرب تشبه الصدور التي فيها القلوب بالعياب التي تشرج على حر الثياب وفاخر المتاع ، فجعل النبي ( صلى الله عليه وسلم ) العياب المشرجة على ما فيها مثلا لقلوب طويت على ما تعاقدوا .
ومنه قول الشاعر : وكادت عياب الود بيني وبينكم
وإن قيل أبناء العمومة تصفر
فجعل الصدور عيابا للود .
وقال أبو سعيد في قوله : وإن بيننا وبينهم عيبة مكفوفة ، معناه : أن يكون الشر مكفوفا كما نكف العيبة إذا أشرجت على ما فيها من متاع . كذلك الذحول التي كانت بينهم قد اصطلحوا على أن لا ينشروها ، ويتكافون عنهم ، كأنهم قد جعلوها في وعاء وأشرجوا عليها .
وقال الليث : كففت فلانا عن السوء فكف يكف كفا ، سواء لفظ اللازم والمجاوز .
قال : والمكفوف في علل العروض مفاعيل كان أصله مفاعيلن ، فلما ذهب النون قال الخليل : هو مكفوف .
قال : وكفاف الثوب : نواحيه . ويكف الدخريض : إذا كف بعد خياطته مرة .
قال : والكفكة : كفك الشيء ، أي : ردك الشيء عن الشي .
قال : وكفكفت دمع العين .
قال أبو منصور : وقد تكفكف ، وأصله عندي من وكف يكف . وهذا كقولك : لا تعظيني وتعظعظي . وقالوا : خضخضت الشيء في الماء ، وأصله من خضت .
ثعلب عن ابن الأعرابي : كفكف : إذا رفق بغريمه أو رد عنه من يؤذيه .
وقال شمر : يقال : نفقة فلان الكفاف ، أي : لا فضل عنده ، إنما عنده ما يكف وجهه عن الناس .
وروي عن الحسن أنه قال : ’ ابدأ بمن تعول ولا تلام على كفاف ’ ، يقول : إذا لم يكن عندك فضل لم تلم على ألا تعطي .
ويقال : تكفف واستكف : إذا أخذ الشيء بكفه .
وقال الكيت :
ولا تطعموا فيها يداً مستكفة لغيركم لو يستطيع انتشالها
)
ويقال : لقيته كفة كفة ، وكفة لكفة ، أي : مواجهة .
فك : قال الليث : يقال : فككت الشيء فانفك بمنزلة الكتاب المختوم تفك خاتمه ، كما تفك الحنكين تفصل بينهما .
والفكان : ملتقى الشدقين من الجانبين .
وقال الأصمعي : الفكك أن يفك الخلخال والرقبة . وفك يده فكا : إذا أزال المفصل . ويقال : أصابه فكك .
وقال رؤبة : هاجك من أروى كمنهاض الفكك
وقال الله عز وجلك ) لم يكن الذين كفروا من أهل الكتب والمشركين منفكين حتى تأتيهم البينة ( [ البينة : 1 ] .
قال الزجاج : المشركين في موضع خفض نسق على أهل الكتاب ، المعنى : لم يكن الذين كفروا من أهل الكتاب ومن المشركين .
وقوله تعالى : ( منفكين حتى تأتيهم البينة ( ، أي : لم يكونوا منفكين من كفرهم ، أي : منتهين عن كفرهم .
وقال الأخفش : زائلين عن كفرهم .
وقال مجاهد : يقول : لم يكونوا ليؤمنوا حتى يتبين لهم الحق .
وقال ابن عرفة الملقب بنفطويه : معنى قوله : ( منفكين ( مفارقين . يقول : لم يكونوا مفارقين الدنيا حتى أتتهم البينة التي أثبتت لهم في التوراة من صفة محمد ونبوته : وتأتيهم لفظه لفظ المضارع ، ومعناه الماضي ، ثم وكد ذلك فقال جل وعز : ( وما تفرق الذين أوتوا الكتاب إلا من بعد ما جاءتهم البينة ( 4 ) ( [ البينة : 4 ] ، ومعناه : أن فرق أهل الكتاب من اليهود والنصارى كانوا مقرين قبل مبعث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه مبعوث ، وكانوا مجتمعين على ذلك فلما بعث تفرقوا فرقتين كل فرقة تنكره . وقيل : معنى قوله تعالى : ( وما تفرق الذين أوتوا الكتاب إلا من بعد ما جاءتهم البينة ( 4 ) ( : أنه لم يكن بينهم اختلاف في أمره ، فلما بعث آمن به بعضهم وجحده الباقون وحرفوا وبدلوا ما في كتابهم من صفته ونبوته .
وقال الفراء : قد يكون الانفكاك على جهة يزال ويكون على الانفكاك الذي تعرفه ، فإذا كان على جهة يزال . قلت : قد انفككت منك ، وانفك الشيء من الشيء ، فيكون بلا جحد ولا فعل .
قال ذو الرمة : قلائص لا تنفك إلا مناخة
على الخسف أو نرمي بهذا بلدا فقرا
فلم يدخل فيه إلا : إلا وهو ينوي به التمام وخلاف يزال ، لأنك لا تقول ما زلت إلا
قائماً .
قلت : وقول الله تعالى : ( منفكين ( ليس من باب ما انفك وما زال ، إما هو من انفكاك الشيء من الشيء : إذا زال عنه وفارقه ، كما فسره ابن عرفة ، والله أعلم .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : فك فلان ، أي : خلص وأريح من الشيء .
ومنه قوله تعالى : ( منفكين ( معناه : لم يكونوا مستريحين متخلصين حتى جاءهم البيان مع رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ، فلما جاءهم ما عرفوا كفروا به . وفك الرقبة : تخليصها من إسار الرق . وفك الرهن وفكاكه : تخليصه من غلق الرهن . وشيخ فاك : إذا انفرج لحياه من الهرم . وكل شيء أطلقته فقد فككته .
وقال الليث : الفكك : انفراج المنكب عن مفصله ضعفا واسترخاء . وأنشد : أبد يمشي مشية الأفك
وقال الأصمعي : فلان يسعى في فكاك رقبته .
ويقال : هلم فكاك رهنك . وانكسر أحد فكيه ، أي : لحييه وأنشد : كأن بين فكها والفك
فارة مسك ذبحت في سك
أبو عبيد عن الأصمعي قال : فككت يده فكا .
ويقال : فلا فلان فكة ، أي : استرخاء في رأيه . قال ابن الأسلت : الحزم والقوة خير من الإدهان
والفكة والهاع
قال : والفكة أيضاً : النجوم المستديرة التي يسميها الصبيان : قصعة المساكين .
وقال شمر : سميت قصعة المساكين لأن في جانب منها ثلمة . وكذلك تلك الكواكب المجتمعة في جانب منها فضاء .
وقال شمر : يقال : ناقة متفككة : إذا أقربت فاسترخى صلواها وعظم ضرعها ودنا نتاجها ، شبهت بالشيء يفك فيتفكك ، أي : يتزايل وينفرج . وكذلك ناقة مفكة ، وقد أفكت . وناقة مفكهة ومفكه بمعناها .
قال : وذهب بعضهم بتفكك الناقة إلى شدة ضبعتها .
ويروى للأصمعي : أرغثتهم ضرعها الدنيا
وقامت تتفكك
انفشاح الناب للسقب
متى ما يدن تحشك
وقال أبو عبيد : المتفككة من الخيل : الوديق التي لا تمتنع على الفحل . ويقال : إنه لأحمق فاك تاك ، وقد حمقت وفككت ، وبعضهم يقول : فككت .
وقال النضر : الفاك : المعيي هزالا . ناقة فاكة وجمل فاك .
وقال الليث : الأفك : المنكسر الفك .
والأفك : هو مجمع الخطم ، وهو مجمع الفكين على تقدير أفعل .
وفي ’ النوادر ’ : أفك الظبي من الحبالة : إذا وقع فيه ثم انفلت . ومثله أفسخ الظبي من الحبالة .
وقال الحصيني : أحمق فاك وهاك ، وهو الذي يتكلم بما يدري وما لا يدري وخطؤه أكثر من صوابه . وهو فكاك هكاك .

##### Türkçe

باب **الكاف** و**الفاء**
**كف** ، **فك** : (kullanılan ikisi) .
**كف** : **الليث** dedi: **الكفُّ**: elin **كفُّ**’udur. Ve üç **أكفٍ**; çoğulu **كفوف**’tur. Araplar der: bu, bir tek **كفٌّ**’tur.
Dedi: **كُفّة**’si **اللِّثة**’nin: ondan **الثَّغر**’in kökleri üzerine inen şeydir. Ve **كُفّة**’si **السَّحاب** ve onun **كِفافُه**’u: onun yanlarıdır. Dedi: ve **كِفّة**’si **الميزان**’ın, ve **كِفّة**’si **الحبالة**’nin, tasma gibi yapılır; ikisi de kesreli.
**الأصمعيّ** dedi: denir: onun nafakası **الكَفَاف**’tır; yani: onda fazlalık yoktur.
Dedi: ve **الكِفّة**: avcının **حبالة**’sidir; ve yine **كِفّة**’si **الميزان**’ın kesre ile. Ama **كُفّة**’si kumun ve gömleğin: ikisinin de kenar kıvırması ve çevresidir.
**أبو إسحاق** Allah جل وعز’in sözü hakkında dedi: ( **يَاأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ ادْخُلُواْ فِي السِّلْمِ كَآفَّةً** ) ( **البقرة** : 208 ) ; dedi: **كافّة** “hepsi” ve “kuşatma” manasınadır; şu halde manası şu olabilir: sulhun tamamına girin; yani: onun bütün şeriatlarına.
Dedi: ve **كافّة**’nin dil iştikakındaki manası: bir şeyi sonunda **يكفُّ** eder. Bundan: **كُفّة**’si gömleğin: o, onun kenarıdır. Her uzunca olanın kenarı **كُفَّة**’dir; her yuvarlak olanın **كِفّة**’si vardır; **كِفّة**’si **الميزان** gibi.
Dedi: **كُفّة**’si elbisenin, yayılmasını engellediği için adlandırıldı. **الكفّ**’ın aslı “engelleme”dir. Bunun için elin ucuna **كفٌّ** denildi; çünkü onunla bedenin geri kalanından alıkonulur; o, parmaklarla birlikte avuçtur. Bundan denildi: **رجل مكفوفٌ**; yani: bakması engellenmiş, görmesi **كُفَّ** edilmiştir. Ayetin manası: İslam’da, şeriatları nerede biterse oraya kadar ulaşın; böylece şeriatlarını aşmaktan **تَكْفُّوا** edin; ve hepiniz girin; ta ki, içine girmemiş tek bir sayıdan **يُكَفَّ** edilsin.
Ve تعالى’nın sözü hakkında dedi: ( **وَقَاتِلُواْ الْمُشْرِكِينَ كَآفَّةً** ) ( **التوبة** : 36 ) : **كافّة** hâl olarak mansuptur; ve o, **فاعلة** vezninde bir masdardır; **العافية** ve **العاقبة** gibi; ve “müşriklerle onları kuşatıcılar olarak savaşın” yerindedir. İkilenmesi ve çoğullanması caiz değildir; “**قاتلوهم كافّاتٍ**” da “**كافّين**” de denmez; tıpkı sen “**قاتِلْهم عامّة**” dediğinde ikilemediğin ve çoğul yapmadığın gibi. Yine **خاصة** de böyledir; bu, nahivcilerin mezhebidir. Ve **أكافيف**’i dağın: sırtlarıdır.
Dedi:
مسحنفِراً من جبال الرُّوم تستره
منها أكافيفُ فيما دونَها زَوَرُ
**الفُرات**’ı ve onun akışını, ona bakan **الرُّوم** diyarlarında, ta ki Irak diyarlarını yarana kadar, vasfeder.
**الأصمعي** dedi: deve büyüyüp dişleri kısalınca, ta ki neredeyse gider: **بَعيرٌ كافٌّ** denir. Dişisinde de, **هاء** olmaksızın böyledir. Dişleri **كُفَّتْ** edilmiştir; bundan yükselirse o **ماجّ**’dır. Ve **رجلٌ مكفوف**: yani: kör. Ve **كُفَّ** edilmiştir.
**ابن الأعرابي** dedi: gözü **كُفّ** edildi ve **كَفَّ** etti.
**أبو سعيد** dedi: “falancanın eti, derisine **كَفَافٌ**’tır” denir: derisi etinden dolduğu zaman.
**النمر بن تولب** dedi:
فضولٌ أراها في أديمي بعدما
يكون كَفَافُ اللَّحمِ أو هو أجملُ
**الفضول** ile, yaşlılığından dolayı derisinin buruşmasını kastetti; etli iken ve deri etle birlikte uzanmış, ondan artmıyor iken.
Hadiste: ( “mirasçılarını zengin bırakman, onları yoksul bırakmandan hayırlıdır; insanlar’dan **يتكفَّفون** ederler” ) manası: ellerinin **أكفِّ**’leriyle insanlardan isterler; onları kendilerine doğru uzatırlar.
**أبو عبيد** **الكسائي**’den: “**استكففتُ** şeyi ve **استشرفته**” dedi; ikisi de: elini kaşının üzerine koymandır; güneşten gölgelenen kimse gibi; ta ki şey belirginleşsin.
**ابن مُقبل** kendisine ait bir **قِدْح**’ı vasfederek dedi:
خروجا من الغمى إذا صك صكة
بدا والعيون المستكفة تلمح
Denir: gözü **استكفت** etti: **الكف**’ın altından baktığı zaman. Ve yılan **استكفت** etti: **الكفة** gibi yayıldığı zaman. Ve insanlar onunla **استكف** ettiler: onunla bağladıkları zaman.
Hudeybiye’de Mekke ehline, Nebi’nin ( صلى الله عليه وسلم ) yazısında: “ve bizimle onların arasında **عيبة مكوفة** vardır” : **المكفوفة** ile, içindekinin üzerine kapatılmış olanı kastetti; ve onu, sulh ve ateşkes hakkında yazdıklarında, kin ve hileden arınmış oldukları için göğüslere misal yaptı. Araplar, içinde kalpler bulunan göğüsleri, elbiselerin en iyisi ve değerli eşya üzerine kapatılan **العياب**’lara benzetirler; böylece Nebi ( صلى الله عليه وسلم ), içindekinin üzerine kapatılmış **العياب**’ı, akdedilen şey üzerine dürülmüş kalplere misal yaptı.
Bundan şairin sözü:
وكادت عياب الود بيني وبينكم
وإن قيل أبناء العمومة تصفر
Sevgi için göğüsleri **عيابا** yaptı.
**أبو سعيد** şu söz hakkında dedi: “ve bizimle onların arasında **عيبة مكفوفة** vardır”: manası: şerrin, biz **العيبة**’yi içindeki metanın üzerine kapattığımız gibi, **مكفوفا** olmasıdır. Yine, aralarındaki **الذحول**’lar, onları yaymamak üzere sulh yaptılar; ve onlardan **يتكافون** ederler; sanki onları bir kaba koymuşlar ve üzerine kapatmışlar gibidir.
**الليث** dedi: falancayı kötülükten **كففت** ettim; o da **كف** eder, **يكف** eder, **كفا**; lâzım ve müteaddî lafız eşittir.
Dedi: ve aruz illetlerinde **المكفوف**: **مفاعيل**’dir; aslı **مفاعيلن** idi; **النون** gidince **الخليل** dedi: o, **مكفوف**’tur.
Dedi: ve **كفاف**’ı elbisenin: onun yanlarıdır. Ve **الدخريض** **يكف** eder: dikilmesinden sonra bir kere kıvrıldığı zaman.
Dedi: ve **الكفكة**: **كفك**’undur bir şeyi; yani: bir şeyi bir şeyden geri çevirmen.
Dedi: ve gözün yaşını **كفكفت** ettim.
**أبو منصور** dedi: ve **تكفكف** etti; aslı, bence, **وكف يكف**’tendir. Bu, senin “bana öğüt verme ve **تعظعظي** etme” demen gibidir. Ve dediler: su içinde şeyi **خضخضت** ettim; aslı **خضت**’tendir.
**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: **كفكف**: alacaklısına yumuşak davrandığı zaman; yahut ona eziyet edeni ondan geri çevirdiği zaman.
**شمر** dedi: denir: falancanın nafakası **الكفاف**’tır; yani: onda fazlalık yoktur; onda ancak yüzünü insanlardan alıkoyan şey vardır.
**الحسن**’den rivayet edildi: dedi: “bakmakla yükümlü olduklarınla başla; **كفاف** üzerine kınanmazsın”; der ki: yanında fazlalık yoksa, vermemenden dolayı kınanmazsın.
Ve denir: **تكفف** etti ve **استكف** etti: bir şeyi avucuyla aldığı zaman.
**الكيت** dedi:
ولا تطعموا فيها يداً مستكفة لغيركم لو يستطيع انتشالها
)
Ve denir: onu **كفة كفة** olarak, ve **كفة لكفة** olarak gördüm; yani: yüz yüze.

**فك** : **الليث** dedi: denir: şeyi **فككت** ettim; o da **انفك** etti; mühürlü kitap menzilesinde: mührünü çözersin; tıpkı iki çeneyi çözmen gibi; ikisinin arasını ayırırsın.
Ve **الفكان**: iki yandan iki yanağın birleşme yeridir.
**الأصمعي** dedi: **الفكك**: halhalı ve boynu çözmektir. Ve elini **فك** etti, **فكا**: eklemi giderdiği zaman. Ve denir: ona **فكك** isabet etti.
**رؤبة** dedi: هاجك من أروى كمنهاض الفكك
Allah عز وجلك dedi: ( **لم يكن الذين كفروا من أهل الكتب والمشركين منفكين حتى تأتيهم البينة** ) ( **البينة** : 1 ) .
**الزجاج** dedi: **المشركين** cer mahallindedir; **أهل الكتاب** üzerine atıf olarak; mana: **أهل الكتاب**’tan ve **المشركين**’den küfredenler, **البينة** kendilerine gelinceye kadar **منفكين** olmadılar.
Ve تعالى’nın sözü: ( **منفكين حتى تأتيهم البينة** ) : yani: küfürlerinden **منفكين** olmadılar; yani: küfürlerinden vazgeçenler olmadılar.
**الأخفش** dedi: küfürlerinden uzaklaşanlar.
**مجاهد** dedi: der ki: hak kendilerine açıklanıncaya kadar iman edecek değillerdi.
**ابن عرفة** ( **نفطويه** lakaplı) dedi: sözü: ( **منفكين** ) manası: ayrılanlar. Der ki: kendilerine, Tevrat’ta Muhammed’in sıfatından ve nübüvvetinden kendileri için sabit olan **البينة** gelinceye kadar dünyadan ayrılanlar değillerdi. Ve “**تأتيهم**” lafzı muzari lafzıdır; manası mazi’dir. Sonra bunu pekiştirdi; جل وعز dedi: ( **وما تفرق الذين أوتوا الكتاب إلا من بعد ما جاءتهم البينة** ( 4 ) ) ( **البينة** : 4 ) ; manası: Yahudiler ve Hristiyanlardan **أهل الكتاب**’ın ayrılışı, Nebi’nin ( صلى الله عليه وسلم ) gönderilmesinden önce, onun gönderileceğini ikrar ederlerken idi; ve bunun üzerinde birleşmişlerdi; o gönderilince iki fırkaya ayrıldılar; her fırka onu inkâr eder. Ve denildi: تعالى’nın sözü: ( **وما تفرق الذين أوتوا الكتاب إلا من بعد ما جاءتهم البينة** ( 4 ) ) manası: onun işi hakkında aralarında ihtilaf yoktu; o gönderilince, onlardan bir kısmı ona iman etti; geri kalanlar onu inkâr etti; ve kitaplarında onun sıfatından ve nübüvvetinden olanı tahrif ettiler ve değiştirdiler.
**الفراء** dedi: **الانفكاك** “**يزال**” cihetinde de olabilir; ve senin bildiğin **الانفكاك** üzere de olur. “**يزال**” cihetinde olursa, dersin: senden **انفككت**; ve şey, şeyden **انفك** etti; böylece inkâr ve fiil olmaksızın olur.
**ذو الرمة** dedi:
قلائص لا تنفك إلا مناخة
على الخسف أو نرمي بهذا بلدا فقرا
Buna “**إلا**”dan başka bir şey girmedi; ancak o, onunla tamamı ve “**يزال**”ın zıddını kasteder; çünkü sen “**ما زلت إلا قائماً**” demezsin.
Dedim: ve Allah تعالى’nın sözü: ( **منفكين** ) “**ما انفك**” ve “**ما زال**” babından değildir; ancak o, şeyin şeyden **انفكاك**’ındandır: ondan uzaklaştığı ve ondan ayrıldığı zaman; **ابن عرفة**’nın tefsir ettiği gibi; Allah daha iyi bilir.
**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den dedi: falan **فك** etti; yani: şeyden kurtarıldı ve rahatlatıldı.
Bundan تعالى’nın sözü: ( **منفكين** ) manası: kendilerine, Resulullah ( صلى الله عليه وسلم ) ile birlikte beyan gelinceye kadar, rahatlamış kurtulmuş değillerdi; kendilerine bildikleri şey gelince onu inkâr ettiler. Ve **فك الرقبة**: onu kölelik bağından kurtarmaktır. Ve **فك الرهن** ve onun **فكاكه**’u: rehinin bağlanmasından onu kurtarmaktır. Ve **شيخ فاك**: yaşlılıktan iki çenesi ayrıldığı zaman. Serbest bıraktığın her şeyi, onu **فككت** etmişsindir.
**الليث** dedi: **الفكك**: zayıflık ve gevşeklikten, omuzun ekleminden ayrılmasıdır. Ve şunu şahit getirdi: أبد يمشي مشية الأفك
**الأصمعي** dedi: falan, boynunun **فكاك**’ında koşar.
Ve denir: gel, rehninin **فكاك**’ı. Ve iki **فك**’inden biri kırıldı; yani: iki çenesinden. Ve şahit getirdi:
كأن بين فكها والفك
فارة مسك ذبحت في سك
**أبو عبيد** **الأصمعي**’den dedi: elini **فككت** ettim, **فكا**.
Ve denir: falan, **فكة**’dir; yani: görüşünde gevşeklik. **ابن الأسلت** dedi:
الحزم والقوة خير من الإدهان
والفكة والهاع
Dedi: ve **الفكة** ayrıca: çocukların “**قصعة المساكين**” diye adlandırdığı, yuvarlak yıldızlardır.
**شمر** dedi: “**قصعة المساكين**” diye adlandırıldı; çünkü onun bir yanında bir gedik vardır. Yine o toplanmış yıldızlar da böyledir; bir yanında boşluk vardır.
**شمر** dedi: denir: **ناقة متفككة**: doğuma yaklaştığı zaman; bel kemiği gevşediği, memesi büyüdüğü ve yavrulaması yaklaştığı zaman; **يفك فيتفكك** eden şeye benzetildi; yani: ayrışır ve açılır. Yine **ناقة مفكة**; ve **أفكت** etmiştir. Ve **ناقة مفكهة** ve **مفكه**: manasında.
Dedi: bazısı, devenin **تفكك**’ünü, onun **ضبعتها**’nın şiddetine götürdü.
**الأصمعي**’ye rivayet olunur:
أرغثتهم ضرعها الدنيا
وقامت تتفكك
انفشاح الناب للسقب
متى ما يدن تحشك
**أبو عبيد** dedi: atlardan **المتفككة**: aygıra karşı kendini engellemeyen **الوديق**’tir. Ve denir: o, gerçekten ahmak **فاك تاك**’tır; ve **حمقت** ettim ve **فككت** ettim; bazısı “**فككت**” der.
**النضر** dedi: **الفاك**: zayıflıktan bitkin düşen. **ناقة فاكة** ve **جمل فاك**.
**الليث** dedi: **الأفك**: çenesi kırık olan.
Ve **الأفك**: burun ucunun birleşim yeridir; **الفكين**’in birleşim yeridir; **أفعل** takdiri üzere.
**النوادر**’de: ceylan, tuzaktan **أفك** etti: içine düştüğü sonra sıyrıldığı zaman. Benzeri: ceylan, tuzaktan **أفسخ** etti.
**الحصيني** dedi: ahmak **فاك** ve **هاك**; o, bildiği ve bilmediği şeyle konuşandır; hatası doğrusundan daha çoktur. Ve o, **فكاك هكاك**’tır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء وما بعدها في المضاعف والمطابق)
(فق) الفاء والقاف في المضاعف يدلُّ على تفتُّح واختلاطٍ في الأمر. يقال: انفَقّ الشَّيءُ، إذا انفرَجَ. ويقولون: رجلٌ فَقْفَاقٌ، أي أحمق مُخلِّطٌ في كلامه. ويقال فَقَاقٌ أيضاً([1]) .
(فك) الفاء والكاف أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تفتُّح وانفراج. من ذلك فَكَاك الرَّهْن، وهو فَتْحُه من الانغلاق. وحكى الكسائي: الفِكَاك بالكسر. ويقال: فَكَكْتُ الشَّيءَ أفكُّه فكّاً. وسقط فلانٌ وانفكَّت قدمُه، أي انفرجت. وقولهم: لا ينفكُّ يفعل ذلك، بمعنى لا يزال. والمعنى هو وذلك الفعلُ لا يفترقان. فالقياس فيه صحيح. والفكُّ([2]) : انفراج المَنْكِبِ عن مَفْصِله ضَعْفا.
ومما هو من الباب: الفَكَّانِ: مُلتقى الشِّدْقين. *وسمِّيا بذلك للانفراج.
(فل) الفاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على انكسارٍ وانثلام. أو ما يقاربُ ذلك. مِن ذلك الفَلُّ: القومُ المنهزِمون. والفُلولُ: الكُسور في حدِّ السيف، الواحدُ فَلٌّ. قال النابغة:
ولا عيبَ فيهم غير أنَّ سُيوفَهم *** بهنَّ فُلولٌ من قِراع الكتائبِ([3])
والفليل: ناب البعير إذا انثلَمَ.
ومما يقارب هذا الفِلُّ: الأرض لا نباتَ فيها. والقياس فيه صحيح. وقال:
* فَِلٌّ عن الخير مَعْزِلُ([4]) *
يقال: أفلَلْنا: صِرنا في الفَِلّ.
ومما شذّ عن هذا الأصل: الفَليلة: الشّعر المجتمِع، والجمع الفليل. قال:
ومُطَّرِدِ الدِّماءِ وحيث يُهْدَى  *** من الشَّعَر المضفّر كالفليلِ([5])
 (فم) الفاء والميم ليس فيه غير الفم، وليس هذا موضعه، لكن حكي فمٌّ بالضمّ والتشديد. قال: * يا ليتها قد خرجَتْ من فُمِّهْ([6]) *
(فن) الفاء والنون أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على تعنِيَةٍ، والآخَر على ضربٍ من الضُّروب في الأشياء كلِّها.
فالأوّل: الفَنّ، وهو التعنية والإطراد الشّديد. يقال: فَنَنْتُه فَنّاً، إذا أطردتَه وعنّيْتَه.
والآخر الأفانين: أجناس الشّيء وطُرقُه. ومنه الفَنَن، وهو الغصن، وجمعه أفنان، ويقال: شجرةٌ فَنْواء، قال أبو عبيد: كأنّ تقديره فَنّاء.
(فه) الفاء والهاء كلمةٌ واحدةٌ تدل على العِيِّ وما أشبهه، من ذلك الرّجل الفَهُّ، وهو العَيِيّ، والمرأة فَهّةٌ، ومصدره الفَهَاهة. قال:
فلم تَلقَنِي فَهَّاً ولم تَلْقَ حُجَّتي  *** مُلَجْلَجَةً أبغِي لها مَنْ يقيمُها([7])
ويقال: خرجتُ لحاجةٍ فأَفَهَّنِي فلانٌ حتَّى فَهِهْت، أي أنسانِيها.
(فأ) الفاء والهمزة مع معتلٍّ بينهما، كلماتٌ تدلُّ على الرجوع. يقال: فاء الفَيء، إذا رجع الظِّلُّ من جانب المغرِب إلى جانب المشرق. وكلُّ رجوعٍ فيءٌ. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ﴾  [الحجرات 9]، أي ترجع. قال الشَّاعر:
تَيَمَّمَتِ العَينَ التي عند ضارجٍ *** يَفيءُ عليها الظِّلُّ عِرْمِضُها طامِ([8])
يقال منه: فيَّأَتِ الشَّجرةُ، وتَفَيّأْت أنا في فَيئها. والمرأة تَفيِّئُ شعرَها، إذا حرَّكتْ رأسَها من قِبَل الخُيَلاء. ويقال تفيُّؤها: تكسُّرها لزَوْجِها. والقياس فيه كلِّه واحد. والفيء: غنائمُ تُؤخذ من المشركين أفاءها الله تعالى عليهم. قال الله سبحانه: ﴿مَا أَفَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ القُرَى﴾  [الحشر 7]. ويقال: استفأْتُ هذا المالَ، أي أخذتُه فيْئاً. وفلانٌ سريع الفَيءِ من غضبه والفِيئَة.
فأمَّا قولهم: يا فَيْءَ مالِي، فيقولون: إِنَّها كلمةُ أسفٍ. وهذا عندي من الكلام الذي ذهب مَنْ كان يُحسن حقيقةَ معناه. وأنشد:
يا فَيْءَ مالِي مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  *** مرُّ الزَّمان عليه والتَّقليبُ([9])
(فت) الفاء والتاء كلمةٌ تدلُّ على تكسير([10]) شيء ورفْتِه. يقال: فَتَتُّ الشَّيءَ أفُتُّ فَتَّاً، فهو مفتوتٌ وفَتيت. وفُتَّة: ما يُفَتُّ ويُوضَع تحتَ الزَّند([11]) . وفَتَّ في عضُده، وذلك إذا أساء إليه، كأنَّه قد ف‍َتَّ من عَضُده شيئاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفَتفتة: أن تشرب الإبلُ دونَ الرِّيّ.
(فث) الفاء والثاء كلماتٌ تدلُّ على كَسْر شيءٍ، أو نثرِه، أو قلعه. من ذلك قولهم: فَثَّ جُلَّته: نَثَرها([12]) . وانفَثَّ الرّجُلُ من همٍّ أصابه، أي انكسر.
ويقال إنّ الفَثَّ: الفسيلُ يُقتلَعُ من أصله([13]) .
ومن الباب الفَثُّ، وهو هَبِيدُ الحَنظل، لأنّه يُنثَر.
(فج) الفاء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّح وانفراج. من ذلك الفَجُّ: الطَّريق الواسع. ويقال: قَوسٌ فَجّاءُ، إذا بَانَ وترُها عن كَبِدها. والفَجَج أقْبَحُ من الفَحَج. ومنه حافرٌ مُفِجٌّ، أي مقبَّب، وإذا كان كذا كان في باطنه شِبْه الفَجْوة.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفِجُّ: الشيء لم ينضَجْ مما ينبغي نُضْجُه.
وشذّت كلمةٌ واحدة أخرى حكاها ابنُ الأعرابيّ، قال: أَفَجَّ يُفِجُّ، إذا أسرع. ومنه رجلٌ فجفاجٌ: كثير الكلام.
(فح) الفاء والحاء كلمةٌ واحدةٌ، وهو* الفَحيح: صوتُ الأفعى. قال:
كأَنَّ نَقيقَ الحَبِّ في حاويائِهِ  *** فَحِيحُ الأفاعي أو نقيقُ العقاربِ([14])
(فخ) الفاء والخاء كلماتٌ لا تنقاس. من [ذلك] الفَخِيخ كالغَطيط في النَّوم. والفَخَّة: استرخاءٌ في الرجلين([15]) . ويقال الفَخَّة: المرأة الضخمة([16]) . والفَخُّ للصَّيد معروف.
(فد) الفاء والدال أصلٌ صحيح، يدلُّ على صَوت وجَلَبة. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إِنَّ الجفاءَ والقَسْوةَ في الفَدَّادِين([17]) "، وهي أصواتُهم في حروثِهم وموَاشيهم. قال الشَّاعر:
نُبِّئْتُ أخوالِي بني يزيدُ([18])  *** ظلماً علينا لهُمُ فَدِيدُ
ومما شذَّ عن هذا: الفَدْفَد: الأرض المستويَة.
(فذ) الفاء والذال كلمةٌ واحدة تدلُّ على انفرادٍ وتفرُّق. من ذلك الفَذُّ، وهو الفَرْد. ويقال: شاةٌ مُفِذٌّ، إذا ولدت واحداً، فإن كان ذلك عادتَها فهي مِفْذَاذ. ولا يقال: ناقةٌ مُفِذّ، لأنَّ الناقة لا تلِدُ إلاَّ واحداً. ويقال تَمْرٌ فَذٌّ: متفرِّق. والفَذُّ: الأوَّل من سِهام القِداح.
(فر) الفاء والراء أصول ثلاثة: فالأوّل الانكشاف وما يقاربُهُ من الكَشْف عن الشَّيء، والثاني جنسٌ من الحيوان، والثالث دالٌّ على خِفّة وطَيْش.
فالأوّل قولهم: فَرّ عن أسنانه. وافتَرَّ الإنسان، إذا تبسَّمَ. قال:
يفترُّ مِنْك عن الواضحا  *** تِ إذْ غيرُك القَلِح الأثْعَلُ([19])
ويقولون في الأمثال:
* هو الجوادُ عينُه فُِرارُه([20]) *
أي يَغنيك مَنظرُه من مَخْبَره. وكأَنَّ معنَى هذا إنَّ نَظَرَك إليه يُغنيك عن أن تَفُرَّه، أي تكشفَه وتبحثَ عن أسْنانِه([21]) . ويقولون: أفرَّ المُهرُ، إذا دنا أن يُفَرَّ جَذَعاً. وأفَرَّت الإبلُ للإثناء إفراراً، إذا ذهبَتْ رَواضِعُها وأَثْنَتْ. ويقولون: فُرَّ فلاناً عمَّا في نفسه، أي فتِّشْه. وفُرَّ عن الأمر: ابحثْ.
ومن هذا القياس وإن كانا متباعدَين في المعنى: الفِرار، وهو الانكشاف، يقال فَرَّ يَفِرّ، والمَفَرّ المصدر. والمَفَرّ: الموضع يُفَرُّ إليه. والفرّ: القَوم الفارُّون. يقال فَرٌّ جمع فارّ، كما يقال صَحْبٌ جمع صاحب، وشَرْبٌ جمع شارب.
والأصل الثاني: الفَرير: ولد البقرة. ويقال الفُرَار من ولد المَعْز: ما صَغُر جسمُه، واحدة فَرِيرٌ، كرَخْل ورُخال، وظئر وظُؤار.
والثالث: الفَرْفَرة: الطَّيْش والخِفَّة. يقال: رجلٌ فَرْفارٌ وامرأةٌ فرفارة. والفَرفارة: شجرة.
(فز) الفاء والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على خفّةٍ وما قاربَهَا. تقول: فَزَّهُ واستفزَّه، إذا استخفَّه. قال الله تعالى: ﴿وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْض﴾  [الإسراء 76]، أي يحملونك على أن تَخِفَّ عنها. وأفزَّه الخوفُ وأفْزَعَه بمعنىً. وقد استفَزَّ فُلاناً جهْلُه. ورجل فَزٌّ: خفيف. ويقولون: فزَّ عن الشيء: عدل. والفَزُّ: ولَد البقرة. ويُمكن أن يسمَّى بذلك لخفَّة جسمِه. قال:
كما استغَاثَ بسيءٍ فَزُّ غَيْطَلَةٍ  *** خافَ العُيونَ ولم يُنظُرَ به الحَشَكُ([22])
(فس) الفاء والسين ليس فيه شيءٌ إلا كلمةٌ معرّبة. يقولون الفِسْفِسَةُ: الرَّطْبَةُ.
(فش) الفاء والشين يدلُّ على انتشارٍ وقلّة تماسُك. يقال: ناقةٌ فَشُوشٌ، إذا كانت مُنتشرَةَ الشَّخْب. وانْفَشَّ عن الأمر: كسِلَ. والفَشُّ: تتبُّع السَّرَقِ الدُّون؛ وهو فَشَّاش.
(فص) الفاء والصاد كلمةٌ تدلُّ على فَصْل بين شيئين. من ذلك الفُصُوصُ، هي مفاصِلُ العظامِ كلِّها -قال أبو عبيد: إِلاّ الأصابع- واحدها فَصّ. ومن هذا الباب: أفْصَصت إليه من حقِّه شيئاً، كأنَّكَ فصَلْتَه عنك إليك. وفَصَّ الجُرْحُ: سال.
ومما يقارِبُ هذا: الفَصُّ: فَصُّ الخاتَم. وسمِّي بذلك لأنَّه ليس من نَفس الخاتَم، بل هو مُلْصَقٌ به. فأمَّا فَصُّ العَينِ فحدَقتُها على معنى التَّشْبيه.
(فض) الفاء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تفريقٍ وتجزئة. من ذلك: فضَضْتُ الشَّيءَ، إذا فرَّقتَه؛ وانْفَضَّ هو. وانْفَضَّ القومُ: تفرَّقوا. قال الله سبحانه:﴿وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ القَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ﴾  [آل عمران 159].
ومن هذا الباب: فَضَضْت عن الكِتاب خَتْمَه. وممكن أن *يكون الفِضَّةُ من هذا الباب، كأنها تفضّ([23]) ، لما يتَّخَذُ منها من حَلْي. والفُِضاض: ما تفضَّضَ من الشيء إذا انفَضَّ. والفاضَّة: الدّاهية، والجمع فَوَاضُّ، كأنَّهَا تَفُضُّ، أي تُفَرَّق.ومن الذي يجوز أن يُقاسَ على هذا: الفَضْفَضَة: سَعَةُ الثَّوب. وثوبٌ فَضفاضٌ ودرعٌ فضفاضةٌ، لأنَّها إذا اتسَعتْ تباعَدَتْ أطرافُها. وأمَّا الفضِيض فالماءُ العَذْب، سمِّي لفَضاضتِه وسُهولةِ مَرِّه في الحَلْقِ.
(فظ) الفاء والظاء كلمةٌ تدلُّ على كراهةٍ وتكرُّه. من ذلك الفَظ: ماءُ الكَرِش. وافتُظَّ الكرِش، إذا اعتُصِر. قال الشاعر([24]) :
فكانوا كأنفِ اللَّيث لا شَمَّ مَرْغَماً  *** وما نال فَظَّ الصَّيد حَتَّى يُعفِّرا([25])
قال بعضُ أهل اللُّغة: إِنَّ الفَظاظةَ من هذا. يقال رجلٌ فظٌّ: كريه الخُلُق. وهو من فَظِّ الكَرِش، لأنه لا يُتناول إِلاَّ ضرورةً على كراهة. ويقولون: الفَظِيظ: ماءُ الفَحْل.
(فغ([26])) الفاء والغين ليس فيه كلامٌ أَصيل، وهو شِبْهُ حكايةٍ لصوت. يقولون: الفَغْفَغَة: الصَّوت بالغَنَم. ويقولون: الفغْفغاني([27]) : القصَّاب أو الرَّاعي؛ وكذلك الفَغْفغيّ. ويقول: الفَغْفَغان: الرّجلُ الخفيفُ. وتفغفغَ في أمره: أسرَعَ. وكلُّ هذا قريبٌ بعضه من بعض. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ــ
([1]) يقال فقاق وفقاقة بالهاء كذلك.
([2]) ويقال "الفكك" أيضاً بالتحريك.
([3]) ديوان النابغة 6. وأنشد عجزه في اللسان (فلل) بدون نسبة.
([4]) قطعة من بيت لعبد الله بن رواحة يصف العزى، وهو بتمامه كما في اللسان (فلفل):
وإن التي بالجزع من بطن نخلة  *** ومن دانها فل من الخير معزل
([5]) للكميت في اللسان (فلل) برواية: "حيث يُلقى".
([6])الرجز لمحمد بن ذؤيب العماني الفقيمي، كما في اللسان (فمم). قال: "ولو قال من فمه بفتح الفاء لجاز".
([7]) وكذا وردت روايته في المجمل. وفي البيان (1: 131) واللسان (فهه) : "فلم تلفني فها ولم تلف" بالفاء في الموضعين.
([8]) البيت لامرئ القيس، كما في معجم البلدان (ضارج) والأغاني (7: 123) حيث أوردا قصة لـه، إذ كان سبباً في إنقاذ وفد من اليمن كانوا يريدون لقاء الرسول.
([9]) البيت من أبيات لنويفع بن نفيع الفقعسي، كما في أمالي الزجاجي 81-82 واللسان (مرط). ويقال بل هو نافع بن نفيع، أو نافع بن لقيط الفقعسي. وأنشده في اللسان (شيأ، فيأ) بدون نسبة، وفي (هيأ) بنسبته إلى الجميح بن الطماح أو نافع بن لقيط الأسدي، وانظر في البيان (3: 82) بتحقيقنا. ويروى: "يا فيّ مالي" و "يا هيء مالي" و "يا شيء مالي" وكلها كلمات معناها التعجب. ورواية الجاحظ: "وكذاك حقاً".
([10]) في الأصل: "تكسر".
([11]) في اللسان: "بعرة أو روثة توضع تحت الزند عند القدح".
([12]) في اللسان: "إذا نثر تمرها".
([13]) هذا المعنى لم يرد في المعاجم المتداولة.
([14]) البيت لجرير، كما سبق في حواشي (حوي) برواية أخرى. وأنشده في اللسان (حوى): "نقيق الأفاعي". ورواية اللسان (نقق) تطابق رواية المقاييس هنا.
([15]) ورد هذا المعنى في القاموس ولم يرد في اللسان.
([16]) ورد هذا المعنى أيضاً في القاموس ولم يرد في اللسان. واقتصر في اللسان على تفسيره بالمرأة القذرة، وجمع صاحب القاموس بين المعنيين.
([17]) انظر البيان (1: 13) والحيوان (5: 507).
([18]) الرجز من شواهد الخزانة (1: 131) أنشده الرضي شاهداً لأن "يزيد" علم محكي، لكونه سمي بالفعل مع ضميره المستتر، من قولك: المال يزيد. قال البغدادي: ولو كان من قولك يزيد المال لوجب منعه من الصرف وكان هنا مجروراً بالفتحة. وبنو يزيد: تجار كانوا بمكة. انظر تحقيق البغدادي في اليزيدية والتزيدية. قال "هذا البيت في غالب كتب النحو ولم أظفر بقائله، ولم يعزه أحد لقائله غير العيني فإنه قال: هو لرؤبة بن العجاج. وقد تصفحت ديوانه فلم أجده فيه".
([19]) للكميت في اللسان (فرر) برواية "ويفتر منك عن الواضحات إذا".
([20]) في اللسان (فرر) أمثال الميداني: "إن الجواد". والفرار، بضم الفاء وكسرها وفتحها.
([21]) في الأصل: "شأنه".
([22]) البيت لزهير في ديوانه 177 واللسان (سيأ، فزز، غطل، حشك) . وسيء، يقال بفتح السين وكسرها، وهو اللبن قبل نزول الدرة يكون في طرف الأخلاف.
([23]) في الأصل: "تفض له".
([24]) هو جساس بن نشبة، كما في اللسان وتاج العروس (فظظ). وفي الحماسة 339 بشرح المرزوقي أنه حسان بن نشبة.
([25]) في اللسان: "فكونوا". وفي الأصل: "حتى تعفرا"، صوابه في اللسان.
([26]) هذه المادة ليست في اللسان. والذي في القاموس: "الفغة: تضوع الرائحة. وقد فغتني الرائحة". فسائر المادة هنا مما انفردت به المقاييس والمجمل.
([27]) في الأصل: "الفغفغان"، وأثبت ما في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب **الفاء** وما بعدها في المضاعف والمطابق)
(**فق**) **الفاء** ve **القاف** ikilemede, işte bir açılma ve karışıklığa delâlet eder. Denir: **انفَقّ الشَّيءُ**; yani yarıldığı/zıddına açıldığı zaman. Ve derler: **رجلٌ فَقْفَاقٌ**; yani sözünde ahmak, karıştırıcı. Ve **فَقَاقٌ** da denir([1]) .
(**فك**) **الفاء** ve **الكاف** sahih bir asıldır; açılma ve yarılmaya delâlet eder. Bundan: **فَكَاك الرَّهْن**; o, kapanmadan onu açmaktır. Ve **الكسائي** nakletti: kesre ile **الفِكَاك**. Ve denir: **فَكَكْتُ الشَّيءَ أفكُّه فكّاً**. Ve falan düştü ve **انفكَّت قدمُه**; yani ayrıldı/açıldı. Ve onların sözü: **لا ينفكُّ يفعل ذلك**; “devam eder, kesilmez” mânâsında. Mânâ şudur: o ve o fiil ayrılmazlar. O hâlde onda kıyas sahihtir. Ve **الفكُّ**([2]) : zayıflıktan **المَنْكِبِ**’in ekleminden ayrılıp açılmasıdır.
Ve babdan olan şeylerden: **الفَكَّانِ**: iki **الشِّدْق**’ın buluşma yeri. *Ve açılmadan dolayı bununla adlandırıldılar.
(**فل**) **الفاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; kırılma ve çentiklenmeye delâlet eder. Yahut buna yakın olana. Bundan: **الفَلُّ**: yenilmiş kavim. Ve **الفُلولُ**: kılıcın ağzındaki kırıklar; teki **فَلٌّ**. **النابغة** dedi:
ولا عيبَ فيهم غير أنَّ سُيوفَهم *** بهنَّ فُلولٌ من قِراع الكتائبِ([3])
Ve **الفليل**: deve dişi, çentiklendiği zaman.
Ve buna yakın olanlardan: **الفِلُّ**: içinde bitki olmayan toprak. Ve onda kıyas sahihtir. Ve dedi:
* فَِلٌّ عن الخير مَعْزِلُ([4]) *
Denir: **أفلَلْنا**: **الفَِلّ**’de olduk.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **الفَليلة**: toplanmış saç; çoğulu **الفليل**. Dedi:
ومُطَّرِدِ الدِّماءِ وحيث يُهْدَى  *** من الشَّعَر المضفّر كالفليلِ([5])
 (**فم**) **الفاء** ve **الميم**’de **الفم**’dan başka bir şey yoktur; bu onun yeri değildir, lâkin zamme ve şedd ile **فمٌّ** nakledildi. Dedi: * يا ليتها قد خرجَتْ من فُمِّهْ([6]) *
(**فن**) **الفاء** ve **النون** iki sahih asıldır; bunlardan biri eziyet etmeye, diğeri bütün şeylerde bir tür çeşitlere delâlet eder.
Birincisi: **الفَنّ**; o, eziyet etme ve şiddetli sürdürmedir. Denir: **فَنَنْتُه فَنّاً**; onu sürdürdüğün ve ona eziyet ettiğin zaman.
Diğeri **الأفانين**: şeyin cinsleri ve yolları. Ondan **الفَنَن**; o, daldır; çoğulu **أفنان**. Ve denir: **شجرةٌ فَنْواء**. **أبو عبيد** dedi: sanki takdiri **فَنّاء** gibidir.
(**فه**) **الفاء** ve **الهاء** tek bir kelimedir; tutukluk ve benzerine delâlet eder. Bundan: **الرّجل الفَهُّ**; o, tutuk olandır. Ve kadın **فَهّةٌ**; masdarı **الفَهَاهة**. Dedi:
فلم تَلقَنِي فَهَّاً ولم تَلْقَ حُجَّتي  *** مُلَجْلَجَةً أبغِي لها مَنْ يقيمُها([7])
Ve denir: bir ihtiyaç için çıktım da falan beni **أَفَهَّنِي** etti, ta ki **فَهِهْت**; yani onu bana unutturdu.
(**فأ**) **الفاء** ile **الهمزة** ve aralarında illetli bir harf ile, dönüşe delâlet eden kelimelerdir. Denir: **فاء الفَيء**; gölge batı tarafından doğu tarafına döndüğü zaman. Ve her dönüş **فيءٌ**’dür. Allah Teâlâ dedi: ﴿حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ﴾  [الحجرات 9]؛ yani dönersin. Şair dedi:
تَيَمَّمَتِ العَينَ التي عند ضارجٍ *** يَفيءُ عليها الظِّلُّ عِرْمِضُها طامِ([8])
Ondan denir: **فيَّأَتِ الشَّجرةُ**; ve ben onun gölgesinde **تَفَيّأْت**. Ve kadın **تَفيِّئُ شعرَها**; başını kibir tarafından oynattığı zaman. Ve onun **تفيُّؤها**’sı denir: kocası için nazlanıp kırıtması. Ve kıyas bunların hepsinde birdir. Ve **الفيء**: müşriklerden alınan ganimetlerdir; Allah Teâlâ onu onlara döndürdü. Allah Subhânehu dedi: ﴿مَا أَفَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ القُرَى﴾  [الحشر 7]. Ve denir: **استفأْتُ هذا المالَ**; yani onu **فيْئاً** olarak aldım. Ve falan, öfkesinden ve **الفِيئَة**’den çabuk dönen/çabuk yatışandır.
Ama onların sözü: **يا فَيْءَ مالِي**; derler ki: o, bir esef kelimesidir. Bu, bence, hakikî mânâsını iyi bilen kimsenin kaybolup gittiği sözlerdendir. Ve inşâd etti:
يا فَيْءَ مالِي مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  *** مرُّ الزَّمان عليه والتَّقليبُ([9])
(**فت**) **الفاء** ve **التاء** bir kelimedir; bir şeyi kırmaya([10]) ve ufalamaya delâlet eder. Denir: **فَتَتُّ الشَّيءَ أفُتُّ فَتَّاً**; o hâlde o **مفتوتٌ** ve **فَتيت**tir. Ve **فُتَّة**: ufalanan ve **الزَّند**’in altına konulan şeydir([11]) . Ve **فَتَّ في عضُده**; bu, ona kötülük ettiği zamandır; sanki onun **عَضُده**’sinden bir şey ufalamış gibidir.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **الفَتفتة**: develerin kanmadan içmesidir.
(**فث**) **الفاء** ve **الثاء**; bir şeyi kırmaya, yahut saçmaya, yahut söküp çıkarmaya delâlet eden kelimelerdir. Bundan onların sözü: **فَثَّ جُلَّته**: onu saçtı([12]) . Ve **انفَثَّ الرّجُلُ** kendisine isabet eden bir kederden; yani kırıldı.
Ve denir ki: **الفَثَّ**: kökünden sökülüp çıkarılan fidan([13]) .
Ve babdan: **الفَثُّ**; o, **هَبِيدُ الحَنظل**’dır; çünkü o saçılır.
(**فج**) **الفاء** ve **الجيم** sahih bir asıldır; açılma ve yarılmaya delâlet eder. Bundan: **الفَجُّ**: geniş yol. Ve denir: **قَوسٌ فَجّاءُ**; kirişi göbeğinden ayrılıp belirgin olduğu zaman. Ve **الفَجَج** **الفَحَج**’dan daha çirkindir. Ondan: **حافرٌ مُفِجٌّ**; yani kubbeli. Ve böyle olunca, iç tarafında boşluğa benzer bir şey olur.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **الفِجُّ**: pişmesi gereken şeyden pişmemiş olan şey.
Ve bir başka tek kelime şâz oldu; onu **ابنُ الأعرابيّ** nakletti. Dedi: **أَفَجَّ يُفِجُّ**; hızlı gittiği zaman. Ondan: **رجلٌ فجفاجٌ**: çok konuşan.
(**فح**) **الفاء** ve **الحاء** tek bir kelimedir; o da* **الفَحيح**: yılanın sesidir. Dedi:
كأَنَّ نَقيقَ الحَبِّ في حاويائِهِ  *** فَحِيحُ الأفاعي أو نقيقُ العقاربِ([14])
(**فخ**) **الفاء** ve **الخاء**; kıyaslanmayan kelimelerdir. [Bundan] **الفَخِيخ**: uykudaki horlama gibi. Ve **الفَخَّة**: bacaklarda gevşekliktir([15]) . Ve denir **الفَخَّة**: iri kadın([16]) . Ve av için **الفَخُّ** bilinir.
(**فد**) **الفاء** ve **الدال** sahih bir asıldır; ses ve gürültüye delâlet eder. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "إِنَّ الجفاءَ والقَسْوةَ في الفَدَّادِين([17]) "؛ onlar, ekinlerinde ve hayvanlarında onların sesleridir. Şair dedi:
نُبِّئْتُ أخوالِي بني يزيدُ([18])  *** ظلماً علينا لهُمُ فَدِيدُ
Ve bundan şâz olanlardan: **الفَدْفَد**: düz arazi.
(**فذ**) **الفاء** ve **الذال** tek bir kelimedir; tek kalma ve ayrılığa delâlet eder. Bundan: **الفَذُّ**; o, tek olandır. Ve denir: **شاةٌ مُفِذٌّ**; bir tane doğurduğu zaman; eğer bu onun âdetiyse o **مِفْذَاذ**dır. Ve denmez: **ناقةٌ مُفِذّ**; çünkü deve yalnız bir tane doğurur. Ve denir: **تَمْرٌ فَذٌّ**: dağınık. Ve **الفَذُّ**: **القِداح** oklarının ilkidir.
(**فر**) **الفاء** ve **الراء** üç asıldır: birincisi açığa çıkma ve ona yakın olan, şeyden örtüyü kaldırma; ikincisi bir hayvan cinsi; üçüncüsü hafiflik ve taşkınlığa delâlet eder.
Birincisi onların sözü: **فَرّ عن أسنانه**. Ve insan **افتَرَّ**; gülümsediği zaman. Dedi:
يفترُّ مِنْك عن الواضحا  *** تِ إذْ غيرُك القَلِح الأثْعَلُ([19])
Ve mesellerde derler:
* هو الجوادُ عينُه فُِرارُه([20]) *
Yani onun görünüşü, haberinden seni müstağni kılar. Ve sanki bunun mânâsı: ona bakışın, onu **تَفُرَّه**’den müstağni kılar; yani onu açığa çıkarıp dişlerini araştırmandan([21]) . Ve derler: **أفرَّ المُهرُ**; **جَذَعاً** olarak dişleri açığa çıkarılmaya yaklaştığı zaman. Ve develer **أفَرَّت** **للإثناء** **إفراراً**; süt emen yavruları gidip iki yaşına girdikleri zaman. Ve derler: **فُرَّ فلاناً عمَّا في نفسه**; yani onu yokla. Ve **فُرَّ عن الأمر**: araştır.
Bu kıyastandır, mânâda uzak olsalar da: **الفِرار**; o, açığa çıkmadır. Denir: **فَرَّ يَفِرّ**; ve **المَفَرّ** masdardır. Ve **المَفَرّ**: kendisine kaçılan yer. Ve **الفرّ**: kaçan kavim. Denir: **فَرٌّ** kaçan (**فارّ**)ın cem‘idir; nasıl ki **صَحْبٌ** **صاحب**ın cem‘i, **شَرْبٌ** **شارب**ın cem‘i denir.
İkinci asıl: **الفَرير**: ineğin yavrusu. Ve keçi yavrusundan **الفُرَار** denir: cismi küçük olan; bir tanesi **فَرِيرٌ**; **رَخْل** ve **رُخال** gibi, **ظئر** ve **ظُؤار** gibi.
Üçüncüsü: **الفَرْفَرة**: taşkınlık ve hafiflik. Denir: **رجلٌ فَرْفارٌ** ve kadın **فرفارة**. Ve **الفَرفارة**: bir ağaçtır.
(**فز**) **الفاء** ve **الزاء**; hafifliğe ve ona yakın olana delâlet eden bir asıldır. Dersin: **فَزَّهُ** ve **استفزَّه**; onu hafife aldığı zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْض﴾  [الإسراء 76]؛ yani seni ondan hafifçe çıkmaya sevk ederler. Ve korku onu **أفزَّه** etti ve onu **أفْزَعَه** etti; mânâca birdir. Ve falanı onun cehli **استفَزَّ** etti. Ve **رجل فَزٌّ**: hafif. Ve derler: **فزَّ عن الشيء**: saptı. Ve **الفَزُّ**: ineğin yavrusu. Ve cismindeki hafiflikten dolayı bununla adlandırılması mümkündür. Dedi:
كما استغَاثَ بسيءٍ فَزُّ غَيْطَلَةٍ  *** خافَ العُيونَ ولم يُنظُرَ به الحَشَكُ([22])
(**فس**) **الفاء** ve **السين**’de, mu‘arreb bir kelimeden başka bir şey yoktur. Derler: **الفِسْفِسَةُ**: **الرَّطْبَةُ**.
(**فش**) **الفاء** ve **الشين**; yayılmaya ve az tutunmaya delâlet eder. Denir: **ناقةٌ فَشُوشٌ**; sütü dağınık aktığı zaman. Ve **انْفَشَّ عن الأمر**: üşendi. Ve **الفَشُّ**: aşağı hırsızları iz sürmektir; o, **فَشَّاش**tır.
(**فص**) **الفاء** ve **الصاد**; iki şey arasında ayırmaya delâlet eden bir kelimedir. Bundan **الفُصُوصُ**: bütün kemiklerin eklemleridir -**أبو عبيد** dedi: parmaklar hariç- tekili **فَصّ**. Ve bu babdandır: **أفْصَصت إليه من حقِّه شيئاً**; sanki onu senden ona ayırmışsın. Ve **فَصَّ الجُرْحُ**: aktı.
Ve buna yakın olanlardan: **الفَصُّ**: yüzüğün taşı. Ve yüzüğün kendisinden olmadığı, bilakis ona yapıştırılmış olduğu için bununla adlandırıldı. Ama **فَصُّ العَينِ** ise, benzetme mânâsı üzere göz bebeğidir.
(**فض**) **الفاء** ve **الضاد** sahih bir asıldır; ayırma ve parçalamaya delâlet eder. Bundan: **فضَضْتُ الشَّيءَ**; onu ayırdığın zaman; ve o **انْفَضَّ** oldu. Ve **انْفَضَّ القومُ**: dağıldılar. Allah Subhânehu dedi:﴿وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ القَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ﴾  [آل عمران 159].
Ve bu babdandır: **فَضَضْت عن الكِتاب خَتْمَه**. Ve mümkündür ki * **الفِضَّةُ** bu babdan olsun; sanki o **تفضّ**([23]) eder; ondan yapılan süsten dolayı. Ve **الفُِضاض**: şeyden, o **انفَضَّ** olduğu zaman, ayrılıp dökülen şey. Ve **الفاضَّة**: musibet; çoğulu **فَوَاضُّ**; sanki o **تَفُضُّ** eder; yani dağıtır. Ve bundan kıyaslanması câiz olan: **الفَضْفَضَة**: elbisenin genişliğidir. Ve **ثوبٌ فَضفاضٌ** ve **درعٌ فضفاضةٌ**; çünkü genişlediği zaman uçları uzaklaşır. Ama **الفضِيض**: tatlı sudur; boğazdan geçişindeki akıcılığı ve kolaylığı sebebiyle adlandırıldı.
(**فظ**) **الفاء** ve **الظاء**; hoşlanmama ve tiksinmeye delâlet eden bir kelimedir. Bundan **الفَظ**: işkembenin suyu. Ve işkembe **افتُظَّ**; sıkıldığı zaman. Şair([24]) dedi:
فكانوا كأنفِ اللَّيث لا شَمَّ مَرْغَماً  *** وما نال فَظَّ الصَّيد حَتَّى يُعفِّرا([25])
Dil ehlinin bazısı dedi: **الفَظاظة** bunun içindendir. Denir: **رجلٌ فظٌّ**: kötü huylu. Ve o, **فَظِّ الكَرِش**’tendir; çünkü o, ancak bir zaruret hâlinde, tiksinerek yenir. Ve derler: **الفَظِيظ**: aygırın suyu.
(**فغ**([26])) **الفاء** ve **الغين**’de asıl bir söz yoktur; o, bir sesin hikâyesine benzer. Derler: **الفَغْفَغَة**: koyunla ses. Ve derler: **الفغْفغاني**([27]) : kasap yahut çoban; ve كذلك **الفَغْفغيّ**. Ve der: **الفَغْفَغان**: hafif adam. Ve **تفغفغَ** işinde: hızlandı. Ve bütün bunlar, bazısı bazısına yakındır. Ve Allah en doğrusunu bilendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

الفَكُّ
1 الفَكُّ ذ , accord. to Er-Rلghib, primarily signifies التَّفْرِيجُ [i. e. The opening a thing; and particularly by diduction, or so as to form an intervening space, or a gap, or breach]. (TA.) You say, فَكَّ, first pers. فَكَكْتُ, (S, O, Msb, K,) aor. فَكُ٣َ , inf. n. فَكٌّ, (O, Msb,) He separated (S, O, Msb, K) a thing (S, O, K) from another thing; and any two things knit together, or intricately intermixed: (S, O:) or فَكَكْتُهُ I separated one part of it from another part thereof: (Msb:) and ↓ تَفْكِيكٌ likewise signifies the separating two things knit together, or intricately intermixed. (Lth, S, TA.) And He broke [or broke open] a seal, i. e. a sealed piece of clay or wax; (Mgh, Msb, * TA;) in relation to which ↓ يَفْتَكُّهُ occurs as meaning يَفُكُّهُ, though we have not heard it [as a classical expression in this sense]. (Mgh.) ― -b2- And فَكَّ العَظْمَ, (Mgh, Msb,) aor. and inf. n. as above, (Msb,) He dislocated the bone; put it out of joint. (Mgh, Msb.) [This, or the like, is what is meant by its being said that] الفَكُّ in the hand, or arm, is [i. e. denotes] less than الكَسْرُ. (K.) ― -b3- And فَكَّ يَدَهُ, (K, TA,) aor. and inf. n. as above, (TA,) He opened, or unclosed, his hand from what was in it: (K, TA:) so in the M. (TA.) ― -b4- And فَكَّ الرَّهْنَ, (S, Mgh, O, Msb, K,) aor. فَكُ٣َ , (TA,) inf. n. فَكٌّ and فُكُوكٌ; (K;) and ↓ افتكّهُ; (S, Mgh, O, K;) (tropical:) He redeemed the pledge; (S, Mgh, O, Msb, K, TA;) got it out from the hand of him to whom it was pledged. (Mgh.) ― -b5- And فَكَكْتُ signifies also I loosed, set loose or free, or let go, anything. (Msb.) ― -b6- [Hence,] فَكَّ الأَسِيرُ, (Msb, K,) aor. فَكُ٣َ , (TA,) inf. n. فَكٌّ and فَكَاكٌ and فِكَاكٌ, (K,) (tropical:) He liberated, or set free, the captive. (Msb, K, TA.) And فَكَّ الرَّقَبَةَ, (S, O, Msb, K,) aor. فَكُ٣َ , inf. n. فَكٌّ, (TA,) [lit. He loosed the neck,] means (tropical:) he emancipated [the slave]. (S, O, Msb, K, TA.) فَكُّ الرَّقَبَةِ is expl. in a trad. as meaning (assumed tropical:) The assisting in paying the price [of the slave when one is unable to pay the whole of the price]. (O, TA.) In the Kur [xc. 13], فَكُّ رَقَبَةٍ is said by some to mean (assumed tropical:) The emancipating of a slave: and by some. (assumed tropical:) the man's emancipating himself from subjection to God's punishment by the confession of the unity of God and by righteous doing and then by teaching the same to others. (TA,) فُكَّ فُلَانٌ means (assumed tropical:) Such a one was set free, and at rest, from a thing. (IAar, Th, TA.) ― -b7- [Hence also,] one says, هُوَ يَفُكُّ المَشَاكِلَ (assumed tropical:) [He solves] the things, or affairs, that are dubious, or confused. (TA in art. شكل.) ― -b8- قَدْفَكَّ وَفَرَّجَ is said of a very old man, meaning فَرَّجَ لَحْيَيْهِ [i. e. He has parted his jaws, by hanging the lower jaw in consequence of weakness]; as is the case in extreme old age. (S, O,) And [hence.] فَكَّ, (AZ, S, O, K,) aor. فَكُ٣َ , inf. n. فَكٌّ and فُكُوكٌ, (AZ, S, O,) said of a man, means (assumed tropical:) He was, or became, extremely aged, or old and weak. (AZ, S, O, K.) [Or فَكَّ thus used may be from الفَكُّ signifying “ the jaw: ” and so what next follows.] ― -b9- فَكَكْتُ الصَّبِىَّ I put medicine into the mouth of the boy or young male child [opening his jaws for that purpose]. (S, O.) -A2- قَدْ فَكِكْتَ, [third pers. فَكَّ,] aor. تَفَكُّ, inf. n. فَكَكٌ, Thou hast become such as is termed أَفَكُّ i. e. one whose مَنْكِب [here meaning shoulder-bone] has become unknit, or loosened, (اِنْفَرَجَ,) from its joint, in consequence of weakness and flaccidity. (S.) [See also فَكَكٌ below.] ― -b2- And قَدْفَكِكْتَ, aor. تَفَكُّ; (S, O, K;) and فَكُكْتَ, (O, K,) a verb of a very rare form, [respecting which see دَمَّ, last sentence,] (MF, TA,) aor. تَفُكُّ; (O, K;) inf. n. فَكَّةٌ (S, O, K) and فَكٌّ also; (TA;) (tropical:) Thou hast become foolish, or stupid, and soft, flaccid, or languid. (S, O, K, TA.)

2 فَكَّ٣َ see the preceding paragraph, second sentence.

افكّت
4 افكّت ذ She (a camel) being near to bringing forth, her صَلَوَانِ [app. meaning two parts on the right and left of the tail (see صلًا in art. صلو)] became lax, or flaccid, and her udder became large; (K, TA;) and so أَفْكَهَت; (TA;) so too ↓ تفكّكت: or this last signifies she became vehemently desirous of the stallion. (O, K.) ― -b2- And افكّ مِنَ الحِبَالَةِ He (a gazelle) got loose from the snare into which he had fallen. (TA: also mentioned, but not expl., in the O.)

تفكّك
5 تفكّك ذ It (a thing) became much, or widely, separated: and became unclosed. (O, TA.) ― -b2- تفكّكت السَّفِينَةُ The ship parted asunder; became disjointed; became separated in its places of joining. (Mgh in art. خلع.) ― -b3- See also 7. ― -b4- And see 4. ― -b5- You say also, هُوَ يَتَفَكَّكُ meaning (tropical:) He is [or acts] without power of self-restraint, in consequence of stupidity, or unsoundness of intellect, (S, O, K, TA,) in his gait, and in his speech: (TA:) or تَفَكَّكَ in walking is syn. with تَخَلَّعَ, (S and K and TA in art. خلع,) i. e. [he was, or became, loose in the joints; or] he shook his shoulder-joints and his arms, and made signs with them. (TA in that art.)

انفكّ
7 انفكّ ذ It became separated: you say, انفكّ الشَّىْءُ مِنَ الشَّىْءِ The thing became separated from the thing: (O, TA:) and اِنْفَكَكْتُ مِنْكَ [I became separated from thee]. (TA.) ― -b2- And, said of a bone, It became dislocated, or out of joint; (MA, Mgh, * Msb; *) it unknit, or loosened, and separated; syn. اِنْفَرَجَ وانْفَصَلَ; as also ↓ تفكّك. (Mgh.) [And it is also used in relation to a member of the body:] one says, سَقَطَ فُلَانٌ فانْفَكَّتْ قَدَمُهُ أَوْ اـِصْبَعُهُ i. e. اِنْفَرَجَتْ وَزَالَتْ [Such a one fell, and his foot, or his finger, became unknit, or loosened, and dislocated]: (S, O:) [or] انفكّت قَدَمُهُ means زَالَتْ [i. e. his foot became dislocated; and انفكّت اـصْبَعُهُ means اِنْفَرَجَتْ [i. e. his finger became unknit, or loosened in a joint]. (K.) ― -b3- One says also, انفكّت رَقَبَتُهُ مِنَ الرِّقِّ, meaning (tropical:) He became freed [lit. his neck became loosed] from slavery. (S, * O, * TA.) ― -b4- And انفكّ عَنْ عَهْدِهِ (assumed tropical:) [He became released from his compact, engagement, or promise]. (TA voce اِنْفَرَكَ.) ― -b5- And لَايَنْفَكُّ عَنْ قُبْحِ فِعْلِهِ (assumed tropical:) [He will not desist from his evil doing]. (O and K in art. عرف.) -A2- [It is also used in the sense and manner of the non-attributive verb زَالَ; respecting which see art. زيل.] One says, مَاانْفَكَّ فُلَانٌ قَائِمًا, meaning مَازَالَ قَائِمًا [i. e. Such a one ceased not to be, or continued to be, standing]. (S, O.) And مَاانْفَكَكْتُ أَذْكُرُكَ, meaning مَازِلْتُ أَذْكُرُكَ I ceased not, or I continued, remembering thee]. (Fr, TA.) And it occurs in a verse of Dhu-r-Rummeh, immediately followed by اـِلَّا, which is [said by As and IJ and others to be] redundant. (S, O. [See that verse, and the remarks upon it, in art. الا. p. 78, col. i.])

8 اـِفْتَكَ٣َ see 1, former half, in two places.

الفَكُّ
الفَكُّ ذ The لَحْى [meaning jaw; and also either of the two lateral portions of the lower jaw], (S, O, Msb, K,) i. e. (Msb) each of the لَحْيَانِ; (Mgh, Msb;) as also ↓ الأَفَكُّ: (O, K:) or this latter signifies the مَجْمَع [or part in which is the commissure] of the خَطْم [generally meaning muzzle]; (Lth, O, K;) as also الفَكُّ; (TA;) that is, (Lth, O, in the K “ or ” [as if to denote a different meaning],) [the part in which is the symphysis] of the فَكَّانِ [or two lateral portions of the lower jaw]: (Lth, O, K:) [see الفَنِيكُ:] and الفَكَّانِ is said to mean the place [on either side with that on the other side] where the two jaws meet [and are articulated] next the temple, above and below; of a human being and of a horse or the like: (TA:) and, in the Bلri', (Msb,) or in the T, (TA,) the place of meeting of the two sides of the mouth (مُلْتَقَى الشِّدْقَيْنِ) on both sides: (Msb, TA:) [but this last explanation is strange, and app. little known:]) pl. فُكُوكٌ. (Msb.) One says, مَقْتَلُ الرَّجُلِ بَيْنَ فَكَّيْهِ [which may be best rendered The man's slayer is between his two jaws, or two lateral portions of his lower jaw]; (S, O, TA;) meaning the man's tongue: (TA:) a prov., in which مقتل may be [properly] an inf. n., or a noun of place, or an inf. n. used in the place of an act. part. n.: accord. to the third of these explanations, [which most nearly denotes the meaning intended,] it is as though one said, قَاتِلُ الرَّجُلِ بَيْنَ فَكَّيْهِ. (Meyd. [See Freytag's Arab. Prov., ii. 597.]) See also فَكَكٌ.

فَكَّةٌ
فَكَّةٌ ذ [an inf. n.: see 1, last sentence]. -A2- الفَكَّةُ is the name of One of the northern constellations, [Corona Borealis,] (Kzw,) certain stars, (S, O, K,) eight stars, called in Pers. كاسه درويشان, (Kzw,) behind السِّمَاك الرَّامِح [i. e. Arcturus], (S, O, K,) [near] behind the staff of الصَّيَّاح [which is a name of Bootes], (Kzw,) having a circling form, (S, O, K, and Kzw,) but with a gap, or breach, in the circling, for which reason, [agreeably with the Pers. appellation mentioned above,] it is called قَصْعَةُ المَسَاكِينِ [the bowl of the paupers], (Kzw,) this being the name given to it by the children. (As, S, O, K.)

فَكَكٌ
فَكَكٌ ذ An unknit, or a loosened, state (اِنْفِرَاج) of the مَنْكِب [or shoulder-joint]. (K. [But see 1, last explanation but one, where it is mentioned as an inf. n.]) ― -b2- And (K) A state of dislocation of the foot: (S, O, K:) hence the phrase, in a verse of Ru-beh, كَمُنْهَاضِ الفَلَكٌ: (S, O: *) but (in this instance, O), accord. to As, الفَلَك is used by poetic license for الفَكّ [meaning “ the jaw, ” so that the phrase signifies like him whose jaw has become broken after its having been set]. (S, O.) ― -b3- And A state of fracture of the jaw: (K, TA:) or of dislocation thereof. (TA.)

فَكَاكُ الرَّهْنِ
فَكَاكُ الرَّهْنِ ذ and فِكَاكُهُ, (S, O, Msb, * K,) the latter mentioned by Ks (S, O, Msb) and ISk, (Msb,) That wherewith the pledge is, or is to be, redeemed: (S, O, Msb, * K:) so in a verse cited voce غَلَقَ. (S, O.)

فَكَّاكٌ
فَكَّاكٌ ذ [One who separates, &c., much, or often]. ― -b2- [And hence,] فَكَّاكٌ هَكَّاكٌ (tropical:) One who does not make his words and their meanings congruous, or consistent, by reason of his foolishness, or stupidity. (Z, TA.)

فَاكٌّ
فَاكٌّ ذ [as an act. part. n., Separating, &c. ― -b2- And] (assumed tropical:) Extremely aged, or old and weak; applied in this sense to a man; (AZ, S, O, K;) and also to a camel: (K:) or, applied to a camel, disabled, or fatigued, by leanness, or emaciation: fem. with ة. (En-Nadr, TA.) ― -b3- And (tropical:) Foolish, or stupid: (S, O: *) or very foolish, or stupid: (IAar, K, TA:) and you say فَاكٌّ تَاكٌّ, (IAar, S, O, TA,) making تاكّ an imitative sequent: or, accord. to Yaakoob, you say شَيْخٌ فَاكٌّ وَتَاكٌّ: thus he makes تاكّ a substitute, not an imitative sequent. (TA.) And أَحْمَقُ فَاكٌّ وَهَاكٌّ (tropical:) [A foolish, or stupid, person,] one who talks of that which he knows and of that which he knows not, and is more, or oftener, incorrect than correct. (El-Hoseybee, TA.) Pl. فَكَكَةٌ and فِكَاكٌ. (IAar, K.)

أَفَكُّ
أَفَكُّ ذ , (S, K,) or أَفَكُّ المَنْكِبِ, (K,) One whose مَنْكِب [here meaning shoulder-bone] has become unknit, or loosened, (اِنْفَرَجَ,) from its joint, in consequence of weakness and flaccidity. (S, K. * [See also مَفْرُوكٌ.]) ― -b2- And رَجُلٌ أَفَكُّ [A man having the jaw broken]. (TA. [There expl. as signifying مَسْكُورُ الفَكِّ; a mistranscription, for مَكْسُورُالفَكِّ: see فَكَكٌ, last sentence.]) -A2- See also الفَكُّ.

مُفِكَّةٌ
مُفِكَّةٌ ذ , applied to a she-camel, part. n. of أَفَكَّت [q. v.]: (O, TA:) and مُفْكِهٌ and مُفْكِهَةٌ are syn. therewith. (TA.)

مُتَفَكِّكَةٌ
مُتَفَكِّكَةٌ ذ A mare desiring the stallion, (AO, O, K,) not offering opposition to him. (AO, O.)

مُنْفَكِّينَ
مُنْفَكِّينَ ذ in the Kur [xcviii. 1], (O, TA,) followed by the words حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ, (O,) means, accord. to Mujلhid (O, TA) and Zj, (TA,) In the condition of desisting (O, TA) from their infidelity; (TA;) or, as Akh says, ceasing from their infidelity: (TA:) or, accord. to another, (O,) namely, Niftaweyh, (TA,) quitting the present state of existence, (O, TA,) i. e., sharing, one with another, in perdition, until the evidence came to them (O, TA) that had been affirmed to them in the Towrلh, with respect to the description of Mohammad &c.; تَأْتِيَهُم being lit. an aor., but in its meaning a pret.: (O:) Az says that it is not from مَا انْفَكَّ meaning مَا زَالَ, but from اِنْفِكَاكُ الشَّىْءِ مِنَ الشَّىْءِ meaning “ the thing's becoming separated from the thing: ” accord. to IAar, as mentioned by Th, فُكَّ فُلَانٌ means “ Such a one was set free, and at rest, from a thing; ” and hence منفكّين in the Kur means experiencing rest: accord. to Er-Rلghib, it means separated, or separated into several parties; for all [to whom the word, preceded by a negative, relates] were assenting to error. (TA.)

##### Türkçe

**الفَكُّ**
1 **الفَكُّ** ذ, Er-Râghib’e göre, aslî olarak **التَّفْرِيجُ**’i [yani bir şeyi açmayı; özellikle aralıklı kılma yoluyla, yahut araya bir boşluk, bir gedik veya bir yarık meydana getirecek şekilde] ifade eder. (TA.) Dersin ki: **فَكَّ**, birinci şahıs **فَكَكْتُ**, (S, O, Msb, K,) muzâri‘ **فَكُ٣َ**, mastar **فَكٌّ**, (O, Msb,) O, (S, O, Msb, K) bir şeyi (S, O, K) başka bir şeyden ayırdı; ve birbirine örülmüş yahut giriftçe karışmış herhangi iki şeyi: (S, O:) yahut **فَكَكْتُهُ**: onun bir parçasını onun başka bir parçasından ayırdım: (Msb:) ve ↓ **تَفْكِيكٌ** dahi, birbirine örülmüş yahut giriftçe karışmış iki şeyi ayırmayı ifade eder. (Lth, S, TA.) Ve O, bir mührü [yahut mühürlenmiş şeyi] kırdı [yahut açtı], yani mühürlenmiş bir kil yahut balmumu parçasını; (Mgh, Msb, * TA;) bununla ilgili olarak ↓ **يَفْتَكُّهُ**’nun **يَفُكُّهُ** mânasında geldiği vârid olmuştur; her ne kadar biz onu bu mânada [klasik bir ifade olarak] işitmemişsek de. (Mgh.) ― -b2- Ve **فَكَّ العَظْمَ**, (Mgh, Msb,) muzâri‘ ve mastar yukarıdaki gibi, (Msb,) O, kemiği çıkardı; ekleminden oynattı. (Mgh, Msb.) [Bu, yahut buna benzer bir şeydir ki, “**الفَكُّ** elde yahut kolda **الكَسْرُ**’den daha azdır” denilmesiyle kastedilen.] (K.) ― -b3- Ve **فَكَّ يَدَهُ**, (K, TA,) muzâri‘ ve mastar yukarıdaki gibi, (TA,) O, elini, içinde olandan açtı yahut çözerek açtı: (K, TA:) M.’de de böyledir. (TA.) ― -b4- Ve **فَكَّ الرَّهْنَ**, (S, Mgh, O, Msb, K,) muzâri‘ **فَكُ٣َ**, (TA,) mastar **فَكٌّ** ve **فُكُوكٌ**; (K;) ve ↓ **افتكّهُ**; (S, Mgh, O, K;) (mecaz:) O, rehni kurtardı; (S, Mgh, O, Msb, K, TA;) onu, kendisine rehin verilmiş olanın elinden çıkardı. (Mgh.) ― -b5- Ve **فَكَكْتُ** ayrıca, herhangi bir şeyi gevşettim, salıverdim yahut serbest bıraktım, yahut bırakıverdim, mânasına gelir. (Msb.) ― -b6- [Bundan dolayı,] **فَكَّ الأَسِيرُ**, (Msb, K,) muzâri‘ **فَكُ٣َ**, (TA,) mastar **فَكٌّ** ve **فَكَاكٌ** ve **فِكَاكٌ**, (K,) (mecaz:) O, esiri azat etti yahut serbest bıraktı. (Msb, K, TA.) Ve **فَكَّ الرَّقَبَةَ**, (S, O, Msb, K,) muzâri‘ **فَكُ٣َ**, mastar **فَكٌّ**, (TA,) [lafzen “boynu çözdü”] demektir; (mecaz:) köleyi âzat etti. (S, O, Msb, K, TA.) **فَكُّ الرَّقَبَةِ**, bir rivayette, (varsayılan mecaz olarak) [fiyatın tamamını ödeyemeyince kölenin bedelini ödemeye yardım etmeyi] ifade eder diye açıklanmıştır. (O, TA.) Kur’ân’da [xc. 13], **فَكُّ رَقَبَةٍ**’nin, bazılarına göre (varsayılan mecaz:) bir köleyi âzat etmek; bazılarına göre ise (varsayılan mecaz:) Allah’ın birliğini ikrar ve salih amel ile, sonra da bunu başkalarına öğretmekle, kişinin kendisini Allah’ın azabına boyun eğmekten âzat etmesi, mânasına geldiği söylenmiştir. (TA.) **فُكَّ فُلَانٌ** demektir ki: (varsayılan mecaz:) falan kimse bir şeyden serbest bırakıldı ve rahat etti. (IAar, Th, TA.) ― -b7- [Bundan dolayı ayrıca,] denir ki: **هُوَ يَفُكُّ المَشَاكِلَ** (varsayılan mecaz:) [şüpheli yahut karışık olan] şeyleri yahut işleri çözer. (TA, madde **شكل**’de.) ― -b8- **قَدْفَكَّ وَفَرَّجَ**, çok yaşlı bir adam hakkında söylenir; **فَرَّجَ لَحْيَيْهِ** mânasındadır [yani zayıflık sebebiyle alt çenenin sarkmasıyla çenelerini ayırmıştır]; aşırı ihtiyarlıkta olduğu gibi. (S, O,) Ve [bundan dolayı.] **فَكَّ**, (AZ, S, O, K,) muzâri‘ **فَكُ٣َ**, mastar **فَكٌّ** ve **فُكُوكٌ**, (AZ, S, O,) bir adam hakkında söylenince, (varsayılan mecaz:) O, pek ihtiyarladı yahut ihtiyarlayıp zayıfladı, demektir. (AZ, S, O, K.) [Yahut böyle kullanıldığında **فَكَّ** “çene” mânasındaki **الفَكُّ**’ten olabilir: ve böylece bundan sonra gelen şey.] ― -b9- **فَكَكْتُ الصَّبِىَّ**: oğlan çocuğunun yahut küçük erkek çocuğun ağzına ilaç koydum [bu maksatla çenelerini açarak]. (S, O.) -A2- **قَدْ فَكِكْتَ**, [üçüncü şahıs **فَكَّ**], muzâri‘ **تَفَكُّ**, mastar **فَكَكٌ**, Sen, **أَفَكُّ** diye adlandırılan kimse oldun; yani zayıflık ve gevşeklik sebebiyle **مَنْكِب**’i [burada omuz kemiği mânasında] ekleminden çözülmüş yahut gevşemiş, (**اِنْفَرَجَ,**) olan kimse. (S.) [Aşağıda **فَكَكٌ**’a da bak.] ― -b2- Ve **قَدْفَكِكْتَ**, muzâri‘ **تَفَكُّ**; (S, O, K;) ve **فَكُكْتَ**, (O, K,) çok nadir bir kalıbın fiili, [bunun hakkında **دَمَّ**’ın son cümlesine bak], (MF, TA,) muzâri‘ **تَفُكُّ**; (O, K;) mastar **فَكَّةٌ** (S, O, K) ve **فَكٌّ** dahi; (TA;) (mecaz:) Sen ahmaklaştın yahut aptallaştın; ve yumuşak, gevşek yahut bitkin oldun. (S, O, K, TA.)

2 **فَكَّ٣َ**: önceki paragrafın ikinci cümlesine bak.

**افكّت**
4 **افكّت** ذ O (dişi deve), doğurmaya yakın iken, onun **صَلَوَانِ**’ı [görünüşe göre kuyruğun sağ ve solundaki iki parça (madde **صلو**’da **صلًا**’a bak)] gevşedi yahut sarktı, ve memesi büyüdü; (K, TA;) ve böylece **أَفْكَهَت**; (TA;) yine ↓ **تفكّكت** de böyledir: yahut bu sonuncusu, aygıra şiddetle arzu duydu, mânasına gelir. (O, K.) ― -b2- Ve **افكّ مِنَ الحِبَالَةِ**: O (ceylan), içine düştüğü tuzaktan kurtulup çıktı. (TA: O’da da zikredilmiş, fakat açıklanmamıştır.)

**تفكّك**
5 **تفكّك** ذ O (bir şey), çokça yahut genişçe ayrıldı: ve açıldı. (O, TA.) ― -b2- **تفكّكت السَّفِينَةُ**: Gemi parçalandı; eklemleri çözüldü; birleşme yerlerinde ayrıldı. (Mgh, madde **خلع**’da.) ― -b3- 7’ye de bak. ― -b4- 4’e de bak. ― -b5- Yine dersin ki: **هُوَ يَتَفَكَّكُ**; mânası (mecaz:) O, aptallık yahut aklın bozukluğu sebebiyle, (S, O, K, TA,) yürüyüşünde ve konuşmasında, kendini tutma gücü olmaksızın [davranır]. (TA:) yahut yürüyüşte **تَفَكَّكَ**, **تَخَلَّعَ** ile eş anlamlıdır, (S ve K ve TA, madde **خلع**’da,) yani [eklemleri gevşek oldu yahut] omuz eklemlerini ve kollarını salladı ve onlarla işaretler yaptı. (TA, o maddede.)

**انفكّ**
7 **انفكّ** ذ O, ayrıldı: dersin ki: **انفكّ الشَّىْءُ مِنَ الشَّىْءِ**: şey, şeyden ayrıldı: (O, TA:) ve **اِنْفَكَكْتُ مِنْكَ** [senden ayrıldım]. (TA.) ― -b2- Ve, bir kemik hakkında söylenince: O, çıktı yahut ekleminden oynadı; (MA, Mgh, * Msb; *) çözülüp gevşedi ve ayrıldı; eş anlamlısı **اِنْفَرَجَ** ve **انْفَصَلَ**; yine ↓ **تفكّك** dahi böyledir. (Mgh.) [Ve bedenin bir uzvu hakkında da kullanılır:] denir ki: **سَقَطَ فُلَانٌ فانْفَكَّتْ قَدَمُهُ أَوْ اـِصْبَعُهُ** yani **اِنْفَرَجَتْ وَزَالَتْ** [falan kimse düştü de ayağı yahut parmağı çözülüp gevşedi ve çıktı]: (S, O:) [yahut] **انفكّت قَدَمُهُ** demektir **زَالَتْ** [yani ayağı çıktı]; ve **انفكّت اـصْبَعُهُ** demektir **اِنْفَرَجَتْ** [yani parmağı bir eklemde çözülüp gevşedi]. (K.) ― -b3- Yine denir ki: **انفكّت رَقَبَتُهُ مِنَ الرِّقِّ**, mânası (mecaz:) O, kölelikten [lafzen boynu çözülerek] hür oldu. (S, * O, * TA.) ― -b4- Ve **انفكّ عَنْ عَهْدِهِ** (varsayılan mecaz:) [ahidinden, taahhüdünden yahut vaadinden çözüldü]. (TA, **اِنْفَرَكَ** maddesinde.) ― -b5- Ve **لَايَنْفَكُّ عَنْ قُبْحِ فِعْلِهِ** (varsayılan mecaz:) [kötü işinden vazgeçmez]. (O ve K, madde **عرف**’ta.) -A2- [Ayrıca, isnatsız fiil **زَالَ**’ın mânası ve tarzında da kullanılır; bunun hakkında madde **زيل**’e bak.] Denir ki: **مَاانْفَكَّ فُلَانٌ قَائِمًا**, mânası **مَازَالَ قَائِمًا** [yani falan kimse ayakta olmaktan geri durmadı yahut ayakta durmaya devam etti]. (S, O.) Ve **مَاانْفَكَكْتُ أَذْكُرُكَ**, mânası **مَازِلْتُ أَذْكُرُكَ**: [seni anmayı bırakmadım yahut seni anmaya devam ettim]. (Fr, TA.) Ve Zû-r-Rumme’nin bir beytinde vârid olmuştur; hemen ardından **اـِلَّا** gelir; bu, [As ve IJ ve başkalarınca] زائد sayılmıştır. (S, O. [O beyti ve ona dair açıklamaları, madde **الا**’da, s. 78, sütun i’de gör.])

8 **اـِفْتَكَ٣َ**: 1’in önceki yarısına, iki yerde, bak.

**الفَكُّ**
**الفَكُّ** ذ **لَحْى**’dır [çene; ve ayrıca alt çenenin iki yan parçasından her biri], (S, O, Msb, K,) yani (Msb) **لَحْيَانِ**’ın her biri; (Mgh, Msb;) ve ayrıca ↓ **الأَفَكُّ** da böyledir: (O, K:) yahut bu ikincisi, **خَطْم**’un [genellikle burun-çene kısmı] **مَجْمَع**’ını [yahut birleşme yerini] ifade eder; (Lth, O, K;) ve **الفَكُّ** da böyledir; (TA;) yani (Lth, O; K’da “yahut” ile [sanki başka bir mânayı göstermek için],) **فَكَّانِ**’ın [yahut alt çenenin iki yan parçasının] [symphysis’in bulunduğu] birleşme yeri: (Lth, O, K:) [**الفَنِيكُ**’e bak:] ve **الفَكَّانِ**’ın, insanın ve atın yahut benzerinin, şakak yanında, yukarıda ve aşağıda, iki çenenin birleştiği [ve eklemlendiği] yer mânasına geldiği söylenir: (TA:) ve el-Bârî‘de, (Msb,) yahut T.’de, (TA,) iki tarafta, ağzın iki yanının birleşme yeri (**مُلْتَقَى الشِّدْقَيْنِ**): (Msb, TA:) [fakat bu son açıklama gariptir ve görünüşe göre az bilinir:]) çoğulu **فُكُوكٌ**. (Msb.) Denir ki: **مَقْتَلُ الرَّجُلِ بَيْنَ فَكَّيْهِ** [en iyi “adamın öldürücüsü iki çenesi arasında” diye çevrilebilir]; (S, O, TA;) mânası: adamın dili: (TA:) bir darbımeseldir; bunda **مقتل**, [aslen] mastar olabilir, yahut mekân ismi olabilir, yahut mastarın ism-i fâil yerinde kullanılması olabilir: bu üç açıklamanın üçüncüsüne göre, sanki şöyle denmiş gibidir: **قَاتِلُ الرَّجُلِ بَيْنَ فَكَّيْهِ**. (Meyd. [Freytag’ın Arab. Prov., ii. 597’sine bak.]) **فَكَكٌ**’a da bak.

**فَكَّةٌ**
**فَكَّةٌ** ذ [bir mastar: 1’in son cümlesine bak]. -A2- **الفَكَّةُ**, kuzey burçlarından birinin adıdır, [Corona Borealis,] (Kzw,) birtakım yıldızlar, (S, O, K,) sekiz yıldız; Farsçada **كاسه درويشان** diye adlandırılır, (Kzw,) **السِّمَاك الرَّامِح**’ın [yani Arcturus’un] arkasında, (S, O, K,) [yakınında] **الصَّيَّاح**’ın asasının arkasında (ki bu Bootes’in bir adıdır), (Kzw,) dairesel bir şekle sahip, (S, O, K, ve Kzw,) fakat dairede bir boşluk yahut gedik bulunur; bu sebeple, [yukarıda zikredilen Farsça adlandırmaya uygun olarak,] **قَصْعَةُ المَسَاكِينِ** [yoksulların kâsesi] diye adlandırılır, (Kzw,) bu ise çocukların ona verdiği addır. (As, S, O, K.)

**فَكَكٌ**
**فَكَكٌ** ذ **مَنْكِب**’in [yahut omuz ekleminin] çözülmüş yahut gevşemiş hâlidir (**اِنْفِرَاج**). (K. [Fakat 1’de, sondan bir önceki açıklamada, mastar olarak zikredildiğine bak.]) ― -b2- Ve (K) ayağın çıkıklık hâli: (S, O, K:) buradan, Ru-beh’in bir beytindeki ifade: **كَمُنْهَاضِ الفَلَكٌ**: (S, O: *) fakat (bu örnekte, O’ya göre), As’a göre, **الفَلَك** şiir zaruretiyle **الفَكّ** [“çene” mânasında] yerine kullanılmıştır; böylece ifade, “çenesi yerine oturtulduktan sonra kırılmış olan kimse gibi” mânasına gelir. (S, O.) ― -b3- Ve çenenin kırıklık hâli: (K, TA:) yahut onun çıkıklığı. (TA.)

**فَكَاكُ الرَّهْنِ**
**فَكَاكُ الرَّهْنِ** ذ ve **فِكَاكُهُ**, (S, O, Msb, * K,) ikincisi Ks (S, O, Msb) ve ISk tarafından zikredilmiştir, (Msb,) Rehnin kurtarıldığı yahut kurtarılacağı şey: (S, O, Msb, * K:) madde **غَلَقَ**’ta zikredilen bir beyitte de böyledir. (S, O.)

**فَكَّاكٌ**
**فَكَّاكٌ** ذ [çokça yahut sıkça ayıran, vb.]. ― -b2- [Ve bundan dolayı,] **فَكَّاكٌ هَكَّاكٌ** (mecaz:) ahmaklığı yahut aptallığı sebebiyle, sözlerini ve onların mânalarını birbirine uygun yahut tutarlı kılmayan kimse. (Z, TA.)

**فَاكٌّ**
**فَاكٌّ** ذ [ism-i fâil olarak: ayıran, vb. ― -b2- Ve] (varsayılan mecaz:) pek ihtiyar, yahut ihtiyar ve zayıf; bu mânada bir adama uygulanır; (AZ, S, O, K;) ve bir deveye de: (K:) yahut deveye uygulanınca, zayıflık yahut erime sebebiyle âciz kalmış yahut yorgun düşmüş: müennesi ة ile. (En-Nadr, TA.) ― -b3- Ve (mecaz:) ahmak yahut aptal: (S, O: *) yahut çok ahmak yahut aptal: (IAar, K, TA:) ve dersin ki **فَاكٌّ تَاكٌّ**, (IAar, S, O, TA,) **تاكّ**’ı taklidî bir tâbi‘ kılarak: yahut Ya‘kûb’a göre, dersin ki **شَيْخٌ فَاكٌّ وَتَاكٌّ**: böylece o, **تاكّ**’ı taklidî tâbi‘ değil, bedel kılar. (TA.) Ve **أَحْمَقُ فَاكٌّ وَهَاكٌّ** (mecaz:) [ahmak yahut aptal kişi,] bildiği şeyden de bilmediği şeyden de konuşan; doğru olmaktan daha çok yahut daha sık yanlış olan. (El-Hoseybee, TA.) Çoğulu **فَكَكَةٌ** ve **فِكَاكٌ**. (IAar, K.)

**أَفَكُّ**
**أَفَكُّ** ذ, (S, K,) yahut **أَفَكُّ المَنْكِبِ**, (K,) zayıflık ve gevşeklik sebebiyle **مَنْكِب**’i [burada omuz kemiği mânasında] ekleminden çözülmüş yahut gevşemiş, (**اِنْفَرَجَ,**) olan kimse. (S, K. * [**مَفْرُوكٌ**’a da bak.]) ― -b2- Ve **رَجُلٌ أَفَكُّ**: [çenesi kırık bir adam]. (TA. [Orada **مَسْكُورُ الفَكِّ** mânasında açıklanmıştır; bu, **مَكْسُورُالفَكِّ** yerine bir yanlış yazımdır: **فَكَكٌ**’un son cümlesine bak.]) -A2- **الفَكُّ**’a da bak.

**مُفِكَّةٌ**
**مُفِكَّةٌ** ذ, dişi deveye uygulanır; **أَفَكَّت**’in ism-i fâilidir [ona bak]: (O, TA:) ve **مُفْكِهٌ** ve **مُفْكِهَةٌ** bununla eş anlamlıdır. (TA.)

**مُتَفَكِّكَةٌ**
**مُتَفَكِّكَةٌ** ذ Aygırı arzulayan, (AO, O, K,) ona karşı koymayan kısrak. (AO, O.)

**مُنْفَكِّينَ**
**مُنْفَكِّينَ** ذ Kur’ân’da [xcviii. 1], (O, TA,) ardından **حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ** sözleri gelir, (O,) Mücâhid’e (O, TA) ve Zj’ye göre, (TA,) küfürlerinden vazgeçme hâlinde, (O, TA) demektir; (TA;) yahut Akh’ın dediği gibi, küfürlerinden vazgeçen: (TA:) yahut başka birine göre, (O,) yani Niftaweyh’e göre, (TA,) mevcut varlık hâlini terk eden, (O, TA,) yani delil kendilerine gelinceye kadar, helâkte birbirleriyle ortaklaşan; bu delil, Tevrat’ta kendilerine, Muhammed’in vasfı vb. hakkında, sabit kılınmış olandır; **تَأْتِيَهُم** lafzen muzâri‘dir, fakat mânaca mâzîdir: (O:) Az der ki: bu, **مَا انْفَكَّ**’ın **مَا زَالَ** mânasında olmasından değildir; bilakis **اِنْفِكَاكُ الشَّىْءِ مِنَ الشَّىْءِ**’den, yani “şeyin şeyden ayrılması” mânasındandır: IAar’a göre, Th’nin naklettiği üzere, **فُكَّ فُلَانٌ** “falan kimse bir şeyden serbest bırakıldı ve rahat etti” demektir; buradan Kur’ân’daki **منفكّين** rahatlık yaşayanlar mânasına gelir: Er-Râghib’e göre, ayrılmış yahut birkaç fırkaya ayrılmış demektir; zira [başında olumsuzluk bulunan bu kelimenin iliştiği] herkes sapıklığa razı idi. (TA.)
