# فلت (ف-ل-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%84%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ل - ت
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء واللام والفاء معهما
ت ل ف، ل ف ت، ف ل ت، ت ف ل، ف ت ل مستعملات
تلف:
التَّلَفُ: عَطَبٌ وهلال في كلِّ شيء، والفعل تَلِفَ يتلَفُ تَلَفاً.
وفي الحديث: القَرَف أَدنَى للتَّلَف، يريد بالقَرَف أمراً يتَّهمُه ويَتَخوَّفُ عاقبتُه.
والمُتْلَفةُ: مَهْواةٌ مُشرِفة على تَلَف، والمَتالف: المَهالِك.
وأتْلَفَ فلان مالَه: أفناه إسرافاً، وقال الفرزدق:
وقومٍ كرامٍ قد نَقَلنا إليهـمُ		قِراهم فأَتْلَفْنا المنايا وأَتلَفُوا
وأَتْلَفْنا المَنايا: وَجَدْناها ذاتَ تَلَفٍ أي ذات إتلاف ووَجَدناها كذلك.
لفت:
اللَّفْتُ: لَيُّ الشيءِ عن جهته كما تَقبِضُ على عُنُق إِنسانٍ فتَلْفِتُه، قال روبة:
ولَفْت كَسّارِ العِظامِ خَضّادْ
واللَّفتُ والفَتْل واحدٌ.
ولَفَتُّ فلاناً عن رأية أي صَرفتُه عنه، ومنه الالتِفات ويقال: لِفْتُ فلانٍ مع فلانٍ، كقولك صَغْوه معه، ولِفتاه شِقّاه.
وفي حديث حُذَيْفَةَ: مِن أقرأ الناسِ للقرآنِ مُنافقٌ لا يَدَعُ منه واواً ولا ألفاً، يَلْفِته بلسانه كما تَلفِت البَقَرة الخَلا بلسانها.
والألفَتُ من التُيُوس: الذي قد اعوَجَّ قَرْناه والتَوَيا.
واللَّفُوتُ: العَسِرُ الخُلُق.
واللَّفيتةُ: مَرَقٌ يُشبه الحَيْس، وقريباً منه.
قال أبو الدُّقَيْش: اللَّفُوت من النِّساء التي لها زوج ووَلَدٌ م زوج آخر، فهي تَلْتَفِتُ إلى الوَلَد.
فلت:
الفَلْتَةُ آخِرُ يومٍ من الشَّهْر الذي يعده الشَّهرُ الحرامُ كآخِر يوم من جُمادَى الآخِرة وذلك أنَّ الرجلَ يَرَى فيه ثأره، فرُبَّما تَوانَى فيه، فإذا كان الغدُ، دَخَلَ الشهر الحَرامُ ففاتَه، فيُسَمَّى ذلك اليوم فَلتةً، قال:
فسائلْ لَقيطاً وأَشـياعَـهـا		ولا تَدَعَنْ واسأَلَنْ جعفَـرا
غَداةَ العروبةِ مـن فَـلـتةٍ		لمن تَرَكُوا الدار والمُحْضَرا
والفَلْتَةُ: الأمر الذي يقع من غير إحكامٍ، يقال: كان ذلك الأمْرُ فَلْتةً مُفاجَأةً.
وأَفْلَتَني فلانٌ أي انفَلَتَ منّي، وأَفلَتَني أيضاً: خَلَّصَني.
وتَفَلَّتَ فلان إلى فلان، وإلى هذا الأمر أي نازعٌ إليه.
وفَرَسٌ فَلَتانٌ صَلَتانٌ أي نَشيط حديد الفؤاد.
وتَفَلَّتَ إلى الشَّرِّ: تعَرَّضَ له، والفَلَتانُ: المُفَلَّتُ إلى الشَّرِّ، والفِلْتانُ جَمْعٌ.
وثَوْبٌ فَلُوتٌ: لايَنْضَمُّ طَرَفاه من صِغَره يُفْلُت من اليد.
وأَفلَتَ فلانٌ بجُرَيْعَةِ الذَّقَن يُضرَبُ مثلاً للرجل يًشرِف على هَلَكةٍ، ثم يُفلِتُ كأنَّه جَرَع الموتَ جَرْعاً ثم أفلَتَ منه.
والإِفلاتُ يكون بمعنى الانفلات لازماً، وقد يكون واقعاً، يقال: افلَتُّه من الهَلَكةِ أي خلَّصْتُه.
تفل:
التَّفْلُ: رَمْيُكَ بالبُزاق، والتُّفل: البُزاقُ نفسه.
والتَّفْلُ: سُوءُ ريحِ جِلْدِ الإنسانِ، ورجلٌ تَفِلٌ، وامرأة تَفِلةٌ مِتْفال.
والتَّتفُل الثعلَبُ.
فتل:
ناقة فَتْلاءُ إذا كان في ذراعِها فَتَلٌ وبانت عن الجنب.
والفَتيل: سَحاةٌ في شَقِّ النَّواة.
وتَفَتَّلَ الشِّعْرُ أي التَوَى بعضُه ببعض.
والفَتْل: لَيُّ الشيءِ كلَيِّكَ الحَبل، وفَتَلَ الفَتيلةَ فَتْلاً.

##### Türkçe

باب **التاء** ve **اللام** ve **الفاء** onlarla birlikte

**ت ل ف**، **ل ف ت**، **ف ل ت**، **ت ف ل**، **ف ت ل** kullanılagelenlerdir.
**تلف**:
**التَّلَفُ**: her şeyde helâk ve bozulmadır; fiil **تَلِفَ** **يتلَفُ** **تَلَفاً**.
Hadiste: “**القَرَف** **التَّلَف**e daha yakındır”; **القَرَف** ile, kendisini itham ettiği ve âkıbetinden korktuğu bir işi kasteder.
**المُتْلَفةُ**: helâke bakan yüksek bir uçurumdur; **المَتالف**: helâk yerleridir.
“Falanca malını **أتْلَفَ** etti”: onu israfla yok etti; el-Ferazdak dedi ki:
وقومٍ كرامٍ قد نَقَلنا إليهـمُ		قِراهم فأَتْلَفْنا المنايا وأَتلَفُوا
“Biz **أَتْلَفْنا المَنايا**”: onu **تَلَف** sahibi, yani itlâf sahibi bulduk; ve onu öyle bulduk.

**لفت**:
**اللَّفْتُ**: bir şeyi yönünden bükmektir; tıpkı bir insanın boynunu tutup onu **تَلْفِتُه** etmen gibi; Rûbe dedi ki:
ولَفْت كَسّارِ العِظامِ خَضّادْ
**اللَّفتُ** ile **الفَتْل** birdir.
“Falancayı görüşünden **لَفَتُّ** ettim” yani onu ondan çevirdim; bundan **الالتِفات** gelir. Ve denir ki: “Falancanın falancayla **لِفْتُ**u”, senin “onunla **صَغْوه**u” demen gibi; ve **لِفتاه**: onun iki yanı.
Huzeyfe hadîsinde: “İnsanların Kur’ân’ı en çok okuyanlarından birisi münafıktır; ondan ne bir **واواً** ne de bir **ألفاً** bırakmaz; onu diliyle **يَلْفِته** eder, tıpkı ineğin diliyle otu **تَلفِت** etmesi gibi.”
**والألفَتُ** (teke cinsinden): iki boynuzu eğrilmiş ve bükülmüş olan.
**واللَّفُوتُ**: huyu zor olan.
**واللَّفيتةُ**: **الحَيْس**e benzeyen, ve ona yakın bir çorba.
Ebû’d-Dukayş dedi ki: **اللَّفُوت** kadınlardan, kendisinin bir kocası ve başka bir kocadan çocuğu olan kadındır; o, çocuğa **تَلْتَفِتُ** eder.

**فلت**:
**الفَلْتَةُ**: haram ayın saydığı ayın son günüdür; Cemâdâ’l-Âhira’nın son günü gibi. Bu, adamın onda kan davasını görmesi sebebiyledir; belki onda gevşeklik eder; ertesi gün olunca haram ay girer de onu kaçırır; o gün **فَلتةً** diye adlandırılır; dedi ki:
فسائلْ لَقيطاً وأَشـياعَـهـا		ولا تَدَعَنْ واسأَلَنْ جعفَـرا
غَداةَ العروبةِ مـن فَـلـتةٍ		لمن تَرَكُوا الدار والمُحْضَرا
**والفَلْتَةُ**: sağlamlaştırma olmaksızın vuku bulan iştir; denir ki: o iş birdenbire bir **فَلْتةً** idi.
“Falanca beni **أَفْلَتَني** etti” yani benden sıyrıldı; ve **أَفلَتَني** ayrıca: beni kurtardı.
Falanca falancaya ve bu işe doğru **تَفَلَّتَ** etti, yani ona doğru çekişip yöneldi.
**وفَرَسٌ فَلَتانٌ صَلَتانٌ**: yani çevik, yürekçe keskin.
Şerre doğru **تَفَلَّتَ** etti: ona maruz kaldı; **الفَلَتانُ**: şerre doğru salıverilmiş olan; **الفِلْتانُ** bir çoğuldur.
**وثَوْبٌ فَلُوتٌ**: küçüklüğünden iki ucu birleşmeyen; elden **يُفْلُت** eder.
“Falanca **بجُرَيْعَةِ الذَّقَن** ile **أَفلَتَ** etti”: helâke yaklaşan, sonra sıyrılan adam için darb-ı mesel yapılır; sanki ölümü bir yudum yutmuş, sonra ondan sıyrılmış gibidir.
**والإِفلاتُ** bazen lâzım olarak **الانفلات** mânasında olur; bazen de müteaddî olur; denir ki: onu helâkten **افلَتُّه** ettim, yani onu kurtardım.

**تفل**:
**التَّفْلُ**: senin tükürükle atmandır; **التُّفل**: tükürüğün kendisidir.
**والتَّفْلُ**: insan derisinin kötü kokusudur; **ورجلٌ تَفِلٌ**; **وامرأة تَفِلةٌ مِتْفال**.
**والتَّتفُل**: tilkidir.

**فتل**:
**ناقة فَتْلاءُ**: eğer kolunda **فَتَلٌ** varsa ve böğürden ayrılmışsa.
**والفَتيل**: çekirdeğin yarığında bir iplikçiktir.
“Saç **تَفَتَّلَ** etti” yani onun bir kısmı bir kısmına dolandı.
**والفَتْل**: senin ipi bükmen gibi bir şeyi bükmektir; ve **فَتَلَ** **الفَتيلةَ**yı **فَتْلاً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

يقال: كان ذلك الأمر فلتة، أي فجأة، إذا لم يكن عن تردُّد ولا تدبُّر. والفَلْتَةُ: آخر ليلة من كل شهر، ويقال هي آخر يومٍ من الشهر الذي بعدَه الشهر الحرام. وأفْلَتَ الشيءُ وتَفَلَّتَ وأنْفَلَتَ بمعنًى. وأفْلَتَهُ غيره. افْتَلَتَ الكلامَ، أي ارتَجلَه. وافْتُلِتَ فلانٌ، على ما لا يسمّ فاعله، أي مات فجأة. وافْتُلِتَتْ نفسُه أيضاً. وفرسٌ فَلَتانٌ، أي نشيطٌ حديد الفؤاد مثل الصلَتانِ. وكساء فَلوتٌ: لا ينضمّ طرَفاه على لابسه، من صغره.

##### Türkçe

Denilir: O iş **فلتة** idi; yani ansızın; eğer bir tereddüt ve tedebbür üzere değilse. Ve **الفَلْتَةُ**: her ayın son gecesi. Ve denilir ki o, haram aydan sonra olan ayın, ayın son günüdür. Ve **أفْلَتَ** şey ve **تَفَلَّتَ** ve **أنْفَلَتَ** bir mânâ iledir. Ve başkası onu **أفْلَتَهُ**. **افْتَلَتَ** sözü; yani onu irticalen söyledi. Ve **افْتُلِتَ** falan, faili adlandırılmayan üzere; yani ansızın öldü. Ve onun nefsi de ayrıca **افْتُلِتَتْ**. Ve **فرسٌ فَلَتانٌ**; yani **الصلَتانِ** gibi, faal, yürekçe keskin. Ve **كساء فَلوتٌ**: küçüklüğünden dolayı, giyen üzerinde iki ucu birleşmez.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ت ل ف
تلف ، تفل ، لفت ، فلت ، فتل : مستعملة .
تلف : قال الليث : التَّلَفُ عَطَبٌ وهَلاك في كل شيء والفِعل تَلِفَ يَتْلَفُ تَلَفاً .
والعرب تقول : إن من القَرَفِ التَّلَفُ والقَرَفُ مَدَاناةُ الوَباء ، المَتْلَفَةُ مَهْوَاةٌ مُشْرِفة على تَلَفٍ ، والمتَالِفُ المَهالِك ، وأتلَفَ فلان مالَه إتْلافاً إذا أَفْنَاه إسرافاً .
وقال الفرزدق :
وقومٍ كرامٍ قد نقلنا إليهمُ
قِراهم فأَتْلَفْنا المنايا وأَتْلَفُوا
أتلفنا المنايا وَجَدْناها ذاتَ تَلَفٍ أي ذات إتلاف ووجدوها كذلك .
وقال ابن السكيت في قوله : أتلفنا المنايا وأتلفوا أي صَيَّرنا المنايا تلفاً لهم وصيروها لنا تلفاً قال : ويقال : معناه صادفناها تُتْلِفُنا وصادفوها تُتْلِفُهُمْ .
تفل : رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لِتَخْرُجِ النساءُ إلى المساجدِ تَفِلاَتٍ ) .
وقال أبو عبيد : التَّفِلَةُ التي ليست بِمُتَطَيِّبَةٍ ، وهي المُنْتِنَةُ الرِّيح .
يقال لها : تَفِلَةٌ ومِتفالٌ ، وقال امرؤ القيس :
إذا ما الضَّجِيعُ ابْتَزَّها مِن ثِيَابها
تميل عليه هَوْنةً غَيرَ مِتْفَالِ
قال : والتَّفْل بالفَمِ لا يكون إلا ومعه شيء مِن الرِّيق ، فإذا كان نفخاً بلا ريق فهو النَّفْثُ .
قال أبو عبيد وقال اليزيدي يقال للثعلب : تَتْفُلُ وتُتْفِلِ وتِتْفِلُ ، قلت : وَسمعتُ غيرَ واحد من الأعراب يقولون : تُفَّل على فُعَّل للثعلب ، وَأَنشدوني بيت امرىء القيس :
وَإِرْخاءُ سِرْحَانٍ وَتَقْرِيبُ تُفَّلٍ
وقَال ابن شميل يقال : ما أصاب فلان من فلان إلا تِفْلاً طفيفاً أي قليلاً .
وفي بعض الحديث : قم من الشمس فإنها تُتْفِلُ الريحَ أي تُنْتِنُها .
وقال أبو النجر :
حتى إذا ما ابيض جرو التُّتْفُلِ
قيل : التُّتْفُل شجيرة يسميها أهل الحجاز شط الذئب لها جِراء مثل جراء القِتَّاء وَهي آخر ما يَيْبَس من الْعُشب ، فإذا جاءَ الصيفُ ابيضَّ .
لفت : قال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ ءابَاءَنَا ) ( يونس : 78 ) ، قال : اللَّفْتُ الصَّرفُ .
يقال : ما لَفَتَكَ عن فلان أي ما صَرَفَك عنه .
وقال الليث : اللَّفْتُ لَيُّ الشيءِ عن جهته كما تَقْبِض على عُنق إنسان فَتَلْفِتَه ، وأنشد :
ولَفْتنَ لَفْتاتٍ لَهُن خَضَادُ
ولَفَتُّ فلاناً عن رأْيه أي صَرَفْته عنه ، ومنه الالتفات ويقال : لِفْتُ فلانٍ مع فلان ، كقولك صَغْوهُ مَعه ، ولِفْتاهُ شِقَّاه ، وفي حديث حُذَيفَةَ : مِن أَقرأ الناس للقرآن منافق لا يَدَعُ منه واواً ولا ألفاً ، يَلْفتُه بِلِسانه كما تَلْفِتُ البَقَرةُ الخَلاَ بلسانها ، اللَّفْت اللَّيُّ ، يقال : لَفَتَ الشيءَ وفَتَله إذا لَواه وهذا مَقْلُوب ، والسَّلْجَم يقال له اللِّفْتُ ، ولا أدري أَعَرَبِيٌ هو أم لا .
أبو عبيد عن الأصمعي : الألْفَتُ في كلام قيس الأحمق ، والألْفَتُ في كلام تميم الأعْسَرُ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : هو الألْفَتُ والألْفَكُ للأعسر ، سُمِّي أَلْفَتَ لأنه يَعْمَل بجانبه الأمْيَل .
وفي صفته ( صلى الله عليه وسلم ) إذا التفت التفت جميعاً ، يقول كان لا يَلْوي عُنقه يمنةً ولا يسرةً ناظراً إلى الشيء وإنما يفعل ذلك الخفيفُ الطائش ، ولكن كان يُقْبِل جميعاً ويُدبِرُ جميعاً .
الليث : الألْفَتُ من التُّيُوس الذي اعوجَّ قرناه والْتَويا ، قال : واللَّفوت العَسِر الخلق .
أبو عبيد عن الكسائي : اللَّفُوتُ من النساء التي لها زوج ولها ولد مِن غيره ، فهي تَلَفَّتُ إلى ولدها .
وفي حديث عمرَ حينَ وَصَفَ نفْسَه بالسياسة فقال : إني لأُرتعُ وأُشبِع وأَنْهَزُ اللَّفُوت وأَضُمُّ العَنودَ وألحِقَ العَطوفَ وأَرْجُزُ العَروضَ .
قال شمر : قال أبو جميل الكلابي :
اللّفُوتُ الناقةُ الضَّجور عند الحَلْب تَلْتَفت إلى الحالب فَتَعَضُّه فَيَنْهزُهَا بيده فَتَدُرّ ، تفْتَدِي باللبن من النَّهزِ .
وأخبرني المنذريُّ عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابي قال : قال رجل لابنه : إياك الرَّقوبَ الغَضُوبَ اللَّفتوتَ .
قال : واللَّفوتُ التي عَيْنُها لا تَثبتُ في موضعٍ واحد ، وإنما هَمُّها أن تَغْفُلَ عنها
فتغْمِزَ غيرَك ، والرَّقُوبُ التي تراقبه أن يموت فَترثَه .
ابن السكِّيت : اللَّفِيتةُ : العَصِيدةُ المُغَلَّظَة .
وفي حديث عمر : أنه ذكرَ أمَّه في الجاهلية واتخاذَها له ولأُختٍ له لَفِيتَةً من الهَبيد .
قال أبو عبيدة : اللَّفيتَةُ : ضَربٌ من الطبيخ لا أَقِفُ على حَدِّه وقال : أراه الحَسَاءَ ونحوه .
وقال ابن السكيت : اللَّفيتةُ هي العَصيدةُ المغلَّظة .
قال ويقال : لا تَلْتَفِتْ لِفتْ فلان .
فلت : قلت : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أن رجلاً أتاه فقال : يا رسول الله إن أمي افْتُلِتَتْ نَفْسُها فماتتْ ولم تُوصِ أَفَأَتصدَّقُ عنها ؟ فقال : نعم .
قال أبو عبيد قوله : افتُلِتَتْ نَفْسُها يَعْني ماتَتْ فَجْأَة لم تمْرضْ فتُوصِيَ ، ولكنها أُخِذَتْ فَلْتَةً ، وكل أَمْرٍ فُعل على غير تَمَكُّثٍ وتَلَبُّثٍ فقد افْتُلِتَ ، والاسم الفلْتةُ .
ومنه قول عمر في بَيْعَة أَبي بكر أنها كانت فلتَةً ، فَوَقَى الله شَرَّها ، إنما معناه البَغْتةُ ، وإنما عُوجِل بها مُبادَرةً لانتشار الأمر حتى لا يَطْمَع فيها من ليس لها بموضع .
وقال حُصَيب الهذلي :
كانوا خبيئة نَفْسي فافتُلِتَّهم
وكلُّ زادٍ خَبيءٍ قَصْرُه النّفَدُ
قال : افتلتهم : أُخذوا منِّي فلتَة ، زادٌ خَبيءٌ يُضَنُّ به .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم . قال : كان لِلعَرب في الجاهلية ساعةٌ يقال لها : الفَلْتةُ يُغيرون فيها ، وهِي آخرُ ساعةٍ من آخر يوم من أيام جُمادى الآخرة ، فإذا رأى الشُّجعانُ والفُرسانُ هلالَ رجبٍ قد طلعَ فجأة في آخر ساعة من أيام جمادى الآخرة ، أغاروا تلك الساعة ، وإن كان هلالُ رجب قد طَلَعَ تلك الساعة لأن تلك الساعة من آخر نهار جمادى الآخرة ما لم تغب الشمس وأنشد :
والخَيلُ ساهِمةُ الوجوه
كأنَّما يَقْضِمنَ مِلحاً
صَادَفْنَ مُنْصُلَ ألّةٍ
في فَلتةٍ فَحَوَيْن سَرْحَا
حدثنا عبد الله بن عروة قال : حدثنا يحيى بن حكيم عن سعيد القداح عن إسرائيل بن يونس عن إبراهيم عن إسحاق عن أبي هريرة قال : مر النبي ( صلى الله عليه وسلم ) تحت جِدارٍ مائلٍ فأسرع المشي . فقيل لرسول الله : أسرعتَ المشي فقال : ( إني أكره موت الفَوات ) يعني موت الفُجاءة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للموتِ الفُجَاءةِ : الموتُ الأبيض والجارف واللاَّفِت والفَاتِل ، يقال : لَفَته الموتُ وفَتلَه وافْتلته وهو الموت الفَواتُ والفُواتُ
هو أَخْذَة الأسَفِ ، وهي الوَحِيُّ ، والموت الأحمر : القَتْلُ بالسيف ، والموتُ الأسود ، هو الغَرَقُ والشَّرَقُ .
أبو عبيد عن الفراء : افْتَلَتَ فلانٌ الكلامَ واقتَرَحَه إذا ارتجله قال : والفَلَتَان والصَّلَتَان من التفلُّتِ والانْصِلات ، يقال ذلك للرجل الشَّديد الصلبِ .
وقال الليث : رجل فلتَانُ نشيطٌ حديدُ الفؤاد ، ويقال : أفلتَ فلانٌ بِجُرَيعَةِ الذَّقَن ، يُضْربُ مثلاً للرجل يُشْرِفُ على هَلَكة ثم يُفْلِتُ كَأَنَّه جَرَعَ الموتَ جَرْعاً ثم أَفلتَ منه ، والإفلاتُ يكون بمعنى الانفِلات لازِماً وقد يكون واقعاً ، يقال : أفلته مِن الهَلَكَةِ أي خَلَّصتُه .
وأنشد ابن السكيت فقال :
وأَفْلَتَني منها حِماري وجُبّتي
جَزَى اللَّهُ خيراً جُبتي وحِماريا
حدثنا السعدي ، قال : حدثنا الرمادي ، قال : حدثنا أبو معاوية ، قال : حدثنا يزيد عن أبي بردة عن أبي موسى قال : قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( إن الله يُملي للظالم فإِذا أخذه لم يفلته ، ثم قرأ : ( وَكَذالِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِىَ ظَالِمَةٌ ) ( هود : 102 ) . قوله : لم يفلته أي لم ينفلت منه ، ويكون بمعنى لم يفلته أحد أي لم يخلصه شيء .
وروى أبو عبيدة عن أبي زيد من أمثالهم في إفْلات الجبان : أفلتني جُرَيعة الذّقن ، إذا كان قريباً كقرب الجرعة من الذّقن ثم أفلته ، قلت : معنى أفلتني انفلت مني .
وفي حديث ابن عمر : أنه شهد فتح مكة ومعه جمل جَزُور وبُرْدة فلوت .
قال أبو عبيد قوله : بُردةٌ فَلوتٌ أراد أنها صَغيرةٌ لا يَنْضم طرفاها فهي تُفْلِتُ من يده إذا اشتمل بها .
شمر عن ابن الأعرابي : الفَلُوتُ الثوب الذي لا يثبت على صاحبه لِلينه أو خُشونته .
قال وقال ابنُ شميل : يقال لَيس ذلك من هذا الأمر فَلْتٌ أي لا تَنْفَلِتُ منه ، وقد أَفلَتَ فلانٌ وانْفَلَتَ ، ومرّ بنا بَعيرٌ مُنْفَلِتٌ ولا يقال : مُفْلِتٌ ، ورجل فَلَتانٌ أي جريءٌ وامرأة فَلَتانة .
وفي حديث مجلس النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( ولا تُنْثَى فَلَتاتُه ) أي زَلاَّته ، والمعنى أنه لم يكن في مَجْلسه فَلتات تُفْشَى أي تُذكر ، لأنَّ مَجْلسه كان مَصوناً عن السقطات واللَّغو ، إنما كان مَجلسَ ذِكرٍ حَسَن وحِكَم بالغةٍ لا فضولَ فيه .
فتل : قال الليث : الفتْلُ لَيُّ الشيء كليِّك الحَبْل وَكفتل الفَتيلة قال : وناقة فتلاء ، إذا كان في ذِراعها فَتَل . وبُيُون عن الجنب ، وأنشد غيره بيت لَبيد :
خرج من مِرفقيْها كالفَتَل
ويقال : انفتل فلان عن صلاته أي انصرف ، ولفت فلاناً عن رأيه وفتله إذا صَرَفه ولَواهُ ، وقول الله جلّ وعزّ : ( وَلاَ يُظْلَمُونَ فَتِيلاً ) ( النساء : 49 ) . أخبرني المنذري عن الحراني عن ابن السكيت : أنه قال : ( القِطْمِيرُ القِشْرَة الرّقيقة على النواة ، والفتيلُ ما كان في شَقِّ النّواة ) وبه سُمِّيت فَتيلةُ السراج والنقير النُّكْتَةُ في ظَهْرِ النواة .
ويروى عن ابن عباس أنه قال : الفتيل ما يخرج من بين الإصبعين إذا فتلهما .
قلت : وهذه الأشياء تضرب كلها أمثالاً للشيء التافه الحقيرِ القليلِ ، أي لا يُظلمون قَدرَها .
ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : الفتَّالُ البُلبل ويقال لصياحه الفَتْل ، وأما الفَتَلُ فهو مصدر فَتِلَتِ الناقة فتْلاً إِذا أملس جِلد إبِطِها فلم يكن فيه عَرَك ولا حازٌ ولا خالعٌ ، وهذا إذا استَرْخَى جِلْد إبطها وتَبَخْبخ .

##### Türkçe

**ت ل ف**
**تلف** ، **تفل** ، **لفت** ، **فلت** ، **فتل** : kullanımdadır.

**تلف** : Leys dedi ki: **التَّلَفُ** her şeyde bozulma ve helâktir; fiil **تَلِفَ يَتْلَفُ تَلَفاً**’dır.
Araplar der ki: **القَرَفِ**’ten (bir tür) **التَّلَفُ** vardır; **القَرَفُ** vebaya yakın olmaktır. **المَتْلَفَةُ** helâke nazır (ona bakan) yüksek bir uçurumdur. **المتَالِفُ** helâk yerleridir. Ve falan kimse malını **أتلَفَ** eder, **إتْلافاً** (ile) eğer onu israfla yok ederse.

Ferazdak dedi ki:
وقومٍ كرامٍ قد نقلنا إليهمُ
قِراهم فأَتْلَفْنا المنايا وأَتْلَفُوا
“**أتلفنا المنايا**”: helâkleri bulduk, onu **ذاتَ تَلَفٍ** (yani) itlâf sahibi bulduk; ve onlar da onu öyle buldular.

İbnü’s-Sikkît, “**أتلفنا المنايا وأتلفوا**” sözü hakkında dedi ki: yani helâkleri onlar için telef kıldık; onlar da onu bizim için telef kıldılar. Dedi ki: ve denilir ki, mânâsı: onu bizi itlâf eder hâlde bulduk; onlar da onu kendilerini itlâf eder hâlde buldular.

**تفل** : Nebî’den (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) rivayet olundu ki şöyle dedi: “(Kadınlar mescidlere **تَفِلاَتٍ** olarak çıksınlar.)”
Ebû Ubeyd dedi ki: **التَّفِلَةُ** güzel koku sürünmemiş olandır; o, kokusu kötü olandır.
Ona **تَفِلَةٌ** ve **مِتفالٌ** denir. İmruü’l-Kays dedi ki:
إذا ما الضَّجِيعُ ابْتَزَّها مِن ثِيَابها
تميل عليه هَوْنةً غَيرَ مِتْفَالِ
Dedi ki: **التَّفْل** ağızla (olan) ancak onunla birlikte tükürükten bir şeyle olur; eğer tükürüksüz bir üfleme olursa o **النَّفْثُ**’tur.

Ebû Ubeyd dedi ve Yezîdî dedi ki: tilkiye **تَتْفُلُ** ve **تُتْفِلِ** ve **تِتْفِلُ** denir. Dedim ki: ve bedevîlerden birden fazlasını “tilki için **تُفَّل** (kalıbı) **فُعَّل** üzere” derken işittim; ve bana İmruü’l-Kays’ın beytini okudular:
وَإِرْخاءُ سِرْحَانٍ وَتَقْرِيبُ تُفَّلٍ

İbn Şümeyl dedi ki: denir: falan kimse falandan ancak **تِفْلاً طفيفاً** (yani) az bir şey elde etti.

Bazı hadiste: “Güneşten kalk; çünkü o rüzgârı **تُتْفِلُ** eder” (yani) onu kokutur.

Ebû’n-Necr dedi ki:
حتى إذا ما ابيض جرو التُّتْفُلِ
Denildi ki: **التُّتْفُل** Hicaz ehlinin “kurdun şatı” diye adlandırdığı bir çalıcıktır; onun **جِراء**’ları (meyveleri) **جراء القِتَّاء** gibidir; ve o, ottan en son kuruyandır; yaz gelince beyazlar.

**لفت** : Ferrâ, Allah’ın aziz ve celîl sözü hakkında: “(Bizi, babalarımızı üzerinde bulduğumuz şeyden **لِتَلْفِتَنَا** diye mi geldin?)” (Yûnus: 78) dedi ki: **اللَّفْتُ** çevirmedir (saptırmadır).
Denir: seni falandan **لَفَتَ** eden nedir? yani seni ondan ne çevirdi?

Leys dedi ki: **اللَّفْتُ** şeyin yönünden bükülmesidir; tıpkı bir insanın boynunu tutup onu **فَتَلْفِتَه** etmen gibi. Ve şu beyit okundu:
ولَفْتنَ لَفْتاتٍ لَهُن خَضَادُ

Ve falanı görüşünden **لَفَتُّ** ettim: yani onu ondan çevirdim; bundan **الالتفات** (dönüp bakma) gelir. Ve denir: falanın falanla **لِفْتُ**’ü, senin “onun meyli onunladır” demen gibi. Ve **لِفْتاهُ** onun iki yanı (iki parçası)dır. Huzeyfe hadîsinde: “Kur’ân’ı okuyanların en çok okuyanı (nice) münafıktır; ondan ne bir **واواً** ne de bir **ألفاً** bırakır; onu diliyle **يَلْفتُه** eder, tıpkı ineğin diliyle otu **تَلْفِتُ** etmesi gibi.” **اللَّفْت** bükmedir. Denir: şeyi **لَفَتَ** etti ve onu **فَتَله** etti, eğer onu bükerse; bu ters çevrilmiştir. **السَّلْجَم**’e **اللِّفْتُ** denir; onun Arapça olup olmadığını bilmiyorum.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الألْفَتُ** Kays el-Ahmak’ın dilinde; **الألْفَتُ** Temîm’in dilinde **الأعْسَرُ** (solak)tır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: solak için **الألْفَتُ** ve **الألْفَكُ** odur. **أَلْفَتَ** diye adlandırıldı; çünkü daha meyilli olan yanı ile iş görür.

Onun (sallallahu aleyhi ve sellem) vasfında: döndüğünde bütünüyle dönerdi; yani boynunu sağa sola bükerek bir şeye bakmazdı; bunu ancak hafif (aklı hafif) şaşkın yapar; fakat o bütünüyle yönelir ve bütünüyle dönerdi.

Leys: **الألْفَتُ** tekelerden, iki boynuzu eğrilip bükülen olandır. Dedi ki: **اللَّفوت** yaratılışı zor (huysuz) olandır.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: kadınlardan **اللَّفُوتُ**, kocası olan ve ondan başka birinden çocuğu olan kadındır; o, çocuğuna doğru **تَلَفَّتُ** eder.

Ömer hadîsinde, kendini siyasetle vasfettiğinde dedi ki: “Ben otlarım ve doyururum; **اللَّفُوت**’u dürterim; **العَنودَ**’u toplarım; **العَطوفَ**’u yetiştiririm; **العَروضَ**’u recezlerim.”

Şemmer dedi ki: Ebû Cemîl el-Kilâbî dedi ki:
**اللّفُوتُ** sağım sırasında huysuz deve dişisidir; sağana döner de onu ısırır; o da eliyle onu dürter; o da süt verir; dürtmeden süt ile fidye verir.

Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: bir adam oğluna dedi ki: “Sakın **الرَّقوبَ** **الغَضُوبَ** **اللَّفتوتَ** (olanı).”
Dedi ki: **اللَّفوتُ** gözü bir yerde sabit durmayan; derdi ancak kendisinden gafil olunmasıdır ki başkasını ayıplasın. **الرَّقُوبُ** ise, ölmesini gözetlediği (kimse)dir ki ona mirasçı olsun.

İbnü’s-Sikkît: **اللَّفِيتةُ**: koyulaştırılmış **العَصِيدةُ**’dir.

Ömer hadîsinde: cahiliyede annesini ve kendisiyle bir kız kardeşi için **الهَبيد**’den bir **لَفِيتَةً** yapmasını zikretti.

Ebû Ubeyde dedi ki: **اللَّفيتَةُ**: bir tür pişmiş yemektir; sınırını (mahiyetini) bilemiyorum. Dedi ki: onu **الحَسَاءَ** ve benzeri görüyorum.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: **اللَّفيتةُ** koyulaştırılmış **العَصيدةُ**’dir.
Dedi: ve denir: falanın **لِفتْ**’ine bakma (iltifat etme).

**فلت** : Dedim ki: Nebî’den (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) rivayet olundu: bir adam ona geldi ve dedi ki: “Ey Allah’ın Resûlü, annemin canı **افْتُلِتَتْ** edildi de öldü; vasiyet etmedi; onun adına sadaka vereyim mi?” O da dedi ki: “Evet.”

Ebû Ubeyd dedi ki: onun sözü “**افتُلِتَتْ نَفْسُها**” yani hastalanıp vasiyet edecek olmadan ansızın öldü; fakat o bir **فَلْتَةً** ile alındı. Ve her iş, duraksama ve bekleme olmaksızın yapılırsa **افْتُلِتَ** edilmiştir; isim **الفلْتةُ**’dir.

Bundan, Ömer’in Ebû Bekir’in biatı hakkında “o bir **فلتَةً** idi; Allah onun şerrinden korudu” sözü gelir. Mânâsı ancak ansızınlıktır; ancak işin yayılmasına karşı aceleyle, ona ehil olmayanın onda tamah etmemesi için, ona çabuk davranıldı.

Husayb el-Hüzelî dedi ki:
كانوا خبيئة نَفْسي فافتُلِتَّهم
وكلُّ زادٍ خَبيءٍ قَصْرُه النّفَدُ
Dedi ki: “**افتلتهم**”: benden bir **فلتَة** ile alındılar; saklı azık, kıskanılan (esirgenen) azıktır.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi. Dedi ki: Arapların cahiliyede bir saati vardı; ona **الفَلْتةُ** denirdi; onda baskın yaparlardı. O, Cemâdâ’l-Âhira günlerinin son gününün son saatidir. Yiğitler ve süvariler, Receb hilâlinin Cemâdâ’l-Âhira günlerinin son saatinde ansızın doğduğunu görünce o saatte baskın yaparlardı; Receb hilâli o saatte doğmuş olsa bile; çünkü o saat, güneş batmadıkça Cemâdâ’l-Âhira’nın son gündüzündendir. Ve şu şiir okundu:
والخَيلُ ساهِمةُ الوجوه
كأنَّما يَقْضِمنَ مِلحاً
صَادَفْنَ مُنْصُلَ ألّةٍ
في فَلتةٍ فَحَوَيْن سَرْحَا

Bize Abdullah b. Urve rivayet etti; dedi: bize Yahyâ b. Hakîm rivayet etti; Saîd el-Kaddâh’tan; İsrail b. Yûnus’tan; İbrâhîm’den; İshâk’tan; Ebû Hureyre’den dedi ki: Nebî (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) eğik bir duvarın altından geçti de yürüyüşü hızlandırdı. Resûlullah’a denildi ki: yürüyüşü hızlandırdın. Dedi ki: “(Ben **موت الفَوات**’ı kerih görürüm.)” yani ansızın ölümü.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: ansızın ölüme **الموتُ الأبيض** ve **الجارف** ve **اللاَّفِت** ve **الفَاتِل** denir. Denir: ölüm onu **لَفَته** etti ve onu **فَتلَه** etti ve onu **افْتلته** etti; o, **الموت الفَواتُ**’tır. **الفُواتُ** ise kederin yakalamasıdır; o da **الوَحِيُّ**’dir. **الموت الأحمر**: kılıçla öldürmedir. **الموتُ الأسود**: boğulma ve nefesin tıkanmasıdır.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: falan kimse sözü **افْتَلَتَ** etti ve onu **اقتَرَحَه** etti, eğer onu irticalen söylediyse. Dedi ki: **الفَلَتَان** ve **الصَّلَتَان**, **التفلُّتِ** ve **الانْصِلات**’tandır; bu, sert katı (sağlam) adam için söylenir.

Leys dedi ki: **فلتَانُ** adam: çevik, yürekli (kalbi keskin). Ve denir: falan kimse **بِجُرَيعَةِ الذَّقَن** ile **أفلتَ** etti; helâke yaklaşan sonra kurtulan adam için darb-ı mesel vurulur; sanki ölümü bir yudum içmiş sonra ondan kurtulmuş gibidir. **الإفلاتُ** bazen lâzım olarak **الانفِلات** mânâsında olur, bazen müteaddî olur. Denir: onu helâkten **أفلته** ettim; yani onu kurtardım.

İbnü’s-Sikkît okudu; dedi ki:
وأَفْلَتَني منها حِماري وجُبّتي
جَزَى اللَّهُ خيراً جُبتي وحِماريا

Bize Sa‘dî rivayet etti; dedi: bize Ramâdî rivayet etti; dedi: bize Ebû Muâviye rivayet etti; dedi: bize Yezîd, Ebû Burde’den, o da Ebû Mûsâ’dan rivayet etti; dedi ki: Resûlullah (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) dedi ki: “(Allah zalime mühlet verir; onu yakaladığında onu **لم يفلته** etmez.)” Sonra okudu: “(Rabbinin yakalaması da böyledir; şehirleri yakaladığında, hâlbuki onlar zalimdirler.)” (Hûd: 102). Onun sözü “**لم يفلته**” yani ondan kurtulmaz. Ve “onu kimse **لم يفلته** etmedi” mânâsında da olur; yani onu hiçbir şey kurtarmadı.

Ebû Ubeyde, Ebû Zeyd’den, onların korkağın kurtuluşu hakkında darb-ı mesellerinden rivayet etti: “**أفلتني جُرَيعة الذّقن**”; eğer (tehlike) yudumun çeneye yakınlığı gibi yakın olmuş, sonra onu bırakmışsa. Dedim ki: “**أفلتني**” mânâsı: benden kurtuldu.

İbn Ömer hadîsinde: Mekke’nin fethine şahit oldu; yanında kesimlik bir deve ve bir **بُرْدة فلوت** vardı.

Ebû Ubeyd dedi ki: onun sözü “**بُردةٌ فَلوتٌ**” ile, onun küçük olduğunu kastetti; iki ucu birleşmez; o yüzden ona büründüğünde elinden **تُفْلِتُ** eder.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَلُوتُ** yumuşaklığı veya kabalığı sebebiyle sahibinin üzerinde durmayan elbisedir.

Dedi ki: İbn Şümeyl dedi: denir: bu işten **فَلْتٌ** değildir; yani ondan kaçıp kurtulamazsın. Ve falan kimse **أَفلَتَ** etti ve **انْفَلَتَ** etti. Ve yanımızdan **بَعيرٌ مُنْفَلِتٌ** geçti; **مُفْلِتٌ** denmez. Ve **فَلَتانٌ** adam: cesur; ve **فَلَتانة** kadın.

Nebî’nin (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) meclisi hadîsinde: “(Onun **فَلَتاتُه** yayılmaz.)” yani sürçmeleri. Mânâ: onun meclisinde ifşa edilecek (yani anılacak) **فلتات** yoktu; çünkü onun meclisi düşüklüklerden ve boş sözden korunmuştu; ancak güzel zikir ve erişkin hikmetler meclisiydi; onda fazlalık yoktu.

**فتل** : Leys dedi ki: **الفتْلُ** şeyin bükülmesidir; ipi bükmen gibi ve fitili bükmen gibi. Dedi ki: **فتلاء** deve dişisi: eğer onun kolunda **فَتَل** varsa; ve yanından ayrıklık (bulunur). Başkası Lebîd’in beytini okudu:
خرج من مِرفقيْها كالفَتَل

Ve denir: falan kimse namazından **انفتل** etti; yani döndü (ayrıldı). Ve falanı görüşünden **لفت** ettim ve onu **فتله** ettim: eğer onu çevirdim ve büktümse. Ve Allah’ın aziz ve celîl sözü: “(Onlara **فَتِيلاً** zulmedilmez.)” (Nisâ: 49). Münzirî bana Harrânî’den, o da İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: dedi ki: “**القِطْمِيرُ** çekirdeğin üzerindeki ince kabuktur; **الفتيلُ** çekirdeğin yarığında olan şeydir.” Bununla kandilin fitiline **فَتيلةُ السراج** adı verildi. **النقير** çekirdeğin sırtındaki noktadır.

İbn Abbâs’tan rivayet olunur ki dedi: **الفتيل** iki parmağı büküp (fitil yapıp) bükünce parmakların arasından çıkan şeydir.

Dedim ki: bu şeylerin hepsi, değersiz hakir az şey için misaller vurulur; yani onlara onun miktarınca zulmedilmez.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الفتَّالُ** bülbüldür; onun ötüşüne **الفَتْل** denir. **الفَتَلُ** ise, deve dişisinin derisi koltuk altında düzleştiğinde, onda ne sürtünme ne şişkinlik ne de gevşeklik bulunmadığında “**فتِلَتِ الناقة فتْلاً**” masdarıdır. Bu, koltuk altı derisi gevşeyip sarktığında ve kabarıp yumuşadığında (olur).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء واللام وما يثلثهما)
(فلم) الفاء واللام والميم كلمةٌ. يقولون الفَيْلم: العظيم من الرِّجال. وفي ذكر الدَّجَّال: "رأيتُه فَيْلَمَانِيَّاً". وقال الشَّاعر([1]) :
ويَحمِي المُضافَ إذا ما دَعا *** إذا فرَّ ذُو اللِّمَّةِ الفَيْلَمُ
ويقولون: الفَيْلَم: المُشْط([2]) . وليس بشيء.
(فلن) الفاء واللام والنون كناية عن كلِّ أحد. ورخَّمه أبو النجمِ فقال:
* في لَجَّةٍ أَمْسِكْ فُلانَاً عَنْ فُلِ([3]) *
هذا في الناس، فإنْ كان في غيرهم قيل: ركبتُ الفلانةَ والفرس الفلان([4]) .
(فلو) الفاء واللام والحرف المعتلّ كلمةٌ صحيحة فيها ثلاث كلمات: التّربية، والتفتيش، والأرض الخالية.
فالتّربِيَة: فَلَوتُ المُهْرَ، إذا ربَّيْته. يقال: فلاهُ يَفلوه. ويسمَّى فَلُوَّاً: قال الحُطيئة:
سعيدٌ وما يفعلْ سعيد فإنَّه  *** نجيبٌ فَلاَه في الرِّباط نجيبُ([5])
وقولهم: فَلوتُه عن أمِّه، أي قطعته عن الفطام([6]) ، فمعناه ما ذكرناه. وفَلَوْتُ المُهر وافتليتُه. قال:
وليس يَهْلك منا سيّدٌ أبداً  *** إِلا افتلينا غُلاماً سيِّداً فينا([7])
والكلمة الأخرى: فَلَيْتَ الرَّأس أفْليه. ثم يستعار فيقال: فلَيْتَ رأسَه بالسَّيف أفليه.
والكلمة الثالثة: الفلاة، وهي المَفَازة، والجمع فلواتٌ* وفَلاً.
(فلت) الفاء واللام والتاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على تخلُّصٍ في سرعة.
يقال: أفْلَتَ يُفْلِتُ. وكان ذلك الأمر فَلْتَةً، إذا لم يكُنْ عن تدبُّر ولا رأيٍ ولا تردُّد([8]) . ويقال: تفلَّتَ إلى هذا الأمر، كأنَّه نازَعَ إليه. وفرسٌ فلَتَانٌ: نشيطٌ حديدُ الفؤاد. وثَوبٌ فَلُوتٌ: لا ينضمُّ طرفاهُ على لابسِهِ من صِغَره، كأنّ معناه أنَّه يُفْلِت من اليد([9]) .
ومن الباب: افتُلِتَ الإنسان، إذا ماتَ فجأة. وفي الحديث: "أُمِّي افْتُلِتَتْ نَفْسُها". والفَلْتة: آخِرُ يوم من جمادَى الآخرة.
(فلج) الفاء واللام والجيم أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على فوزٍ وغَلَبة، والآخر على فُرْجَةٍ بين الشَّيئين المتساويين.
فالأول: قولُهم: فُلِجَ الرَّجُل على خَصْمِه، إذا فازَ: والسَّهم الفالِج: الفائز. والرَّجل [الفالج]: الفائز. والاسم الفُلْج. ومن أمثال العرب: "أنا من هذا الأمر فالجُ بن خَلاَوةَ" قالوا: معناه أنا منه بريءٌ. وتفسير هذا أنَّه إذا خلا منه فقد فازَ، أي نجا منه. وخَلاَوة، مِن خلا يخلو. وقال عليٌّ عليه السلام: "إنَّ المرءَ المسلم لم يَغْشَ دناءَةً يَخْشَعُ إذا ذُكِرَتْ له، وتُغْرِي به لئامَ النَّاس، كالياسر الفالج، ينتِظر فَوزةً من قِداحِه".
والأصل الآخر: الفَلَج في الأسنان([10]) : تَباعُدُ ما بين الثَّنايا والرَّبَاعِيَات. وقال أبو بكر: "رجلٌ أفلج الأسنانِ، وامرأةٌ فلجَاء الأسنان، لابدَّ من ذِكْر الأسنان([11]) ". فأمَّا الفَلَج في اليَدينِ فقال أبو عُبيد: الأفلج: الذي اعوجاجُه في يديه، فإنْ كان في رجليه فهو فَحَجٌ. وهذا هو القياسُ الأوَّل؛ لأنَّ اليدَ إذا اعوجَّت فلا بدَّ أن تتجافَى وتتباعد.
ومن الباب: الفالِج: الجَمَل([12]) ذو السَّنامَين، وسمِّي للفُرجة بينهما. وفرسٌ أفلَجُ: متباعِدُ ما بين الحَرْقَفَتين. وكلُّ شيءٍ شققتَه فقد فَلَجْتَه فَِلْجين، أي نِصفَين.
قال ابن دُريد: "وإنِّما قيل فُلِجَ الرّجُل لأنَّه ذهب نِصفُه([13]) ". ويقال لِشُقَّة الثَّوب: فَلِيجة: والفَلَج: النَّهر، وسمِّي بذلك لأنّه فُلجَ، أي كأنَّ الماءَ شقَّه شقّاً فصار فُرْجَة. فأمَّا الفَلُّوجة فالأرض المُصْلَحة للزَّرع، والجمع فَلاَليج. وأمَّا الحديث: "أنَّهما فَلَجا الجِزْية"، فإنّه يريد قَسَماها، وسمِّي ذلك فَلْْجاً لأنّه تفريق.
(فلح) الفاء واللام والحاء أصلان صحيحان، أحدهما يدلُّ على شَقٍّ، والآخر على فَوْزٍ وبَقاء.
فالأوَّل: فَلَحتُ الأرضَ: شَقَقتُها. والعرب تقول: "الحديد بالحديد يُفْلَح". ولذلك سمِّي الأكّار فَلاَّحا. ويقال للمشقوق الشَّفةِ السُّفلى: أفْلَحُ، وهو بيِّن الفَلَحَة. وكان عنترة العبسيُّ يلقَّب "الفَلْحاء" لفَلَحةٍ كَانت به. قال:
وعَنْترةُ الفَلحاءُ جاءَ مُلأَّماً  *** كأنَّك فِندٌ من عَمَايةَ أسودُ([14])
والأصل الثّاني الفَلاَح: البقاء والفَوْز. وقولُ الرّجُل لامرأته: "استَفلِحي بأمرِك"، معناه فَوزِي بأمرك. والفَلاَح: السَّحُور. قالوا: سمِّي فَلاَحاً لأنَّ الإنسانَ تبقى معه قُوّتُه على الصَّوم. وفي الحديث: "صلَّينا مع رسول الله صلّى الله عليه وآله حتَّى خفْنا أنْ يَفوتَنا الفَلاَح". قال الشَّاعر:
لكلِّ همٍّ من الهُمومِ سَعَهْ *** والمُسْيُ والصّبْحُ لا فَلاَح مَعَهْ([15])
(فلذ) الفاء واللام والذال أُصَيلٌ يدلُّ على قَطْع شيءٍ من شيء. من ذلك الفِلْذة: القِطْعة من الكَبِد، والجمع فِلْذ. قال:
تكفيه حُزَّةُ فِلْذٍ إنْ ألَمّ بها *** من الشِّواء ويُروي شُربَه الغُمَرُ([16])
فالقِطْعة من المال فِلْذةٌ أيضاً. يقال فَلَذْتُ له من مالي، أي قطعت له فِلْذَةً منه.
(فلز) الفاء واللام والزاء ليس فيه شيء إلاّ أنّهم يقولون: الفِلِزُّ: خَبَث الحديد يَنْفيه الكِير.
(فلس) الفاء واللام والسين كلمة واحدة، وهي الفَلْس، معروف، والجمع فُلوس. ويقولون: أفْلَسَ الرّجل، قالوا: معناه صار ذا فُلوسٍ بعد أن كان ذا دراهم.
(فلص) الفاء واللام والصاد ليس فيه شيءٌ، لكنَّهم يقولون: الانفلاص: التفلُّت([17]) . وفلَّصت الشَّيء من الشيء خَلّصته. وهذا إن* صحَّ فإنَّما هو من الإبدال، والأصل الميم، يقال مَلَّصَ. وممكنٌ أن يكون الأصل الخاء: خَلَّص.
(فلط) الفاء واللام والطاء ليس بأصل، لأنَّه من باب الإبدال، والأصل الراء. ويقولون: أفْلَطَه الأمرُ: فاجَأَه. وتكلَّمَ فلانٌ فِلاطاً، إذا فاجَأَ([18]) بقولِهِ. والأصل الراء فرط، وقد ذُكر في بابه.
(فلع) الفاء واللام والعين كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على شَقِّ الشَّيء. تقول: فَلَعت الشَّيءَ: شقَقْتُه. وتَفلَّعت البَيضةُ وانْفَلَعَتْ.
(فلق) الفاء واللام والقاف أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على فُرْجةٍ وبَيْنُونةٍ في الشيء، وعلى تعظيمِ شيء. من ذلك: فَلَقْتُ الشّيءَ أَفْلِقُه فَلْقاً. والفَلَق: الصُّبح؛ لأنَّ الظَّلام يَنْفلِقُ عنه. والفَلَق: مطمئنٌّ من الأرض كأنَّه انفلَقَ، وجمعه فِلْقانٌ. والفَلق: الخَلْق كله، كأنَّه شيءٌ فُلِق عنه شيء حَتَّى أُبرِزَ وأظْهِر. ويقال: انفَلَقَ الحَجَر وغيرُه وكلَّمنَي فلانٌ من فَِلْق فيه. وهو ذاك القياس. والفَالِق: فضاءٌ بين شَقيقَتيْ رملٍ. وقَوسٌ فِلْقٌ، إذا كانت مشقوقةً ولم تكُ قَضيباً. والفَلِيق كالهَزْمة في جِران البَعير. قال:
* فَلِيقُها أجردُ كالرُّمحِ الضَّلِعْ([19]) *
والأصل الآخَر الفليقة، وهي الدَّاهية العظيمة. والعرب تقول: يا لَلْفليقة. والأمر العَجَبُ العظيم. وأفْلَقَ فلانٌ: أتى بالفِلْق. وكذلك يقال شاعرٌ مُفلِق. وقال سُويد([20]) :
إذا عَرَضَت داوِيَّةٌ مُدْلهِمَّة  *** وغَرَّدَ حاديها عَمِلْنَ بِها فِلْقا([21])
والفيلق: العجبُ أيضاً.
(فلك) الفاء واللام والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على استدارةٍ في شيء. من ذلك فَلْْكة المِغزل بفتح الفاء([22]) ، سمِّيت لاستدارتها؛ ولذلك قيل: فَلَّك ثَدْيُ المرأة، إذا استدار.
ومن هذا القياس فَلَك السماء. وفلكْتُ الجَدْيَ بقضيبٍ أو هُلْبٍ: أدرتُه على لسانه لئلاّ يرتضع. والفَلَك: قِطَعٌ من الأرض مستديرةٌ مرتفِعة عمَّا حولها. ويقال إنَّ فَلْكة اللِّسان: ما صَلُب من أصله. وأمَّا السفينة فتسمَّى فُلْكا. ويقال إنَّ الواحد والجمعَ في هذا الاسم سواء، ولعلَّها تسمَّى فُلْكاً لأنَّها تدار في الماء.
--------------ــــ
([1]) هو البريق الهذلي، كما سبق في حواشي (ضيف).
([2]) وينشدون في ذلك:      * كما فرق اللمة الفيلم *
([3]) المجمل واللسان (فلن) والخزانة (1: 401). وانظر أرجوزته المنشورة بمجلة المجمع العلمي العربي (8: 472-479)، وهي أرجوزة طويلة عدة أشطارها 191 شطراً وكان رؤبة يسميها "أم الرجز".
([4]) في الأصل: "وفي الفردس الفلان". وفي المجمل: "قيل الفلانة والفلان".
([5]) ديوان الحطيئة 42 واللسان والمجمل (فلا)، وسعيد هذا، هو سعيد بن العاصي الجواد الخطيب، كما في اللسان والبيان (3: 116) بتحقيقنا. وكلمة "فإنه" ساقطة من المجمل، وإثباتها من الديوان، واللسان، والمجمل.
([6]) وكذا في المجمل، أي بعد الفطام. وفي اللسان: "عزله عن الرضاع وفصله".
([7]) لبشامة بن حزن النهشلي، كما في اللسان (فلا) وأنشده في المجمل بدون نسبة ومقطوعة البيت في الحماسة (1: 25) منسوبة لبعض بني قيس بن ثعلبة.
([8]) وكذا في المجمل. ولعل صوابها "ترو". وفي اللسان: "والفلتة: كل شيء فعل من غير روية".
([9]) في الأصل: "إلى البد"، صوابه من اللسان.
([10]) في الأصل: "الإنسان"، صوابه من المجمل ومما تقتضيه المقابلة باليدين فيما يأتي.
([11]) الجمهرة (2: 107).
([12]) في الأصل: "الرجل"، وهو من طريف التصحيف.
([13]) الجمهرة (2: 107).
([14]) البيت لشريح بن بجير بن أسعد التغلبي، كما في اللسان (فلح). وقد أنشد بن فارس قطعة من البيت في (عنق). وفي الأصل: "جد ملأما" و"من عمامة"، كلاهما محرف.
([15]) للأضبط بن قريع من أبيات في الأمالي (1: 107) والمعمرين 8 والخزانة (4: 589) والأغاني  (16: 154) وحماسة ابن الشجري 137 والبيان والتبيين (3: 341) ومجالس ثعلب 480 والمثل السائر (1: 260).
([16]) لأعشى باهلة يرثي أخاه المنتشر بن وهب الباهلي، كما سبق في حواشي (غمر).
([17]) في الأصل والمجمل: "التلفت"، صوابه من اللسان.
([18]) في الأصل: "إذا جاء"، صوابه من المجمل واللسان.
([19]) الرجز لأبي محمد الفقعسي، كما في اللسان (فلق، ضلع)، وقد سبق في (ضلع). وصواب إنشاده: "فليقه" كما سبق: وقبله:*بكل شعشاع كجذع المزدرع*
([20]) سويد بن كراع العكلي، كما في اللسان (فلق) وإصلاح المنطق 22، 264.
([21]) يروى: "عرد" بالعين المهملة، و "فرين بها".
([22]) ويقال بكسرها أيضاً.

ـ

##### Türkçe

(فâ ve **لام** ve onları üçleyen şey(ler) babı)
(**فلم**) **الفاء** ve **اللام** ve **الميم** bir kelimedir. Derler: **الفَيْلم**: erkeklerden büyük olan. Ve **الدَّجَّال**’ın zikrinde: “Onu **فَيْلَمَانِيَّاً** gördüm.” Şair([1]) dedi:
Ve çağırdığı vakit ekleneni korur *** **اللِّمَّة** sahibi kaçtığı vakit **الفَيْلَم** (olan)
Ve derler: **الفَيْلَم**: **المُشْط**([2]). Ve bir şey değildir.
(**فلن**) **الفاء** ve **اللام** ve **النون** her bir kimse hakkında kinayedir. Ve Ebû’n-Necm onu terhîm etti de dedi:
* Bir girdapta: “**فُلانَاً**’ı **فُلِ**’den tut!”([3]) *
Bu, insanlar hakkındadır; eğer onların dışında olursa denir: “**الفلانة**’ye bindim ve **الفلان** ata (bindim)([4]).”
(**فلو**) **الفاء** ve **اللام** ve illetli harf bir sahih kelimedir; onda üç kelime vardır: terbiye, teftiş ve boş arazi.
Terbiye ise: **فَلَوتُ المُهْرَ**, onu terbiye ettiğim vakit. Denir: **فلاهُ يَفلوه**. Ve **فَلُوَّاً** diye adlandırılır: **الحُطيئة** dedi:
Saîd—Saîd ne yaparsa yapsın—şüphesiz o *** soyludur; onu bağda terbiye eden soyludur([5])
Ve onların sözü: **فَلوتُه عن أمِّه**, yani onu sütten kesmeden([6]) kestim; mânâsı, zikrettiğimizdir. Ve **فَلَوْتُ المُهر** ve **افتليتُه**. Dedi:
Bizden bir efendi asla helâk olmaz *** ancak içimizde efendi bir oğlanı **افتلينا** ettiğimizde([7])
Ve diğer kelime: **فَلَيْتَ الرَّأس أفْليه**. Sonra ödünç alınır da denir: “Kılıçla onun başını **فلَيْتَ** ettim, **أفْليه**.”
Ve üçüncü kelime: **الفلاة**, o **المَفَازة**’dir; çoğulu **فلواتٌ** ve **فَلاً**.
(**فلت**) **الفاء** ve **اللام** ve **التاء** sahih bir kelimedir; süratte bir kurtuluşa delâlet eder.
Denir: **أفْلَتَ يُفْلِتُ**. Ve o iş **فَلْتَةً** idi; eğer tedbirden, görüşten ve tereddütten([8]) olmamışsa. Ve denir: **تفلَّتَ** bu işe; sanki ona doğru çekişti. Ve **فرسٌ فلَتَانٌ**: çevik, yürekçe keskin. Ve **ثَوبٌ فَلُوتٌ**: küçüklüğünden dolayı giyeninin üzerinde iki ucu birleşmez; sanki mânâsı, elden([9]) kaçmasıdır.
Babdan: **افتُلِتَ الإنسان**, ansızın öldüğü vakit. Ve hadiste: “Annemin nefsi **افْتُلِتَتْ**.” Ve **الفَلْتة**: Cemâdâ’l-âhire’nin son günü.
(**فلج**) **الفاء** ve **اللام** ve **الجيم** iki sahih asıldır; birisi başarı ve galebeye, diğeri iki eşit şey arasındaki bir aralığa delâlet eder.
Birincisi: onların sözü: **فُلِجَ الرَّجُل على خَصْمِه**, kazandığı vakit; ve **السَّهم الفالِج**: kazanan. Ve [**الفالج**] adam: kazanan. İsim **الفُلْج**’dür. Arapların darbımesellerinden: “Ben bu işten **فالجُ بن خَلاَوةَ**’yim.” Dediler: mânâsı, “Ben ondan berîyim.” Bunun tefsiri: ondan boş kaldığı vakit kazanmış olur; yani ondan kurtulmuş olur. Ve **خَلاَوة**: **خلا يخلو**’dan. Ve Ali—aleyhi’s-selâm—dedi: “Müslüman kişi, kendisine zikredildiği vakit boyun eğeceği bir alçaklığa girmemiştir; ve alçak insanlar onu ona kışkırtır; **الياسر الفالج** gibi: oklarından bir kazanımı bekler.”
Diğer asıl: dişlerde([10]) **الفَلَج**: **الثَّنايا** ile **الرَّبَاعِيَات** arasının uzaklaşmasıdır. Ebû Bekr dedi: “**أفلج الأسنانِ** bir adam ve **فلجَاء الأسنان** bir kadın; dişlerin zikri mutlaka gerekir([11]).” Eller hakkında **الفَلَج** ise Ebû Ubeyd dedi: **الأفلج**: eğriliği ellerinde olan; eğer ayaklarında olursa o **فَحَجٌ**’dır. Bu, ilk kıyastır; çünkü el eğrildiği vakit mutlaka ayrışır ve uzaklaşır.
Babdan: **الفالِج**: iki hörgüçlü deve([12]); aralarındaki aralıktan dolayı böyle adlandırıldı. Ve **فرسٌ أفلَجُ**: **الحَرْقَفَتين** arasının uzak olanı. Ve her şeyi yardığın vakit onu iki **فِلْجين** olarak **فَلَجْتَه** etmiş olursun; yani iki yarım.
İbn Düreyd dedi: “Adama ancak **فُلِجَ** denildi; çünkü onun yarısı gitti([13]).” Elbisenin yarığına **فَلِيجة** denir. Ve **الفَلَج**: nehirdir; buna ancak, o **فُلجَ** olduğu için ad verildi; yani sanki su onu bir yarma ile yarmış da bir aralık olmuş. **الفَلُّوجة** ise ekin için ıslah edilmiş arazidir; çoğulu **فَلاَليج**. Hadis ise: “İkisi **فَلَجا الجِزْية**”; bununla onu paylaştılar demek ister; buna ancak **فَلْجاً** adı verildi, çünkü o ayırmadır.
(**فلح**) **الفاء** ve **اللام** ve **الحاء** iki sahih asıldır; birisi yarığa, diğeri başarıya ve kalıcılığa delâlet eder.
Birincisi: **فَلَحتُ الأرضَ**: onu yardım. Araplar der: “Demir demirle **يُفْلَح**.” Bu yüzden çiftçiye **فَلاَّحا** adı verildi. Alt dudağı yarık olana **أفْلَحُ** denir; o, **الفَلَحَة**’si açık olandır. **عنترة العبسيُّ** “**الفَلْحاء**” lakabıyla lakaplanırdı; onda bulunan bir **فَلَحة** sebebiyle. Dedi:
Ve **عَنْترةُ الفَلحاءُ** zırhlanmış geldi *** sanki sen **عَمَايةَ**’den bir kara kaya parçasısın([14])
İkinci asıl **الفَلاَح**: kalıcılık ve başarıdır. Adamın karısına sözü: “**استَفلِحي بأمرِك**”; mânâsı: “İşinle kazan.” Ve **الفَلاَح**: sahurdur. Dediler: ona ancak **فَلاَحاً** adı verildi; çünkü insanın oruca gücü onunla kalır. Hadiste: “Resûlullah—sallallahu aleyhi ve âlihî—ile namaz kıldık; ta ki **الفَلاَح**’ın bize geçmesinden korktuk.” Şair dedi:
Gamların her bir gamı için bir genişlik vardır *** gece yürüyüşü ve sabah; onunla birlikte **فَلاَح** yoktur([15])
(**فلذ**) **الفاء** ve **اللام** ve **الذال** bir asıldır; bir şeyden bir şey kesmeye delâlet eder. Ondan: **الفِلْذة**: karaciğerden parça; çoğulu **فِلْذ**. Dedi:
Ona, dokunduğu vakit, kızartmadan bir **فِلْذ** kesiti yeter *** ve **الغُمَر** onun içişini kandırır([16])
Malın parçası da **فِلْذةٌ**’dir. Denir: **فَلَذْتُ له من مالي**, yani ondan ona bir **فِلْذَةً** kestim.
(**فلز**) **الفاء** ve **اللام** ve **الزاء**’da bir şey yoktur; ancak derler: **الفِلِزُّ**: körüğün uzaklaştırdığı demirin pisliğidir.
(**فلس**) **الفاء** ve **اللام** ve **السين** tek bir kelimedir; o **الفَلْس**’tır; bilinen; çoğulu **فُلوس**. Ve derler: **أفْلَسَ** adam; dediler: mânâsı, dirhemleri varken sonra **فُلوس** sahibi oldu.
(**فلص**) **الفاء** ve **اللام** ve **الصاد**’da bir şey yoktur; lâkin derler: **الانفلاص**: **التفلُّت**([17]). Ve **فلَّصت** şeyi şeyden: onu kurtardım. Bu eğer sahih olursa ancak ibdâldendir; asıl **الميم**’dir; **مَلَّصَ** denir. Ve mümkün ki asıl **الخاء** olsun: **خَلَّص**.
(**فلط**) **الفاء** ve **اللام** ve **الطاء** asıl değildir; çünkü ibdâl babındandır; asıl **الراء**’dır. Derler: **أفْلَطَه الأمرُ**: onu ansızın bastı. Ve falan **فِلاطاً** konuştu; eğer sözüyle ansızın bastıysa([18]). Asıl **الراء**’dır: **فرط**; kendi babında zikredildi.
(**فلع**) **الفاء** ve **اللام** ve **العين** tek bir kelimedir; şeyin yarılmasına delâlet eder. Dersin: **فَلَعت الشَّيءَ**: onu yardım. Ve yumurta **تَفلَّعت** ve **انْفَلَعَتْ**.
(**فلق**) **الفاء** ve **اللام** ve **القاف** sahih bir asıldır; şeyde bir aralığa ve ayrılığa, ve bir şeyi büyütmeye delâlet eder. Ondan: **فَلَقْتُ الشّيءَ أَفْلِقُه فَلْقاً**. Ve **الفَلَق**: sabah; çünkü karanlık ondan **يَنْفلِقُ** olur. Ve **الفَلَق**: yerden bir çöküntüdür; sanki yarılmıştır; çoğulu **فِلْقانٌ**. Ve **الفَلق**: bütün yaratılmıştır; sanki ondan bir şey yarıldı da bir şey, ta ortaya çıkarılıp gösterilinceye kadar. Ve denir: taş ve başkası **انفَلَقَ**. Ve falan benimle ağzında bir **فَِلْق** ile konuştu. Ve o, o kıyastır. Ve **الفَالِق**: iki kum yarımı arasında bir boşluktur. Ve **قَوسٌ فِلْقٌ**: yarık olduğu vakit; ve bir çubuk olmazsa. Ve **الفَلِيق** deve boynunun alt kısmında bir yarık gibidir. Dedi:
* **فَلِيقُها** çıplaktır; eğri mızrak gibi([19]) *
Diğer asıl **الفليقة**’dır; o, büyük musibettir. Araplar der: “Ey **لَلْفليقة**!” Ve iş: büyük acayip. Ve falan **أفْلَقَ**: **الفِلْق** ile geldi. Ve böylece **شاعرٌ مُفلِق** denir. **سُويد**([20]) dedi:
Koyu karanlık bir çöl belirdiği vakit *** ve onun sürücüsü ötüşünce, onunla **فِلْقا** işlediler([21])
Ve **الفيلق**: acayip de.
(**فلك**) **الفاء** ve **اللام** ve **الكاف** sahih bir asıldır; bir şeyde yuvarlaklığa delâlet eder. Ondan: **فَلْْكة المِغزل**—**الفاء**’nın fethasıyla([22])—yuvarlaklığından dolayı adlandırıldı; bu yüzden denildi: kadının memesi **فَلَّك** etti; yuvarlaklaştığı vakit.
Bu kıyastan: göğün **فَلَك**’i. Ve **فلكْتُ الجَدْيَ** bir çubukla yahut **هُلْبٍ** ile: onu dilinin üzerinde döndürdüm; emmesin diye. Ve **الفَلَك**: etrafındakinden yüksek, yuvarlak yer parçalarıdır. Ve denir: **فَلْكة اللِّسان**: kökünden sertleşen şeydir. Gemiye gelince, ona **فُلْكا** denir. Ve denir: bu isimde tekil ve çoğul birdir; belki ona ancak **فُلْكاً** adı verildi; çünkü suda döndürülür.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ل ت
فلّته من الورطة وأفلته منها‏.‏
قال نصيح بن منظور الفقعسيّ‏:‏ وأفلتني منها حماري وجبّتي جزى الله خيراً جبّتي وحماريا وأفلت منها بنفسه وأفلتها وانفلت منها وتفلّت وأراه يتفلّت إليك وإلى صحبتك إذا نازع إليه‏.‏
وتقول‏:‏ لا أرى لك أن تتفلّت إلى هذا الأمر ولا أن تتلفت إليه‏.‏
واستفلتّ الشيء من يده وافتلتّه إياه‏:‏ استلبته ومنه‏:‏ أرى أمّي افتلتت نفسها أي ماتت فجأة‏.‏
وافتُلت الكلام‏:‏ ارتجل‏.‏
وكل شيء فعل فلتةً فقد افتلت‏.‏
ويقال‏:‏ ذهبت نفسه فلتةً وكانت بيعة أبي بكر فلتةً‏.‏
وفالته بكذبا مفالتة‏:‏ فاجأه به‏.‏
وعليه بردةٌ فلوتٌ‏:‏ لا تنضمّ عليه فهي تنفلتُ عنه كلّ ساعة‏.‏

##### Türkçe

ف ل ت
Onu sıkıntıdan kurtardım ve ondan kurtardım.
نصيح بن منظور الفقعسيّ dedi ki:
“Ve ondan beni eşeğim ve cübbem kurtardı; Allah cübbeme ve eşeğime hayırla karşılık versin.”
Ve ondan kendi nefsiyle kurtuldu; ve onu kurtardı; ve ondan sıyrıldı; ve kurtulup sıyrıldı. Ve onu, sana ve arkadaşlığına doğru sıyrılıp kurtulur görürüm; ona doğru çekiştiği zaman.

Ve dersin ki: Bu işe doğru kurtulup sıyrılmana da, ona doğru dönüp bakmana da senin için uygun görmüyorum.

Şeyi onun elinden kurtarıp aldım ve onu ondan çekip aldım: onu zorla aldım. Bundan: “Annemin kendisini çekip aldığı görülür” yani ansızın öldü.

**افتُلت الكلام**: irticalen söyledi.

Her şey bir **فلتةً** yaptıysa, artık **افتلت** etmiştir.

Ve denilir: Nefsi bir **فلتةً** gitti. Ve Ebû Bekir’in biatı bir **فلتةً** idi.

Ona bir yalanı **مفالتة** olarak yaptı: onu onunla ansızın bastı.

Onun üzerinde bir **بردةٌ فلوتٌ** vardır: onun üzerinde toplanıp sıkıca kapanmaz; bu yüzden her saat ondan sıyrılıp çıkar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

أَفْلَتَني الشيءُ، وتَفَلَّت مني، وانْفَلَت، وأَفْلَتَ فلانٌ فلاناً: خَلَّصه. وأَفْلَتَ الشيءُ وتَفَلَّتَ وانْفَلَتَ، بمعنى؛ وأَفْلَتَه غيرُه.
وفي الحديث: تَدارَسُوا القرآنَ، فَهُوَ أَشَدُّ تَفَلُّتاً مِن الإِبل من عُقُلِها. التَّفَلُّتُ، والإِفْلاتُ، والانْفِلاتُ: التَّخَلُّص من الشيء فَجْأَةً، من غير تَمَكُّثٍ؛ ومنه الحديث: أَن عِفْريتاً من الجن تَفَلَّتَ عليّ البارحةَ أَي تَعَرَّضَ لي في صَلاتي فَجْأَة. وفي الحديث: أَن رجلاً شرب خمراً فسَكِرَ، فانْطُلِقَ به إِلى النبي، صلى الله عليه وسلم، فلما حاذى دار العباس، انْفَلَتَ فدخل عليه، فذَكَر ذلك له، فضحِكَ وقال: أَفَعَلَها؟ ولم يأْمر فيه بشيء. ومنه الحديث: فأَنا آخُذُ بحُجَزكم، وأَنتم تَفَلَّتُونَ من يدي أَي تَتَفَلَّتُونَ، فحذف إِحدى التاءَين تخفيفاً.
ويقال: أَفْلَتَ فلانٌ بِجُرَيْعة الذَّقَن. يُضْرَبُ مثلاً للرجل يُشْرِفُ على هَلَكة، ثم يُفْلِتُ، كأَنه جَرَع الموتَ جَرْعاً، ثم أَفْلَتَ منه. والإِفْلاتُ: يكون بمعنى الانْفِلاتِ، لازماً، وقد يكون واقعاً. يقال: أَفْلَتُّه من الهَلَكة أَي خَلَّصْتُه؛ وأَنشد ابن السكيت: وأَفْلَتَني منها حِماري وجُبَّتي،
جَزى اللهُ خيراً جُبَّتي وحِماريا
أَبو زيد، من أَمثالهم في إِفْلاتِ الجَبانِ: أَفْلَتَني جُرَيْعةَ الذَّقَنِ؛ إِذا كان قريباً كقُرْبِ الجُرْعةِ من الذَّقَن، ثم أَفْلَتَه. قال أَبو منصور: معنى أَفْلَتَني أَي انْفَلَت مني.
ابن شميل: يقال ليس لك من هذا الأَمر فَلْتٌ أَي لا تَنْفَلِتُ منه. وقد أَفْلَتَ فلانٌ من فلان، وانْفَلَتَ، ومرَّ بنا بعيرٌ مُنْفَلِتٌ، ولا يقال: مُفْلِتٌ. وفي الحديث عن أَبي موسى: قال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: إِن الله يُمْلي للظالم حتى إِذا أَخَذَه لم يُفْلِتْه، ثم قرأَ: وكذلك أَخْذُ رَبّك إِذا أَخَذَ القُرى وهي ظالمة. قوله: لم يُفْلِتْه أَي لم يَنْفَلتْ منه، ويكون معنى لم يُفْلِتْه، لم يُفْلتْه أَحدٌ أَي لم يُخَلِّصْه شيءٌ. وتَفَلَّتَ إِلى الشيءِ وأَفْلَتَ: نازع. والفَلَتانُ: المُتَفَلِّتُ إِلى الشرِّ؛ وقيل: الكثير اللحم. والفَلَتانُ: السريعُ، والجمع فِلْتانٌ؛ عن كراع. وفرس فَلَتانٌ أَي نَشيطٌ، حديد الفؤَاد مثلُ الصَّلَتانِ. التهذيب: الفَلَتانُ والصَّلَتان، من التَّفَلُّتِ والانْفِلاتِ، يقال ذلك للرجل الشديد الصُّلْبِ. ورجل فَلَتانٌ: نَشِيطٌ، حديد الفؤَاد. ورجل فَلَتانٌ أَي جريءٌ وامرأَة فَلَتانَةٌ. وافْتَلَتَ الشيءَ: أَخَذَه في سُرْعة؛ قال قيس ابن ذُرَيْح: إِذا افْتَلَتَتْ منك النَّوى ذا مَوَدَّةٍ
حَبيباً، بتَصْداعٍ من البَيْنِ ذي شَعْبِ،
أَذاقَتْكَ مُرَّ العَيْشِ، أَو مُتَّ حَسْرَةً،
كما ماتَ مَسْقِيُّ الضَّياحِ على الأَلْب
وكان ذلك فَلْتةً أَي فَجْأَة. يقال: كان ذلك الأَمرُ فَلْتةً أَي فَجأَة إِذا لم يكن عن تَدَبُّر ولا تَرَدُّدٍ. والفَلْتة: الأَمر يقع من غير إِحكام. وفي حديث عمر: أَنَّ بيعة أَبي بكر كانت فَلْتةً، وَقى اللهُ شَرَّها. قال ابن سيده: قال أَبو عبيد: أَراد فجأَة،وكانت كذلك لأَنها لم يُنْتَظَرْ بها العوامُّ، إِنما ابْتَدَرَها أَكابرُ أَصحاب سيدنا محمد رسول الله، صلى الله عليه وسلم، من المهاجرين وعامّة الأَنصار، إِلا تلك الطِّيرةَ التي كانت من بعضهم، ثم أَصْفَقَ الكلُّ له، بمعرفتهم أَن ليس لأَبي بكر، رضي الله عنه، مُنازع ولا شريك في الفضل، ولم يكن يحتاج في أَمره إِلى نظر، ولا مُشاورة؛ وقال الأَزهري: إِنما معنى فَلْتةً البَغْتَة؛ قال: وإِنما عُوجل بها، مُبادَرةً لانْتشارِ الأَمر، حتى لا يَطْمَعَ فيها من ليس لها بموضع؛ وقال حُصَيبٌ الهُذَليُّ:
كانوا خَبيئةَ نَفْسي، فافْتُلِتُّهمُ،
وكلُّ زادٍ خَبيءٍ، قَصْرُه النَّفَدُ
قال: افْتُلِتُّهم، أُخِذوا مني فَلْتة. زادٌ خبيءٌ: يُضَنُّ به. وقال ابن الأَثير في تفسير حديث عمر، رضي الله عنه، قال: أَراد بالفَلْتةِ الفَجْأَة، ومثلُ هذه البَيْعةِ جَديرةٌ بأَن تكونَ مُهَيِّجةً للشرِّ والفِتنة، فعَصَم اللهُ تعالى من ذلك ووَقى. قال: والفَلْتةُ كل شيءٍ فُعِلَ من غير رَوِيَّةٍ، وإِنما بوُدِرَ بها خَوْفَ انتشار الأَمر؛ وقيل: أَراد بالفَلْتة الخَلْسةَ أَي أَن الإِمامة يوم السَّقيفةِ، مالَت الأَنْفُسُ إِلى تَوَلِّيها، ولذلك كَثُرَ فيها التشاجُر، فما قُلِّدَها أَبو بكر إِلا انْتِزاعاً من الأَيْدي واختِلاساً؛ وقيل: الفَلْتَةُ هنا مشتقة من الفَلْتة، آخر ليلةٍ من الأَشْهُر الحُرُم، فيَخْتَلِفون فيها أَمِنَ الحِلِّ هي أَم من الحَرَم؟ فيُسارِعُ المَوْتُور إِلى دَرْكِ الثأْر، فيكثر الفساد، وتُسْفَكُ الدماءُ؛ فشبَّه أَيام النبي، صلى الله عليه وسلم، بالأَشهر الحرم، ويوم موته بالفَلْتة في وُقوع الشَّرّ، من ارتداد العرب، وتوقف الأَنصار عن الطاعة، ومَنْع من منع الزكاة والجَرْي، على عادة العرب في أَن لا يَسُودَ القبيلةَ إِلا رجلٌ منها. والفَلْتة: آخرُ ليلةٍ من الشهر. وفي الصحاح: آخر ليلة من كل شهر؛ وقيل: الفَلْتة آخر يوم من الشهر الذي بعده الشهرُ الحرام، كآخر يوم من جُمادى الآخرة؛ وذلك أَن يَرى فيه الرجل ثأْرَه، فربما تَوانَى فيه، فإِذا كان الغَدُ، دَخَلَ الشهرُ الحرامُ، ففاتَه. قال أَبو الهيثم: كان للعرب في الجاهلية ساعة يقال لها: الفَلْتة، يُغِيرون فيها، وهي آخر ساعة من آخر يوم من أَيام جُمادى الآخرة، يُغيرون تلك الساعة، وإِن كان هلالُ رَجَب قد طَلَع تلك الساعةَ، لأَن تلك الساعة من آخر جُمادى الآخرة، ما لم تَغِبِ الشَّمسُ؛ وأَنشد: والخيلُ ساهِمةُ الوُجُوهِ،
كأَنما يَقْمُصْنَ مِلْحا،
صادَفْنَ مُنْصُلَ أَلَّةٍ
في فَلْتَةٍ، فَحَوَيْنَ سَرْحا
وقيل: ليلةٌ فَلْتة، هي التي يَنْقُصُ بها الشهرُ ويَتم، فرما رأَى قومٌ الهلالَ، ولم يُبْصِرْه آخرون، فيُغِير هؤُلاءِ على أُولئك، وهم غارُّونَ، وذلك في الشهر؛ وسميت فَلْتةً، لأَنها كالشيءِ المُنْفَلِتِ بعد وَثاق؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
وغارة، بينَ اليَوْم والليلِ، فَلْتَة،
تَدارَكْتُها رَكْضاً بسِيدٍ عَمَرَّدِ
شبه فرسه بالذِّئب؛ وقال الكميت:
بفَلْتةٍ، بين إِظلامٍ وإِسْفار
والجمع فَلَتاتٌ، لا يُتَجاوَزُ بها جمع السلامة. وفي حديث صفةِ مَجْلِس النبي، صلى الله عليه وسلم: ولا تُنْثى فلَتاتُه أَي زَلاَّتُه. الفَلَتاتُ: الزَّلاَّتُ؛ والمعنى أَنه، صلى اللهُ عليه وسلم، لم يكن في مجلسه فَلَتاتٌ أَي زَلاَّتٌ فَتُنْثى أَي تُذْكَرَ أَو تُحْفَظَ وتُحْكى، لأَن مجلسه كان مَصُوناً عن السَّقَطاتِ واللَّغْو، وإِنما كان مَجْلِسَ ذِكْرٍ حَسَنٍ، وحِكَمٍ بالغةٍ، وكلامٍ لا فُضُولَ فيه.
وافْتُلِتَتْ نَفْسُه: ماتَ فَلْتةً.
ابن الأَعرابي: يقال للموت الفَجْأَةِ الموتُ الأَبْيضُ، والجارفُ، واللافِتُ، والفاتِلُ.
يقال: لَفَته الموتُ، وفَتَله، وافْتَلَتَه؛ وهو الموتُ الفَوات والفُوات: وهو أَخْذةُ الأَسف، وهو الوَحيُّ؛ والموتُ الأَحْمر: القتلُ بالسيف. والموتُ الأَسْود: هو الغَرَقُ والشَّرَقُ.
وافْتُلِتَ فلانٌ، على ما لم يُسَمَّ فاعلهُ، أَي مات فجْأَةً. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: أَن رجلاً أَتاه، فقال: يا رسول الله، إِن أُمي افْتُلِتَتْ نَفْسُها فماتَتْ، ولم تُوصِ، أَفأَتَصَدَّقُ عنها؟ فقال: نعم؛ قال أَبو عبيد: افْتُلِتَتْ نفسُها، يعني ماتَتْ فجأَة، ولم تَمْرَضْ فتُوصِيَ، ولكنها أُخِذَتْ نَفْسُها فَلْتةً. يقال: افْتَلَتَه إِذا اسْتَلَبه. وافْتُلِتَ فلانٌ بكذا أَي فوجِئَ به قبل أَن يَسْتَعِدَّ له. ويروى بنصب النفس ورفعها؛ فمعنى النصب افْتَلَتها اللهُ نَفْسها، يتعدّى إِلى مفعولين، كما تقول اخْتَلَسه الشيءَ واسْتَلَبَه إِياه، ثم بُني الفعل لِما لم يسمَّ فاعله، فتحوّل المفعول الأَول مضمراً، وبقي الثاني منصوباً، وتكون التاءُ الأَخيرة ضمير الأُم أَي افْتُلِتَتْ هي نَفْسَها؛ وأَما الرفع فيكون متعدّياً إِلى مفعول واحد أَقامه مقام الفاعل،وتكون التاءُ للنفس أَي أُخِذَتْ نفسُها فَلْتةً، وكلُّ أَمر فُعِلَ على غيرِ تَلَبُّثٍ وتَمَكُّثٍ، فقد افْتُلِتَ، والاسم الفَلْتة.
وكِساءٌ فَلُوت: لا ينضم طرفاه على لابسه من صغره. وثوب فَلوت: لا ينضم طرفاه في اليد؛ وقول مُتَمِّم في أَخيه مالك:
عليه الشَّمْلةُ الفَلُوتُ
يعني التي لا تَنْضَمُّ بين المَزادتين. وفي حديث ابن عمر: أَنه شهد فتح مكة، ومعه جَمَل جَزورٌ وبُرْدة فَلُوتٌ. قال أَبو عبيد: أَراد أَنها صغيرة، لا ينضم طرفاها، فهي تُفْلِتُ من يده إِذا اشتمل بها. ابن الأَعرابي: الفَلُوتُ الثوبُ الذي لا يثبت على صاحبه، للِينه أَو خُشُونته. وفي الحديث: وهو في بُرْدةٍ له فَلْتةٍ أَي ضيقة صغيرى لا ينضم طرفاها، فهي تَفَلَّتُ من يده إِذا اشتمل بها، فسماها بالمَرَّة من الانْفلات؛ يقال: بُرْد فَلْتة وفَلُوتٌ.
وافْتَلَتَ الكلامَ واقْتَرحه إِذا ارْتَجله، وافْتَلَتَ عليه: قضَى الأَمْر دونَه.
والفَلَتان: طائر زعموا أَنه يصيد القِرَدة.
وأَفْلَتُ وفُلَيْتٌ: اسمان.

##### Türkçe

**أَفْلَتَني** şey, ve benden **تَفَلَّت** etti, ve **انْفَلَت** etti, ve falan kimse
falan kimseyi **أَفْلَتَ** etti: onu kurtardı. Ve şey **أَفْلَتَ** etti ve **تَفَلَّتَ** etti ve **انْفَلَتَ** etti, anlamı ile;
ve onu başkası **أَفْلَتَ** etti.

Ve hadiste: “Kur’ân’ı karşılıklı okuyup müzakere edin; çünkü o, develerin
bağlarından daha şiddetli **تَفَلُّت** edicidir.” **التَّفَلُّتُ**,
**الإِفْلاتُ**, **الانْفِلاتُ**: şeyden ansızın, duraksama olmaksızın
kurtulmadır; ve ondan hadistir: “Cinlerden bir **عِفْريت** dün gece
üzerime **تَفَلَّتَ** etti” yani namazımda bana ansızın ilişti. Ve hadiste:
“Bir adam şarap içti de sarhoş oldu; bunun üzerine Peygamber’e, صلى الله عليه
وسلم, götürüldü; Abbas’ın evine hizalanınca **انْفَلَتَ** etti de onun yanına
girdi; bu ona zikredildi, güldü ve dedi: ‘Onu yaptı mı?’ ve hakkında bir
şey emretmedi.” Ve ondan hadistir: “Ben sizin bel kuşaklarınızdan tutuyorum,
siz ise elimden **تَفَلَّتُونَ** ediyorsunuz” yani **تَتَفَلَّتُونَ**; hafifletme için
iki **التاء**’dan birini hazfetti.

Ve denir: Falan kimse **أَفْلَتَ** etti **بِجُرَيْعة الذَّقَن**. Helâke
yaklaşan, sonra **يُفْلِتُ** eden adam için mesel olarak vurulur; sanki ölümü
bir yudum yudum yutmuş, sonra ondan **أَفْلَتَ** etmiştir. **الإِفْلاتُ**:
**الانْفِلاتِ** anlamında olur; لازم olarak; ve واقع olarak da olabilir.
Denir: Onu helâkten **أَفْلَتُّه** ettim yani onu kurtardım; ve İbnü’s-Sikkît
inşad etti:

وأَفْلَتَني منها حِماري وجُبَّتي،
جَزى اللهُ خيراً جُبَّتي وحِماريا

Ebû Zeyd: Korkakın **إِفْلاتِ**’ına dair mesellerinden: **أَفْلَتَني جُرَيْعةَ الذَّقَنِ**;
**الجُرْعةِ**’nin **الذَّقَن**’a yakınlığı gibi yakın iken, sonra onu **أَفْلَتَ** ettiğinde.
Ebû Mansûr dedi: **أَفْلَتَني**’nin manası, yani benden **انْفَلَت** etti.

İbn Şümeyl: Denir: Bu işten senin için **فَلْتٌ** yoktur; yani ondan
**تَنْفَلِتُ** etmezsin. Ve falan kimse falan kimseden **أَفْلَتَ** etti, ve
**انْفَلَتَ** etti; ve yanımızdan **مُنْفَلِتٌ** bir deve geçti; ve
**مُفْلِتٌ** denmez. Ebû Mûsâ’dan hadiste: Resûlullah, صلى الله عليه وسلم,
dedi: “Şüphesiz Allah zalime mühlet verir; nihayet onu yakalayınca onu
**يُفْلِتْه** etmez.” Sonra okudu: “Rabbinin yakalaması da böyledir; şehirleri
zalim iken yakaladığında.” Sözü: **لم يُفْلِتْه** yani ondan **يَنْفَلتْ** etmedi;
ve **لم يُفْلِتْه**’nin manası, “onu hiç kimse **يُفْلِتْه** etmedi” yani onu hiçbir
şey kurtarmadı, olabilir. Ve **تَفَلَّتَ** etti şeye doğru ve **أَفْلَتَ** etti:
çekişti.

Ve **الفَلَتانُ**: şerre doğru **المُتَفَلِّتُ** olan; ve denildi: çok etli olan.
Ve **الفَلَتانُ**: hızlı olan; çoğulu **فِلْتانٌ**; Kırâ‘dan. Ve **فرس فَلَتانٌ**
yani çevik, yürekçe keskin; **الصَّلَتانِ** gibidir. **التهذيب**: **الفَلَتانُ**
ve **الصَّلَتان**, **التَّفَلُّتِ** ve **الانْفِلاتِ**’tandır; bu, çok şiddetli katı
olan adam için söylenir. Ve **رجل فَلَتانٌ**: çevik, yürekçe keskin. Ve **رجل فَلَتانٌ**
yani cesur; ve **امرأَة فَلَتانَةٌ**.

Ve **افْتَلَتَ** şeyi: onu süratle aldı; Kays b. Zürayh dedi:

إِذا افْتَلَتَتْ منك النَّوى ذا مَوَدَّةٍ
حَبيباً، بتَصْداعٍ من البَيْنِ ذي شَعْبِ،
أَذاقَتْكَ مُرَّ العَيْشِ، أَو مُتَّ حَسْرَةً،
كما ماتَ مَسْقِيُّ الضَّياحِ على الأَلْب

Ve bu **فَلْتةً** idi yani ansızın. Denir: O iş **فَلْتةً** idi yani ansızın;
eğer bir tedebbür ve tereddüt üzere değilse. Ve **الفَلْتة**: sağlamlaştırma
olmaksızın vuku bulan iştir. Ömer’in hadisinde: Ebû Bekir’in biatı **فَلْتةً**
idi; Allah onun şerrinden korudu. İbn Sîde dedi: Ebû Ubeyd dedi: Ansızın
demek istedi; ve öyleydi; çünkü avam onunla bekletilmedi; ancak onu,
muhacirlerden ve ensarın geneli içinden, سيدنا محمد رسول الله, صلى الله عليه وسلم,
ashabının büyükleri aceleyle üstlendiler; ancak onlardan bazısında bulunan o
uğursuzluk (kötü zan) hariç; sonra hepsi ona el çırptı; Ebû Bekir’in, رضي الله عنه,
fazilette ne bir çekişeni ne de bir ortağı olmadığını bilmeleriyle; ve onun
işinde bir nazara ve bir müşaverete ihtiyaç yoktu. Ezherî dedi: **فَلْتةً**’nin
manası ancak **البَغْتَة**’dir; dedi: Ancak işin yayılmasına karşı bir
mübâdere olarak onunla acele edildi; ta ki ona layık olmayan kimse onda
tama‘ etmesin. Ve Husayb el-Hüzelî dedi:

كانوا خَبيئةَ نَفْسي، فافْتُلِتُّهمُ،
وكلُّ زادٍ خَبيءٍ، قَصْرُه النَّفَدُ

Dedi: **افْتُلِتُّهم**: benden **فَلْتة** olarak alındılar. **زادٌ خبيءٌ**: kendisiyle
cimrilik edilen. Ve İbnü’l-Esîr, Ömer’in, رضي الله عنه, hadisini tefsirde dedi:
**الفَلْتةِ** ile **الفَجْأَة**’yi kastetti; ve bunun gibi bir biat, şerri ve fitneyi
tahrik edici olmaya layıktır; Allah Teâlâ bundan korudu ve sakındı. Dedi:
**الفَلْتةُ**, düşünce olmaksızın yapılan her şeydir; ancak işin yayılmasından
korkulduğu için onunla acele edildi. Ve denildi: **الفَلْتة** ile **الخَلْسة**’yi
kastetti; yani Sakîfe gününde imamet, nefisler onu üstlenmeye meyletti;
bundan dolayı onda çekişme çoğaldı; Ebû Bekir ona ancak ellerden çekip alma
ve kapıp aşırma ile giydirildi. Ve denildi: Buradaki **الفَلْتَةُ**, **الفَلْتة**’den
türetilmiştir: haram ayların son gecesi; onda, helâlden mi yoksa haramdan mı
diye ihtilaf ederler; böylece kan davası güden, öcün alınmasına koşar; fesat
çoğalır ve kanlar dökülür. Peygamber’in, صلى الله عليه وسلم, günlerini haram
aylara; ölüm gününü de, Arapların âdeti üzere “kabileye ancak ondan bir adam
reis olur” diye, Arapların irtidadı, ensarın itaattan duraksaması, zekâtı
menedenin men‘i ve cereyan eden şer vukuunda, **الفَلْتة**’ye benzetti. Ve
**الفَلْتة**: ayın son gecesidir. Ve **الصحاح**’ta: her ayın son gecesi; ve denildi:
**الفَلْتة**, haram aydan sonra gelen ayın son günüdür; mesela Cemâdâ’l-Âhire’nin
son günü; bu, adamın o gün öcünü görmesidir; belki onda gevşer; yarın olunca
haram ay girer de ona fırsat kaçar. Ebû’l-Heysem dedi: Cahiliyede Arapların
**الفَلْتة** denilen bir saati vardı; onda baskın yaparlardı; o, Cemâdâ’l-Âhire
günlerinin son gününün son saatidir; o saatte baskın yaparlardı; o saatte
Receb hilâli doğmuş olsa bile; çünkü güneş batmadıkça o saat, Cemâdâ’l-Âhire’nin
sonundandır. Ve inşad etti:

والخيلُ ساهِمةُ الوُجُوهِ،
كأَنما يَقْمُصْنَ مِلْحا،
صادَفْنَ مُنْصُلَ أَلَّةٍ
في فَلْتَةٍ، فَحَوَيْنَ سَرْحا

Ve denildi: **ليلةٌ فَلْتة**: ayın onunla eksildiği ve tamamlandığı gecedir; bir
kavim hilâli görür, başkaları görmez; bunlar, onlar üzerine baskın yapar;
onlar ise gafil iken; bu, ay içinde olur. Ve **فَلْتة** diye adlandırıldı; çünkü
o, bağdan sonra **المُنْفَلِتِ** olan şey gibidir. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

وغارة، بينَ اليَوْم والليلِ، فَلْتَة،
تَدارَكْتُها رَكْضاً بسِيدٍ عَمَرَّدِ

Atını kurda benzetti. Ve Kümeyt dedi:

بفَلْتةٍ، بين إِظلامٍ وإِسْفار

Çoğulu **فَلَتاتٌ**’tır; onunla cem‘u’s-selâme aşılmaz. Peygamber’in, صلى الله عليه وسلم,
meclisinin sıfatı hadîsinde: “Ve onun **فلَتاتُه**’u **تُنْثى** edilmez” yani onun
**زَلاَّتُه**’i. **الفَلَتاتُ**: **الزَّلاَّتُ**; mana: O, صلى الله عليه وسلم, meclisinde
**فَلَتاتٌ** yani **زَلاَّتٌ** yoktu ki **تُنْثى** edilsin; yani zikredilsin yahut
korunup anlatılsın; çünkü meclisi sürçmelerden ve boş sözden korunmuştu;
ancak o, güzel zikir, üstün hikmetler ve içinde fazlalık olmayan söz meclisiydi.

Ve **افْتُلِتَتْ نَفْسُه**: **فَلْتةً** olarak öldü.

İbnü’l-A‘râbî: Ansızın ölüme **الموتُ الأَبْيضُ**, ve **الجارفُ**, ve **اللافِتُ**, ve
**الفاتِلُ** denir.

Denir: Ölüm onu **لَفَته** etti, ve **فَتَله** etti, ve onu **افْتَلَتَه** etti; ve o,
kaçıp giden ölümdür. Ve **الفُوات**: o, kederin yakalamasıdır; ve o, ani
çarpılmadır. Ve **الموتُ الأَحْمر**: kılıçla öldürülmedir. Ve **الموتُ الأَسْود**:
boğulma ve nefesin tıkanmasıdır.

Ve **افْتُلِتَ** falan kimse, faili adlandırılmaksızın: yani ansızın öldü. Ve
Peygamber’in, صلى الله عليه وسلم, hadisinde: Bir adam ona geldi ve dedi: “Ey Allah’ın
Resûlü, annemin nefsi **افْتُلِتَتْ** de öldü; vasiyet etmedi; onun adına sadaka
vereyim mi?” Dedi: “Evet.” Ebû Ubeyd dedi: **افْتُلِتَتْ نفسُها**; yani ansızın öldü;
hastalanmadı ki vasiyet etsin; fakat nefsi **فَلْتةً** olarak alındı. Denir:
Onu **افْتَلَتَه** ettiğinde: onu soyup aldı. Ve falan kimse **افْتُلِتَ** edildi
şu şeyle: ona, ona hazırlanmasından önce ansızın uğratıldı. Nefsin nasbı ve
ref‘i ile rivayet edilir; nasbın manası: Allah onun nefsini **افْتَلَتها** etti;
iki mef‘ûle geçer; “onu şeyi **اخْتَلَسه** etti ve onu ona **اسْتَلَبَه** etti” dediğin
gibi; sonra fiil, faili adlandırılmaksızın bina edildi; birinci mef‘ûl zamir
olarak dönüştü, ikinci mansub kaldı; ve son **التاء**, annenin zamiridir; yani
o, kendi nefsini **افْتُلِتَتْ** etti. Ref‘ ise, bir mef‘ûle geçişli olur; onu
failin yerine ikame eder; ve **التاء** nefse aittir; yani nefsi **فَلْتةً** olarak
alındı. Ve her iş, duraksama ve bekleme olmaksızın yapılırsa, muhakkak
**افْتُلِتَ** edilmiştir; isim **الفَلْتة**’dir.

Ve **كِساءٌ فَلُوت**: küçüklüğünden dolayı, giyenin üzerinde iki ucu
birleşmeyen. Ve **ثوب فَلوت**: elde iki ucu birleşmeyen. Mütemmim’in, kardeşi
Mâlik hakkında sözü:

عليه الشَّمْلةُ الفَلُوتُ

Yani iki **المَزادتين** arasında birleşmeyen. İbn Ömer hadîsinde: Mekke’nin
fethine şahit oldu; yanında kesimlik bir deve ve **بُرْدة فَلُوتٌ** vardı. Ebû
Ubeyd dedi: Onun küçük olduğunu kastetti; iki ucu birleşmez; onunla
büründüğünde elinden **تُفْلِتُ** eder. İbnü’l-A‘râbî: **الفَلُوتُ**, yumuşaklığı yahut
sertliği sebebiyle sahibinin üzerinde durmayan elbisedir. Ve hadiste: “Ve o,
kendisine ait **بُرْدةٍ** içinde, **فَلْتةٍ** idi” yani dar, küçük; iki ucu birleşmez;
onunla büründüğünde elinden **تَفَلَّتُ** eder; onu, **الانْفلات**’tan bir kere ile
adlandırdı. Denir: **بُرْد فَلْتة** ve **فَلُوتٌ**.

Ve **افْتَلَتَ** sözü ve onu **اقْتَرحه** etti: onu irticalen söylediğinde. Ve ona
**افْتَلَتَ** etti: işi onun dışında karara bağladı.

Ve **الفَلَتان**: bir kuştur; dediler ki maymunları avlar.

Ve **أَفْلَتُ** ve **فُلَيْتٌ**: iki isimdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ل ت * * أفْلُتُ * الشيء و * تَفَلَّتَ * و * انْفلضَتُ * تخلص و * أفْلَتَهُ * غيره

##### Türkçe

* **ف ل ت** * **أفْلُتُ** şey’i ve **تَفَلَّتَ** ve **انْفلضَتُ**: kurtuldu; ve başkası onu **أفْلَتَهُ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفلتة  بالفتح:  آخر ليلة من  الشهر، وفي الصحاح: آخر ليلة من  كل شهر، أو آخر يوم من الشهر الذي بعده الشهر الحرام  كآخر يوم من جمادى الآخرة، وذلك أن يرى فيه الرجل ثأره، فربما تواني فيه، فإذا كان الغد دخل الشهر الحرام ففاته، قال أبو الهيثم: كان العرب في الجاهلية ساعة يقال لها: الفلتة يغيرون فيها، وهي آخر ساعة من آخر يوم من أيام جمادى الآخرة يغيرون تلك الساعة، وإن كان هلال رجب قد طلع تلك الساعة؛ لأن تلك الساعة من آخر جمادى الآخرة ما لم تغب الشمس وأنشد:
  والخيل ساهمة الوجو                      ه كأنما يقمصن ملحا
  صادفن منـصـل ألة                      في فلتة فحوين سرحا وقيل: ليلة فلتة: هي التي ينقص بها الشهر ويتم، فربما رأى قوم الهلال ولم يبصره الآخرون، فيغير هؤلاء على أولئك، وهم غارون، وذلك في الشهر، وسميت فلتة؛ لأنها كالشيء المنفلت بعد وثاق، وأنشد ابن الأعرابي:
  وغارة بين اليوم والليل فلتة                      تداركتها ركضا بسيد عمرد شبه فرسه بالذئب. يقال:  كان ذلك  الأمر فلتة، أي فجأة من غير تردد و  لا  تدبر  . وعبارة المصباح: أي فجأة، حتى كأنه انفلت سريعا؛ وفي الحديث  إن بيعة أبي بكر كانت فلتة وقى الله شرها  قيل: الفلتة هنا مشتقة من الفلتة، آخر ليلة من الأشهر الحرم، فيختلفون فيها أمن الحل هي أم من الحرم، فيسارع الموتور إلى درك الثأر، فيكثر الفساد، وتسفك الدماء، فشبه أيام النبي صلى الله عليه وسلم بالأشهر الحرم، ويوم موته بالفلتة في وقوع الشر من ارتداد العرب، وتوقف الأنصار عن الطاعة، ومنع من منع الزكاة، والجري على عادة العرب في أن لا يسود القبيلة إلا رجل منها. ونقل ابن سيده عن أبي عبيد: أراد: فجأة، وكانت كذلك؛ لأنها لم تنتظر بها العوام إنما ابتدرها أكابر أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم من المهاجرين وعامة الأنصار إلا تلك الطيرة التي كانت من بعضهم، ثم أصفق الكل له بمعرفتهم أن ليس لأبي بكر رضي الله عنه منازع ولا شريك في الفضل، ولم يكن يحتاج في أمره إلى نظر ولا مشاورة. وقال الأزهري: إنما معن فلتة: البغتة، قال: وإنما عوجل بها مبادرة لانتشار الأمر حتى لا يطمع فيها من ليس لها بموضع. وقال ابن الأثير: أراد بالفلتة الفجأة، ومثل هذه البيعة جديرة بأن تكون مهيجة للشر والفتنة، فعصم الله تعالى من ذلك، ووقى، قال: والفلتة: كل شيء فعل من غير روية، وإنما بودر بها خوف انتشار الأمر. وقيل: أراد بالفلتة الخلسة، أي أن الإمامة يوم السقيفة مالت الأنفس إلى توليها، ولذلك كثر فيها التشاجر، فما قلدها أبو بكر إلا انتزاعا من الأيدي، واختلاسا، كما في لسان العرب، ومثله في الفائق، والمحكم، وغيرها، ووجدت في بعض المجاميع: قال علي بن الإسراج: كان في جواري جار يتهم بالتشيع، وما بان ذلك منه في حال من الحالات إلا في هجاء امرأته، فإنه قال في تطليقها:
  ما كنت من شكلى ولا كنت من                      شكلك يا طـالـقة الـبـتـه
  غلطت في أمرك أغـلـوطة                      فأذكرتني بـيعة الـفـلـتـه

  و  أفلتني الشيء وتفلت مني  . وأفلت الشيء و  انفلت  بمعنى واحد  وأفلته غيره  : خلصه، وفي الحديث  تدارسوا القرآن فلهو أشد تفلتا من الإبل من عقلها  التفلت والانفلات والإفلات: التخلص من الشيء فجأة من غير تمكث، وفي الحديث  أن رجلا شرب خمرا فسكر فانطلق به إلى النبي صلى الله عليه وسلم، فلما حاذى دار العباس انفلت، فدخل عليه، فذكر ذلك له، فضحك، وقال: أفعلها? ولم يأمر فيه بشيء وفي حديث آخر  فأنا آخذ بحجزكم وأنتم تفلتون من يدي  أي تتفلتون، فحذفت إحدى التاءين تخفيفا. ويقال: أفلت فلان جريعة الذقن يضرب مثلا للرجل يشرف على هلكة ثم يفلت، كأنه جرع الموت جرعا ثم أفلت منه. والإفلات يكون بمعنى الانفلات لازما، وقد يكون واقعا، يقال: أفلته من الهلكة، أي خلصته، وأنشد ابن السكيت:
  وأفلتني منها حمارى وجبتـي                      جزى الله خيرا جبتي وحماريا وعن أبي زيد: من أمثالهم في إفلات الجبان،  أفلتني جريعة الذقن  إذا كان قريبا كقرب الجرعة من الذقن، ثم أفلته، قال أبو منصور: معنى أفلتني، أي انفلت مني، وقيل: معناه أفلت جريضا، قال مهلهل:
  منا على وائل وأفلتـنـا                      يوما عدى جريعة الذقن وسيأتي البحث في ذلك في ج ر ض، وعن ابن شميل: أفلت فلان من فلان، وانفلت، ومر بنا بعير منفلت ولا يقال مفلت، وفي الحديث عن أبي موسى قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:  إن الله ليملى للظالم حتى إذا أخذه لم يفلته  أي لم ينفلت منه.  وافتلت  الشيء: أخذه في سرعة، قال قيس بن ذريح:
  إذا افتلتت منك النوى ذا مودةحبيبا بتصداع من البـين ذي شـعـب
  أذاقتك مر العيش أو مت حسرةكما مات مسقى الضياح على الألب

  وافتلت  الكلام  واقترحه، إذا  ارتجله   وافتلت  فلان  على بناء المفعول  وعبارة الصحاح: على ما لم يسم فاعله، أي  مات فجأة  . وعن ابن الأعرابي: يقال للموت الفجأة، الموت الأبيض، والجارف، واللافت، والفاتل. يقال: لفته الموت، وفلته، وافتلته، وهو الموت الفوات  والفوات وهو أخذة الأسف، وهو الوحى. والموت الأحمر: القتل بالسيف، والموت الأسود: هو الغرق والشرق، وفي الحديث:  أن رجلا أتاه فقال: يا رسول الله، إن أمي افتلتت نفسها، فماتت ولم توص، أفأتصدق عنها? فقال: نعم  قال أبو عبيد: افتلتت نفسها: يعني ماتت فجأة ولم تمرض فتوصي، ولكنها أخذت نفسها فلتة. يقال: افتلته، إذا استلبه. افتلت  بأمر كذا: فوجىء به قبل أن يستعد له  هكذا في سائر النسخ، وفي أخرى: فجىء به، بغير الواو، الأول من المفاجأة، والثاني من الفجأة، ويروي بنصب النفس، ورفعها، فمعنى النصب افتلتها الله نفسها، يتعدى إلى مفعولين، كما تقول: اختلسه الشيء، واستلبه إياه، ثم بنى الفعل لما لم يسم فاعله، فتحول المفعول الأول مضمرا، وبقي الثاني منصوبا، وتكون التاء الأخيرة ضمير الأم، أي افتلتت هي نفسها، وأما الرفع فيكون متعديا إلى مفعول واحد أقامه مقام الفاعل، وتكون التاء للنفس، أي أخذت نفسها فلتة. وكل أمر فعل على غير تلبث وتمكث فقد افتلت، والاسم الفلتة، وقال حصيب الهذلي:
  كانوا خبيئة نفسي فاقتلتهـم                      وكل زاد خبىء قصره النفد

  قال: افتلتهم: أخذوا مني فلتة، زاد خبىء: يضن به.  والفلتان، محركة  : المتفلت إلى الشر، وقيل: الكنيز اللحم، والفلتان: السريع، والجمع فلتان، عن كراع. والفلتان  النشيط  ، يقال: فرس فلتان، أي نشيط حديد الفؤاد. في التهذيب: الفلتان والصلتان، من التفلت والانصلات، يقال ذلك: للرجل الشديد  الصلب  ، ورجل فلتان: نشيط حديد الفؤاد. الفلتان.  الجرىء  ، يقال رجل فلتان وامرأة فلتانة. الفلتان بن عاصم الجرمى  صحابي  الفلتان  طائر  ، زعموا أنه  يصيد القردة  ، قال أبو حاتم: هو الزمج، وهو يضرب إلى الصفرة، وربما أخذ السخلة والصغير، وكذا في حياة الحيوان وغيره.  وكساء فلوت  ، كصبور، وضبط في بعض النسخ كتنور، وهو خطأ  : لا ينضم طرفاه  على لا بسه  من صغره  ، وقيل: لخشونته أو لينه، كما قاله ابن الأعرابي، وثوب فلوت: لا ينضم طرفاه في اليد، وقول متمم في أخيه مالك: عليه الشملة الفلوت، يعنى التي لا تنضم بين المزادتين، وفي حديث ابن عمر:  أنه شهد فتح مكة ومعه جمل جزور، وبردة فلوت  قال أبو عبيد: أراد أنها صغيرة لا ينضم طرفاها، فهي تفلت من يده إذا اشتمل بها. وعن ابن الأعرابي: الفلوت: الثوب الذي لا يثبت على صاحبه للينه أو خشونته، وفي الحديث:  وهو في بردة له فلتة  أي ضيقة صغيرة لا ينضم طرفاها، فهي تفلت من يده إذا اشتمل بها  فسماها بالمرة من الانفلات  يقال: برد فلتة وفلوت، كذا في لسان العرب. أراه يتفلت إلى صحبتك، من  تفلت إليه  إذا  نازع  فيه تفلت  عليه  إذا  توثب  ، وفي الحديث:  إن عفريتا من الجن تفلت على البارحة  أي تعرض لي في صلاتي فجأة، وتقول: لا أرى لك أن تتفلت إلى هذا، ولا أن تتلفت إليه. في الأساس: فالته به مفالتة وفلاتا: فاجأه. و  الفلات المفاجأة  نقله الصاغاني وسيأتي في ف ل ط أن الفلاط بمعنى المفاجأة لغة هذيل، نقله الجوهري وغيره.  وسموا أفلت  وفليتا وفليتة،  كأحمد وزبير وسفينة  ، فمن الأول: أفلت بن ثعل بن عمرو بن سلسلة الطائي، أبو غزية وعدي أمراء الحجاز والعراق، ومن الثاني: فليت العامري عن حبرة بنت دجاجة، وآخرون، ومن الثالث فليتة بن الحسن بن سليمان بن موهوب الحسني بينبع، والأمير الشجاع فليتة بن قاسم بن محمد بن جعفر الحسنى، ابن أخي شميلة، الذي سمع على كريمة المروزية، ملك مكة بعد أبيه، وتوفي سنة 527، وشكر، ومفرج، وموسى، بنو فليتة هذا، وصفهم الذهبي بالإمارة. قلت: والشريف تاج الدين هاشم بن فليتة، ولي مكة، وكذا ولده قاسم بن هاشم، ومنهم الأمير قطب الدين عيسى ابن فليتة ولي مكة أيضا، وحفيده الأمير محمد بن مكثر بن عيسى، هو الذي أخذ عنه مكة قتادة بن إدريس بن مطاعن الحسنى جد الأمراء الموجودين الآن، كذا ذكره تاج الدين بن معية النسابة، وذكر عبد الله بن حنظلة البغدادي في تاريخه: أن قتادة أخذ مكة من يد مكثر بن عيسى سنة 597، وأبو فليتة قاسم بن المهنى الأعرج الحسيني: أمير المدينة زمن المستنصر العباسي، وأخذ مكة وتولاها ثلاثة أيام في موسم سنة 571.  وفرس فلتان، بالكسر، ويحرك، وفلت كصرد، و  فلت، بضم فتشديد مثل  قبر  ، أي  سريع  ، نقله الصاغاني هكذا، وقد تقدم النقل عن الثقات أن الفلتان، محركة:

  الفرس النشيط الحديد الفؤاد السريع، وجمعه الفلتان، بالكسر، عن كراع.  ومالك منه فلت، محركة، أي لا تنفلت منه  ، أي لا تخلص. من المجاز  فلتات المجلس: هفواته وزلاته  . وفي حديث صفة النبي صلى الله عليه وسلم  ولا تنثى فلتاته  أي زلاته، والمعنى: أنه صلى الله عليه وسلم لم يكن في مجلسه فلتات فتنثى، أي تذكر، أو تحفظ وتحكي، وقيل: هذا نفى للفلتات ونثوها، كقول ابن أحمر: النشيط الحديد الفؤاد السريع، وجمعه الفلتان، بالكسر، عن كراع.  ومالك منه فلت، محركة، أي لا تنفلت منه  ، أي لا تخلص. من المجاز  فلتات المجلس: هفواته وزلاته  . وفي حديث صفة النبي صلى الله عليه وسلم  ولا تنثى فلتاته  أي زلاته، والمعنى: أنه صلى الله عليه وسلم لم يكن في مجلسه فلتات فتنثى، أي تذكر، أو تحفظ وتحكي، وقيل: هذا نفى للفلتات ونثوها، كقول ابن أحمر:
  لا تفزع الأرنب أهوالـهـا                      ولا ترى الضب بها ينجحر لأن مجلسه كان مصونا عن السقطات واللغو، وإنما كان مجلس ذكر حسن، وحكم بالغة، وكلام لا فضول فيه.
 ومما يستدرك عليه: قولهم: افتلت عليه، إذا قضى عليه الأمر دونه، وفي المستقصى: أفلت وانحص الذنب. وأفلت بجريعة الذقن، وقد تقدم. وأفلت إلى الشيء كتفلت: نازع. والفلتة: الأمر يقع من غير إحكام وقال الكميت: بفلتة بين إظلام وإسفار والجمع فلتات، لا يتجاوز بها جمع السلامة، واللافت، والفاتل: موت الفجأة والفلاتة بالتشديد: ناحية متسعة بالمغرب. وفالته، كلافته: صادفه، عن ابن الأعرابي.

##### Türkçe

**الفلتة**  fetḥa ile: ayın son gecesi; ve **الصحاح**’ta: her ayın son gecesi; yahut haram aydan sonraki ayın son günü; Cemâdâ’l-Âhire’nin son günü gibi. Bu da şundandır ki: onda kişi kan davasını görür; belki onda gevşeklik eder; ertesi gün olunca haram ay girer de ona yetişemez. Ebû’l-Heysem dedi: Câhiliye’de Arapların **الفلتة** denilen bir saati vardı; onda baskın yaparlardı; o, Cemâdâ’l-Âhire günlerinin son gününün son saatidir; o saatte baskın yaparlardı; o saatte Receb hilâli doğmuş olsa bile; çünkü o saat, güneş batmadıkça Cemâdâ’l-Âhire’nin sonundandır. Ve inşad etti:
  Ve atlar yüzleri dalgın,
  sanki tuz çiğniyorlar;
  **ألة**’nin **منـصـل**’ine rastladılar,
  bir **فلتة**’de; derken sürüyü topladılar.

Ve denildi: **ليلة فلتة**: ayın onunla eksildiği ve tamamlandığı gecedir; bazen bir kavim hilâli görür de ötekiler onu görmez; bunlar onlara baskın yapar; onlar ise gafil iken; bu, ayda olur. Ve **فلتة** diye adlandırıldı; çünkü o, bağdan sonra salıverilmiş şey gibi, kopup giden gibidir. Ve İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
  Gün ile gece arasında bir baskın, bir **فلتة**,
  onu koşarak, **عمرد**’in efendisiyle telâfi ettim.

Atını kurtla benzetti. Denilir: şu iş **فلتة** idi; yani tereddütsüz ve tedbirsiz birdenbire. Ve **المصباح**’ın ibaresi: yani birdenbire; öyle ki sanki hızlıca kopup gitmiş. Ve hadiste: “Ebû Bekir’in biatı bir **فلتة** idi; Allah onun şerrinden korudu.” Denildi: buradaki **الفلتة** **الفلتة**’den türemiştir: haram ayların son gecesi; onda, helâl aydan mı yoksa haramdan mı olduğu hususunda ihtilâf ederler; kan davası güden, öcün yetişmesine koşar; fesat çoğalır, kanlar dökülür. Böylece Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) günlerini haram aylara, vefat gününü de **الفلتة**’ye benzetti: Arapların irtidadından, Ensâr’ın itaattan duraksamasından, zekâtı men edenin men etmesinden ve Arapların âdeti üzere kabileye ancak ondan bir adamın reis olmasından doğan şerrin vukuunda. İbn Sîde, Ebû Ubeyd’den nakletti: muradı: birdenbire; ve öyleydi; çünkü avam onunla beklemedi; ancak Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) ashabının büyükleri, muhacirlerden ve Ensâr’ın umumundan, şu bazılarınca olan o uğursuzluk dışında, ona atıldılar; sonra hepsi, Ebû Bekir’in (radıyallahu anh) fazilette çekişeni ve ortağı olmadığını bilmeleriyle ona topluca el birliği ettiler; ve onun işinde bakışa ve müşâvereye ihtiyaç yoktu. Ezherî dedi: **فلتة**’nin manası ancak **البغتة**’dir. Dedi: ancak işin yayılmasına karşı acele edildi; ta ki ona ehil olmayan kimse onda tama etmesin. İbnü’l-Esîr dedi: **الفلتة** ile muradı **الفجأة**’dir; ve böyle bir biat şer ve fitneyi tahrik edici olmaya layıktır; derken Allah Teâlâ bundan korudu ve sakındırdı. Dedi: **الفلتة**: her şey ki düşüncesizce yapılmıştır; ancak işin yayılmasından korkulduğu için ona erken davranıldı. Ve denildi: **الفلتة** ile muradı **الخلسة**’dir; yani Sakîfe gününde imamete yönelme hususunda nefisler meyletti; bunun için onda çekişme çoğaldı; Ebû Bekir onu ancak ellerden çekip alma ile ve kapıp alma ile üstlendi; **لسان العرب**’da olduğu gibi; ve benzeri **الفائق**’te, **المحكم**’de ve başkalarında. Ve bazı mecmualarda buldum: Ali b. el-İsrâc dedi: benim yanımda teşeyyu‘ ile itham edilen bir komşu vardı; hâllerin hiçbirinde ondan bu belli olmadı; ancak karısının hicvinde; zira onu boşamasında dedi ki:
  Ne ben senin benzerinden idim, ne sen
  benim benzerimden, ey kesin boşanmış;
  işinde bir **أغـلـوطة** ile yanıldım,
  derken bana **بـيعة الـفـلـتـه**’yi hatırlattın.

Ve **أفلتني** şey ve **تفلت** benden. Ve **أفلت** şey ve **انفلت** bir manadadır. Ve başkası onu **أفلته**: onu kurtardı. Ve hadiste: “Kur’ân’ı karşılıklı müzakere edin; çünkü o, bağından çözülmüş develerden daha şiddetli **تفلتا** eder.” **التفلت** ve **الانفلات** ve **الإفلات**: bir şeyden ansızın, duraksamaksızın kurtulup çıkmaktır. Ve hadiste: bir adam şarap içti de sarhoş oldu; onunla Nebî’ye (sallallahu aleyhi ve sellem) götürüldü; Abbâs’ın evine hizalanınca **انفلت** etti; onun yanına girdi; bu ona zikredildi; güldü ve dedi: “Bunu mu yapıyor?” ve onda bir şey emretmedi. Ve başka bir hadiste: “Ben sizin kuşaklarınızdan tutuyorum, siz ise elimden **تفلتون** ediyorsunuz”; yani **تتفلتون**; hafifletme için iki **التاء**’dan biri düşürüldü. Ve denilir: falan kimse **جريعة الذقن**’i **أفلت** etti; helâke yaklaşan sonra kurtulan adam için darb-ı mesel vurulur; sanki ölümü yudum yudum içti, sonra ondan kurtuldu. Ve **الإفلات**, lâzım olarak **الانفلات** manasında olur; ve vâki‘ (müteaddî) de olabilir; denilir: onu helâkten **أفلته**; yani onu kurtardım. Ve İbnü’s-Sikkît inşad etti:
  Ondan beni eşeğim ve cübbem **أفلتني**,
  Allah cübbeme ve eşeğime hayırla karşılık versin.

Ebû Zeyd’den: korkağın kurtuluşunda onların darb-ı mesellerindendir: **أفلتني جريعة الذقن**; eğer yudumun çeneye yakınlığı gibi yakın idi, sonra onu kurtardı. Ebû Mansûr dedi: **أفلتني**’nin manası: yani benden **انفلت** etti. Ve denildi: manası **أفلت جريضا**’dır. Mühelhil dedi:
  Bizden Vâil’e karşı; ve bizi bir gün
  **جريعة الذقن**’i aşan bir düşman **أفلتـنـا** etti.

Bunun araştırması **ج ر ض**’da gelecektir. Ve İbn Şümeyl’den: falan, falandan **أفلت** etti ve **انفلت** etti. Ve bize **منفلت** bir deve geçti; **مفلت** denilmez. Ve Ebû Mûsâ’dan hadiste dedi ki: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: “Allah zalime mühlet verir; nihayet onu yakalayınca onu **يفلته** etmez”; yani ondan **ينفلت** etmez. Ve **افتلت** şeyi: onu süratle aldı. Kays b. Zurayh dedi:
  Eğer **النوى** senden, sevgi sahibi bir sevgiliyi **افتلتت** ederse,
  ayrılığın baş ağrısıyla, çatallı bir yerin sahibi;
  sana hayatın acısını tattırdıysa yahut hasretle öldüysen,
  **الضياح**’ın suladığı gibi, **الألب** üzerinde ölen gibi.

Ve **افتلت** sözü ve onu **اقترحه**; eğer onu **ارتجله** ettiyse. Ve **افتلت** falan, mef‘ûl binası üzere; ve **الصحاح**’ın ibaresi: faili adlandırılmayan üzere; yani ansızın öldü. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: ansızın ölüme **الموت الأبيض** ve **الجارف** ve **اللافت** ve **الفاتل** denilir. Denilir: ölüm onu **لفته** etti, ve **فلته** etti, ve **افتلته** etti; ve o, kaçıp giden ölüm, **الفوات**; ve **الفوات**: esef yakalamasıdır; ve o, **الوحى**’dır. Ve **الموت الأحمر**: kılıçla öldürmedir. Ve **الموت الأسود**: boğulma ve boğazda kalmadır. Ve hadiste: bir adam ona geldi de dedi: “Ey Allah’ın Resûlü, annem kendisini **افتلتت** etti; öldü ve vasiyet etmedi; onun adına sadaka vereyim mi?” Dedi: “Evet.” Ebû Ubeyd dedi: **افتلتت نفسها**: yani ansızın öldü ve vasiyet edecek şekilde hastalanmadı; fakat kendisini bir **فلتة** olarak aldı. Denilir: onu **افتلته**; eğer onu kapıp aldıysa. **افتلت** şu iş ile: ona hazırlanmasından önce onunla ansızın karşılaştırıldı; bütün nüshalarda böyledir. Bir diğerinde: **فجىء به**; **الواو** olmaksızın; birincisi **المفاجأة**’dendir, ikincisi **الفجأة**’dendir. **النفس**’in nasbı ve ref‘i ile rivayet olunur. Nasbın manası: Allah ona, kendisini **افتلتها** etti; iki mef‘ûle ta‘dî eder; senin “şey onu **اختلسه** etti ve onu ondan **استلبه** etti” demen gibi. Sonra fiil, faili adlandırılmayana bina edildi; birinci mef‘ûl zamirlenmiş olarak dönüştü; ikincisi mansub kaldı; ve son **التاء** annenin zamiri olur; yani o, kendisini **افتلتت** etti. Ref‘e gelince: bir mef‘ûle ta‘dî eden olur; onu fail makamına ikame etti; ve **التاء** nefse olur; yani kendisini bir **فلتة** olarak aldı. Ve her iş ki beklemeden ve duraksamadan yapılmıştır, muhakkak **افتلت** edilmiştir; isim **الفلتة**’dir. Ve Husayb el-Hüzelî dedi:
  Onlar nefsimin gizli hazinesi idiler; derken onları **اقتلتهـم**,
  ve her gizli azık, onu tüketiş kısaltır.

Dedi: **افتلتهم**: benden bir **فلتة** aldılar; **زاد خبىء**: onu esirger, onunla cimrilik eder.

**الفلتان** (harekeli): şerre doğru **المتفلت**; ve denildi ki: etçe gömülü (yağlı) olan; ve **الفلتان**: hızlı olan; çoğulu **فلتان**; **كراع**’dan.

**الفلتان**: çevik; denir ki: **فرس فلتان**; yani çevik, yürekçe keskin.

**التهذيب**’de: **الفلتان** ve **الصلتان**, **التفلت** ve **الانصلات**’tandır; bu, şiddetli, katı olan adam için söylenir; ve **رجل فلتان**: çevik, yürekçe keskin.

**الفلتان**: cüretkâr; denir ki: **رجل فلتان** ve **امرأة فلتانة**.

**الفلتان بن عاصم الجرمى**: sahâbî.

**الفلتان**: bir kuş; onun **يصيد القردة** olduğunu iddia ettiler. Ebû Hâtim dedi: o **الزمج**’dir; sarılığa çalar; bazen oğlağı ve küçüğü alır; **حياة الحيوان** ve başkasında da böyledir.

Ve **كساء فلوت**; **صبور** gibi; bazı nüshalarda **تنور** gibi ضبط edilmiştir; o hatadır: küçüklüğünden dolayı giyen üzerinde iki ucu birleşmez; ve denildi ki: kabalığından yahut yumuşaklığından dolayı; İbnü’l-A‘râbî’nin dediği gibi. Ve **ثوب فلوت**: elde iki ucu birleşmez. Ve Mütemmim’in kardeşi Mâlik hakkında sözü: “Üzerinde **الشملة الفلوت** vardır”; yani iki **المزادتين** arasında birleşmeyen. İbn Ömer hadîsinde: Mekke’nin fethine şahit oldu; yanında kesimlik bir deve ve **بردة فلوت** vardı. Ebû Ubeyd dedi: onun küçük olduğunu, iki ucunun birleşmediğini kastetti; o, onunla büründüğünde elinden sıyrılır. İbnü’l-A‘râbî’den: **الفلوت**: yumuşaklığı yahut kabalığı sebebiyle sahibinin üzerinde durmayan elbise. Hadîste: “O, kendisine ait bir **بردة** içinde **فلتة** idi”; yani dar, küçük; iki ucu birleşmez; onunla büründüğünde elinden sıyrılır; onu **الانفلات**’tan bir kerelik (isim) ile adlandırdı. Denir ki: **برد فلتة** ve **فلوت**; **لسان العرب**’da böyledir.

Onun, senin arkadaşlığına doğru sıyrılıp gittiğini görüyorum; **تفلت إليه**: onda **نازع** ettiğinde; **تفلت عليه**: **توثب** ettiğinde. Hadîste: “Cinlerden bir **عفريت** dün gece **تفلت على**”; yani namazımda ansızın bana ilişti. Ve dersin ki: bununla sana, buna doğru **تتفلت** etmeni de, ona doğru **تتلفت** etmeni de uygun görmüyorum.

**الأساس**’ta: **فالته** ona **مفالتة** ve **فلاتا** ile: onu ansızın yakaladı. Ve **الفلات**: ansızın yakalama; bunu Sâgânî nakletti. Ve **ف ل ط**’ta, **الفلاط**’ın ansızın yakalama mânasında Hüzeyl dili olduğunu; bunu Cevherî ve başkaları nakletti; gelecektir.

Ve **أفلت** ve **فليتا** ve **فليتة** diye adlandırdılar; **أحمد** ve **زبير** ve **سفينة** gibi. Birinciden: **أفلت بن ثعل بن عمرو بن سلسلة الطائي**; Ebû Gaziyye ve Adî: Hicaz ve Irak emirleri. İkinciden: **فليت العامري**; **حبرة بنت دجاجة**’dan; ve başkaları. Üçünciden: **فليتة بن الحسن بن سليمان بن موهوب الحسني** Yenbu‘da; ve cesur emir **فليتة بن قاسم بن محمد بن جعفر الحسنى**; Şümeyle’nin kardeşinin oğlu; **كريمة المروزية**’den semâ‘ eden; babasından sonra Mekke’ye melik oldu; 527 yılında vefat etti. Ve Şükr ve Müferric ve Mûsâ: bu **فليتة**’nin oğullarıdır; Zehebî onları emirlikle vasfetti. Dedim: ve şerif Tâcüddîn Hâşim b. **فليتة**, Mekke’yi üstlendi; onun oğlu Kâsım b. Hâşim de öyle. Onlardan emir Kutbüddîn Îsâ b. **فليتة** de Mekke’yi üstlendi; ve torunu emir Muhammed b. Mükser b. Îsâ: Mekke’yi ondan alan, şimdi mevcut emirlerin ceddi olan **قتادة بن إدريس بن مطاعن الحسنى** odur; bunu nesep âlimi Tâcüddîn b. Mu‘iyye zikretti. Ve Abdullah b. Hanzala el-Bağdâdî tarihinde zikretti: **قتادة**’nın Mekke’yi Mükser b. Îsâ’nın elinden 597 yılında aldığı. Ve Ebû **فليتة** Kâsım b. el-Mühenna el-A‘rac el-Hüseynî: Abbâsî el-Müstansır zamanında Medine emiri; 571 yılı mevsiminde Mekke’yi aldı ve onu üç gün üstlendi.

Ve **فرس فلتان**; kesre ile; harekelenir de. Ve **فلت** **صرد** gibi; ve **فلت** (fâ’nın zammı, tâ’nın teşdîdi ile) **قبر** gibi; yani hızlı; Sâgânî bunu böyle nakletti. Daha önce güvenilirlerden nakil geçti ki **الفلتان** (harekeli):

Çevik, yürekçe keskin, hızlı at; çoğulu **الفلتان** (kesre ile); **كراع**’dan. Ve ondan bir **فلت** (harekeli) senin için vardır; yani ondan **تنفلت** etmez; yani kurtulmaz.

Mecazdan: **فلتات المجلس**: onun sürçmeleri ve hataları. Nebî صلى الله عليه وسلم’in sıfatı hadîsinde: “Ve onun **فلتاته** **تنثى** edilmez”; yani hataları. Mânâ: o صلى الله عليه وسلم’in meclisinde **فلتات** yoktu ki **تنثى** edilsin; yani anılsın; yahut korunup anlatılsın. Ve denildi ki: bu, **الفلتات**’ın ve onların **نثو** edilmesinin nefyidir; İbn Ahmer’in sözü gibi:

لا تفزع الأرنب أهوالـهـا                      ولا ترى الضب بها ينجحر

Çünkü onun meclisi düşüklüklerden ve boş sözden korunmuştu; ancak o, güzel zikir meclisi, beliğ hikmet, ve içinde fazlalık bulunmayan söz idi.

Ve ona ek olarak istidrâk edilenlerdendir: onların “**افتلت عليه**” sözleri; eğer onun dışında, ona karşı işi hükme bağladıysa. Ve **المستقصى**’da: **أفلت** ve günah sıyrılıp çıktı. Ve **أفلت بجريعة الذقن**; daha önce geçti. Ve **أفلت إلى الشيء** **كتفلت**: çekişti. Ve **الفلتة**: sağlamlaştırma olmaksızın vuku bulan iş. Kümeyt dedi: “**بفلتة بين إظلام وإسفار**”. Çoğulu **فلتات**; bununla sağlam çoğulu aşmaz. Ve **اللافت** ve **الفاتل**: ansızın ölüm. Ve **الفلاتة** (teşdîd ile): Mağrib’de geniş bir taraf. Ve **فالته**; **كلافته** gibi: ona rastladı; İbnü’l-A‘râbî’den.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَلَتَ
1 فَلَتَ ذ , intrans. and trans., syn. with أَفْلَتَ, q. v. (Msb.) See also 8.

فالتهُ بِهِ
3 فالتهُ بِهِ ذ , (A, TA,) inf. n. مُفَالَتَةٌ (A, O, TA) and فِلَاتٌ, (O, K, TA,) He came upon him suddenly, at unawares, or unexpectedly, with it. (A, O, * K, * TA.)

افلت
4 افلت ذ , (T, S, O, Msb, TA,) inf. n. اـِفْلَاتٌ; (T, Msb, TA;) and ↓ انفلت; (T, S, O, TA;) and ↓ تفلّت; (S, O, TA;) and ↓ فَلَتَ, aor. فَلِتَ , inf. n. فَلْتٌ; (Msb;) signify the same; (T, S, O, Msb, TA;) i. e. He, or it, (a bird, &c., Msb, or a thing, S, O,) escaped; got away; or became, or got, loose, clear, quit, free, or at liberty; (O, Msb, TA;) [or did so] suddenly: (TA:) or اـِفْلَاتٌ and ↓ اِنْفِلَاتٌ and ↓ تَفَلُّتٌ signify a thing's going forth suddenly: (Mgh:) or ↓ انفلت signifies he, or it, went forth quickly: (Msb:) and one says أَفْلَتَنِى, (M, K,) for افلت مِنِّى [he escaped, &c., from me]; (Sgh, TA in art. جرع;) and منّى ↓ تفلّت, and ↓ انفلت; (M, K;) all signifying the same. (TA.) [See exs. voce جُرْعَةٌ; and another ex. in art. حص, conj. 7.] ― -b2- See also 5. -A2- افلتهُ; (T, S, M, O, Msb, K;) and ↓ 2, aor. فَلِتَ , inf. n. فَلْتٌ; both verbs being trans. as well as intrans.; (Msb;) He made him, or it, [and he suffered him, or it,] (namely, a man, M, or a bird, &c., Msb,) to escape, or get away, or to become, or get, loose, clear, quit, free, or at liberty; he set him, or it, loose, free, or at liberty; (T, M, O, Msb, TA;) he saved him, or freed him, from destruction. (T, TA.) [See, again, حُرْعَةٌ.]

5 تَفَلَّتَ see 4, in three places. ― -b2- تفلّت عَلَيْنَا, (Mgh,) or عَلَيْهِ, (O, K, TA,) He seized, (Mgh, O, K, TA,) or came suddenly, (TA,) upon us, (Mgh,) or upon him. (O, K, TA.) Hence, in a trad. of Umm-Hلni, فَتَفَلَّتَ عَلَيْهِمَا لِيَقْتُلَهُمَا [And he seized upon them both to slay them]. (Mgh.) ― -b3- And تفلّت اـِلَيْهِ He was desirous of it, or he longed for it; (M, O, K, TA;) as also ↓ أَفْلَتَ; namely, a thing. (M, TA.) Hence the saying, أَرَاهُ يَتَفَلَّتُ اـِلَى صُحْبَتِكَ [I see him to be desirous of thy companionship]. (TA.) And one says, لَا أَرَىلَكَ أَنْ تَتَفَلَّتَ اـِلَى هّذَا وَلَا أَنْ تَتَفلَّتَ عَنْهُ [I am not of opinion that thou shouldst be desirous of this, nor that thou shouldst be averse from it]. (TA.)

7 اـِنْفَلَتَ see 4, in four places.

افتلتهُ
8 افتلتهُ ذ He took it quickly, or hastily; namely, a thing: (M, TA:) or he seized it, or carried it off, by force; or took it hastily and openly; or snatched it at unawares. (As, O.) And it is doubly trans.: you say, اِفْتَلَتَهَا اللّٰهُ نَفْسَهَا [God took away from her suddenly her soul]: and hence, اُفْتُلِتَتْ نَفْسَهَا [lit. She had her soul taken away from her suddenly]; (O, TA;) a phrase occurring in a trad., (T, O, TA,) meaning she died suddenly, without disease: (T, TA:) you say, اُفْتُلِتَ نَفْسَهُ, meaning He died suddenly; (M, TA;) and اُفْتُلِتَ نَفْسُهُ; (S, TA;) with the نفس in the accus. case and in the nom. case; (TA;) and اُفْتُلِتَ alone; meaning he died suddenly. (S4, O, K, TA.) [See also اُفْتُئِتَ, in art. فأت; and اُفْتِيتَ in the same.] And اِفْتَلَتَهُ المَوْتُ; and ↓ فَلَتَهُ; as also لَفَتَهُ; Death took him away suddenly. (IAar, T, TA.) ― -b2- And اُفْتُلِتَ بِأمْرِ كَذَا He was taken suddenly by such a thing, before his preparing for it. (O, K, TA: omitted in the CK.) ― -b3- And اُفْتُِلتَ عَلَيْهِ The affair was decided against him exclusively of him [i. e. without his having any part in the decision]. (TA.) [See also 8 in art. فوت.] ― -b4- اُفْتُلِتَ also signifies It (any affair) was done without pausing. (T, TA.) ― -b5- And one says, اِفْتَلَتَ الكَلَامَ, meaning He extemporized the speech; spoke it without consideration, or thought, or preparation, or without pausing, or hesitating. (S, M, O, K.)

فَلَتٌ
فَلَتٌ ذ Escape: one says, لَيْسَ لَكَ مِنْ هٰذَا الأَمْرِ فَلَتٌ There is no escape for thee from this affair, or event, or case. (En-Nadr, T, K, * TA. *)

فُلَتٌ
فُلَتٌ ذ and فُلَّتٌ: see فَلَتَانٌ.

فَلْتَةٌ
فَلْتَةٌ ذ A sudden, or an unexpected, event; or a thing that comes upon one suddenly, or at unawares: and anything done without consideration: (IAth, L, TA:) and an affair, or event, that happens without its being soundly, thoroughly, or well, performed or effected: pl. فَلَتَاتٌ: it has no broken pl.: (M, TA:) and فَلَتَاتٌ signifies slips, or faults, of an assembly, or a company of men sitting together. (T, O, K, TA.) One says, مَاتَ فَلْتَةٌ [He died suddenly]. (M.) And كَانَ ذٰلِكَ فَلْتَةً That (meaning an affair, or event, S, O) was sudden, or unexpected; (S, M, O, Msb, K, TA;) without premeditation, (S, O, Msb, K, TA,) and without a wavering in opinion: (S, O, K, TA:) or, as some say, it was [like] a thing hastily and forcibly seized, or snatched: (L, TA:) and, accord. to some, it is derived from فَلْتَةٌ in the sense next following. (O, * TA.) ― -b2- The last night of any of the sacred months, of which night people differ as to whether it be lawful to war therein or not, wherefore the avenger of blood hastens to obtain retaliation. (O, TA:) or the last night of the month; (S, M, O, K, TA;) i. e., of any month: (S, O, K, TA:) or the last day of a month after which is a sacred month; (S, M, O, K, TA;) as the last of Jumلda-l-ءkhireh; because a man might see therein him on whom he would take his blood-revenge, and if he delayed to do so, and the next day arrived, the sacred month commenced, and the opportunity escaped him: (M, TA:) or an hour observed by the Arabs in the Time of Ignorance; namely, the last hour of the last day of Jumلda-l-ءkhireh: they made hostile attacks, or incursions, during this hour, even when the new moon of Rejeb had risen: Rejeb not commencing until sunset: (AHeyth, T, TA:) or لَيْلَةُ فَلْتَةٍ (or accord. to MF لَيْلَةُ الفَلْتَةِ, TA,) the night by [the deducting of] which the month becomes deficient, and by [the addition of] which it becomes complete; for sometimes some persons see the new moon when others do not see it, and these latter make a hostile attack, or incursion, upon the others; and it is thus called because it is like a thing that has been let loose after having been bound. (M, TA.) -A2- See also فَلُوتٌ.

فُلَتَةٌ
فُلَتَةٌ ذ : see the next paragraph.

فِلْتَانٌ
فِلْتَانٌ ذ : see the next paragraph.

فَلَتَانٌ
فَلَتَانٌ ذ i. q. تَفَلُّتٌ: (M:) [or] it is from التَّفَلُّتُ, (T,) like صَلَتَانٌ (T, S) from الاِنْصِلَاتُ: (T:) an epithet signifying Brisk, lively, or sprightly, (Lth, T, S, O, K,) and sharp of spirit; (Lth, T, S, O;) applied to a man, (Lth, T,) or to a horse, (S, O,) as also ↓ فُلَتٌ and ↓ فُلَّتٌ and ↓ فِلْتَانٌ, (O,) the last of which is said by Kr to be pl. of فَلَتَانٌ signifying swift, fleet, or quick; (M;) or all are applied in this latter sense to a horse: (K:) and ↓ فُلَتَةٌ كُلَتَةٌ, applied to a horse, that leaps, springs, or bounds, with his whole body and limbs. (K in art. كلت.) Also, i. e. فَلَتَانٌ, Strong, sturdy, hard, or hardy; (T, O, K; *) applied to a man. (T, O.) And Bold, or daring; (T, O, K;) applied to a man: (T:) and so فَلَتَانَةٌ applied to a woman. (T, O.) And Desirous of evil, or mischief. (M, TA.) And, some say, Fleshy; having much flesh. (M.) -A2- Also A certain bird, (M, K, TA,) of which they assert that it preys upon birds, (M,) or that preys upon apes, or monkeys, (K, TA,) said by AHلt to be the زُمَّج, (TA,) which, accord. to him, is the male eagle: (TA in art. زمج:) it is of a colour inclining to yellow; and sometimes it seizes the lamb, or kid, and the young child: thus in the “ Hayلt el- Hayawلn ” &c. (TA.)

فَلُوتٌ
فَلُوتٌ ذ A garment of which the two edges cannot be drawn together, by reason of its smallness; (A'Obeyd, T, S, O, K:) of which the two edges cannot be drawn together in the hand, (M, L,) so that they escape from the hand of the wearer when he wraps himself in the garment: (L:) applied as an epithet to a بُرْدَة, as also ↓ فَلْتَةٌ: (O, L:) or فَلُوتٌ signifies a garment that does not remain fixedly upon its wearer, by reason of its roughness or coarseness, or its smoothness or softness. (IAar, O.)

مُنْفَلِتٌ
مُنْفَلِتٌ ذ , for which one should not say مُفْلِتٌ, as an epithet applied to a camel, That has got loose (ISh, T.)

##### Türkçe

**فَلَتَ**
1 **فَلَتَ** ذ, geçişsiz ve geçişli, **أَفْلَتَ** ile eşanlamlıdır, bk. (Msb.) 8’e de bak.

**فالتهُ بِهِ**
3 **فالتهُ بِهِ** ذ, (A, TA,) mastarı **مُفَالَتَةٌ** (A, O, TA) ve **فِلَاتٌ**, (O, K, TA,) Onun üzerine onunla ansızın, habersizce yahut beklenmedik bir şekilde geldi. (A, O, * K, * TA.)

**افلت**
4 **افلت** ذ, (T, S, O, Msb, TA,) mastarı **اـِفْلَاتٌ**; (T, Msb, TA;) ve ↓ **انفلت**; (T, S, O, TA;) ve ↓ **تفلّت**; (S, O, TA;) ve ↓ **فَلَتَ**, muzârîsi **فَلِتَ**, mastarı **فَلْتٌ**; (Msb;) aynı manaya gelir; (T, S, O, Msb, TA;) yani o, yahut o (bir kuş vb., Msb, yahut bir şey, S, O) kaçtı; sıyrıldı; yahut gevşek, açık, kurtulmuş, serbest, yahut hür oldu yahut oldu; (O, Msb, TA;) [yahut bunu yaptı] ansızın: (TA:) yahut **اـِفْلَاتٌ** ve ↓ **اِنْفِلَاتٌ** ve ↓ **تَفَلُّتٌ** bir şeyin ansızın dışarı çıkmasını ifade eder: (Mgh:) yahut ↓ **انفلت** o, yahut o, hızlıca dışarı çıktı demektir: (Msb:) ve **أَفْلَتَنِى**, (M, K,) **افلت مِنِّى** [benden kaçtı vb.] yerine söylenir; (Sgh, TA in art. جرع;) ve منّى ↓ **تفلّت**, ve ↓ **انفلت**; (M, K;) hepsi aynı manaya gelir. (TA.) [Bk. **جُرْعَةٌ** maddesinde örnekler; ve art. حص, bab 7’de başka bir örnek.] ― -b2- 5’e de bak. -A2- **افلتهُ**; (T, S, M, O, Msb, K;) ve ↓ 2, muzârîsi **فَلِتَ**, mastarı **فَلْتٌ**; her iki fiil de geçişli olduğu gibi geçişsizdir; (Msb;) Onu, yahut onu (yani bir adamı, M, yahut bir kuşu vb., Msb) kaçırdı, yahut sıyrılmasına sebep oldu, yahut gevşek, açık, kurtulmuş, serbest, yahut hür olmasına sebep oldu [ve onu, yahut onu buna bıraktı]; onu, yahut onu salıverdi, serbest bıraktı, yahut hür bıraktı; (T, M, O, Msb, TA;) onu helakten kurtardı, yahut helakten azat etti. (T, TA.) [Yine, **حُرْعَةٌ**’ye bak.]

5 **تَفَلَّتَ**: 4’e bak, üç yerde. ― -b2- **تفلّت عَلَيْنَا**, (Mgh,) yahut **عَلَيْهِ**, (O, K, TA,) Bizi (Mgh,) yahut onu ansızın bastı; (TA,) (Mgh, O, K, TA,) yahut yakaladı. Bundan dolayı, Ümm-Hلni rivayetinde: **فَتَفَلَّتَ عَلَيْهِمَا لِيَقْتُلَهُمَا** [Böylece ikisini öldürmek için üzerlerine çullandı]. (Mgh.) ― -b3- Ve **تفلّت اـِلَيْهِ**: Ona istekli oldu, yahut onu arzuladı; (M, O, K, TA;) aynı şekilde ↓ **أَفْلَتَ**; yani bir şey. (M, TA.) Bundan dolayı şu söz: **أَرَاهُ يَتَفَلَّتُ اـِلَى صُحْبَتِكَ** [Onu, senin arkadaşlığına istekli görüyorum]. (TA.) Ve şöyle denir: **لَا أَرَىلَكَ أَنْ تَتَفَلَّتَ اـِلَى هّذَا وَلَا أَنْ تَتَفلَّتَ عَنْهُ** [Senin bununla isteklenmeni de, ondan kaçınmanı da uygun görmüyorum]. (TA.)

7 **اـِنْفَلَتَ**: 4’e bak, dört yerde.

**افتلتهُ**
8 **افتلتهُ** ذ Onu çabucak yahut aceleyle aldı; yani bir şeyi: (M, TA:) yahut onu zorla yakaladı yahut götürdü; yahut onu aceleyle ve açıkça aldı; yahut onu habersizce kaptı. (As, O.) Ve iki mef’ûle geçişlidir: **اِفْتَلَتَهَا اللّٰهُ نَفْسَهَا** [Allah onun canını ansızın aldı] dersin: ve bundan dolayı **اُفْتُلِتَتْ نَفْسَهَا** [lafzen: Onun canı ondan ansızın alındı]; (O, TA;) bir hadiste geçen bir ibaredir, (T, O, TA,) manası: hastalıksız ansızın öldü: (T, TA:) **اُفْتُلِتَ نَفْسَهُ** dersin, manası: ansızın öldü; (M, TA;) ve **اُفْتُلِتَ نَفْسُهُ**; (S, TA;) **نفس**’in mansup hâliyle de merfû hâliyle de; (TA;) ve yalnız **اُفْتُلِتَ**; manası: ansızın öldü. (S4, O, K, TA.) [Ayrıca art. فأت’te **اُفْتُئِتَ**’e; ve aynı yerde **اُفْتِيتَ**’e de bak.] Ve **اِفْتَلَتَهُ المَوْتُ**; ve ↓ **فَلَتَهُ**; aynı şekilde **لَفَتَهُ**; Ölüm onu ansızın alıp götürdü. (IAar, T, TA.) ― -b2- Ve **اُفْتُلِتَ بِأمْرِ كَذَا**: Ona, ona hazırlanmasından önce, böyle bir şey ansızın geldi. (O, K, TA: CK’da düşürülmüştür.) ― -b3- Ve **اُفْتُِلتَ عَلَيْهِ**: İş, onun dışında, ona karşı karara bağlandı [yani kararda onun hiçbir payı olmaksızın]. (TA.) [Art. فوت’ta 8’e de bak.] ― -b4- **اُفْتُلِتَ** ayrıca: O (herhangi bir iş) duraksamadan yapıldı, manasına gelir. (T, TA.) ― -b5- Ve şöyle denir: **اِفْتَلَتَ الكَلَامَ**, manası: Sözü irticalen söyledi; onu düşünmeksizin, yahut fikir ve hazırlık olmaksızın, yahut duraksamadan, yahut tereddüt etmeden söyledi. (S, M, O, K.)

**فَلَتٌ**
**فَلَتٌ** ذ Kaçış: şöyle denir: **لَيْسَ لَكَ مِنْ هٰذَا الأَمْرِ فَلَتٌ** Bu işten, yahut olaydan, yahut durumdan senin için kaçış yoktur. (En-Nadr, T, K, * TA. *)

**فُلَتٌ**
**فُلَتٌ** ذ ve **فُلَّتٌ**: **فَلَتَانٌ**’a bak.

**فَلْتَةٌ**
**فَلْتَةٌ** ذ Ansızın olan yahut beklenmedik bir olay; yahut insanın üzerine ansızın yahut habersizce gelen bir şey: ve düşünmeksizin yapılan herhangi bir şey: (IAth, L, TA:) ve sağlamca, iyice, yahut güzelce yapılmaksızın yahut gerçekleştirilmeden vuku bulan bir iş yahut olay: çoğulu **فَلَتَاتٌ**: kırık çoğulu yoktur: (M, TA:) ve **فَلَتَاتٌ** bir meclisin yahut birlikte oturan bir topluluğun sürçmeleri yahut kusurları demektir. (T, O, K, TA.) Şöyle denir: **مَاتَ فَلْتَةٌ** [Ansızın öldü]. (M.) Ve **كَانَ ذٰلِكَ فَلْتَةً** Şu (yani bir iş yahut olay, S, O) ansızın yahut beklenmedik idi; (S, M, O, Msb, K, TA;) önceden tasarlama olmaksızın, (S, O, Msb, K, TA,) ve görüşte bir tereddüt olmaksızın: (S, O, K, TA:) yahut bazılarına göre, o, aceleyle ve zorla yakalanmış yahut kapılmış bir şey [gibi] idi: (L, TA:) ve bazılarına göre, bir sonraki manadaki **فَلْتَةٌ**’den türetilmiştir. (O, * TA.) ― -b2- Haram aylardan herhangi birinin son gecesi; o gece hakkında, onda savaşmanın helal olup olmadığı hususunda insanlar ihtilaf eder; bu yüzden kan davası güden kimse kısası elde etmeye acele eder. (O, TA:) yahut ayın son gecesi; (S, M, O, K, TA;) yani herhangi bir ayın: (S, O, K, TA:) yahut ardından haram ay gelen bir ayın son günü; (S, M, O, K, TA;) mesela Cumلda-l-ءkhireh’in sonu; çünkü bir adam, kanını alacağı kimseyi onda görebilirdi; eğer bunu yapmayı geciktirse ve ertesi gün gelse, haram ay başlar ve fırsat ondan kaçar: (M, TA:) yahut Cahiliye devrinde Arapların gözettiği bir saat; yani Cumلda-l-ءkhireh’in son gününün son saati: bu saatte, Receb’in hilali doğmuş olsa bile, baskınlar yahut akınlar yaparlardı: Receb, güneş batıncaya kadar başlamazdı: (AHeyth, T, TA:) yahut **لَيْلَةُ فَلْتَةٍ** (yahut MF’ye göre **لَيْلَةُ الفَلْتَةِ**, TA,) ayın eksik olduğu (ondan düşürülmesiyle) ve tamam olduğu (ona eklenmesiyle) gecedir; çünkü bazen bazı kimseler hilali görürken başkaları görmez; bu sonrakiler ötekilere baskın yahut akın yaparlar; ve bu, bağlandıktan sonra salıverilmiş bir şeye benzediği için böyle adlandırılmıştır. (M, TA.) -A2- **فَلُوتٌ**’a da bak.

**فُلَتَةٌ**
**فُلَتَةٌ** ذ: bir sonraki paragrafa bak.

**فِلْتَانٌ**
**فِلْتَانٌ** ذ: bir sonraki paragrafa bak.

**فَلَتَانٌ**
**فَلَتَانٌ** ذ **تَفَلُّتٌ** ile aynı manadadır: (M:) [yahut] **التَّفَلُّتُ**’tendir, (T,) tıpkı **صَلَتَانٌ**’ın (T, S) **الاِنْصِلَاتُ**’tan olması gibi: (T:) Çevik, canlı yahut atik, (Lth, T, S, O, K,) ve ruhça keskin manasında bir sıfattır; (Lth, T, S, O;) bir adama, (Lth, T,) yahut bir ata, (S, O,) uygulanır; aynı şekilde ↓ **فُلَتٌ** ve ↓ **فُلَّتٌ** ve ↓ **فِلْتَانٌ**, (O,) bunun sonuncusunun, Kr tarafından, hızlı, süratli yahut çabuk manasında **فَلَتَانٌ**’ın çoğulu olduğu söylenir; (M;) yahut hepsi bu son manada bir ata uygulanır: (K:) ve ↓ **فُلَتَةٌ كُلَتَةٌ**, bir ata uygulanır; bütün bedeni ve uzuvlarıyla sıçrayan, atlayan yahut zıplayan. (K in art. كلت.) Yine, yani **فَلَتَانٌ**, Güçlü, sağlam, sert yahut dayanıklı; (T, O, K; *) bir adama uygulanır. (T, O.) Ve cesur yahut atılgan; (T, O, K;) bir adama uygulanır: (T:) ve aynı şekilde **فَلَتَانَةٌ** bir kadına uygulanır. (T, O.) Ve kötülüğe yahut fesada istekli. (M, TA.) Ve bazıları der ki: Etli; eti çok olan. (M.) -A2- Yine belirli bir kuş; (M, K, TA,) onun kuşlara avlandığını iddia ederler, (M,) yahut maymunlara avlanan, (K, TA,) AHلt tarafından **زُمَّج** olduğu söylenmiştir, (TA,) ki ona göre bu, erkek kartaldır: (TA in art. زمج:) sarıya meyleden bir renktedir; ve bazen kuzuyu yahut oğlağı ve küçük çocuğu kapar: “Hayلt el- Hayawلn” vb.’de böyledir. (TA.)

**فَلُوتٌ**
**فَلُوتٌ** ذ Küçüklüğü sebebiyle iki ucu birbirine çekilip birleştirilemeyen bir elbise; (A'Obeyd, T, S, O, K:) iki ucu elde birbirine çekilip birleştirilemeyen, (M, L,) böylece giyenin elbiseye bürünmesi sırasında uçları elinden kaçan: (L:) bir **بُرْدَة**’ye sıfat olarak kullanılır; aynı şekilde ↓ **فَلْتَةٌ**: (O, L:) yahut **فَلُوتٌ**, pürüzlülüğü yahut kabalığı sebebiyle, yahut kayganlığı yahut yumuşaklığı sebebiyle, giyenin üzerinde sabit durmayan bir elbise demektir. (IAar, O.)

**مُنْفَلِتٌ**
**مُنْفَلِتٌ** ذ, ki bunun için **مُفْلِتٌ** denmemelidir, deveye sıfat olarak: Gevşeyip çözülmüş olan. (ISh, T.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَلَتَ
فَلَتَ I ( n. ac. فَلْت 1 ),
a.  Loosed, unbound, set free, let go; freed, liberated.

b.  Escaped, got away.

فَاْلَتَ
فَاْلَتَ III ,
a.  Surprised, took unawares.

أَفْلَتَ
أَفْلَتَ IV ,
a.  see I (a) , ( b ) & V ( b ).

تَفَلَّتَ
تَفَلَّتَ V ,
a.  see I (b) .

b.  [ Min ], Escaped from.

c.  [ Ila ], Aspired to, longed for.

d.  [ 'Ala ], Rushed, burst upon.

اِنْفَلَتَ
اِنْفَلَتَ VII ,
a.  see I (b) :

اِفْتَلَتَ
اِفْتَلَتَ VIII ,
a.  Seized, took away.

b.  Extemporized, improvised ( speech ).

c.  [ pass. ], Died.

d.  [ pass. ] [ Bi ], Was surprised by.

e.  [ pass. ] [ 'Ala ], Was decided against.

فَلْتَة
فَلْتَة 1t , ( pl. فَلَتَات ),
a.  Surprised.

b.  Last night of the lunar month.

فَلَت
فَلَت 4 ,
a.  Escape; flight.

فُلَت
فُلَت 9 ,
a.  see 36 (a) .

فَاْلِت
فَاْلِت 21 ,
a.  Free; loose; escaped.

b.  [ coll. ], Improper, coarse ( word ).

فِلْتَاْن
فِلْتَاْن 34 ,
a.  see 36 (a) .

فَلَتَاْن
فَلَتَاْن 36 ,
a.  Swift, fleet; spirited ( horse ).

b.  Strong; bold, daring.

c.  A certain bird of prey.

فَلَتَات
فَلَتَات
a.  Slips, blunders.

فَلْتَةً
فَلْتَةً
a.  Suddenly, unexpectedly.

##### Türkçe

فَلَتَ
فَلَتَ I ( mastar-ı aslî: **فَلْت** 1 ),
a.  Çözdü, bağını çözdü, serbest bıraktı, salıverdi; azat etti, özgürleştirdi.

b.  Kaçtı, sıvıştı.

فَاْلَتَ
فَاْلَتَ III ,
a.  Şaşırttı, gafil avladı.

أَفْلَتَ
أَفْلَتَ IV ,
a.  I (a), (b) ve V (b)’ye bak.

تَفَلَّتَ
تَفَلَّتَ V ,
a.  I (b)’ye bak.

b.  [ Min ], -den kaçtı.

c.  [ Ila ], -e özendi, -i arzuladı.

d.  [ 'Ala ], -in üzerine atıldı, -in üzerine ansızın hücum etti.

اِنْفَلَتَ
اِنْفَلَتَ VII ,
a.  I (b)’ye bak:

اِفْتَلَتَ
اِفْتَلَتَ VIII ,
a.  Yakaladı, alıp götürdü.

b.  İrticalen söyledi, doğaçlama yaptı (konuşma).

c.  [ meçhul ], Öldü.

d.  [ meçhul ] [ Bi ], -ile şaşırtıldı.

e.  [ meçhul ] [ 'Ala ], Aleyhine hükmedildi.

فَلْتَة
فَلْتَة 1t , ( çoğulu **فَلَتَات** ),
a.  Şaşırtma.

b.  Kamerî ayın son gecesi.

فَلَت
فَلَت 4 ,
a.  Kaçış; firar.

فُلَت
فُلَت 9 ,
a.  36 (a)’ya bak.

فَاْلِت
فَاْلِت 21 ,
a.  Serbest; gevşek; kaçmış.

b.  [ topluluk ismi ], Uygunsuz, kaba (söz).

فِلْتَاْن
فِلْتَاْن 34 ,
a.  36 (a)’ya bak.

فَلَتَاْن
فَلَتَاْن 36 ,
a.  Çevik, atik; coşkun (at).

b.  Güçlü; yiğit, cüretkâr.

c.  Yırtıcı kuşlardan bir kuş.

فَلَتَات
فَلَتَات
a.  Sürçmeler, gaflar.

فَلْتَةً
فَلْتَةً
a.  Ansızın, beklenmedik bir şekilde.
