# فلح — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%84%D8%AD/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فلح

الفلح، محركة، والفلاح: الفوز بما يغتبط به وفيه صلاح الحال. والنجاة، والبقاء في النعيم، والخير. وفي حديث أبى الدحداح بشرك الله بخير وفلح أي بقاء وفوز، وهو مقصور من الفلاح، وقولهم: لا أفعل ذلك فلاح الدهر، أي بقاءه. وقال الشاعر:
  ولكن ليس في الدنيا فلاح أي بقاء، وفي التهذيب عن ابن السكيت: الفلح والفلاح: البقاء، قال الأعشي:
  ولـئن كـنـا كـقـوم هـلـكـوا                      ما لحي يا لقوم من فلح وقال عدي:
  ثم بعـد الـفـلاح والـرشـد والإ                      مة وارتهـم هـنـاك الـقـبـور وقال الأضبط بن قريع السعدي:
  لكل هم من الهمـوم سـعـه                      والمسي والصبح لا فلاح معه

  يقول: ليس مع كر الليل والنهار بقاء. وفي حديث الأذان: حي على الفلاح، يعني هلم على بقاء الخير. وقيل: أسرع إلى الفوز بالبقاء الدائم. وقال ابن الأثير: وهو من أفلح، كالنجاح من أنجح، أي هلموا إلى سبب البقاء في الجنة والفوز بها وهو الصلاة في الجماعة. قلت: فليس في كلام العرب كله أجمع من لفظة الفلاح لخيري الدنيا والآخرة، كما قاله أئمة اللسان. و في الحديث صلينا مع رسول الله صلى الله عليه وسلم حتى خشينا أن يفوتنا الفلاح أي السحور، كالفلح؛ لبقاء غنائه. وعبارة الأساس والصحاح: لأن به بقاء الصوم، وأصل الفلاح البقاء. والفلح: الشق والقطع. قال شيخنا: الفلح وما يشاركه كالفلق والفلد والفلذ ونحو ذلك يدل على الشق والفتح، كما في الكشاف، وصرح به الراغب وغيره. وهو بناء على ما عليه قدماء أهل اللغة من أن المشاركة في أكثر الحروف اشتقاق يدور عليه معنى المادة، فيتحد أصل معناها ويتغاير في بعض الوجوه، كما هو صنيع صاحب التهذيب والعين وغيرهما. انتهى المقصود منه. وفلح رأسه فلحا: شقه. والفلح: المكر، كالتفليح، ويأتى قريبا. و الفلح: النجش في البيع، وقد فلح به، وذلك أن يطئن إليك فيقول لك بع لي عبدا أو متاعا أو اشتره لي، فتأتي التجار فتشتريه بالغلاء وتبيع بالوكس وتصيب من التاجر. وهو الفلاح. وفي التهذيب: والفلح النجش، وهو زيادة المكترى ليزيد غيره فيغر به، كالفلاحة بالفتح. وفعل الكل فلح، كمنع، يفلح فلحا. والفلح محركة: شق في الشفة. وقد فلحها يفلحها فلحا شقها، واسم ذلك الشق الفلحة مثل القطعة. وقيل: الفلح: شق في وسطها دون العلم. وقيل هو تشقق في الشفة واسترخاء وضخم، كما يصيب شفاه الزنج، رجل أفلح وامرأة فلحاء. وفي التهذيب: الفلح: شق في الشفة السفلى، فإذا كان في العليا فهو علم. والفلاح: الملاح، وهو الذي يخدم السفن. وفلح الأرض للزراعة يفلحها فلحا، إذا شقها للحرث. و الفلاح: الأكار، لأنه يفلح الأرض، أي يشقها، وحرفته الفلاحة. وفي الأساس: وأحسبك من فلاحة اليمن، وهم الأكرة، لأنهم يفلحون الأرض أي يشقونها. و الفلاح: المكارى، تشبيها بالأكار، ومنه قول عمرو بن أحمر الباهلي:
  لها رطل تكيل الزيت فيه                      وفلاح يسوق لها حمارا كذا في التهذيب. وقال الله تعالى  قد أفلح المؤمنون  أي أصيروا إلى الفلاح. قال الأزهري: وإنما قيل لأهل الجنة مفلحون لفوزهم ببقاء الأبد. وقال أبو إسحاق في قوله عز وجل  أولئك هم المفلحون  يقال لكل من أصاب خيرا مفلح. وقول عبيد:
  أفلح بما شئت فقد يبلغ با                      لنوك وقد يخدع الأريب معناه فز واظفر. وفي التهذيب: يقول عش بما شئت من عقل وحمق فقد يرزق الأحمق ويحرم العاقل. وقال الليث في قوله تعالى:  وقد أفلح اليوم من استعلى أي ظفر بالملك من غلب. وأفلح بالشيء: عاش به. قال شيخنا: المعروف أنه رباعي لازم، وقرأ طلحة بن مصرف؛ وعمرو بن عبيد  قد أفلح المؤمنون  بالبناء للمفعول، حكاه الشيخ أبو حيان في البحر، ونقله في العناية وبسطه. والتفليح: الاستهزاء والمكر، وقد فلح بهم تفليحا: مكر وقال غير الحق. وقال أعرابي: قد فلحوا به، أي مكروا. وقال ابن سيده: الفلحة، محركة: القراح من الأرض الذي اشتق للزرع، عن أبي حنيفة، وأنشد لحسان:
  دعوا فلحات الشام قد حال دونها                      طعان كأفواه المخاض الأوراك

  يعني المزارع. ومن رواه: فلجات الشأم، بالجيم، فمعناه ما اشتق من الأرض للدبار، كل ذلك قول أبي حنيفة، كذا في اللسان. والفليحة: سنفة المرخ إذا انشقت، ويروى بالجيم، وقد تقدم. ومن ألفاظ الجاهلية في الطلاق قال شيخنا: أي الدالة عليه بالكناية. لأنه لا يلزم معه إلا بمقارنة النية، كما عرف في الفروع - : استفلحي بأمرك، أي فوزي به. وفي حديث ابن مسعود أنه قال: إذا قال الرجل لامرأته استفلحي بأمرك، فقبلته، فواحدة بائنة. قال أبو عبيدة: معناه اظفري بأمرك، واستبدي بأمرك. قال شيخنا: وهو مروي بالجيم أيضا. وقد تقدمت الإشارة في محله، وبالوجهين ضبطه البيضاوي تبعا للزمخشري، عند قوله تعالى  أولئك هم المفلحون  . والفلاحة، بالفتح، وضبطه صاحب اللسان بالكسر: الحراثة، وهي حرفة الأكار. ويقال: فلان في رجله فلوح، بالضم، أي شقوق من البرد. ويروى بالجيم أيضا. والفلح: الشق والقطع. قال الشاعر:
  قد علمت خيلك أنى الصحصح                      إن الحديد بالـحـديد يفـلـح أي يشق ويقطع. وأورد الأزهري هذا البيت شاهدا مع فلحت الحديد إذا قطعته. ومفلح: كمحسن، وكسحاب وزبير وأحمد أسماء. ومما يستدرك عليه: قوم أفلاح: فائزون، قال ابن سيده: لا أعرف له واحدا. وأنشد:
  بادوا فلم تك أولاهم كآخرهم                      وهل يثمر أفلاح بأفـلاح أي قلما يعقب السلف الصالح إلا الخلف الصالح. وفي الحديث  كل قوم على مفلحة من أنفسهم  وهي مفعلة من الفلاح، وهو مثل قوله تعالى:  كل حزب بما لديهم فرحون  . والفلحة، محركة: موضع الفلح وهو الشق في الشفة السفلى. وفي حديث كعب:  المرأة إذا غاب عنها زوجها تفلحت وتنكبت الزينة  أي تشققت وتقشفت. قال ابن الأثير: قال الخطابي: أراه تقلحت، بالقاف، من القلح وهو الصفرة التي تعلو الأسنان. وكان عنترة العبسي يلقب الفلحاء، لفلحة كانت به، وإنما ذهبوا إلى تأنيث الشفة، قال شريح بن بجير بن أسعد التغلبي:
  ولو أن قومـي قـوم سـوء أذلة                      لأخرجني عوف بن عوف وعصيد
  وعنترة الفلحـاء جـاء مـلأمـا                      كأنه فنـد مـن عـمـاية أسـود أنث الصفة لتأنيث الاسم. قال الشيخ ابن بري: كان شريح قال هذه القصيدة بسبب حرب كانت بينه وبين بني مرة بن فزارة وعبس. والفند القطعة العظيمة الشخص من الجبل. وعماية: جبل عظيم. والملأم: الذي قد لبس لأمته وهي الدرع. قال: وذكر النحويون أن تأنيث الفلحاء إتباع لتأنيث لفظ عنترة. قال ابن منظور: ورأيت في بعض حواشي نسخ الأصول التي نقلت منها ما صورته: في الجمهرة لابن دريد. عصيد لقب حصن بن حذيفة أو عيينة بن حصن ورجل متفلح الشفة واليدين والقدمين: أصابه فيها تشقق من البرد. والفيلحاني: تين أسود يلي الطبار في الكبر، وهو يتقلع إذا بلغ، شديد السواد، حكاه أبو حنيفة. قال: وهو جيد الزبيب، يعنى بالزبيب يابسه.

### Türkçe

**الفلح** (harekeli), ve **الفلاح**: kişinin onunla sevindiği ve onda hâlinin صلاح’ı bulunan şeyle kazanma. Ve kurtuluş, ve نعيم içinde kalıcılık, ve hayır. Ve Ebû’d-Dahdâh hadîsinde: “Allah seni hayır ve **فلح** ile müjdeledi” yani kalıcılık ve kazanma; ve o, **الفلاح**’tan kısaltılmıştır. Ve onların sözü: “Bunu yapmam, **فلاح** الدهر” yani onun kalıcılığı. Şair dedi ki:
  Fakat dünyada **فلاح** yoktur, yani kalıcılık. Ve **التهذيب**’de İbnü’s-Sikkît’ten: **الفلح** ve **الفلاح**: kalıcılık. el-A‘şâ dedi ki:
  Ve eğer biz helâk olmuş bir kavim gibi isek                      Ne kalıcılık var, ey kavim, ne de **فلح**
Ve ‘Adî dedi ki:
  Sonra **الفلاح** ve **الرشد** ve                      ümmetten sonra onları orada kabirler örttü
Ve el-Aḍbaṭ b. Quray‘ es-Sa‘dî dedi ki:
  Her bir gam için gamlardan bir genişlik vardır                      Akşam ve sabah ise, onunla birlikte **فلاح** yoktur

  Diyor ki: gece ve gündüzün dönüp durmasıyla birlikte kalıcılık yoktur. Ve ezan hadîsinde: “Haydi **الفلاح**’a”; yani haydi hayrın kalıcılığına. Ve denildi: daimî kalıcılıkla kazanmağa çabuk ol. İbnü’l-Esîr dedi ki: O, **أفلح**’tan (türemedir); tıpkı **النجاح**’ın **أنجح**’tan olması gibi; yani cemaatle namaz olan, cennette kalıcılığın sebebine ve onunla kazanmağa geliniz. Dedim: Arapların sözünün tamamında, dünya ve âhiretin iki hayrı için **الفلاح** lafzından daha toplayıcı yoktur; lisan imamlarının dediği gibi. Ve hadîste: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم ile namaz kıldık; nihayet **الفلاح**’ın, yani sahurun, bize kaçmasından korktuk”; **الفلح** gibi; onun gıdasının kalıcılığı sebebiyle. **الأساس** ve **الصحاح**’ın ibaresi: çünkü onunla orucun kalıcılığı vardır; ve **الفلاح**’ın aslı kalıcılıktır. Ve **الفلح**: yarma ve kesmedir. Şeyhimiz dedi ki: **الفلح** ve onunla ortak olan, **الفلق** ve **الفلد** ve **الفلذ** ve bunun benzerleri, **الكشاف**’ta olduğu gibi, yarma ve açmaya delâlet eder; ve bunu er-Râgıb ve başkası açıkça söylemiştir. Ve bu, dil ehlinin eskilerinin üzerinde bulunduğu şeye binaendir: harflerin çoğunda ortaklık, maddenin manası etrafında dönen bir اشتقاق’tır; böylece onun asıl manası birleşir, bazı yönlerde farklılaşır; **التهذيب** ve **العين** sahibinin ve başkalarının yaptığı gibi. Ondan maksat bitmiştir. Ve “başını **فلح** etti, **فلحا**”: onu yardı. Ve **الفلح**: hile; **التفليح** gibi; ve yakında gelir. Ve **الفلح**: satışta **النجش**; ve onunla **فلح** etti. Bu, sana sokulup “bana bir köle veya bir meta sat yahut onu benim için satın al” demesidir; sonra tüccarlara gelir, onu pahalıya satın alır, düşükle satar ve tüccardan pay alırsın. O, **الفلاح**’tır. Ve **التهذيب**’de: **الفلح** **النجش**’tir; o, kiralayanın artırmasıdır ki başkası artırsın da onunla aldatsın; فتح ile **الفلاحة** gibi. Hepsinin fiili **فلح**’tır; **منع** gibi; **يفلح** **فلحا**. Ve **الفلح** (harekeli): dudakta bir yarıktır. Ve onu **فلح** etti, onu **يفلحها** **فلحا**: onu yardı; ve o yarığın adı **الفلحة**’dır, parça gibi. Ve denildi: **الفلح**: ortasında, **العلم** olmaksızın bir yarıktır. Ve denildi: o, dudakta çatlama, gevşeme ve irileşmedir; zencilerin dudaklarına isabet ettiği gibi; **رجل أفلح** ve **امرأة فلحاء**. Ve **التهذيب**’de: **الفلح**: alt dudakta bir yarıktır; eğer üstte olursa o **علم**’dir. Ve **الفلاح**: gemicidir; o, gemilere hizmet edendir. Ve toprağı ekim için **فلح** etti; onu **يفلحها** **فلحا**: onu sürmek için yardığında. Ve **الفلاح**: çiftçidir; çünkü o toprağı **يفلح** eder, yani onu yarar; ve onun mesleği **الفلاحة**’dır. Ve **الأساس**’ta: “Seni Yemen’in **فلاحة**’sından sanıyorum; onlar **الأكرة**’dir; çünkü toprağı **يفلحون** ederler, yani onu yararlar.” Ve **الفلاح**: kiracı (yük hayvanı kiralayan); çiftçiye benzetme olarak. Ondandır, ‘Amr b. Aḥmar el-Bâhilî’nin sözü:
  Onun için içinde yağ ölçtüğü bir رطل vardır                      Ve ona bir eşek süren bir **فلاح** vardır
**التهذيب**’de böyledir. Allah تعالى dedi ki: **قد أفلح المؤمنون**; yani **الفلاح**’a varmış oldular. el-Ezherî dedi ki: Cennet ehline **مفلحون** denmesi, ebedin kalıcılığıyla kazanmaları sebebiyledir. Ebû İshâk, aziz ve celil olanın sözü hakkında: **أولئك هم المفلحون**: her kim bir hayra erişirse ona **مفلح** denir, dedi. Ve ‘Ubeyd’in sözü:
  **أفلح** dilediğinle; çünkü ulaşır                      aptallıkla; ve zeki aldatılabilir
Manası: kazan ve muzaffer ol. Ve **التهذيب**’de: “Dilediğin gibi yaşa; akıl ve ahmaklıkla; çünkü ahmağa rızık verilir, akıllı mahrum bırakılır” der. el-Leys, Allah تعالى’nın sözü hakkında dedi ki: **وقد أفلح اليوم من استعلى**: yani galip gelenin mülkle muzaffer olması. Ve şey ile **أفلح**: onunla yaşadı. Şeyhimiz dedi ki: bilinen, dört harfli لازِم’dir. Ṭalḥa b. Muṣarrif ve ‘Amr b. ‘Ubayd **قد أفلح المؤمنون**’u meçhul bina ile okudu; bunu Şeyh Ebû Ḥayyân **البحر**’da hikâye etti; **العناية**’da nakletti ve genişletti. Ve **التفليح**: alay ve hile; ve onlarla **فلح** etti, **تفليحا**: hile yaptı ve hak olmayanı söyledi. Bir bedevî dedi ki: “Onunla **فلحوا** ettiler”; yani hile yaptılar. İbn Sîde dedi ki: **الفلحة** (harekeli): ekim için ayrılmış toprağın saf kısmı; Ebû Ḥanîfe’den. Ḥassân’dan şu beyit okundu:
  Şam’ın **فلحات**’ını bırakın; çünkü onun önüne geçti                      doğuranların ağızları gibi kalçalarla mızrak darbeleri

  Yani ekinlikler. Kim onu **فلجات الشأم** diye, **الجيم** ile rivayet ederse, manası: toprağın **الدبار** için ayrılmış olanı; bunların hepsi Ebû Ḥanîfe’nin sözüdür; **اللسان**’da böyledir. Ve **الفليحة**: **المرخ**’un yarıldığında olan ucu; **الجيم** ile de rivayet edilir; ve geçti. Câhiliye lafızlarından, talâkta, Şeyhimiz dedi ki: yani kinaye ile ona delâlet eden. Çünkü niyetin eşlik etmesi olmaksızın onunla (talâk) lâzım gelmez; **الفروع**’da bilindiği gibi: “**استفلحي بأمرك**”; yani onunla kazan. İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Erkek karısına ‘**استفلحي بأمرك**’ der de o kabul ederse, bir bâin (talâk) olur.” Ebû ‘Ubeyde dedi ki: manası “işinde muzaffer ol; işinde tek başına tasarruf et.” Şeyhimiz dedi ki: o, **الجيم** ile de rivayet edilmiştir. Yerinde işaret geçmişti; ve iki vecihle, Beyḍâvî onu Zemahşerî’ye tâbi olarak ضبط etti; Allah تعالى’nın sözü yanında: **أولئك هم المفلحون**. Ve **الفلاحة**, فتح ile; **اللسان** sahibi onu kesre ile ضبط etti: çift sürme; o, **الأكار**’ın mesleğidir. Ve denilir: “Falancanın ayağında **فلوح** vardır” (ḍamme ile); yani soğuktan çatlaklar. **الجيم** ile de rivayet edilir. Ve **الفلح**: yarma ve kesmedir. Şair dedi ki:
  Atların bildi ki ben dümdüz ovayım                      Demir, demirle **يفلح** eder
Yani yarar ve keser. el-Ezherî bu beyti, “Demiri **فلحت** ettim” yani onu kestiğim zaman, şahit olarak getirdi. Ve **مفلح**: **محسن** gibi; ve **سحاب** ve **زبير** ve **أحمد** isimlerdir. Ve ona ek olarak: **قوم أفلاح**: kazananlar. İbn Sîde dedi ki: onun tekilini bilmiyorum. Şu beyit okundu:
  Yok oldular; ilkinleri sonları gibi olmadı                      **أفلاح** üzerine **أفلاح** meyve verir mi?
Yani salih selefin ardından salih halef pek az gelir. Ve hadîste: **كل قوم على مفلحة من أنفسهم**; o, **الفلاح**’tan **مفعلة**’dir; ve o, Allah تعالى’nın sözü gibidir: **كل حزب بما لديهم فرحون**. Ve **الفلحة** (harekeli): **الفلح**’ın yeri; o da alt dudaktaki yarıktır. Ka‘b hadîsinde: “Kadın, kocası ondan uzak kaldığında **تفلحت** eder ve süsten uzak durur”; yani çatlar ve sertleşir. İbnü’l-Esîr dedi ki: el-Ḫaṭṭâbî dedi: onu **تقلحت** (قاف ile) sanıyorum; **القلح**’tan; o da dişlerin üzerine çıkan sarılıktır. ‘Antara el-‘Absî’ye **الفلحاء** lakabı verilirdi; onda bir **فلحة** bulunduğu için. Onlar, dudağın müennes oluşuna gittiler. Şurayḥ b. Bujayr b. As‘ad et-Taghlibî dedi ki:
  Eğer kavmim kötü, zelil bir kavim olsaydı                      Beni ‘Avf b. ‘Avf ve ‘Aṣîd çıkarırdı
  Ve ‘Antara **الفلحاء** zırhlı geldi                      Sanki kara bir körlükten bir kaya parçası
Sıfatı, ismin müennesliği için müennes yaptı. Şeyh İbn Berrî dedi ki: Şurayḥ bu kasideyi, onunla Benî Murra b. Fezâra ve ‘Abs arasında olan bir savaş sebebiyle söylemişti. Ve **الفند**: dağdan büyük parça, büyük cisim. Ve **عماية**: büyük bir dağ. Ve **الملأم**: zırhını giymiş olan; o da zırhtır. Dedi ki: nahivciler, **الفلحاء**’ın müennesliğinin, **عنترة** lafzının müennesliğine tâbi kılma olduğunu zikrettiler. İbn Manẓûr dedi ki: Asıllardan naklettiğim nüshaların bazı haşiyelerinde, sureti şöyle olanı gördüm: İbn Düreyd’in **الجمهرة**’sinde: **عصيد** Ḥiṣn b. Ḥudhayfa’nın yahut ‘Uyayna b. Ḥiṣn’ın lakabıdır. Ve “dudağı, elleri ve ayakları **متفلح** olan adam”: onlarda soğuktan çatlama isabet etmiştir. Ve **الفيلحاني**: büyüklükte **الطبار**’ı izleyen siyah incir; olgunlaştığında kabuğu soyulur; çok siyah; Ebû Ḥanîfe bunu hikâye etti. Dedi ki: o, iyi **الزبيب**’dir; **الزبيب** ile onun kurusunu kasteder.
