# فلك (ف-ل-ك) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%84%D9%83

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Fülk (kef), İğ topacı demektir

- Harfler: ف - ل - ك
- Kur'an'da: 25 geçiş · 25 ayet · 6 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (6)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْفُلْكِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8F%D9%84%D9%92%D9%83%D9%90.md) | الْفُعْلِ | Gemi | 11 | 11 | [7:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/7:64.md) |
| [الْفُلْكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8F%D9%84%D9%92%D9%83%D9%8E.md) | الْفُعْلَ | Gemi | 8 | 8 | [11:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/11:37.md) |
| [الْفُلْكُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8F%D9%84%D9%92%D9%83%D9%8F.md) | الْفُعْلُ | Gemi | 2 | 2 | [30:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/30:46.md) |
| [فَلَكٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/siga/%D9%81%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%83%D9%8D.md) | فَعَلٍ | Yörünge | 2 | 2 | [21:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/21:33.md) |
| [وَالْفُلْكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8F%D9%84%D9%92%D9%83%D9%8E.md) | وَالْفُعْلَ | Ve gemi | 1 | 1 | [22:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/22:65.md) |
| [وَالْفُلْكِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8F%D9%84%D9%92%D9%83%D9%90.md) | وَالْفُعْلِ | Ve gemi | 1 | 1 | [2:164](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/2:164.md) |

## Mücavir kökler — 55 mücavir (135 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) — 9 ortak ayet · G² 61 · Bahr deniz demektir
2. [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — 6 ortak ayet · G² 36 · Sahr kayalık sahadır
3. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 7 ortak ayet · G² 36 · Cariye yelkenli sandal demektir
4. [شحن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 33 · İçi dolu kaptır
5. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 6 ortak ayet · G² 27 · Sütle dolu memedir
6. [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) — 6 ortak ayet · G² 26 · Özel konuşmak
7. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 6 ortak ayet · G² 24 · Buğa boğa demektir
8. [غرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%82.md) — 4 ortak ayet · G² 24 · Ğark, Suya doymuş toprak, bataklık demektir
9. [طري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Taze
10. [مخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Suyu yaranlar
11. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 18 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
12. [صنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 17 · İmal ederler
13. [حلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Hilye takı demektir
14. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 12 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
15. [خطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Hitbe: “Hetba” kına yakılmış el demektir
16. [لحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Et
17. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Haml: İple yüklenen yük demektir
18. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
19. [ركب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · “Rükbe” diz demektir
20. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 10 · Murar acı bir ağacın adıdır
21. [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
22. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · Beraber
23. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
24. [قمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
25. [برر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Berr kara, burr buğday demektir
26. [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Hales : Çekirdek içidir
27. [شمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Güneş demektir
28. [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Yarış meydanı demektir
29. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
30. [نفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Fayda eder
31. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Su
32. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ayn göz, “evya” göze demektir
33. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
34. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
35. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 6 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir
36. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
37. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
38. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
39. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
40. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ekel pas demektir
41. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Dane, inek yavrusuna denir
42. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Half : Ense demektir
43. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
44. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Zalimler
45. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
46. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
47. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
48. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir
49. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
50. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
51. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
52. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
53. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
54. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
55. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 8 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فلك |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md), [سفن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86.md), [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md), [مور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [ركد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İğ ağırşağı veya yuvarlak bir nesnenin kendi ekseninde dönmesi, kabarıp kavis alması |
| Çekirdek Özet 2 | Gök cisimlerinin dairesel akış yörüngesi ve suların dalgalı akıntısında yüzen gemi |
| Çekirdek Özet 3 | Bir yasa ve akış eksenine bağlı kalarak dengeli, sürekli ve düzenli hareket etme sistemi |
| Kritik Hata Riski | Gemiyi basit bir tahta taşıt, yörüngeyi ise sabit ve hareketsiz gök kubbe sanarak kökteki dinamik akış ve denge yasasını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فل | Bir bütünü yarmak, açmak, kesmek veya yüzeyini kırarak dışarı çıkarmak; nitekim [فلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%82.md) tohumu veya şafağı yarmak, [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) toprağı yarıp sürmek ve [فلن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%86.md) bilinmeyeni açığa vurmak anlamındadır | ك | Yarma ve açma hareketini, kendi etrafında kıvrılan, tutunan, yuvarlaklaşan ve eksenel bir kavisle toparlanan düzenli bir harekete dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Dışarıya doğru açılma, yüzeyde yarık oluşturma ve akışa başlama anı |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Harekete yön verme, onu belirli bir istikamette bükme ve sınırlandırma |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Açılan ve yönlendirilen hareketi avuç gibi kavrayıp yuvarlama, çevreleme ve eksende tutma |
| فلك | Açıklığın yönlendirilerek kavranıp yuvarlak bir eksende döndürülmesi | Bir yarıktan veya ortamdan geçerek ilerleyen kütlenin, yönlendirici bir tutuşla kendi ekseni veya kavisli yörüngesi üzerinde akıp gitmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İğ ağırşağı olan فَلْكَةُ الْمِغْزَلِ nesnesidir; eğrilen yünün iğ ucunda dengede dönmesini sağlayan yuvarlak parça, kadının göğsünün yuvarlaklaşıp tomurcuklanması ve çöldeki dairesel yükseltiler bu kökten türemiştir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir beytinde devenin kulak ardındaki yuvarlak ve dolgun kemiği şu lafızla nitelemiştir: ومستفلك الذّفرى كأن عنانه / ومثناته في رأس جذع مشذّب |
| Erken Arapça kullanım | İbn Mes‘ûd’dan nakledilen rivayette hızla ve telaşla dönüp çırpınan at için كأنه يدور في فلك ifadesi kullanılmış; buradaki فلك hem gök yörüngesi hem de denizin çalkantılı dalga girdabı anlamıyla açıklanmıştır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça فلك kökü, Semitik dil ailesinde dairesellik, bükülme, iğ ağırşağı ve dairesel hareket ekseni bildiren ortak leksikal katmana aittir. İbranicede pilekh (פֶּלֶךְ) biçimi doğrudan iğ ağırşağını, çıkrığı ve belirli bir idari bölgeyi ya da dairesel çevreyi karşılar. Süryanicede pelkā (ܦܠܟܐ) yine çıkrık, yuvarlak disk, eksen ve bölge anlamındadır. Akadcada palāku(m) ve pilku(m) kökleri bir bölgeyi sınırlandırmak, dairesel alan belirlemek ve pay ayırmak işlevindedir. Kökün Afro-Asyatik arka planında, bir nesnenin veya sınırın kavis çizerek dönmesi ve birleşmesi yatar. Klasik Arapça bu somut iğ ağırşağı ve kavisli dönme çekirdeğini hem gök cisimlerinin yörüngesi olan فَلَك lafzına hem de akışkan üzerinde dalgaları yararak ilerleyen gemi anlamındaki فُلْك lafzına genişletmiştir; geminin dalgalar arasında dönerek ve dengede kalarak süzülmesi ile gök cisminin yörüngede akması aynı dairesel denge matrisinde buluşmuştur.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago ve Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İğ ağırşağı ve dairesel dönme | Kökün asıl somut çekirdeği فَلْكَة olup, buradan göğsün yuvarlaklaşması, tepenin kavis alması, yıldızların yörüngesi ve su üstünde süzülen gemi türetilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice pilekh ve Süryanice pelkā | İğ ağırşağı, çıkrık, dairesel çevre ve eksen kavramları ortak Sami mirası olarak korunmuştur | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Akadca palāku ve Sümerce palağ | Su kanalı veya sınırlandırma ile ilişkili erken Mezopotamya leksikal etkileşimi muhtemeldir | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT ve Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فلك | Anlamlı | Dairesel dönme, yörünge, gemi | Kökün merkez anlamı olup eksenel ve dengeli hareketi bildirir | Kur'an'da geçer |
| [فكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%84.md) | Anlamlı | Titreme ve sendeleyerek yürüme | Yürürken ayakların birbirine dolanması ve eklemlerin zayıflaması halidir | Kur'an'da geçmez |
| [لفك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D9%83.md) | Anlamlı | Karıştırma ve çiğneme | Lokmayı ağızda evirip çevirerek döndürme ve yoğurma eylemidir | Kur'an'da geçmez |
| [لكف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%83%D9%81.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [كفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%84.md) | Anlamlı | Yüklenme, üstlenme, koruma | Bir şeyin bakımını ve sorumluluğunu dairesel biçimde sarıp üzerine alma | Kur'an'da geçer |
| [كلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%81.md) | Anlamlı | Zahmet, yük, renk değişimi | Yüze kavisli biçimde yayılan leke ve bir işin külfetini kuşatma | Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فلك | Merkez | Yörünge ve seyrüsefer | Bir kural, eksen ve dairesel denge dahilinde akıp gitme | Hem gök cisminin yörüngesini hem denizde süzülen gemiyi ifade eder |
| [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Dönme | Başlangıç noktasına geri dönme hareketine odaklanır | Eksenin kavisli yapısından ziyade devir sürecini öne çıkarır |
| [سفن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86.md) | Komşu | Taşıt | Geminin suyun yüzeyini sıyırıp soyması ve kabuğunu kazımasıdır | Kavis ve akıştan ziyade nesnenin su yüzünü yarmasına ve şekline bakar |
| [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) | Komşu | Akış ve süzülme | Ortam içinde hiçbir yere çarpmadan serbestçe süzülüp yüzme | Hareketi yönlendiren eksenden ziyade hareketin kesintisiz akışkanlığıdır |
| [مور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Dalgalanma | Nesnenin bir o yana bir bu yana çalkalanıp akması | Eksenel bir nizam taşımayan sarsıntılı ve hızlı çalkantıdır |
| [ركد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF.md) | Zıt | Durgunluk | Hareketin kesilmesi, rüzgarın durması ve suyun hareketsiz kalması | Akışın, dönüşün ve seyrüseferin tamamen donması halidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فلك | Yörünge, gemi, dönme ekseni | Hem uzaydaki dairesel yolu hem su üzerindeki dengeli taşıtı kapsar | Kesin |
| Latince | Orbis, navis | Halka, daire, gemi | Orbis gök çemberini, navis gemiyi karşılar; tek kökte birleşmez | Güçlü |
| İngilizce | Orbit, celestial sphere, vessel | Yörünge, gök kubbe, gemi | Orbit yörüngeyi, vessel seyrüsefer aracını karşılar | Güçlü |
| Almanca | Umlaufbahn, Himmelsgewölbe, Schiff | Yörünge, gök kubbe, gemi | Umlaufbahn dönüş hareketini, Schiff su taşıtını açıklar | Güçlü |
| Fransızca | Orbite, sphère céleste, navire | Yörünge, gök küre, gemi | Orbite kavisli yolu, navire su üstü ulaşımını ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَلَك | Gök cisimlerinin akış yörüngesi | Güneş ve ayın bir düzen içinde yüzdüğü semavi yörünge bağlamı (Enbiyâ [21:33](https://lisan.digital/tr/ayet/21:33.md), Yâsîn [36:40](https://lisan.digital/tr/ayet/36:40.md)) |
| الْفُلْك (tekil) | Büyük kurtuluş gemisi | Nûh kavminin tufandan kurtuluşunu sağlayan ilahi vahiyle inşa edilmiş sefine bağlamı (A‘râf [7:64](https://lisan.digital/tr/ayet/7:64.md), Hûd [11:37](https://lisan.digital/tr/ayet/11:37.md), Mü'minûn [23:27](https://lisan.digital/tr/ayet/23:27.md)) |
| الْفُلْك (cins/çoğul) | Denizde ticari ve insani seyrüsefer araçları | İnsanların rızık araması ve deniz yasalarının emre amade kılınması nimeti bağlamı (Bakara [2:164](https://lisan.digital/tr/ayet/2:164.md), İsrâ [17:66](https://lisan.digital/tr/ayet/17:66.md), Hac [22:65](https://lisan.digital/tr/ayet/22:65.md), Rûm [30:46](https://lisan.digital/tr/ayet/30:46.md), Câsiye [45:12](https://lisan.digital/tr/ayet/45:12.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kozmoloji ve ilahi nizam | Feleklerin yaratılmışlığı, gök cisimlerinin iradesiz olup ilahi bir takdirle yörüngede yüzdüğü | Maddi determinizm yerine ilahi kanunun sürekliliği |
| Fıkıh | Deniz ticareti ve seyrüsefer hükümleri | Deniz taşımacılığında navlun, can emniyeti, fırtınada yük atma ve deniz ürünleri hukuku | Gemide gerçekleşen ibadet ve akitlerin geçerlilik şartları |
| Tefsir | Kehf ve Nûh kıssaları ile kevnî ayetler | فُلْك lafzının hem tekil hem çoğul kullanılması ve gökteki felek ile denizdeki sefine benzerliği | İlahi kudretin tabiat kuvvetlerini insanın istifadesine boyun eğdirmesi |
| Hadis | Ahir zaman fitneleri ve ibadet vakitleri | Deniz yolculuğunda namaz kılınması ve fitnelerin felek gibi dönüp durması rivayetleri | Çalkantılı ortamlarda istikameti ve dengeyi koruma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmik ve gaybî nizam | Ayet ve kurtuluş mihveri | Vahyin rehberliğinde helakten kurtulma ve ilahi azameti temaşa | Geminin suda, yıldızın semada yüzmesi Allah'ın değişmez yasasını kanıtlar | Kesin |
| İlmi | Astronomi ve akışkanlar mekaniği | Yörünge geometrisi ve kaldırma kuvveti | Kütlelerin belirli bir denge ekseninde serbestçe yol almasını anlama | Gök mekaniği ile hidrodinamik yasalar aynı matematiksel denge ilkesine dayanır | Güçlü |
| Siyasi | Uluslararası hakimiyet ve korunma | Deniz gücü ve sınır kontrolü | Toplumların savunma, fetih ve iletişim ağlarını açık tutma | Deniz yollarını ve seyrüseferi denetleyen yapılar iktidarı korur | Güçlü |
| İktisadi | Küresel ticaret ve lojistik | Taşımacılık ve pazar dolaşımı | Malların kıtalar arasında düşük maliyetle ve topluca nakledilmesi | Deniz ticareti zenginliğin küresel ölçekte tedavülünü sağlar | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yörünge mekaniği ve hidrodinamik yüzme | Bir kütlenin yerçekimi veya kaldırma kuvveti dengesinde dairesel veya kavisli bir hat boyunca en az dirençle akmasıdır | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kurumsal denge ve toplumsal dönüşüm | Bir toplumun veya kurumun kriz dalgaları arasında kurucu ilkeler etrafında dağılmadan seyrini sürdürmesidir | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Felek kelimesini kör talih veya kader; fülk kelimesini ise yalnızca ilkel bir ahşap tekne olarak daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hem makro alemde gök cisimlerinin riayet ettiği kusursuz yörünge yasasını hem de mikro/insani alemde su üstünde süzülen taşıtların tabi olduğu akışkanlar kanununu kuşatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Doğadaki fiziksel ve kozmolojik kanunların ilahi ayetler olduğu bilincini yitirmek ve Nûh'un gemisini efsanevi bir nesneye indirgeyip taşıdığı medeniyet kurucu kurtuluş modelini kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın gök düzeni ile deniz düzenini aynı kavramsal kökle birbirine bağladığını, tabiat yasalarının ilahi irade ve rahmetin birer tecellisi olduğunu gösterdiği için önemlidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Gök cisimlerinin hareketini bildiren kevnî ayetlerde ve Nûh kıssası başta olmak üzere denizde seyrüseferi ilahi nimet sayan ayet gruplarında belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiat olaylarını kör bir rastlantı veya durağan bir mekanik sayma yanılgısını ve feleği kötülüklerin kaynağı olan uğursuz bir çark sanma hurafesini düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir eksen veya merkez çevresinde dönen yuvarlak nesne, iğ ağırşağı ve su üzerinde çalkantılara rağmen dengede akıp giden kavisli taşıt.
- Soyut anlam: Bir ortam içinde dengeli, kurallı, dairesel veya kavisli bir hat izleyerek sürekli akış halinde bulunma hali.
- Sistematik karşılık: Kozmolojik ve fiziksel dinamiklerin belirli bir yasa ekseninde toplanıp seyrüsefer güvenliğini ve düzeni sağlama sistemi.
- LaTeX modeli: $$\vec{F}_c = m \frac{v^2}{r} \hat{r} \quad \wedge \quad \vec{F}_b = -\rho V \vec{g}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde birinci ifade, kütlesi $m$ ve çizgisel hızı $v$ olan bir gök cisminin $r$ yarıçaplı dairesel bir yörüngede yani felekte dengede kalmasını sağlayan merkezcil kuvvet bağıntısını gösterir. İkinci ifade ise, hacmi $V$ olan bir geminin özkütlesi $\rho$ olan sıvı içinde yerçekimi ivmesi $\vec{g}$ altında batmadan yüzmesini yani fülk halinde akmasını temin eden kaldırma kuvveti dengesini ifade eder. Her iki bağıntı da kökün semada ve denizde sergilediği eksenel ve dengeli akışkanlık hareketini matematiksel olarak simgeler.

## Geçtiği ayetler (25 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%84%D9%83/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:164](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/2:164.md) — وَالْفُلْكِ

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

Meal (IK): Şüphesiz ki göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün değişmesinde, insanlara yararlı şeylerle denizde akan gemilerde, Allah’ın gökten indirip, yeryüzünü ölümünden sonra dirilttiği suda, her türlü canlıyı orada yaymasında, rüzgarların değiştirilmesinde, gökle yer arasında emre hazır bekleyen bulutta elbette akleden bir kavim için ayetler vardır.

### [Araf 7:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/7:64.md) — الْفُلْكِ

فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا عَمِينَ

Meal (IK): Bunun üzerine onu yalanladılar. Biz de onu ve gemide beraberinde olanları kurtardık. Ayetlerimizi yalan sayanları da suda boğduk. Çünkü onlar, gerçekten kör bir kavim idiler.

### [Yunus 10:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/10:22.md) — الْفُلْكِ

هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِهَا جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ وَجَاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ

Meal (IK): Sizi karada ve denizde yürüten O’dur. Gemide bulunduğunuzda geminin onları hoş bir rüzgarla götürdüğünde ve onunla sevindiklerinde; birden şiddetli bir kasırga gelip onları her taraftan dalgaların sardığı ve çepeçevre kuşatıldıklarını sandıkları anda, Allah’ın dinine sarılarak: Bizi bu tehlikeden kurtarırsan; andolsun ki, şükredenlerden oluruz, diye O’na yalvarırlar.

### [Yunus 10:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/10:73.md) — الْفُلْكِ

فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْنَاهُمْ خَلَائِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ

Meal (IK): Onu yalanladılar; ama Biz, onu ve gemide beraberinde bulunanları kurtardık. Bunları yeryüzünün halifeleri yaptık. Ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk. Bir bak uyarılanların sonu nice oldu.

### [Hud 11:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/11:37.md) — الْفُلْكَ

وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

Meal (IK): Gözetimimiz altında ve vahyimizle gemiyi yap. Zulmedenler için Bana bir şey söyleme. Çünkü onlar, suda boğulacaklardır.

### [Hud 11:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/11:38.md) — الْفُلْكَ

وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قَالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُونَ

Meal (IK): Gemiyi yapmaya başladı. Kavminin ileri gelenleri yanına uğradıkça onunla eğlenirlerdi. O da dedi ki: Bizimle alay ediyorsunuz ama, sizin alay ettiğiniz gibi biz de sizinle alay edeceğiz.

### [İbrahim 14:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/14:32.md) — الْفُلْكَ

اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهَارَ

Meal (IK): Allah O’dur ki; gökleri ve yeri yaratmış, indirdiği su ile size rızık olarak ürünler çıkarmıştır. Emri gereğince denizde yüzmek üzere gemileri ve nehirleri buyruğunuza verdi.

### [Nahl 16:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/16:14.md) — الْفُلْكَ

وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Taze et yemeniz, giyineceğiniz süs eşyanızı çıkarmanız ve Allah’ın bol nimetinden istifade etmeniz için; denizi müsahhar kılan O’dur. Gemilerin onu yara yara gittiğini görürsün, O’nun lutfunu aramanız ve şükretmeniz içindir, belki şükredersiniz artık.

### [İsra 17:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/17:66.md) — الْفُلْكَ

رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا

Meal (IK): Rabbınız O’dur ki; lutfundan elde edesiniz diye gemileri sizin için denizde yüzdürür. Muhakkak ki O; sizin için Rahim olandır.

### [Enbiya 21:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/21:33.md) — فَلَكٍ

وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ

Meal (IK): Geceyi ve gündüzü, güneşi ve ayı yaratan O’dur. Her biri bir yörüngede yüzer.

### [Hac 22:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/22:65.md) — وَالْفُلْكَ

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Görmedin mi; Allah, yerde olanları ve emriyle denizde akıp giden gemileri buyruğunuz altına vermiştir. İzni olmadıkça, göğü yerin üstüne düşmemesi için O tutar. Doğrusu Allah; insanlara karşı Rauf’dur, Rahim’dir.

### [Müminun 23:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/23:22.md) — الْفُلْكِ

وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ

Meal (IK): Hem onların üzerinde, hem de gemilerin üstünde taşınırsınız.

### [Müminun 23:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/23:27.md) — الْفُلْكَ

فَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا فَإِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ فَاسْلُكْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

Meal (IK): Ona vahyettik ki: Gözetimimiz altında sana bildirdiğimiz gibi gemiyi yap. Buyruğumuz gelip de sular kaynayınca her cinsten ikişer çiftive aleyhine hüküm verilmiş olanın dışında kalan çoluk çocuğunu alıp gemiye bindir. Zalimler için bana başvurma. Çünkü onlar boğulacaklardır.

### [Müminun 23:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/23:28.md) — الْفُلْكِ

فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَجَّانَا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Sen ve beraberindekiler, gemiye yerleşince: Bizi zalimler topluluğundan kurtaran Allah’a hamdolsun, de.

### [Şuara 26:119](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/26:119.md) — الْفُلْكِ

فَأَنْجَيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ

Meal (IK): Bunun üzerine Biz de, onu ve beraberindekileri, dolu bir gemi içinde kurtardık.

### [Ankebut 29:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/29:65.md) — الْفُلْكِ

فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ

Meal (IK): Gemiye bindiklerinde; dini yalnız Allah’a tahsis ederek O’na yalvarırlar. Ama onları karaya çıkararak kurtarınca, hemen Allah’a şirk koşarlar.

### [Rum 30:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/30:46.md) — الْفُلْكُ

وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Rüzgarları müjdeciler olarak göndermesi, rahmetinden size tattırması emri ile gemilerin yüzmesi ve lutfundan rızık istemeniz O’nun ayetlerindendir. Belki şükredersiniz.

### [Lokman 31:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/31:31.md) — الْفُلْكَ

أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَةِ اللَّهِ لِيُرِيَكُمْ مِنْ آيَاتِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ

Meal (IK): Görmez misin ki; gemiler denizde Allah’ın nimetiyle akıp gider. Böylece size ayetlerini gösterir. Bunlarda pek sabırlı ve çok şükreden kimseler için ayetler vardır.

### [Fatır 35:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/35:12.md) — الْفُلْكَ

وَمَا يَسْتَوِي الْبَحْرَانِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ سَائِغٌ شَرَابُهُ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَوَاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): İki deniz bir olmaz. Şu; çok tatlıdır, susuzluğu keser içilmesi kolaydır. Şu ise tuzludur, acıdır. Her birinden taze et yersiniz ve giyeceğiniz süs eşyası çıkarırsınız. O’nun lutfundan aramanız ve şükretmeniz için gemilerin yara yara gittiklerini görürsünüz.

### [Yasin 36:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/36:40.md) — فَلَكٍ

لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ

Meal (IK): Güneşe; aya ulaşmak düşmez. Gece de; gündüzü geçecek değildir. Her birisi, bir yörüngede yüzerler.

### [Yasin 36:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/36:41.md) — الْفُلْكِ

وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ

Meal (IK): Soylarını dolu gemiyle taşımış olmamız da onlar için bir ayettir.

### [Saffat 37:140](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/37:140.md) — الْفُلْكِ

إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ

Meal (IK): Hani o, dolu bir gemiye kaçmıştı.

### [Mü'min 40:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/40:80.md) — الْفُلْكِ

وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ

Meal (IK): Onlarda sizin için daha nice faydalar vardır. Gönüllerinizdeki arzulara, onlara binerek ulaşırsınız. Onlarla ve gemilerle taşınırsınız.

### [Zuhruf 43:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/43:12.md) — الْفُلْكِ

وَالَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالْأَنْعَامِ مَا تَرْكَبُونَ

Meal (IK): Ve O ki; bütün çiftleri yaratmıştır. Sizin için bineceğiniz gemiler ve davarlar var etmiştir.

### [Casiye 45:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/ayet/45:12.md) — الْفُلْكُ

اللَّهُ الَّذِي سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ فِيهِ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Emri gereğince denizde yüzmek üzere gemileri ve lutfedip verdiği rızkı aramanız için denizi size boyun eğdiren Allah’tır. Umulur ki şükredersiniz.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Fülk (kef), İğ topacı demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف واللام والفاء معهما
ك ل ف، ل ف ل، ف ك ل، ف ل ك مستعملات كلف: كَلِفَ وجهه يكلفُ كلفاً. وبعير أَكلَفُ، وبه كُلفة، كل هذا في الوجه خاصة، وهو لون يعلو الجلد فيغير بشرته. وبعير أَكْلَف: يكون في خديه سواد خفي.
والكَلَفُ: الإيلاع بالشيء، كَلِفَ بهذا الأمر، وبهذه الجارية فهو بها كَلِفٌ ومكلف.
وكَلِفتُ هذا الأمر وتكلفته.
والكُلفةُ: ما تكلفت من أمر في نائبه أو حق، والجميع: الكُلَف.
وفلان يتكلَّفُ لاخوانه الكُلَف، والتَّكاليف، قال زهير:
سئمت تَكاليفَ الحياة ومن يعش		ثمانين حولاً لا أبالـك يسـأم
والمُكَلَّفُ: الوقاع فيما لا يعنيه.
كفل: الكَفلُ: ردف العجز، وإنها لعجزاء الكَفَل، والجميع: أكفالٌ، لا يشتق منه فعل ولا نعت، لا يقال: كَفْلاء، كما يقال: عجزاء.
والكِفْلُ: النصيب، والكفل: شيء مستدير يتخذ من خرق أو غير ذلك، يوضع على سنام البعير. تقول: اكتفل الرجل بِكْفلٍ من كذا، أو من ثوبه.
والكِفْلُ من الأجر، ومن الإثم: الضعف، قال الله عز وجل: "يؤتكم كِفلَينِ من رحمته". و"يكن له كفل منها"، ولا يقال: هذا كِفْلُ فلان حتى تكون قد هيأت مثله لغيره كالنصيب، فإذا أفردت فلا تقل: كِفْل ولا نصيب.
والكِفْلُ: الرجل الذي يكون في مؤخر الحرب، إنما همته التأخر والفرار، وهو بين الكُفُولة.
والكفيلُ: الضامن للشيء. كَفَلَ به يكفُلُ به كَفالةً.
والكافِلُ: الذي يَكْفُلُ إنساناً يعوله وينفق عليه. وفي الحديث: "الربيب كافلٌ"، وهو زوج أم اليتيم. وقوله عز اسمه: "وكَفَلَها زكريا"، أي: هو كَفَل مريم لينفق عليها، حيث ساهموا على نفقتها حين مات أبواها فبقيت بلا كافل. ومن قرأ بالتثقيل فمعناه: كَفَّلها الله زكريا.
وكِفلُ الشيطان: مركبه. أخذ من قولهم: اكتفل الرجل يكتفل، وفي الحديث: "لا يشربن أحدكم من ثلمة الإناء ولا عروته، فإنها كِفْلُ الشيطان".
والمُكافلة: مواصلة الصيام.
فكل: الأَفْكَلُ: رعدة تعلو الإنسان، ولا فعل له. و يجمع: أفاكل.
فلك: الفَلكُ: دوران السماء. وهو اسم للدوران خاصة. والمنجم يقول: الفلك سبعة أطواق دون السماء، ركبت فيها النجوم السبعة، في كل طوق نجم، وبعضها أرفع من بعض تدور فيها بإذن الله.
والفُلكُ: السفينة، يذكر ويؤنث وهي واحدة، وتكون جمعاً. قال الله عز وجل: "جاءتها ريح عاصف" وقال: "فأنجيناه ومن معه في الفُلْك المشحون"، أي: الموقر المفروغ من جهازه. والفلك: جماعة السفن، "حتى إذا كنتم في الفُلْك وجرين بهم".
وفَلَّكَتِ الجارية، أي: تَفَلَّك ثديها أي: صار كالفَلْكة فهي مُفَلِّكة، ومُفَلِّك أجود، قال:
لم يعد ثديا نحرها أن تَفَلَّكا
وفلّكتُ الجدي، وهو قضيب يدار على لسانه لئلا يرضع.
والفَلْكةُ: أكمة من حجر واحد مستديرة كأنها فَلْكَةُ مغزل، والجميع: الفَلك والفَلَكات، وهو على تقدير النبكة في الخلقة، إلا أن النبكة أشد تحديد رأس من الفَلْكة، وربما كانت النبكة من طين وحجارة رخوة.

##### Türkçe

**الكاف واللام والفاء** bunlarla birlikte

**ك ل ف**، **ل ف ل**، **ف ك ل**، **ف ل ك** kullanımdadır. **كلف**: **كَلِفَ** yüzü; **يكلفُ** **كلفاً**. Ve **بعير أَكلَفُ**; onda **كُلفة** vardır; bütün bunlar özellikle yüzde (olur); o, derinin üzerine çıkan bir renktir; onun tenini değiştirir. Ve **بعير أَكْلَف**: iki yanağında gizli bir siyahlık olur.

Ve **الكَلَفُ**: şeye düşkünlük; **كَلِفَ** bu işle, ve bu cariyeyle; o hâlde o, onunla **كَلِفٌ** ve **مكلف**tir.

Ve ben **كَلِفتُ** bu işi ve onu **تكلفته**.

Ve **الكُلفةُ**: bir işten, onun vekâletinde yahut bir hakta üstlendiğin şey; hepsi: **الكُلَف**.

Ve falan, kardeşleri için **الكُلَف**i ve **التَّكاليف**i üstlenir; Züheyr dedi ki:
سئمت تَكاليفَ الحياة ومن يعش		ثمانين حولاً لا أبالـك يسـأم

Ve **المُكَلَّفُ**: kendisini ilgilendirmeyen şeye dalmaktır.

**كفل**: **الكَفلُ**: kalçanın art tarafı; ve o, elbette kalçalı, **الكَفَل** (sahibi)dir; hepsi: **أكفالٌ**; ondan fiil de sıfat da türetilmez; **كَفْلاء** denilmez; **عجزاء** denildiği gibi.

Ve **الكِفْلُ**: pay. Ve **الكفل**: bez parçalarından yahut başka şeyden yapılan yuvarlak bir şeydir; devenin hörgücünün üzerine konur. Dersin ki: adam, şundan yahut elbisesinden bir **بِكْفلٍ** ile **اكتفل**.

Ve ecirden ve günahtan **الكِفْلُ**: kat (misli)dir. Aziz ve yüce Allah dedi ki: “يؤتكم **كِفلَينِ** من رحمته”. Ve “يكن له **كفل** منها”; ve “bu, falanın **كِفْلُ**dür” denilmez; ta ki onun benzerini başkası için de hazırlamış olasın, pay gibi; tekil kıldığında ise **كِفْل** de pay da deme.

Ve **الكِفْلُ**: savaşın arkasında bulunan adamdır; onun gayreti ancak geri kalmak ve kaçmaktır; o, **الكُفُولة** arasındadır.

Ve **الكفيلُ**: şeyin kefili/teminatçısıdır. **كَفَلَ** onunla; onunla **يكفُلُ**; **كَفالةً**.

Ve **الكافِلُ**: bir insanı **يَكْفُلُ** eden; onu geçindiren ve ona harcayan kimsedir. Hadiste: “**الربيب كافلٌ**”; o, yetimin annesinin kocasıdır. Ve aziz isminin sözü: “**وكَفَلَها زكريا**”; yani: Meryem’i, ona harcamak için Zekeriya **كَفَل** etti; anne babası öldüğünde, nafakası üzerine kura çektikleri vakit, o da kefilsiz kalmıştı. Kim şeddeli okursa, manası: Allah onu Zekeriya’ya **كَفَّل** etti.

**وكِفلُ الشيطان**: onun biniti. “Adam **اكتفل** eder, **يكتفل**” sözlerinden alınmıştır. Hadiste: “Sizden biri kabın kırık yerinden ve kulpundan içmesin; çünkü o, **كِفْلُ الشيطان**dır.”

Ve **المُكافلة**: orucu peş peşe sürdürmektir.

**فكل**: **الأَفْكَلُ**: insana gelen bir titremedir; onun fiili yoktur. Ve çoğulu: **أفاكل**.

**فلك**: **الفَلكُ**: göğün dönmesidir. O, özellikle dönme için bir isimdir. Ve müneccim der ki: **الفلك** göğün altında yedi kuşaktır; yedi yıldız onların içine yerleştirilmiştir; her kuşakta bir yıldız vardır; bazısı bazısından daha yüksektir; Allah’ın izniyle onların içinde döner.

Ve **الفُلكُ**: gemidir; müzekker de müennes de gelir; o, bir tekildir; ve çoğul olur. Aziz ve yüce Allah dedi ki: “جاءتها ريح عاصف” ve dedi ki: “فأنجيناه ومن معه في **الفُلْك** المشحون”; yani: yüklenmiş, donanımı tamamlanmış olan. Ve **الفلك**: gemiler topluluğudur: “حتى إذا كنتم في **الفُلْك** وجرين بهم”.

Ve **فَلَّكَتِ** cariye; yani: memesi **تَفَلَّك** etti; yani: **فَلْكة** gibi oldu; o hâlde o, **مُفَلِّكة**dir; ve **مُفَلِّك** daha iyidir. Dedi ki:
لم يعد ثديا نحرها أن تَفَلَّكا

Ve ben oğlağı **فلّكتُ**; o, emmesin diye dilinin üzerinde döndürülen bir çubuktur.

Ve **الفَلْكةُ**: tek bir taştan yuvarlak bir tümsektir; sanki bir iğin **فَلْكَةُ**si gibidir. Hepsi: **الفَلك** ve **الفَلَكات**. O, yaratılışta **النبكة** takdirindedir; ancak **النبكة**nin başının sivriliği **الفَلْكة**den daha şiddetlidir. Ve bazen **النبكة** çamurdan ve yumuşak taşlardan olur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

فَلْكَةُ المِغزل سمِّيت لاستدارتها. والفَلْكَةُ: قطعةٌ من الأرض أو الرمل تستدير وترتفع على ما حولها؛ والجمع فَلَكٌ. قال الكميت:
فلا تَبْكِ العِراصَ ودِمْنَتَيْها		بِناظِرةٍ ولا فَلَكَ الأسـيلِ
ومنه قيل فَلَّكَ ثديُ الجارية تَفْليكاً وتَفَلَّكَ أي استدار. قال أبو عمرو: التَفْليكُ أن يجعل الراعي من الهُلب مثل الفَلْكَةِ ثم يجعله في لسان الفَصيل لئلاّ يرضع. والفُلْكُ بالضم:السفينة، واحدٌ وجمعٌ. يذكّر ويؤنّث. وقال تعالى: "في الفُلْكِ المَشْحونِ" فجاء به مذكَّراً موحَّداً. وقال تعالى: "والفُلْكِ التي تجري في البحرِ" فأنَّث ويحتمل واحداً وجمعاً. وقال تعالى: "حتَّى إذا كنتم في الفُلْكِ وجَرَيْنَ بهم" فجمع. والفَلَكُ: واحد أفْلاكِ النجوم. قال: ويجوز أن يجمع على فُعْلِ. والفلكُ: موجُ البحر. والفَيْلَكونُ: البَرْدِيُّ.

##### Türkçe

**فَلْكَةُ** iğin **المِغزل**’i, yuvarlaklığından dolayı adlandırılmıştır. Ve **الفَلْكَةُ**: yerden yahut kumdan bir parçadır; yuvarlanır ve çevresindekilerin üzerine yükselir; çoğulu **فَلَكٌ**’tur. Kümeyt dedi ki:
فلا تَبْكِ العِراصَ ودِمْنَتَيْها		بِناظِرةٍ ولا فَلَكَ الأسـيلِ
Bundan dolayı denildi ki: **فَلَّكَ** cariyenin memesi **تَفْليكاً** ve **تَفَلَّكَ**; yani yuvarlandı. Ebû Amr dedi ki: **التَفْليكُ**, çobanın **الهُلب**’den **الفَلْكَةِ** gibi yapması, sonra onu, emmesin diye **الفَصيل**’in diline koymasıdır. Ve **الفُلْكُ** (ötre ile): gemi; tekil ve çoğuldur. Müzekker de yapılır müennes de. Yüce Allah dedi ki: “**في الفُلْكِ المَشْحونِ**”; onu müzekker tekil olarak getirdi. Ve Yüce Allah dedi ki: “**والفُلْكِ التي تجري في البحرِ**”; müennes yaptı ve tekil ve çoğul ihtimali taşır. Ve Yüce Allah dedi ki: “**حتَّى إذا كنتم في الفُلْكِ وجَرَيْنَ بهم**”; çoğul yaptı. Ve **الفَلَكُ**: yıldızların **أفْلاكِ**’ının biridir. Dedi ki: **فُعْلِ** üzere çoğul yapılması da caizdir. Ve **الفلكُ**: denizin dalgasıdır. Ve **الفَيْلَكونُ**: **البَرْدِيُّ**’dir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ل ف
كلف ، كفل ، فلك ، فكل ، لفك : مستعملات .
كلف : قال الليث : كَلِفَ وجهُهُ يَكْلَفُ كَلَفاً ، وبَعِيرٌ أكْلَفُ ، وبه كُلْفَةٌ كل هذا في الوجه خاصةً ، وهو لونٌ يعلو الجلدَ فيغيِّرُ بشرتَه .
ويقال للبَهَقِ : الكَلَفُ والبعير الأَكْلَفُ يكون في خدَّيه سوادٌ خفِيٌّ .
قال : وخَدٌّ أَكْلَفُ أي أَسْفَعُ .
وقال العجَّاج :
عَنْ حَرْفِ حَيْشُومٍ وخَدَ أَكْلَفَا
يصف الثور .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : قال : إذا كان البعيرُ شديدَ الحمرَة يخلِط حُمرَته سوادٌ ليس بخالصٍ فتلكَ الكُلْفَةُ ، وهو أَكْلَفُ ، وناقة كَلفَاءُ .
وقال الليث : يقال : كَلِفْتُ هذا الأمرَ وتكلَّفتُه .
قال : والكُلْفَة : ما تكلّفْتَ من أمرٍ في نائبةٍ أو حقَ ، والجميعُ : الكُلَفُ .
ويقال : فلانٌ يتكلَّفُ لإخوانه الكُلَفَ ، والتكاليفَ .
والمُكَلَّفُ : الوقَّاعُ فيما لا يعنيه .
وذُو كُلاَفٍ : اسمُ وادٍ في شِعْر ابن مُقبل .
وقال شمر وغيره : من أسماء الخمر : الكَلْفَاء والعَذْرَاء .
أبو زيد : كَلِفْتُ منك أمراً كَلَفاً ، وكَلِفْتُ بها أشدَّ الكَلَفِ إذا أَحبها ، ورجلٌ مِكْلافٌ : مُحبٌّ للنساء ، ورجل كَلِفٌ بالنساء : مِثلُه .
كفل : قال الله جلّ وعز : ( مَّن يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَّهُ نَصِيبٌ مِّنْهَا وَمَن يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَّهُ كِفْلٌ مَّنْهَا ) ( النساء : 85 ) .
قال الفرّاء : الكِفْلُ : الحظُّ ، ومنه قول الله : ( بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِن ) ( الحديد : 28 ) معناه : حظّين .
وقال الزجَّاج : الكِفْلُ في اللغة : النصيب أُخذ من قولهم : اكتَفلْتُ البعيرَ إذا أدرتَ عَلَى سَنَامه أو على موضع من ظهرهِ كساءً وركبْتَ عليه ، وإنما قيل له كِفْل وقيل : اكتَفلَ البعيرَ لأنه لم يستعمل الظَّهرَ كلّه إنما استعمل نصيباً من الظهر .
وقال ابن الأنباريِّ في قولهم : قد تكفّلْتُ بالشيء معناه قد ألزمْتهُ نفسي ، وأزلْتُ عنه الضَّيْعة والذّهاب وهو مأخوذ من الكِفْل .
والكِفْلُ : ما يحفظُ الرَّاكبَ من خلفه ، والكِفْلُ ، النصيبُ : مأخوذ من هذا ، ورجل كِفْل : لا يثُبت على الجمل : ليس من الأوَّل .
وأخبرني المنذريُّ : عن أبي الهيثم أنه قال : سُمِّي ذَا الكِفْل لأنه كفَلَ بمئة ركعةٍ كلَّ يوم .
قال : والكِفْلُ : الذي لا يثبُت على مَتْن الفرس ، وجمعه : أكْفال ، وأنشد :
مَا كُنْتَ تَلْقى في الحُروب فوَارسي
مِيلاً إذا رَكِبُوا ولا أَكفَالا
وقال الزجاج : يقال : إنَّ ذَا الكِفْل سُمِّي بهذا الاسم لأنه تكفَّل بأَمر نبيَ في أُمته ، فقام بما يجبُ فيهم .
وقيل : تكفّلَ بعمل رجل صالح فقام به .
ورُوي عن إبراهيم : أنه كره الشُّربَ من ثُلمةِ القَدَح أو العروة ، ويقال : إنها كِفْلُ الشيطان .
قال أبو عبيد : قال أبو عمرو والكسائي : الكِفْلُ : أصله : المرْكَبُ ، فأراد أن العُروةَ والثُّلمةَ : مركبُ الشْيطان .
وقال أبو عبيد : والكِفْلُ أيضاً : ضِعفُ الشيءِ .
ويقال : إنه النصيبُ .
النَّضْرُ عن أبي الدُّقْيشِ : اكتَفَلْتُ بكذا إذا وَلَّيتَه كَفَلَك ، قال : وهو الافتعال ،
وأنشد :
قدِ اكْتَفلَتْ بالحَزْن واعوَجَّ دُونَها
ضَوَارِبُ مِن خَفَّانَ مُجْتابةً سِدْرَا
ثعلب عن ابن الأعرابي : أنَّهُ أَنشده بيتَ خِدَاش بن زُهير :
إذا ما أَصَاب الغَيْثُ لم يَرْعَ غيثَهُمْ
من الناس إلاّ مُحْرِمٌ أو مُكافِلُ
قال : والمُحْرِمُ : المُسالِم ، والْمُكافِلُ : المُعَاقِدُ المحالِف ، والكَفِيلُ : من هذا أُخِذ .
وقال أبو عبيد : الكافِلُ : الذي لا يَأْكل ، ويقال للذي يَصل الصيامَ من الناس : كافِلٌ .
وقال القطاميُّ يصف إبلا عِطاشاً :
يَلُذْنَ بِأَعْقَارِ الحِياض كأَنَّها
نِساءُ النصارَى أَصبحَتْ فهْيَ كُفَّلُ
قال ابن لأعرابي في قوله : وهي كفّلُ أي ضَمِنَتِ الصَّوْم .
وروى أبو إسحاق عن أبي الأحوص عن أبي موسى ( يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِن رَحمِته ) قال : ضِعفين ، وقيل : مِثْلين .
يقال : ما لفلان كِفْلٌ : أي ماله مِثْلٌ .
قال عمرو بن الحارث :
يَعْلُو بها ظَهْرَ البعير ولم
يوجَد لها في قومها كِفْلُ
كأَنّه بمعنى مِثل ، قال الأزهريُّ : والضِّعْفُ يكون بمعنى المِثل .
وفي حديثٍ آخر : أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال لرجُل : ( لكَ كِفْلاَنِ من الأجْر ) . أي مِثلان ، والكِفْلُ : النصِيب ، والأجْر يقال : له كِفْلان أي جزآن ونصيبان .
أبو عبيد عن أبي زيد : أَكْفَلْتُ فلاناً المالَ إِكْفالاً إذا ضمَّنْتَه إيَّاهُ ، وكفَلَ هو به كُفولاً وكَفْلاً .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَاحِدَةٌ فَقَالَ أَكْفِلْنِيهَا وَعَزَّنِى فِى ) ( ص : 23 ) .
قال الزَّجَّاج : معناه اجْعَلْني أَنا أَكفُلُهَا وانْزِلَ أَنتَ عنها .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : كَفِيلٌ وكَافِلٌ ، وضَمِينٌ وضامِنٌ بمعنًى واحد .
وقرىءَ قولُ الله جلَّ وعزَّ : ( وكَفَلَهَا زكريَّاءُ ) ( آل عمران : 37 ) بالتخفيف ، وقُرِىءَ ( وكَفَّلَهَا زكريَّاءَ ) أي وكفَّلَها اللَّهُ زكرياءَ أي ضَمَّنَه إيَّاها حتى تكَفَّل بحَضَانَتها ، ومن قرأَ ( وكَفَلَها زكريَّاءُ ) ( آل عمران : 37 ) فالفعلُ لزكرياء أي ضَمِنَ القيامَ بأَمْرِها .
وقال الليث : الكَفَلُ : رِدْفُ العَجُزِ ، وإنها لَعَجْزاءُ الكفَل .
قال : والكِفْلُ من الأَجْر والإثمِ : الضِّعْفُ .
يقال : له كِفْلاَن من الأجْرِ ، ولا يقال : هذا كِفْلُ فلانٍ حتى تكونَ قد هَيَّأْتَ لغيره مِثلَه كَالنَّصِيب ، فإذا أَفردْتَ فلا يقال :
كِفْلٌ ولا نصيب .
قال : والكِفْلُ من الرِّجال : الذي يكون في مُؤخَّرِ الحَرْب ، إنما همَّتُه التأخُّر والفِرارُ وهو بَيِّنُ الكُفُولة .
قلتُ : الكِفْلُ من الرجال : الذي يكونُ في مؤخّر الحرب لا يَثْبُتُ عَلَى ظَهْر الدَّابة .
وقال الليث : الكفِيل : الضامِنُ للشيءِ .
يقال : كَفَلَ به يَكْفُلُ كَفَالةً ، وأمّا الكَافلُ . فهو الذي كَفَلَ إنساناً يَعُولُه ويُنْفِقُ عليه .
وفي الحديث : ( الرَّبِيبُ كَافِلٌ ) وهو زَوْجُ أُمِّ اليتيم ، كأَنّه كفَل نفقتَه .
لفك : عمرو عن أبيه : العَفِيكُ واللَّفِيكُ : المُشْبَعُ حُمْقاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي الألْفَكُ والألْفَتُ : الأَعْسَرُ .
وقال في موضعٍ آخر : الأَلْفَكُ : الأحمَقُ .
فلك : قال ابن الأعرابي : الأَفْلَكُ : الذي يَدُور حَوْلَ الفَلَك ، وهو التَّلُّ من الرّمل ، حولَه فضاءٌ .
وقال الليثُ : الفَلَكُ جاء في الحديث أنّه دَوَرَانُ السماءِ وهو اسمٌ للدَّوَران خاصَّةً ، وأمَّا المُنَجِّمُونَ فيقولون : سبعةُ أَطْوَاقٍ دُونَ السماءِ قد رُكِّبَتْ فيها النجومُ السبعةُ ، في كلِّ طَوْقٍ منها : نجْمٌ ، وبعضها أَرفعُ من بعض تَدُورُ فيها بإِذن الله .
وقال الفرَّاء يقال : إنَّ الْفَلَكَ : مَوْجٌ مَكْفورٌ تجري فيه الشمس والقمر والكواكب .
وقال الكَلْبيُّ : الفَلَكُ : اسْتِدارةُ السماءِ .
وقال الزَّجَّاج في قول الله : ( سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِى ) ( الأنبياء : 33 ) لكلَ منها فَلَكٌ .
أبو عُبيد عن الأصمعي : الفَلَكُ : قِطَعٌ من الأرض تستديرُ وترتفع عما حولهَا ، والواحدة : فَلَكَةٌ ، وقال الرَّاعِي :
إِذا خِفْنَ هَوْلَ بُصونِ البِلادِ
تَضَمَّنَهَا فَلَكٌ مُزْهِرُ
يقول : إذا خافتِ الأدْغَالَ وبطونَ الأرضِ ظَهَرَتِ الفَلَكَ .
شمر عن ابن شميلٍ الفَلْكَةُ : أَصَاغِرُ الإكامِ وإنما فَلَّكَهَا اجْتماعُ رَأْسهَا كأَنها فَلْكةُ مِغْزَلٍ لا تُنْبِتُ شيئاً ، والفَلْكَةُ : طويلةٌ قدرُ رُمْحَيْنِ أو رُمْحٍ ونصفٍ ، وأنشد :
يَظَلاَّنِ النَّهارَ برَأْسِ قُفَ
كُمَيْتِ اللَّوْنِ ذِي فَلكٍ رَفيعِ
وقال الليث : الفُلْكُ تُذَكَّرُ وتُؤنَّثُ وهي واحدة ، وتكونُ جَمعاً ، قال الله تعالى في التوحيدِ : ( فِى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ ) ( يس : 41 ) فذكَّرَ الفُلكَ . وقال في الجمعِ ) حَتَّى إِذَا كُنتُمْ فِى الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِم ) ( يونس : 22 ) فأَنَّثَ وجَمعَ ، ويجوزُ أَن يُؤنَّثَ واحدهُ كقولهِ تعالى : ( جَآءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ ) ( يونس : 22 ) فقال : جَاءَتْهَا فأَنَّثَ وقال : ( حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ ( فجمَعَ .
وقال الليث : فَلَّكَتِ الجاريةُ تَفْليكاً إذا
تَفلَّكَ ثَدْيُهَا أي صَارَ كالفَلْكةِ وأنشد :
جَارِيَةٌ شَبَّتْ شَبَاباً هَبْرَكَا
لم يَعْدُ ثَدْيَا نَحْرِهَا أَنْ فَلَّكَا
مُسْتَنْكِرَانِ المَسَّ قد تَدَمْلَكَا
أبو عبيد عن أبي عمرو : التَّفْليكُ : أَنْ يَجْعَلَ الرَّاعِي مِن الهُلْبَ مثلَ فَلْكةِ المِغْزَلِ ثمَّ يَثْقُبُ لِسانَ الفَصِيلِ فيَجْعَلهُ فيه لِئلا يَرضَعَ ثدْي أُمِّهِ .
قال ابنُ مُقبلٍ فيه :
رُبَيِّبُ لمْ تُفَلِّكهُ الرِّعَاءُ وَلمْ
يَقْصُرْ بِحَوْمَلَ أَدْنَى شُرِبْهِ وَرَعُ
أي كَفٌّ .
وقال الليث : فلَّكتُ الجَدْيَ ، وهو قضيبٌ يُدارُ عَلَى لسانهِ لِئَلاَّ يَرضَعَ .
قلت : والصوابُ في التَّفْليكِ ما قال أبو عمرو .
وفي حديث ابن مسعودٍ أَنَّ رَجُلاً أَتَى رَجُلاً وهو جَالِسٌ عِندهُ فقال : إِنِّي تركْتُ فرسكَ كأَنَّهُ يَدُورُ في فَلَكٍ .
قال أبو عبيد في قوله : في فَلَكٍ ، فيهِ قولانِ : فأَمَّا الذي تَعرفُهُ العامَّةُ شَبَّهَهُ بِفَلكِ السماء الذي تَدُورُ عليه النجومُ وهو الذي يقال له : القُطْبُ ، شُبِّهَ بقُطْبِ الرَّحَا .
قال وقال بعضُ الأعراب : الفَلَكُ : المَوْجُ إذا ماج في البحْرِ فَاضْطربَ وجاء وذهب ، فَشبَّه الفرسَ في اضْطِرابهِ بذلك ، وإنما كانتْ عَيْناً أَصَابتْهُ وقول رؤبة :
وَلاَ شَظٍ فَدْمٍ وَلاَ عَبْدٍ فَلِكْ
قال أبو عمرو : الفَلِكُ : العَبْدُ الذي له أَلْيَةٌ على خِلْقةِ الفَلْكةِ ، وأَليَاتُ الزِّنْجِ مُدَوَّرَةٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الفَيْلَكُونُ : الشُّوبَقُ .
( قلت ) : وهما مُعَرَّبانِ معاً .
ويقال فَلْكةٌ ، وفَلَكةٌ لِفَلْكةِ المِغْزَلِ .
فكل : قال الليث وغيره : الأَفكَلُ : رِعْدةٌ تَعْلُو الإنسانَ ، وَلا فِعْلَ له .
ويقال : أَخذَ فُلاناً أَفْكَلٌ إذا أَخذَتْهُ رعْدةٌ .
وفي الحديث : أنَّ موسى لمَّا ضَربَ البَحْرَ بعَصَاهُ فانْفرقَ بَاتَ وله أفْكَلٌ أي رِعْدةٌ .
وقال ابن الأعرابي : افْتَكَلَ فلانٌ في فعْلهِ افتكَالاً ، واحْتفل احتفالاً بمعنى واحدٍ .

##### Türkçe

ك ل ف
**كلف** ، **كفل** ، **فلك** ، **فكل** ، **لفك** : kullanılagelenlerdir.

**كلف** : Leys dedi ki: **كَلِفَ** yüzü **يَكْلَفُ** **كَلَفاً**; ve **بَعِيرٌ أكْلَفُ**; ve onda **كُلْفَةٌ**; bütün bunlar özellikle yüzde(dir); o, derinin üzerine çıkan bir renktir; böylece onun tenini değiştirir.
Ve **البَهَقِ** için: **الكَلَفُ** denir; ve **البعير الأَكْلَفُ** onun iki yanağında gizli bir siyahlık bulunur.
Dedi ki: ve **وخَدٌّ أَكْلَفُ** yani **أَسْفَعُ**.
Ve el-‘Accâc dedi:
عَنْ حَرْفِ حَيْشُومٍ وخَدَ أَكْلَفَا
Öküzü vasfeder.
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: dedi ki: Deve şiddetli kızıllıkta olup kızıllığına saf olmayan bir siyahlık karıştırırsa işte o **الكُلْفَةُ**’dir; o **أَكْلَفُ**’tir; ve dişi deve **كَلفَاءُ**.
Leys dedi: denir ki: **كَلِفْتُ** bu işi ve **تكلَّفتُه**.
Dedi ki: ve **الكُلْفَة**: bir musibette yahut bir hakta bir işten yüklenip üstlendiğin şeydir; çoğulu: **الكُلَفُ**.
Ve denir ki: falan, kardeşleri için **الكُلَفَ**’i ve **التكاليفَ**’i yüklenip üstlenir.
Ve **المُكَلَّفُ**: kendisini ilgilendirmeyene dalıp giren(kişidir).
Ve **ذُو كُلاَفٍ**: İbn Mukbil’in şiirinde bir vadinin adıdır.
Şemmer ve başkaları dedi ki: Şarabın adlarındandır: **الكَلْفَاء** ve **العَذْرَاء**.
Ebû Zeyd: senden bir işi **كَلَفاً** olarak **كَلِفْتُ**; ve onu sevdiğinde onunla **أشدَّ الكَلَفِ** olarak **كَلِفْتُ**; ve **رجلٌ مِكْلافٌ**: kadınları seven; ve kadınlara **كَلِفٌ** olan bir adam: onun gibidir.

**كفل** : Allah yüce ve aziz dedi: ( **مَّن يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَّهُ نَصِيبٌ مِّنْهَا وَمَن يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَّهُ كِفْلٌ مَّنْهَا** ) (en-Nisâ: 85).
Ferrâ dedi: **الكِفْلُ**: paydır; ondan Allah’ın sözü: ( **بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِن** ) (el-Hadîd: 28); manası: iki pay.
Zeccâc dedi: **الكِفْلُ** dilde: nasiptir; onların “**اكتَفلْتُ البعيرَ**” sözünden alınmıştır; sen onun hörgücünün üzerine yahut sırtının bir yerine bir örtü doladığında ve onun üzerine bindiğinde; ancak ona **كِفْل** denildi ve “**اكتَفلَ البعيرَ**” denildi; çünkü bütün sırtı kullanmadı, ancak sırtın bir nasibini kullandı.
İbnü’l-Enbârî onların “**قد تكفّلْتُ بالشيء**” sözünde dedi ki: manası “onu nefsime ilzam ettim; ondan zayi olmayı ve gitmeyi giderdim”dir; ve o **الكِفْل**’den alınmıştır.
Ve **الكِفْلُ**: biniciyi arkasından koruyan şeydir; ve **الكِفْلُ** (yani) nasip: bundan alınmıştır; ve **رجل كِفْل**: deve üzerinde sebat etmez; bu, birinciden değildir.
Münzirî bana haber verdi: Ebû’l-Heysem’den, dedi ki: **ذَا الكِفْل** diye adlandırıldı; çünkü her gün yüz rek‘at ile kefil oldu.
Dedi ki: ve **الكِفْلُ**: atın sırtının üzerinde sebat etmeyen(kişidir); çoğulu: **أكْفال**; ve şu beyit okundu:
مَا كُنْتَ تَلْقى في الحُروب فوَارسي
مِيلاً إذا رَكِبُوا ولا أَكفَالا
Zeccâc dedi: denir ki: **ذَا الكِفْل** bu adla adlandırıldı; çünkü ümmeti içinde bir peygamberin işine **تكفَّل** etti; böylece onlarda gerekli olanı yerine getirdi.
Ve denildi: salih bir adamın amelini **تكفّل** etti; böylece onu yerine getirdi.
İbrâhîm’den rivayet edildi: o, kadehin kırık yerinden yahut kulpundan içmeyi kerih gördü; ve denir ki: o, **كِفْلُ الشيطان**’dır.
Ebû ‘Ubeyd dedi: Ebû ‘Amr ve el-Kisâî dedi ki: **الكِفْلُ**: aslı **المرْكَبُ**’dır; böylece kulpun ve kırık yerin: şeytanın bineği olduğunu kastetti.
Ebû ‘Ubeyd dedi: ve **الكِفْلُ** ayrıca: şeyin iki katıdır.
Ve denir ki: o, nasiptir.
en-Nadr, Ebû’d-Dukayş’ten: **اكتَفَلْتُ** şunu-bunu, eğer onu senin **كَفَلَك**’ına (yani sorumluluğuna) tevdi ettiysen; dedi ki: bu, ifti‘âldir;
ve şu beyit okundu:
قدِ اكْتَفلَتْ بالحَزْن واعوَجَّ دُونَها
ضَوَارِبُ مِن خَفَّانَ مُجْتابةً سِدْرَا
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: ona Hıdâş b. Zuheyr’in beytini okuttuğunu (nakletti):
إذا ما أَصَاب الغَيْثُ لم يَرْعَ غيثَهُمْ
من الناس إلاّ مُحْرِمٌ أو مُكافِلُ
Dedi ki: ve **المُحْرِمُ**: barışçı olan; ve **الْمُكافِلُ**: akid yapan, antlaşmalı olan; ve **الكَفِيلُ**: bundan alınmıştır.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **الكافِلُ**: yemeyen(kişidir); ve insanlardan orucu birleştiren (yani aralıksız sürdüren) kimseye **كافِلٌ** denir.
Katamî, susuz develeri vasfederek dedi:
يَلُذْنَ بِأَعْقَارِ الحِياض كأَنَّها
نِساءُ النصارَى أَصبحَتْ فهْيَ كُفَّلُ
İbnü’l-A‘râbî onun “**وهي كفّلُ**” sözünde dedi ki: yani orucu üstlendi.
Ebû İshâk, Ebû’l-Ahvâs’tan, Ebû Mûsâ’dan rivayet etti: ( **يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِن رَحمِته** ) dedi ki: iki kat; ve denildi: iki misli.
Denir ki: falanın **كِفْلٌ**’ü yoktur: yani onun misli yoktur.
Amr b. el-Hâris dedi:
يَعْلُو بها ظَهْرَ البعير ولم
يوجَد لها في قومها كِفْلُ
Sanki “misil” manasındadır; Ezherî dedi: ve **الضِّعْفُ** “misil” manasında olur.
Ve başka bir hadiste: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) bir adama dedi ki: ( **لكَ كِفْلاَنِ من الأجْر** ). yani iki misil; ve **الكِفْلُ**: nasiptir; ve **الأجْر** için denir: onun iki **كِفْل**’ü vardır; yani iki cüz ve iki nasip.
Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **أَكْفَلْتُ** falana malı **إِكْفالاً**; eğer onu ona zimmetlediysen; ve o da onunla **كُفولاً** ve **كَفْلاً** olarak **كفَلَ** etti.
Allah yüce ve aziz dedi: ( **وَاحِدَةٌ فَقَالَ أَكْفِلْنِيهَا وَعَزَّنِى فِى** ) (Sâd: 23).
Zeccâc dedi: manası “onu benim için, ben onu **أَكفُلُ** olacak şekilde yap; ve sen ondan çekil”dir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **كَفِيلٌ** ve **كَافِلٌ**; ve **ضَمِينٌ** ve **ضامِنٌ** tek bir manadadır.
Ve Allah yüce ve aziz’in sözü: ( **وكَفَلَهَا زكريَّاءُ** ) (Âl ‘İmrân: 37) tahfîf ile okundu; ve ( **وكَفَّلَهَا زكريَّاءَ** ) diye okundu; yani Allah onu Zekeriyyâ’ya **كفَّل** etti; yani onu ona zimmetledi; ta ki onun himayesini **تكَفَّل** etti; ve kim ( **وكَفَلَها زكريَّاءُ** ) (Âl ‘İmrân: 37) okursa fiil Zekeriyyâ’nındır; yani onun işini üstlenmeyi teminat altına aldı.
Leys dedi: **الكَفَلُ**: kalçanın art tarafıdır; ve o, **عَجْزاءُ الكفَل**’dir.
Dedi ki: ve **الكِفْلُ** ecirden ve günahtan: iki kattır.
Denir ki: onun ecirden iki **كِفْل**’ü vardır; ve “bu falanın **كِفْلُ**’üdür” denmez; ta ki başkası için onun mislini, nasip gibi, hazırlamış olasın; tekil kıldığında ise denmez:
**كِفْلٌ** ve nasip.
Dedi ki: ve erkeklerden **الكِفْلُ**: savaşın arkasında olan kimsedir; himmeti ancak geri kalmak ve kaçmaktır; ve o, **الكُفُولة**’si açık olandır.
Dedim ki: erkeklerden **الكِفْلُ**: savaşın arkasında olan, binek sırtında sebat etmeyen kimsedir.
Leys dedi: **الكفِيل**: şeyin garantörü olan(kişidir).
Denir ki: onunla **كَفَلَ** eder, **يَكْفُلُ** **كَفَالةً**; ama **الكَافلُ**: bir insanı, geçimini üstlendiği ve ona harcadığı kimseyi **كَفَلَ** eden kimsedir.
Hadiste: ( **الرَّبِيبُ كَافِلٌ** ) ve o, yetimin annesinin kocasıdır; sanki onun nafakasını **كفَل** etti.

**لفك** : Amr, babasından: **العَفِيكُ** ve **اللَّفِيكُ**: ahmaklıkça doyurulmuş(kişidir).
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الألْفَكُ** ve **الألْفَتُ**: solak(kişidir).
Ve başka bir yerde dedi: **الأَلْفَكُ**: ahmak(kişidir).

**فلك** : İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأَفْلَكُ**: **الفَلَك**’in etrafında dönen kimsedir; ve o, kumdan tepedir; çevresinde boşluk vardır.
Leys dedi: **الفَلَكُ** hadiste geldi: göğün dönmesidir; ve özellikle dönmeye bir addır; ama müneccimler derler ki: göğün altında yedi kuşak vardır; yedi yıldız onların içine yerleştirilmiştir; her kuşakta onlardan bir yıldız vardır; ve bazısı bazısından daha yüksektir; Allah’ın izniyle onların içinde döner.
Ferrâ dedi: denir ki: **الْفَلَكَ**: içinde güneşin, ayın ve gezegenlerin aktığı örtülü bir dalgadır.
Kelbî dedi: **الفَلَكُ**: göğün yuvarlaklığıdır.
Zeccâc, Allah’ın sözü hakkında dedi: ( **سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِى** ) (el-Enbiyâ: 33): onların her biri için bir **فَلَكٌ** vardır.
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **الفَلَكُ**: yerden parçalar(dır); yuvarlaklaşır ve çevresindekinden yükselir; tekili: **فَلَكَةٌ**; ve er-Râ‘î dedi:
إِذا خِفْنَ هَوْلَ بُصونِ البِلادِ
تَضَمَّنَهَا فَلَكٌ مُزْهِرُ
Der ki: sık ormanlardan ve yerin çukurlarından korktuklarında **الفَلَكَ** ortaya çıktı.
Şemmer, İbn Şümeyl’den: **الفَلْكَةُ**: küçük tümseklerdir; ancak onu **فَلَّكَهَا** (yuvarlaklaştıran) başının toplanmasıdır; sanki o, iğin **فَلْكةُ**’si gibidir; hiçbir şey bitirmez; ve **الفَلْكَةُ**: uzun(olandır); iki mızrak yahut bir buçuk mızrak kadardır; ve şu beyit okundu:
يَظَلاَّنِ النَّهارَ برَأْسِ قُفَ
كُمَيْتِ اللَّوْنِ ذِي فَلكٍ رَفيعِ
Leys dedi: **الفُلْكُ** müzekker de yapılır müennes de; ve o bir tanedir; ve cem‘ de olur; Allah tevhid hakkında dedi: ( **فِى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ** ) (Yâsîn: 41); böylece **الفُلكَ**’ü müzekker yaptı. Ve cem‘ hakkında dedi: ( **حَتَّى إِذَا كُنتُمْ فِى الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِم** ) (Yûnus: 22); böylece müennes yaptı ve cem‘ yaptı; ve onun tekilinin müennes yapılması caizdir; Allah’ın sözü gibi: ( **جَآءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ** ) (Yûnus: 22); böylece “**جَاءَتْهَا**” dedi ve müennes yaptı; ve dedi ki: ( **حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ** ) böylece cem‘ yaptı.
Leys dedi: genç kız **فَلَّكَتِ** **تَفْليكاً**; eğer memesi **تَفلَّكَ** ettiyse; yani **الفَلْكةِ** gibi oldu; ve şu beyit okundu:
جَارِيَةٌ شَبَّتْ شَبَاباً هَبْرَكَا
لم يَعْدُ ثَدْيَا نَحْرِهَا أَنْ فَلَّكَا
مُسْتَنْكِرَانِ المَسَّ قد تَدَمْلَكَا
Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **التَّفْليكُ**: çobanın **الهُلْبَ**’den iğin **فَلْكةِ**’si gibi bir şey yapması, sonra yavru devenin dilini delmesi ve onu onun içine koymasıdır; ta ki anasının memesini emmesin.
İbn Mukbil onun hakkında dedi:
رُبَيِّبُ لمْ تُفَلِّكهُ الرِّعَاءُ وَلمْ
يَقْصُرْ بِحَوْمَلَ أَدْنَى شُرِبْهِ وَرَعُ
Yani: bir engel.
Leys dedi: **فلَّكتُ** oğlağı; ve o, dilinin üzerine döndürülen bir çubuktur; ta ki emmesin.
Dedim ki: **التَّفْليكِ**’te doğru olan, Ebû ‘Amr’ın söylediğidir.
İbn Mes‘ûd hadîsinde: bir adam bir adama geldi; o da onun yanında oturuyordu; dedi ki: “Şüphesiz ben senin atını bıraktım; sanki bir **فَلَكٍ** içinde dönüyor.”
Ebû ‘Ubeyd onun “**في فَلَكٍ**” sözünde dedi: onda iki söz vardır: halkın bildiği ise onu, yıldızların üzerinde döndüğü göğün **فَلكِ**’ine benzetti; ve o, kendisine **القُطْبُ** denilen şeydir; değirmen miline benzetildi.
Dedi ki: ve bazı bedeviler dedi: **الفَلَكُ**: denizde kabarıp çalkalandığında, gelip gidip sarsıldığında dalgadır; böylece atı, çalkalanmasında ona benzetti; ancak ona bir göz değmişti; ve Ru’be’nin sözü:
وَلاَ شَظٍ فَدْمٍ وَلاَ عَبْدٍ فَلِكْ
Ebû ‘Amr dedi: **الفَلِكُ**: yaratılışça **الفَلْكةِ** biçiminde bir kalça yağı olan köledir; ve zencilerin kalça yağları yuvarlaktır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الفَيْلَكُونُ**: **الشُّوبَقُ**’tur.
( Dedim ): ikisi de birlikte Arapçalaştırılmıştır.
Ve denir: **فَلْكةٌ** ve **فَلَكةٌ**; iğin **فَلْكةِ**’si için.

**فكل** : Leys ve başkaları dedi: **الأَفكَلُ**: insana çıkan bir titremedir; ve onun fiili yoktur.
Ve denir: falanı **أَفْكَلٌ** aldı; eğer onu bir titreme aldıysa.
Hadiste: Mûsâ denizi asasıyla vurduğunda ve o yarıldığında, geceyi onda **أفْكَلٌ** ile geçirdi; yani bir titreme.
İbnü’l-A‘râbî dedi: falan, fiilinde **افْتَكَلَ** **افتكَالاً**; ve **احْتفل** **احتفالاً**; tek bir manadadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء واللام وما يثلثهما)
(فلم) الفاء واللام والميم كلمةٌ. يقولون الفَيْلم: العظيم من الرِّجال. وفي ذكر الدَّجَّال: "رأيتُه فَيْلَمَانِيَّاً". وقال الشَّاعر([1]) :
ويَحمِي المُضافَ إذا ما دَعا *** إذا فرَّ ذُو اللِّمَّةِ الفَيْلَمُ
ويقولون: الفَيْلَم: المُشْط([2]) . وليس بشيء.
(فلن) الفاء واللام والنون كناية عن كلِّ أحد. ورخَّمه أبو النجمِ فقال:
* في لَجَّةٍ أَمْسِكْ فُلانَاً عَنْ فُلِ([3]) *
هذا في الناس، فإنْ كان في غيرهم قيل: ركبتُ الفلانةَ والفرس الفلان([4]) .
(فلو) الفاء واللام والحرف المعتلّ كلمةٌ صحيحة فيها ثلاث كلمات: التّربية، والتفتيش، والأرض الخالية.
فالتّربِيَة: فَلَوتُ المُهْرَ، إذا ربَّيْته. يقال: فلاهُ يَفلوه. ويسمَّى فَلُوَّاً: قال الحُطيئة:
سعيدٌ وما يفعلْ سعيد فإنَّه  *** نجيبٌ فَلاَه في الرِّباط نجيبُ([5])
وقولهم: فَلوتُه عن أمِّه، أي قطعته عن الفطام([6]) ، فمعناه ما ذكرناه. وفَلَوْتُ المُهر وافتليتُه. قال:
وليس يَهْلك منا سيّدٌ أبداً  *** إِلا افتلينا غُلاماً سيِّداً فينا([7])
والكلمة الأخرى: فَلَيْتَ الرَّأس أفْليه. ثم يستعار فيقال: فلَيْتَ رأسَه بالسَّيف أفليه.
والكلمة الثالثة: الفلاة، وهي المَفَازة، والجمع فلواتٌ* وفَلاً.
(فلت) الفاء واللام والتاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على تخلُّصٍ في سرعة.
يقال: أفْلَتَ يُفْلِتُ. وكان ذلك الأمر فَلْتَةً، إذا لم يكُنْ عن تدبُّر ولا رأيٍ ولا تردُّد([8]) . ويقال: تفلَّتَ إلى هذا الأمر، كأنَّه نازَعَ إليه. وفرسٌ فلَتَانٌ: نشيطٌ حديدُ الفؤاد. وثَوبٌ فَلُوتٌ: لا ينضمُّ طرفاهُ على لابسِهِ من صِغَره، كأنّ معناه أنَّه يُفْلِت من اليد([9]) .
ومن الباب: افتُلِتَ الإنسان، إذا ماتَ فجأة. وفي الحديث: "أُمِّي افْتُلِتَتْ نَفْسُها". والفَلْتة: آخِرُ يوم من جمادَى الآخرة.
(فلج) الفاء واللام والجيم أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على فوزٍ وغَلَبة، والآخر على فُرْجَةٍ بين الشَّيئين المتساويين.
فالأول: قولُهم: فُلِجَ الرَّجُل على خَصْمِه، إذا فازَ: والسَّهم الفالِج: الفائز. والرَّجل [الفالج]: الفائز. والاسم الفُلْج. ومن أمثال العرب: "أنا من هذا الأمر فالجُ بن خَلاَوةَ" قالوا: معناه أنا منه بريءٌ. وتفسير هذا أنَّه إذا خلا منه فقد فازَ، أي نجا منه. وخَلاَوة، مِن خلا يخلو. وقال عليٌّ عليه السلام: "إنَّ المرءَ المسلم لم يَغْشَ دناءَةً يَخْشَعُ إذا ذُكِرَتْ له، وتُغْرِي به لئامَ النَّاس، كالياسر الفالج، ينتِظر فَوزةً من قِداحِه".
والأصل الآخر: الفَلَج في الأسنان([10]) : تَباعُدُ ما بين الثَّنايا والرَّبَاعِيَات. وقال أبو بكر: "رجلٌ أفلج الأسنانِ، وامرأةٌ فلجَاء الأسنان، لابدَّ من ذِكْر الأسنان([11]) ". فأمَّا الفَلَج في اليَدينِ فقال أبو عُبيد: الأفلج: الذي اعوجاجُه في يديه، فإنْ كان في رجليه فهو فَحَجٌ. وهذا هو القياسُ الأوَّل؛ لأنَّ اليدَ إذا اعوجَّت فلا بدَّ أن تتجافَى وتتباعد.
ومن الباب: الفالِج: الجَمَل([12]) ذو السَّنامَين، وسمِّي للفُرجة بينهما. وفرسٌ أفلَجُ: متباعِدُ ما بين الحَرْقَفَتين. وكلُّ شيءٍ شققتَه فقد فَلَجْتَه فَِلْجين، أي نِصفَين.
قال ابن دُريد: "وإنِّما قيل فُلِجَ الرّجُل لأنَّه ذهب نِصفُه([13]) ". ويقال لِشُقَّة الثَّوب: فَلِيجة: والفَلَج: النَّهر، وسمِّي بذلك لأنّه فُلجَ، أي كأنَّ الماءَ شقَّه شقّاً فصار فُرْجَة. فأمَّا الفَلُّوجة فالأرض المُصْلَحة للزَّرع، والجمع فَلاَليج. وأمَّا الحديث: "أنَّهما فَلَجا الجِزْية"، فإنّه يريد قَسَماها، وسمِّي ذلك فَلْْجاً لأنّه تفريق.
(فلح) الفاء واللام والحاء أصلان صحيحان، أحدهما يدلُّ على شَقٍّ، والآخر على فَوْزٍ وبَقاء.
فالأوَّل: فَلَحتُ الأرضَ: شَقَقتُها. والعرب تقول: "الحديد بالحديد يُفْلَح". ولذلك سمِّي الأكّار فَلاَّحا. ويقال للمشقوق الشَّفةِ السُّفلى: أفْلَحُ، وهو بيِّن الفَلَحَة. وكان عنترة العبسيُّ يلقَّب "الفَلْحاء" لفَلَحةٍ كَانت به. قال:
وعَنْترةُ الفَلحاءُ جاءَ مُلأَّماً  *** كأنَّك فِندٌ من عَمَايةَ أسودُ([14])
والأصل الثّاني الفَلاَح: البقاء والفَوْز. وقولُ الرّجُل لامرأته: "استَفلِحي بأمرِك"، معناه فَوزِي بأمرك. والفَلاَح: السَّحُور. قالوا: سمِّي فَلاَحاً لأنَّ الإنسانَ تبقى معه قُوّتُه على الصَّوم. وفي الحديث: "صلَّينا مع رسول الله صلّى الله عليه وآله حتَّى خفْنا أنْ يَفوتَنا الفَلاَح". قال الشَّاعر:
لكلِّ همٍّ من الهُمومِ سَعَهْ *** والمُسْيُ والصّبْحُ لا فَلاَح مَعَهْ([15])
(فلذ) الفاء واللام والذال أُصَيلٌ يدلُّ على قَطْع شيءٍ من شيء. من ذلك الفِلْذة: القِطْعة من الكَبِد، والجمع فِلْذ. قال:
تكفيه حُزَّةُ فِلْذٍ إنْ ألَمّ بها *** من الشِّواء ويُروي شُربَه الغُمَرُ([16])
فالقِطْعة من المال فِلْذةٌ أيضاً. يقال فَلَذْتُ له من مالي، أي قطعت له فِلْذَةً منه.
(فلز) الفاء واللام والزاء ليس فيه شيء إلاّ أنّهم يقولون: الفِلِزُّ: خَبَث الحديد يَنْفيه الكِير.
(فلس) الفاء واللام والسين كلمة واحدة، وهي الفَلْس، معروف، والجمع فُلوس. ويقولون: أفْلَسَ الرّجل، قالوا: معناه صار ذا فُلوسٍ بعد أن كان ذا دراهم.
(فلص) الفاء واللام والصاد ليس فيه شيءٌ، لكنَّهم يقولون: الانفلاص: التفلُّت([17]) . وفلَّصت الشَّيء من الشيء خَلّصته. وهذا إن* صحَّ فإنَّما هو من الإبدال، والأصل الميم، يقال مَلَّصَ. وممكنٌ أن يكون الأصل الخاء: خَلَّص.
(فلط) الفاء واللام والطاء ليس بأصل، لأنَّه من باب الإبدال، والأصل الراء. ويقولون: أفْلَطَه الأمرُ: فاجَأَه. وتكلَّمَ فلانٌ فِلاطاً، إذا فاجَأَ([18]) بقولِهِ. والأصل الراء فرط، وقد ذُكر في بابه.
(فلع) الفاء واللام والعين كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على شَقِّ الشَّيء. تقول: فَلَعت الشَّيءَ: شقَقْتُه. وتَفلَّعت البَيضةُ وانْفَلَعَتْ.
(فلق) الفاء واللام والقاف أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على فُرْجةٍ وبَيْنُونةٍ في الشيء، وعلى تعظيمِ شيء. من ذلك: فَلَقْتُ الشّيءَ أَفْلِقُه فَلْقاً. والفَلَق: الصُّبح؛ لأنَّ الظَّلام يَنْفلِقُ عنه. والفَلَق: مطمئنٌّ من الأرض كأنَّه انفلَقَ، وجمعه فِلْقانٌ. والفَلق: الخَلْق كله، كأنَّه شيءٌ فُلِق عنه شيء حَتَّى أُبرِزَ وأظْهِر. ويقال: انفَلَقَ الحَجَر وغيرُه وكلَّمنَي فلانٌ من فَِلْق فيه. وهو ذاك القياس. والفَالِق: فضاءٌ بين شَقيقَتيْ رملٍ. وقَوسٌ فِلْقٌ، إذا كانت مشقوقةً ولم تكُ قَضيباً. والفَلِيق كالهَزْمة في جِران البَعير. قال:
* فَلِيقُها أجردُ كالرُّمحِ الضَّلِعْ([19]) *
والأصل الآخَر الفليقة، وهي الدَّاهية العظيمة. والعرب تقول: يا لَلْفليقة. والأمر العَجَبُ العظيم. وأفْلَقَ فلانٌ: أتى بالفِلْق. وكذلك يقال شاعرٌ مُفلِق. وقال سُويد([20]) :
إذا عَرَضَت داوِيَّةٌ مُدْلهِمَّة  *** وغَرَّدَ حاديها عَمِلْنَ بِها فِلْقا([21])
والفيلق: العجبُ أيضاً.
(فلك) الفاء واللام والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على استدارةٍ في شيء. من ذلك فَلْْكة المِغزل بفتح الفاء([22]) ، سمِّيت لاستدارتها؛ ولذلك قيل: فَلَّك ثَدْيُ المرأة، إذا استدار.
ومن هذا القياس فَلَك السماء. وفلكْتُ الجَدْيَ بقضيبٍ أو هُلْبٍ: أدرتُه على لسانه لئلاّ يرتضع. والفَلَك: قِطَعٌ من الأرض مستديرةٌ مرتفِعة عمَّا حولها. ويقال إنَّ فَلْكة اللِّسان: ما صَلُب من أصله. وأمَّا السفينة فتسمَّى فُلْكا. ويقال إنَّ الواحد والجمعَ في هذا الاسم سواء، ولعلَّها تسمَّى فُلْكاً لأنَّها تدار في الماء.
--------------ــــ
([1]) هو البريق الهذلي، كما سبق في حواشي (ضيف).
([2]) وينشدون في ذلك:      * كما فرق اللمة الفيلم *
([3]) المجمل واللسان (فلن) والخزانة (1: 401). وانظر أرجوزته المنشورة بمجلة المجمع العلمي العربي (8: 472-479)، وهي أرجوزة طويلة عدة أشطارها 191 شطراً وكان رؤبة يسميها "أم الرجز".
([4]) في الأصل: "وفي الفردس الفلان". وفي المجمل: "قيل الفلانة والفلان".
([5]) ديوان الحطيئة 42 واللسان والمجمل (فلا)، وسعيد هذا، هو سعيد بن العاصي الجواد الخطيب، كما في اللسان والبيان (3: 116) بتحقيقنا. وكلمة "فإنه" ساقطة من المجمل، وإثباتها من الديوان، واللسان، والمجمل.
([6]) وكذا في المجمل، أي بعد الفطام. وفي اللسان: "عزله عن الرضاع وفصله".
([7]) لبشامة بن حزن النهشلي، كما في اللسان (فلا) وأنشده في المجمل بدون نسبة ومقطوعة البيت في الحماسة (1: 25) منسوبة لبعض بني قيس بن ثعلبة.
([8]) وكذا في المجمل. ولعل صوابها "ترو". وفي اللسان: "والفلتة: كل شيء فعل من غير روية".
([9]) في الأصل: "إلى البد"، صوابه من اللسان.
([10]) في الأصل: "الإنسان"، صوابه من المجمل ومما تقتضيه المقابلة باليدين فيما يأتي.
([11]) الجمهرة (2: 107).
([12]) في الأصل: "الرجل"، وهو من طريف التصحيف.
([13]) الجمهرة (2: 107).
([14]) البيت لشريح بن بجير بن أسعد التغلبي، كما في اللسان (فلح). وقد أنشد بن فارس قطعة من البيت في (عنق). وفي الأصل: "جد ملأما" و"من عمامة"، كلاهما محرف.
([15]) للأضبط بن قريع من أبيات في الأمالي (1: 107) والمعمرين 8 والخزانة (4: 589) والأغاني  (16: 154) وحماسة ابن الشجري 137 والبيان والتبيين (3: 341) ومجالس ثعلب 480 والمثل السائر (1: 260).
([16]) لأعشى باهلة يرثي أخاه المنتشر بن وهب الباهلي، كما سبق في حواشي (غمر).
([17]) في الأصل والمجمل: "التلفت"، صوابه من اللسان.
([18]) في الأصل: "إذا جاء"، صوابه من المجمل واللسان.
([19]) الرجز لأبي محمد الفقعسي، كما في اللسان (فلق، ضلع)، وقد سبق في (ضلع). وصواب إنشاده: "فليقه" كما سبق: وقبله:*بكل شعشاع كجذع المزدرع*
([20]) سويد بن كراع العكلي، كما في اللسان (فلق) وإصلاح المنطق 22، 264.
([21]) يروى: "عرد" بالعين المهملة، و "فرين بها".
([22]) ويقال بكسرها أيضاً.

ـ

##### Türkçe

(فâ ve **لام** ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**فلم**) **الفاء** ve **اللام** ve **الميم** bir kelimedir. Derler ki: **الفَيْلم**: erkeklerden büyük olan. Ve **الدَّجَّال**’ın zikrinde: “Onu **فَيْلَمَانِيَّاً** gördüm.” Şâir([1]) dedi:
Ve çağırdığı vakit sığınanı korur *** **ذُو اللِّمَّةِ** olan kaçtığı vakit **الفَيْلَمُ**
Ve derler ki: **الفَيْلَم**: **المُشْط**([2]). Ve bir şey değildir.

(**فلن**) **الفاء** ve **اللام** ve **النون** her bir kimse hakkında kinayedir. Ebû’n-Necm onu terhîm etti de dedi:
* Dün bir girdapta, **فُلانَاً**’ı **فُلِ**’den tut(3) *
Bu insanlarda böyledir; eğer onların dışında olursa denir ki: **الفلانة**’ye bindim ve at **الفلان**([4]).

(**فلو**) **الفاء** ve **اللام** ve illetli harf sahih bir kelimedir; onda üç kelime vardır: terbiye, teftiş, ve boş arazi.
Terbiye ise: **فَلَوتُ المُهْرَ**; onu terbiye ettiğin vakit. Denir: **فلاهُ يَفلوه**. Ve **فَلُوَّاً** diye adlandırılır. **الحُطيئة** dedi:
Saîd—Saîd ne yaparsa yapsın—şüphesiz o *** soyludur; bağda onu terbiye eden soyludur([5])
Ve onların sözü: **فَلوتُه عن أمِّه**; yani onu sütten kesmeden([6]) ayırdım; mânâsı zikrettiğimizdir. Ve **فَلَوْتُ المُهر** ve **افتليتُه**. Dedi:
Bizden bir efendi asla helâk olmaz *** ancak içimizde efendi bir oğlanı **افتلينا** edersek([7])
Diğer kelime: **فَلَيْتَ الرَّأس** **أفْليه**. Sonra ödünç alınır da denir: Kılıçla başını **فلَيْتَ** ettim, **أفْليه**.
Üçüncü kelime: **الفلاة**; o **المَفَازة**’dir; çoğulu **فلواتٌ** ve **فَلاً**.

(**فلت**) **الفاء** ve **اللام** ve **التاء** sahih bir kelimedir; sürat içinde bir kurtuluşa delâlet eder.
Denir: **أفْلَتَ يُفْلِتُ**. Ve o iş **فَلْتَةً** idi; tedbirden, görüşten ve tereddütten([8]) olmaksızın olduğu vakit. Ve denir: **تفلَّتَ** bu işe; sanki ona doğru çekişti. Ve **فرسٌ فلَتَانٌ**: çevik, yürekçe keskin. Ve **ثَوبٌ فَلُوتٌ**: küçüklüğünden dolayı giyen üzerinde iki ucu birleşmez; sanki mânâsı, elden([9]) kaçmasıdır.
Bâbdan: **افتُلِتَ الإنسان**; ansızın öldüğü vakit. Ve hadiste: “Annemin nefsi **افْتُلِتَتْ**.” Ve **الفَلْتة**: Cemâdâ’l-âhire’nin son günü.

(**فلج**) **الفاء** ve **اللام** ve **الجيم** iki sahih asıldır; birisi başarı ve galebeye, diğeri iki eşit şey arasında bir aralığa delâlet eder.
Birincisi: onların sözü: **فُلِجَ الرَّجُل على خَصْمِه**; kazandığı vakit. Ve **السَّهم الفالِج**: kazanan. Ve adam **[الفالج]**: kazanan. İsim **الفُلْج**’dür. Arapların darbımesellerinden: “Ben bu işten **فالجُ بن خَلاَوةَ**’yim.” Dediler ki: mânâsı, ben ondan beriyim. Bunun tefsiri: ondan boş kaldığı vakit kazanmış olur; yani ondan kurtulmuş olur. Ve **خَلاَوة**; **خلا يخلو**’dandır. Ali—aleyhi’s-selâm—dedi: “Müslüman kişi, kendisine zikredildiği vakit boyun eğeceği bir alçaklığa girmez; ve onunla alçak insanları kışkırtır; **الياسر الفالج** gibi: oklarından bir kazancı bekler.”
Diğer asıl: dişlerde([10]) **الفَلَج**: **الثَّنايا** ile **الرَّبَاعِيَات** arasının uzaklaşmasıdır. Ebû Bekr dedi: “**رجلٌ أفلج الأسنانِ** ve **امرأةٌ فلجَاء الأسنان**; dişlerin zikri mutlaka gerekir([11]).” Ellerde **الفَلَج** ise Ebû Ubeyd dedi: **الأفلج**: eğriliği ellerinde olan; eğer ayaklarında olursa o **فَحَجٌ**’dır. Bu, birinci kıyastır; çünkü el eğrildiği vakit mutlaka ayrışır ve uzaklaşır.
Bâbdan: **الفالِج**: iki hörgüçlü deve([12]); ikisi arasındaki aralıktan dolayı böyle adlandırıldı. Ve **فرسٌ أفلَجُ**: iki **الحَرْقَفَتين** arası uzak olan. Ve her şeyi yardığın vakit onu iki **فَلَجْتَه فَِلْجين**; yani iki yarı.
İbn Düreyd dedi: “Adama **فُلِجَ** denmesi ancak, yarısının gitmesindendir([13]).” Elbisenin yarığına **فَلِيجة** denir. Ve **الفَلَج**: nehir; bununla adlandırıldı çünkü **فُلجَ**; yani sanki su onu bir yarma ile yarmış da bir aralık olmuş. **الفَلُّوجة** ise ekin için ıslah edilmiş arazidir; çoğulu **فَلاَليج**. Hadis ise: “İkisi **فَلَجا الجِزْية**”; bununla onu paylaştılar demek ister; bu **فَلْجاً** diye adlandırıldı çünkü o ayırmadır.

(**فلح**) **الفاء** ve **اللام** ve **الحاء** iki sahih asıldır; birisi yarmaya, diğeri başarıya ve kalıcılığa delâlet eder.
Birincisi: **فَلَحتُ الأرضَ**: onu yardım. Araplar der ki: “Demir demirle **يُفْلَح**.” Bunun için çiftçiye **فَلاَّحا** denildi. Alt dudağı yarık olana **أفْلَحُ** denir; o, **الفَلَحَة**’si açık olandır. **عنترة العبسيُّ** “**الفَلْحاء**” lakabıyla lakaplanırdı; onda bulunan bir **فَلَحة** sebebiyle. Dedi:
**الفَلحاء** olan Antara zırhlanmış geldi *** sanki sen, karanlık siyahlardan bir yığınsın([14])
İkinci asıl: **الفَلاَح**: kalıcılık ve başarı. Adamın karısına sözü: “**استَفلِحي بأمرِك**”; mânâsı, işinle kazan demektir. Ve **الفَلاَح**: sahur. Dediler ki: ona **فَلاَحاً** denildi; çünkü insanın oruca gücü olan kuvveti onunla kalır. Hadiste: “Resûlullah—sallallahu aleyhi ve âlihî—ile namaz kıldık; ta ki **الفَلاَح**’ın bize geçmesinden korktuk.” Şâir dedi:
Gamların her gamı için bir genişlik vardır *** gece yürüyüşü ve sabah; onunla **فَلاَح** yoktur([15])

(**فلذ**) **الفاء** ve **اللام** ve **الذال** bir asıldır; bir şeyden bir şey kesmeye delâlet eder. Ondan: **الفِلْذة**: karaciğerden parça; çoğulu **فِلْذ**. Dedi:
Ona, uğradığı vakit kızartmadan bir **فِلْذٍ** kesiti yeter *** ve **الغُمَرُ** içişini kandırır([16])
Malın parçası da **فِلْذةٌ**’dir. Denir: **فَلَذْتُ له من مالي**; yani ondan ona bir **فِلْذَةً** kestim.

(**فلز**) **الفاء** ve **اللام** ve **الزاء**’da bir şey yoktur; ancak derler ki: **الفِلِزُّ**: körüğün uzaklaştırdığı demirin pisliğidir.

(**فلس**) **الفاء** ve **اللام** ve **السين** tek bir kelimedir; o **الفَلْس**’tır; bilinir; çoğulu **فُلوس**. Ve derler ki: **أفْلَسَ** adam; dediler ki: mânâsı, dirhemleri varken sonra **فُلوس** sahibi oldu.

(**فلص**) **الفاء** ve **اللام** ve **الصاد**’da bir şey yoktur; lâkin derler ki: **الانفلاص**: **التفلُّت**([17]). Ve **فلَّصت** şeyi şeyden: onu kurtardım. Bu eğer sahih olursa ancak ibdâldendir; asıl **الميم**’dir; **مَلَّصَ** denir. Ve mümkün ki asıl **الخاء** olsun: **خَلَّص**.

(**فلط**) **الفاء** ve **اللام** ve **الطاء** asıl değildir; çünkü ibdâl bâbındandır; asıl **الراء**’dır. Derler ki: **أفْلَطَه الأمرُ**: onu ansızın bastı. Ve falan **فِلاطاً** konuştu; sözünde ansızın bastığı([18]) vakit. Asıl **الراء**’dır: **فرط**; kendi bâbında zikredildi.

(**فلع**) **الفاء** ve **اللام** ve **العين** tek bir kelimedir; şeyin yarılmasına delâlet eder. Dersin: **فَلَعت الشَّيءَ**: onu yardım. Ve yumurta **تَفلَّعت** ve **انْفَلَعَتْ**.

(**فلق**) **الفاء** ve **اللام** ve **القاف** sahih bir asıldır; şeyde bir aralığa ve ayrılığa, ve bir şeyi büyütmeye delâlet eder. Ondan: **فَلَقْتُ الشّيءَ أَفْلِقُه فَلْقاً**. Ve **الفَلَق**: sabah; çünkü karanlık ondan **يَنْفلِقُ**. Ve **الفَلَق**: yerden bir çukur; sanki yarılmıştır; çoğulu **فِلْقانٌ**. Ve **الفَلق**: bütün yaratılmış; sanki bir şeyden bir şey **فُلِق** edilip sonra ortaya çıkarılıp gösterilmiş gibidir. Ve denir: taş ve başkası **انفَلَقَ**. Ve falan benimle ağzında bir **فَِلْق** ile konuştu. Bu, o kıyastır. Ve **الفَالِق**: iki kum şeridi arasında bir boşluktur. Ve **قَوسٌ فِلْقٌ**: yarık olduğu ve bir dal olmadığı vakit. Ve **الفَلِيق** deve boynunun altındaki yarık gibi bir şeydir. Dedi:
* **فَلِيقُها** çıplaktır, eğri mızrak gibi([19]) *
Diğer asıl: **الفليقة**; o büyük musibettir. Araplar der ki: “Ey **لَلْفليقة**!” Ve iş, büyük acayip şeydir. Ve falan **أفْلَقَ**: **الفِلْق** ile geldi. Ve böylece **شاعرٌ مُفلِق** denir. **سُويد**([20]) dedi:
Koyu karanlık bir çöl belirdiği vakit *** ve sürücüsü ötüşüp türkü söylediği vakit, onunla **فِلْقا** işlediler([21])
Ve **الفيلق**: acayip de.

(**فلك**) **الفاء** ve **اللام** ve **الكاف** sahih bir asıldır; bir şeyde yuvarlaklığa delâlet eder. Ondan: **فَلْْكة المِغزل**—**الفاء**’nın fethasıyla([22])—yuvarlaklığından dolayı adlandırıldı; bunun için denildi: kadının memesi **فَلَّك** etti; yuvarlaklaştığı vakit.
Bu kıyastandır: göğün **فَلَك**’i. Ve oğlağı bir çubukla yahut **هُلْبٍ** ile **فلكْتُ**: onu dilinin üzerinde döndürdüm; emmesin diye. Ve **الفَلَك**: etrafındakinden yüksek, yuvarlak yer parçalarıdır. Ve denir ki: dilin **فَلْكة**’si: kökünden sertleşen şeydir. Gemiye gelince, ona **فُلْكا** denir. Ve denir ki: bu isimde tekil ve çoğul birdir; belki suda döndürüldüğü için **فُلْكاً** diye adlandırılır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفلك: السفينة، ويستعمل ذلك للواحد والجمع، وتقديراهما مختلفان، فإن الفلك إن كان واحدا كان كبناء قفل، وإن كان جمعا فكبناء حمر. قال تعالى: ﴿حتى إذا كنتم في الفلك﴾ [يونس/22]، ﴿والفلك التي تجري في البحر﴾ [البقرة/164]، ﴿وترى الفلك فيه مواخر﴾ [فاطر/12]، ﴿وجعل لكم من الفلك والأنعام ما تركبون﴾ [الزخرف/12]. والفلك: مجرى الكواكب، وتسميته بذلك لكونه كالفلك، قال: ﴿وكل في فلك يسبحون﴾ [يس/40]. وفلكه المغزل، ومنه اشتقك فلك ثدي المرأة (قال في المجمل: فلك ثدي المرأة: إذا استدار. المجمل 3/706)، وفلكت الجدي: إذا جعلت في لسانه مثل فلكة يمنعه عن الرضاع.

##### Türkçe

- **الفلك**: gemi; bu, tekil ve çoğul için kullanılır; ikisinin takdiri farklıdır: çünkü **الفلك** eğer tekil olursa kilit yapısı gibi olur; eğer çoğul olursa eşekler yapısı gibi olur. Yüce Allah dedi: ﴿حتى إذا كنتم في **الفلك**﴾ [يونس/22], ﴿و**الفلك** التي تجري في البحر﴾ [البقرة/164], ﴿وترى **الفلك** فيه مواخر﴾ [فاطر/12], ﴿وجعل لكم من **الفلك** والأنعام ما تركبون﴾ [الزخرف/12]. Ve **الفلك**: yıldızların/gezegenlerin mecrasıdır; onun bu şekilde adlandırılması, onun **الفلك** gibi olmasındandır. Dedi: ﴿وكل في **فلك** يسبحون﴾ [يس/40]. Ve **فلكه**: iğdir; ondan **فلك ثدي المرأة** türetilmiştir ( **المجمل**’de dedi: **فلك ثدي المرأة**: yuvarlaklaştığı zaman. **المجمل** 3/706), ve **فلكت الجدي**: onu, emzirmeden alıkoyan bir **فلكة** gibi bir şeyi onun diline koyduğun zaman.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ل ك
فلّك ثدي الجارية وتفلّك واستفلك‏:‏ صار كالفلكة‏.‏
قال امرؤ القيس‏:‏ ومستفلك الذّفرى كأن عنانه ومثناته في رأس جذع مشذّب وقال عتيبة بن مرداس‏:‏ تطالع أهل السوق والباب دونها بمستفلك الذّفرى إسيل المذمر صغر الذّفرى‏:‏ مدح في الإبل‏.‏
ويقال‏:‏ تركته كأنه يدور في فلك وتركته يدور كأنه فلك إذا تركته مضطرباً لا يقرّ به قرار كالكوكب الذي لايزال في فلكه أو كما يدور الفلك وقيل‏:‏ الفلك‏:‏ الماء الذي تضر به الريح فيتموّج ويجيء ويذهب‏.‏
وكل مستدير من أرض أو غيرها‏:‏ فلك‏.‏
قال حتى أتى فلك الخلصاء دونهم واعتّم قور الفلا بالآل واختدرا ومن المجاز‏:‏ ما طلعت كواكب حسناته في فلك هممه إلا أسالت غيوث أنوائه شعاب خدمه‏.‏

##### Türkçe

ف ل ك
**فلّك**: genç kızın memesini **فلّك** etti; **تفلّك** etti ve **استفلك** etti: **الفلكة** gibi oldu.
İmru’ul-Kays dedi:
Ve **مستفلك الذّفرى**; sanki onun yuları ve iki katı, budanmış bir kütüğün başındadır.
Utaybe b. Mirdâs dedi:
Pazar ehline ve kapıya, onun aşağısında, **مستفلك الذّفرى** ile bakar; **إسيل المذمر**.
**الذّفرى**’nın küçüklüğü: develerde bir övgüdür.
Ve denilir: Onu, sanki bir **فلك** içinde dönüyor gibi bıraktım; ve onu, sanki bir **فلك** imiş gibi dönüyor bıraktım; onu çalkantılı, onda bir duruşla durmayan halde bıraktığında; kendi **فلك**’inde durmaksızın olan yıldız gibi; yahut **الفلك** döner gibi. Ve denildi: **الفلك**: rüzgârın kendisini çarptığı su; böylece dalgalanır, gelir ve gider.
Yerden veya başkasından her yuvarlak olan: **فلك**.
Dedi: Nihayet onların aşağısında **فلك الخلصاء**’a geldi; ve serab ile çölün tepeleri karardı ve ağırlaştı. Ve mecazdandır: Onun iyiliklerinin yıldızları, himmetlerinin **فلك**’inde doğmadı ki, onun bulutlarının yağmurları, hizmetkârlarının vadilerini akıtmış olmasın.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَلَك: مَدارُ النجوم، والجمع أَفْلاك. والفَلَكُ: واحد أَفْلاك النجوم، قال: ويجوز أَن يجمع على فُعْل مثل أَسَدٍ وأُسْدٍ، وخَشَب وخُشْب. وفَلَكُ كل شيء: مُسْتداره ومُعْظمه. وفَلَكُ البحر: مَوْجُه المسْتَدير المترَدّد. وفي حديث عبد الله بن مسعود: أَن رجلاً أَتى رجلاً وهو جالس عنده فقال: إني تَرَكْتُ فَرَسَك كأنه يدورفي فَلَكٍ، قال أَبو عبيد: قوله في فَلَكٍ فيه قولان: فأَما الذي تعرفه العامّة فإنه شبهه بفَلَكِ السماء الذي تدور عليه النجوم وهو الذي يقال له القُطْب شُبِّه بقُطْب الرَّحى، قال: وقال بعض العرب الفَلَكُ هو الموج إذا ماج في البحر فاضطرب وجاء وذهب فشبَّه الفرس في اضطرابه بذلك، وإنما كانت عَيْناً أَصابته، قال: وهو الصحيح. والفَلَكُ: موج البحر. والفَلَكُ: جاء في الحديث أَنه دَورَانُ السماء، وهو اسم للدوَران خاصةً، والمنجمون يقولون سبعة أَطْواقٍ دون السماء قد رُكِّبَت فيها النجوم السبعة، في كل طَوْقٍ منها نجم، وبعضها أَرفع من بعض يَدُور فيها بإذن الله تعالى. الفراء: الفَلَكُ استدارة السماء. الزجاج في قوله: كلٌّ في فَلَك يَسْبحون؛ لكل واحد وترتفع عما حولها، الواحدة فَلَكةٌ، بفتح اللام؛ قال الراعي:
إذا خِفْنَ هَوْل بُطونِ البِلاد،
تَضَمَّنها فَلَكٌ مُزْهِرُ
يقول: إذا خافت الأدغالَ وبُطونَ الأَرض ظهرتِ الفَلَكُ. والفَلْكةُ، بسكون اللام: المستدير من الأَرض في غلظ أَو سهولة، وهي كالرَّحى. والفَلََكُ: اسم للجمع؛ قال سيبويه: وليس بجمع، والجمع فلاكٌ كصحفة وصِحاف. والفَلَكُ من الرمال: أَجْوِية غلاظ مستديرة كالكَذَّانِ يحتفرها الظباءُ. ابن الأَعرابي: الأَفْلَكُ الذي يدور حول الفَلَك، وهو التَّل من الرمل حوله فضاء.
ابن شميل: الفَلْكَةُ أَصاغِر الآكام، وإنما فَلَّكها اجتماعُ رأسها كأَنه فَلْكَةُ مِغْزَل لا يُنْبت شيئاً. والفَلْكَة: طويلة قدر رُمْحين أَو رمح ونصف؛ وأَنشد:
يَظَلاَّنِ، النهارَ، برأسِ قُفٍّ
كُمَيْتِ اللَّوْنِ، ذي فَلَكٍ رَفيعِ
الجوهري: والفَلْكة قطعة من الأَرض تستدير وترتفع على ما حولها؛ قال الشاعر:
خِوانُهم فَلْكَةٌ لَمِغْزَلهم،
يحَارُ فيه، لحُسْنِه، البَصَرُ
والجمع فَلْكٌ؛ قال الكميت:
فلا تَبْكِ العِراصَ ودِمْنَتَيْها
بناظِرةٍ، ولا فَلْكَ الأَميلِ
قال ابن بري: وفي غريب المصنف فَلَكةٌ وفَلَك، بالتحريك، وفي كتاب سيبويه: فَلْكَة وفَلَكٌ مثل حَلْقة وحَلَقٍ ونَشْفَة ونَشَفٍ، ومنه قيل: فَلَّكَ ثديُ الجارية تَفْليكاً، وتَفَلَّك: استدار. والفَلْكة من البعير: مَوْصِل ما بين الفَقْرتين. وفَلْكة اللسان: الهَنَةُ الناتئة على رأس أَصل اللسان. وفَلْكةُ الزَّوْر: جانِبُه وما استدارمنه. وفَلْكة المِغْزَلِ: معروفة سميت لاستدارتها، وكلُّ مستدير فَلْكة، والجمع من ذلك كله فِلَكٌ إلا الفَلْكَة من الأَرض. وفَلَّك الفصيلَ: عمل له من الهُلْبِ مثل فَلْكَة المغزل، ثم شق لسانه فجعلها فيه لئلا يَرْضَع؛ قال ابن مُقبل فيه:رُبَيِّبٌ لم تُفَلِّكْهُ الرّعاءُ، ولم
يَقْصُرْ بحَومَلَ، أَدْنى شُرْبه ورَعُ
أَي كَفٌّ. التهذيب: أَبو عمرو والتَّفْلِيك أَن يجعل الراعي من الهُلْب مثلَ فَلْكة المِغْزل ثم يثقب لسان الفصيل فيجعله فيه لئلا يرضع أُمه. الليث: فَلَّكْتُ الجَدْيَ، وهو قَضِيب يُدارعلى لسانه لئلا يرضع؛ قال الأَزهري: والصواب في التَّفْليك ما قال أَبوعمرو. والثُّدِيُّ الفَوالك: دون النَّواهِد. وفَلَكَ ثديُها وفَلَّكَ وأَفْلَكَ: وهو دون النهود؛ الأَخيرة عن ثعلب. وفَلَّكَتِ الجارية تَفْلِيكاً، وهي مُفَلِّكٌ، وفَلَّكَتْ، وهي فالك إذا تَفَلَّكَ ثديُها أَي صار كالفَلْكة؛ وأَنشد: جاريةٌ شَبَّتْ شباباً هَبْرَكا،
لم يَعْدُ ثَدْيا نَحْرِها أَن فَلَّكا،
مُسْتَفْكِرانِ المَسَّ قَدْ تَدَمْلَكا
والفُلْكُ: بالضم: السفينة، تذكر وتؤنث وتقع على الواحد والاثنين والجمع، فإن شئت جعلته من باب جُنُبٍ،وإن شئت من بابِ دلاصٍ وهِجانٍ، وهذا الوجه الأَخير هو مذهب سيبويه، أَعني أَن تكون ضمة الفاء من الواحد بمنزلة ضمة باء بُرْد وخاء خُرْج، وضمة الفاء في الجمع بمنزل ضمة حاءُ حُمْر وصاد صُفْر جمع أَحمر وأَصفر، قال الله في التوحيد والتذكير: في الفُلْك المشحون، فذكَّر الفُلْك وجاء به مُوَحّداً، ويجوز أَن يؤنث واحده كقول الله تعالى: جاءتها ريح عاصف، فقال: جاءتها فأنث، وقال: وترى الفُلْك فيه مواخر، فجمع، وقال تعالى: والفُلْكِ التي تجري في البحر، فأَنث ويحتمل أَن يكون واحداً وجمعاً، وقال تعالى: حتى إذا كنتم في الفُلْكِ وجَرَيْنَ بهم، فجع وأَنث فكأَنه يُذْهب بها إذا كانت واحدة إلى المَرْكَب فيذكر وإلى السفينة فيؤنث؛ وقال الجوهري: وكان سيبويه يقول الفُلْكُ التي هي جمع تكسير للفُلْك التي هي واحد؛ وقال ابن بري: هنا صوابه الفُلْكُ الذي هو واحد. قال الجوهري: وليس هو مثل الجُِنُبِ الذي هو واحد وجمع والطِّفْلِ وما أَشبههما من الأَسماء لأَن فُعْلاً وفَعَلاً يشتركان في الشيء الواحد مثل العُرْب والعَرَب والعُجْم والعَجَم والرُّهْب والرَّهَب، ثم جاز أَن يجمع فَعَل على فُعْل مثل أَسَدٍ وأُسْدٍ، ولم يمتنع أَن يجمع فُعْل على فُعْلٍ؛ قال ابن بري: إذا جعلت الفلك واحداً فهو مذكر لا غير، وإن جعلته جمعاً فهو مؤنث لا غير، وقد قيل: إن الفلك يؤنث وإن كان واحداً؛ قال الله تعالى: قلنا احمل فيها من كل زوجين اثنين.
وفَلَّكَ الرجلُ في الأَمر وأَفْلَك: لَجَّ. ورجل فَلِكٌ: جافي المَفاصِل، وهو أَيضاً العظيم الأَلْيتين؛ قال رؤبة:
ولا شَظٍ فَدْمٍ ولا عَبْدٍ فَلِكْ،
يَرْبِضُ في الرَّوْثِ كبِرْذَوْنٍ رَمَكْ
قال أَبو عمرو: الفَلِكُ العبد الذي له أَلية على خلقة الفَلْكَة، وأَلْياتُ الزِّنْج مُدوَّرة.
والإفْلِيكانِ: لَحْمتانِ تكتنفان اللَّهاةَ.
ابن الأَعرابي: الفَيْلَكُون الشُّوْبَقُ؛ قال أَبو منصور: وهو مُعَرَّب عندي. والفَيْلَكُونُ: البَرْدِيّ.

##### Türkçe

**الفَلَك**: yıldızların yörüngesi; çoğulu **أَفْلاك**. Ve **الفَلَكُ**: yıldızların **أَفْلاك**’ından biridir. Dedi ki: **أَسَدٍ** ve **أُسْدٍ**, **خَشَب** ve **خُشْب** gibi **فُعْل** vezni üzere de çoğul yapılması caizdir. Ve her şeyin **فَلَكُ**’u: onun dönüp dolaştığı yeri ve onun en büyük kısmıdır. Ve denizin **فَلَكُ**’u: yuvarlak, gidip gelen dalgasıdır. Abdullah b. Mesud’un hadisinde: bir adam, yanında oturmakta olan bir adama geldi de dedi ki: “Şüphesiz ben senin atını, sanki bir **فَلَكٍ** içinde dönüyor gibi bıraktım.” Ebû Ubeyd dedi ki: Onun “bir **فَلَكٍ** içinde” sözü hakkında iki söz vardır: Amma avamın bildiği, onu göğün **فَلَكِ**’ine benzetmesidir; yıldızların üzerinde döndüğü şeydir; ona **القُطْب** denir; değirmen taşının **قُطْب**’una benzetilmiştir. Dedi ki: Bazı Araplar **الفَلَكُ**’un, denizde kabarıp çalkalandığında dalga olduğunu; gelip gittiğini söylemiştir; atı çalkalanmasında buna benzetmiştir; hâlbuki ona bir göz değmişti. Dedi ki: Doğru olan budur. Ve **الفَلَكُ**: denizin dalgası. Ve **الفَلَكُ**: hadiste geldiğine göre göğün dönmesidir; özellikle dönmeye isimdir. Ve müneccimler, göğün altında yedi kuşak derler; yedi yıldız onların içine yerleştirilmiştir; her kuşakta bir yıldız vardır; bazısı bazısından daha yüksektir; Allah Teâlâ’nın izniyle onların içinde döner. Ferrâ: **الفَلَكُ** göğün yuvarlaklığıdır. Zeccâc, “**كلٌّ في فَلَك يَسْبحون**” sözü hakkında: her biri için bir (yörünge) vardır ve çevresindekinden yükselir; tekili **فَلَكةٌ**, lâmın fethasıyla; Râî dedi ki:
إذا خِفْنَ هَوْل بُطونِ البِلاد،
تَضَمَّنها فَلَكٌ مُزْهِرُ
Der ki: çalılıkları ve yerin çukurlarını korktuklarında **الفَلَكُ** ortaya çıktı. Ve **الفَلْكةُ**, lâmın sükûnuyla: yerin kalınlıkta yahut yumuşaklıkta yuvarlak olan kısmı; o değirmen taşı gibidir. Ve **الفَلََكُ**: cem‘ için bir isimdir; Sîbeveyh dedi ki: cem‘ değildir; cem‘i **فلاكٌ**’tır; **صحفة** ve **صِحاف** gibi. Ve kumlardan **الفَلَكُ**: **الكَذَّانِ** gibi kalın, yuvarlak çukurlardır; ceylanlar onları kazar. İbnü’l-A‘râbî: **الأَفْلَكُ** **الفَلَك**’ın etrafında dönen şeydir; o, etrafında boşluk bulunan kumdan tepedir.
İbn Şümeyl: **الفَلْكَةُ** küçük tümseklerdir; onu **فَلَّك** yapan, başının toplanmasıdır; sanki bir iğin **فَلْكَةُ**’si gibidir; hiçbir şey bitirmez. Ve **الفَلْكَة**: iki mızrak yahut bir mızrak ve yarım mızrak kadar uzun; ve şu beyit okundu:
يَظَلاَّنِ، النهارَ، برأسِ قُفٍّ
كُمَيْتِ اللَّوْنِ، ذي فَلَكٍ رَفيعِ
Cevherî: **الفَلْكة** yerden bir parçadır; yuvarlaklaşır ve çevresindekinin üstüne yükselir; şair dedi ki:
خِوانُهم فَلْكَةٌ لَمِغْزَلهم،
يحَارُ فيه، لحُسْنِه، البَصَرُ
Çoğulu **فَلْكٌ**; Kümeyt dedi ki:
فلا تَبْكِ العِراصَ ودِمْنَتَيْها
بناظِرةٍ، ولا فَلْكَ الأَميلِ
İbn Berrî dedi ki: **غريب المصنف**’te **فَلَكةٌ** ve **فَلَك** (harekeli) vardır; Sîbeveyh’in kitabında: **فَلْكَة** ve **فَلَكٌ**; **حَلْقة** ve **حَلَقٍ**, **نَشْفَة** ve **نَشَفٍ** gibi. Bundan dolayı denildi: “**فَلَّكَ** cariyenin memesi **تَفْليكاً**”; ve “**تَفَلَّك**”: yuvarlaklaştı. Ve deveden **الفَلْكة**: iki omur arasındaki birleşme yeri. Ve dilin **فَلْكة**’si: dil kökünün başında çıkıntı yapan küçük şey. Ve **فَلْكةُ الزَّوْر**: onun yanı ve ondan yuvarlaklaşan kısmı. Ve iğin **فَلْكة**’si: bilinen (şey); yuvarlaklığından dolayı adlandırılmıştır; her yuvarlak şey **فَلْكة**’dir; bütün bunların çoğulu **فِلَكٌ**’tır; yerden olan **الفَلْكَة** hariç. Ve “**فَلَّك** sütten kesilmemiş yavruyu”: ona, kıllı deriden iğin **فَلْكَة**’si gibi bir şey yaptı; sonra dilini yardı ve onu içine koydu ki emmesin; İbn Mukbil bunun hakkında dedi ki:
رُبَيِّبٌ لم تُفَلِّكْهُ الرّعاءُ، ولم
يَقْصُرْ بحَومَلَ، أَدْنى شُرْبه ورَعُ
Yani: “**كَفٌّ**”. **التهذيب**: Ebû Amr (dedi ki): **التَّفْلِيك**, çobanın kıllı deriden iğin **فَلْكة**’si gibi bir şey yapması, sonra yavrunun dilini delip onu içine koymasıdır ki anasını emmesin. Leys: “**فَلَّكْتُ** oğlağı”; o, emmesin diye dili üzerinde döndürülen bir çubuktur. Ezherî dedi ki: **التَّفْليك** hakkında doğru olan, Ebû Amr’ın söylediğidir. Ve **الثُّدِيُّ الفَوالك**: **النَّواهِد**’in altındadır. Ve “**فَلَكَ** onun memesi” ve “**فَلَّكَ**” ve “**أَفْلَكَ**”: bu, **النهود**’un altındadır; sonuncusu Sa‘leb’den. Ve “**فَلَّكَتِ** cariye **تَفْلِيكاً**”; o **مُفَلِّكٌ**’tir; ve “**فَلَّكَتْ**”; o, memesi **تَفَلَّكَ** ettiğinde, yani **الفَلْكة** gibi olduğunda **فالك**’tır; ve şu beyit okundu:
جاريةٌ شَبَّتْ شباباً هَبْرَكا،
لم يَعْدُ ثَدْيا نَحْرِها أَن فَلَّكا،
مُسْتَفْكِرانِ المَسَّ قَدْ تَدَمْلَكا
Ve **الفُلْكُ**: damme ile: gemi; müzekker de müennes de olur; tek, iki ve çoğul için kullanılır. İstersen onu **جُنُبٍ** babından yaparsın; istersen **دلاصٍ** ve **هِجانٍ** babından yaparsın; bu son yüz, Sîbeveyh’in mezhebidir; yani fânın dammesinin tekilde, **بُرْد**’un bâ’sının dammesi ve **خُرْج**’un hâ’sının dammesi menzilesinde olması; ve fânın dammesinin çoğulda, **أَحمر** ve **أَصفر**’ın cem‘i olan **حُمْر**’un hâ’sının dammesi ve **صُفْر**’un sâd’ının dammesi menzilesinde olması. Allah, tevhid ve tezkîr ile şöyle dedi: “**في الفُلْك المشحون**”; böylece **الفُلْك**’u müzekker yaptı ve onu müfred getirdi. Ve tekilini müennes yapmak caizdir; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: “**جاءتها ريح عاصف**”; “**جاءتها**” dedi de müennes yaptı. Ve “**وترى الفُلْك فيه مواخر**” dedi; böylece cem‘ yaptı. Ve “**والفُلْكِ التي تجري في البحر**” dedi; böylece müennes yaptı; tekil ve çoğul olması muhtemeldir. Ve “**حتى إذا كنتم في الفُلْكِ وجَرَيْنَ بهم**” dedi; böylece cem‘ yaptı ve müennes yaptı; sanki o, tek olduğunda onu **المَرْكَب**’e götürür de müzekker yapar; **السفينة**’ye götürür de müennes yapar. Cevherî dedi ki: Sîbeveyh, tekil olan **الفُلْك**’un, tekil olan **الفُلْك**’un kırık çoğulu olan **الفُلْك** olduğunu söylerdi. İbn Berrî dedi ki: Burada doğrusu, tekil olan **الفُلْكُ**’tur. Cevherî dedi ki: Bu, tekil ve çoğul olan **الجُِنُبِ** ve **الطِّفْلِ** ve benzerleri gibi değildir; çünkü **فُعْلاً** ve **فَعَلاً** tek bir şeyde ortak olur; **العُرْب** ve **العَرَب**, **العُجْم** ve **العَجَم**, **الرُّهْب** ve **الرَّهَب** gibi. Sonra **فَعَل**’ın **فُعْل** üzere çoğul yapılması caiz oldu; **أَسَدٍ** ve **أُسْدٍ** gibi; ve **فُعْل**’ün **فُعْلٍ** üzere çoğul yapılması engellenmedi. İbn Berrî dedi ki: **الفلك**’i tekil yaptığında o yalnız müzekkerdir; onu çoğul yaptığında o yalnız müennestir. Ve denilmiştir ki: **الفلك** tekil olsa da müennes olur; Allah Teâlâ dedi ki: “**قلنا احمل فيها من كل زوجين اثنين**”.
Ve “**فَلَّكَ** adam işte” ve “**أَفْلَك**”: inat etti. Ve **رجل فَلِكٌ**: eklemleri kaba; o ayrıca iki kalçası büyük olandır; Rü’be dedi ki:
ولا شَظٍ فَدْمٍ ولا عَبْدٍ فَلِكْ،
يَرْبِضُ في الرَّوْثِ كبِرْذَوْنٍ رَمَكْ
Ebû Amr dedi ki: **الفَلِكُ**; yaratılışça **الفَلْكَة** gibi kalçası olan köledir; ve zencilerin kalçaları yuvarlaktır.
Ve **الإفْلِيكانِ**: küçük dilin iki yanında bulunan iki et parçasıdır.
İbnü’l-A‘râbî: **الفَيْلَكُون** **الشُّوْبَقُ**’tır. Ebû Mansûr dedi ki: O, bence Arapçalaştırılmıştır. Ve **الفَيْلَكُونُ**: **البَرْدِيّ**’dir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ل ك * * فَلْكَةُ * المغزل بالفتح سميت بذلك لاستدارتها و * الفُلْكُ * السفينة واحد وجمع يذكر وينث قال الله تعالى ﴿في الفلك المشحون﴾ فأفرد وذكر وقال تعالى ﴿والفلك التي تجري في البحر﴾ فأنّث ويحتمل الإفراد والجمع وقال تعالى ﴿حتى إذا كنتم في الفلك وجرين بهم﴾ فجمع وكأنه يذهب بها إذا كانت واحدة الى المركب فيذكر والى السفينة فيؤنث وكان سبويه يقول الفلك التي هي جمع تكسير للفلك التي هي واحد وليس مثل الجنب الذي هو واحد وجمع والطفل وما أشبههما من الأسماء لأن فُعْلاً وفَعَلا يشتركان في شيء واحد مثل العُرْبِ والعَرَب والعُجْمِ والعََمِ والرُّهْبِ والرَّهَبِ فلما جاز أن يجمع فَعَلٌ على فُعْلٍ مثل أسيد وأسد لم يمتنع أن يجمع فُعْلٌ على فُعْلٍ و * الفَلَكُ * واحد * أفلاَكِ * النجوم قال ويجوز أن يجمع على فُعْلٍ مثل أسَدٍ وَأَسَدٍ وَأُسْدٍ وخَشَبٍ وخُشْبٍ

##### Türkçe

* ف ل ك * * **فَلْكَةُ** * iğ; fetha ile (okunur); yuvarlaklığından dolayı bununla adlandırılmıştır. Ve * **الفُلْكُ** * gemi; tekil ve çoğuldur; müzekker ve müennes (olarak) zikredilir. Yüce Allah dedi ki: ﴿في **الفلك** المشحون﴾; böylece tekil getirdi ve müzekker yaptı. Ve dedi ki: ﴿و**الفلك** التي تجري في البحر﴾; böylece müennes yaptı; tekil ve çoğul ihtimali vardır. Ve dedi ki: ﴿حتى إذا كنتم في **الفلك** وجرين بهم﴾; böylece çoğul yaptı; sanki onunla, bir olduğunda, bineğe götürür de müzekker yapar; gemiye (götürür) de müennes yapar. Ve Sîbeveyh şöyle derdi: kırık çoğul olan **الفلك** (ki) tekil olan **الفلك** içindir; tekil ve çoğul olan **الجنب** gibi değildir; ve **الطفل** ve onlara benzeyen isimler gibi değildir. Çünkü **فُعْل** ve **فَعَل** bir tek şeyde ortak olurlar; **العُرْب** ve **العَرَب** gibi, **العُجْم** ve **العََم** gibi, **الرُّهْب** ve **الرَّهَب** gibi. Böylece **فَعَل**’in **فُعْل** üzerine toplanması caiz olunca; **أسيد** ve **أسد** gibi; **فُعْل**’ün **فُعْل** üzerine toplanması da imkânsız olmadı. Ve * **الفَلَكُ** * yıldızların tekil * **أفلاَكِ** *’ıdır. Dedi ki: **فُعْل** üzerine de toplanması caizdir; **أسَد** ve **أَسَد** ve **أُسْد** gibi; ve **خَشَب** ve **خُشْب** gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفلك، محركة: مدار النجوم ويقول المنجمون: إنه سبعة أطواق دون السماء قد ركبت فيها النجوم السبعة في كل طوق منها نجم، وبعضها أرفع من بعض، يدور فيها بإذن الله تعالى، وقال الزجاج في قوله تعالى:  كل في فلك يسبحون  لكل واحد منها فلك أفلاك، وفلك بضمتين ويجوز أن يجمع على فلك بالضم، كأسد وأسد، وخشب وخشب. والفلك من كل شيء: مستداره ومعظمه. والفلك: موج البحر المضطرب المستدير المتردد، وفي حديث عبد الله ابن مسعود رضي الله تعالى عنه: أن رجلا أتى رجلا وهو جالس عنده فقال: إني تركت فرسك كأنه يدور في فلك قال أبو عبيد: فيه قولان: فأما الذي تعرفه العامة فإنه شبهه بفلك السماء الذي يدور عليه النجوم، وهو الذي يقال له القطب، شبه بقطب الرحى، قال: وقال بعض العرب: الفلك هو الموج إذا ماج في البحر فاضطرب وجاء وذهب، فشبه الفرس في اضطرابه بذلك، وإنما كانت عينا أصابته، قال: وهو الصحيح.

  والفلك: الماء الذي حركته الريح فتموج وجاء وذهب، نقله الزمخشري، وبه فسر قولهم: تركته كأنه يدور في فلك ويدور كأنه فلك: إذا تركته لا يقر به قرار، شبهه بهذا الماء. والفلك: التل من الرمل حوله فضاء عن ابن الأعرابي، وقيل: الفلك من الرمل أجوية غلاظ مستديرة كالكذان تحفرها الظباء. والفلك: قطع من الأرض تستدير وترتفع عما حولها في غلط أو سهولة الواحدة فلكة ساكنة اللام، فلاك كرجال كقصعة وقصاع، قال ابن بري: وفي الغريب المصنف: فلكة وفلك بالتحريك، وفي كتاب سيبويه فلكة وفلك مثل حلقة وحلق. والأفلك: من يدور حولها أي: الفلكة، ونص ابن الأعرابي: من يدور حول الفلك، وهو التل من الرمل حوله فضاء. وفلك ثديها، وأفلك، وفلك تفليكا وتفلك الأولى عن ابن عباد، والثانية عن ثعلب، وما بعدها من كتاب سيبويه: استدار كالفلكة، وهو دون النهود، قال:
  جارية شبت شبابا هبركا
  لم يعد ثديا نحرها أن فلكا
  مستنكران المس قد تدملكا وقال أبو عمرو: الثدي الفوالك دون النواهد. وفلكت الجارية وفلكت تفليكا فهي فالك ومفلك إذا تفلك ثديها. وفلكة المغزل بالفتح معروفة وتكسر وهذه عن الصاغاني، والجمع فلك وفلك سميت لاستدارتها. والفلكة: موصل ما بين الفقرتين من البعير. والفلكة: الهنة الناتئة على رأس أصل اللسان. والفلكة: جانب الزور وما استدار منه، والجمع من كل ذلك فلك إلا الفلكة من الأرض. والفلكة: أكمة من حجر واحد مستديرة وقال ابن شميل: الفلكة: أصاغر الآكام وإنما فلكها اجتماع رأسها كأنه فلكة مغزل لا تنبت شيئا، والفلكة طويلة قدر رمحين أو رمح ونصف، وأنشد:
  يظلان النهار برأس قـف                      كميت اللون ذي فلك رفيع والفلكة: شيء يفلك من الهلب فيخرق لسان الفصيل فيعضد به. وفي التهذيب: قال أبو عمرو: التفليك أن يجعل الراعي من الهلب مثل فلكة المغزل ثم يثقب لسان الفصيل فيجعله فيه ليمتنع من الرضاع قال ابن مقبل:
  ربيب لم تفلكه الـرعـاء ولـم                      يقصر بحومل أدنى شربه ورع

  وقال الليث: فلكت الجدي، وهو قضيب يدار على لسانه لئلا يرضع، قال الأزهري: والصواب في التفليك ما قال أبو عمرو. وكل مستدير فلكة. والفلك، بالضم: السفينة قال شيخنا: على الضم اقتصر الجماهير، كالمصنف، وقيل: إنه يقال: فلك بضمتين أيضا، وأشار الرضي في شرح الشافية إلى جواز أن يكون بضمتين هو الأصل، وأن ضم الأول وتسكين الثاني لعله تخفيف منه كعنق، وأطال في توجيهه، يؤنث ويذكر، وهو للواحد والجميع قال تعالى:  في الفلك المشحون  فذكر الفلك وجاء به موحدا، ويجوز أن يؤنث واحده، كقوله تعالى:  جاءتها ريح عاصف  فأنث وقال:  وترى الفلك فيه مواخر  فجمع، وقال تعالى:  والفلك التي تجري في البحر  فأنث. ويحتمل جمعا واحدا، وقال تعالى:  حتى إذا كنتم في الفلك وجرين بهم  فجمع وأنث فكأنه يذهب بها إذا كانت واحدة إلى المركب فيذكر، وإلى السفينة فيؤنث، كما في الصحاح، فإن شئت جعلته من باب جنب، وإن شئت من باب دلاص وهجان، وهذا الوجه الأخير هو مذهب سيبويه، أعني أن تكون ضمة الفاء من الواحد بمنزلة ضمة باء برد، وخاء خرج، وضمة الفاء في الجمع بمنزلة ضمة حاء حمر، وصاد صفر، جمع أحمر وأصفر، وإلى هذا أشار المصنف بقوله: أو الفلك التي هي جمع تكسير للفلك التي هي واحد وهذا نص الصحاح والعباب، قال ابن بري، هنا: صوابه للفلك الذي هو واحد، قال سيبويه: وليست كجنب التي هي ونص الصحاح والعباب: الذي هو واحد وجمع وأشباهه من الأسماء كالطفل وغيره: قال شيخنا: وقد سمع من العرب فلكان مثنى فلك، ولم يسمع جنبان مثنى جنب، قالوا: وما لم يثن ليس بجمع بل مشترك، وما ثني جمع مقدر التغيير لا اسم جمع، وإن رجحه ابن مالك في التسهيل، ثم قال سيبويه معللا: لأن فعلا بالضم وفعلا بالتحريك يشتركان في الإطلاق على الشيء الواحد كالعرب والعرب والعجم والعجم والرهب والرهب، قال شيخنا: كاشتراكهما في جمعهما على أفعال، وفي ورودهما مصدرين لكثير من الأفعال كبخل وبخل وسقم وسقم ورشد ورشد، ولما جاز أن يجمع فعل بالتحريك على فعل بالضم كأسد وأسد جاز أن يجمع فعل على فعل بالضم فيهما أيضا. قال ابن بري: إذا جعلت الفلك واحدا فهو مذكر لا غير، وإن جعلته جمعا فهو مؤنث لا غير، وقد قيل: إن الفلك يؤنث وإن كان واحدا، قال الله تعالى:  قلنا احمل فيها من كل زوجين اثنين  . وقال ابن جني في الشواذ: الفلك عندنا اسم مكسر، وليس عندنا كما ذهب إليه الفراء فيه من أنه اسم مفرد يقع على الواحد والجميع، كالطاغوت ونحوه، وإذا كان جمعا مكسرا أشبه الفعل من حيث كان التكسير ضربا من التصرف، وأصل التصرف للفعل، ألا ترى أن ضربا من الجمع أشبه الفعل فمنع من الصرف، وهو باب مفاعل ومفاعيل إلى آخر ما قال، قال شيخنا: واختلفوا فيه، فقال بعض، إنه جمع، وقيل: اسم جمع، وبه جزم الأخفش، وقيل: مشترك بين الواحد والجمع، وهذا أولى من اعتبار سكون الواحد غير سكون الجمع؛ لأن السكون أمر عدمي، كما قاله عبد الحكيم في حواشي البيضاوي. وفلك الرجل تفليكا: لج في الأمر. وفلكت الكلبة: أجعلت وحاضت نقله الصاغاني. والفلك، ككتف: المتفكك العظام وقال ابن عباد: هو الضعيف المتخلع العظام المسترخي.

  وقيل: هو الجافي المفاصل. وقيل: من به وجع في فلكة ركبته وهذه عن ابن عباد. وقيل: هو من له ألية كفلكة، أي على هيئتها كالزنج، قال أبو عمرو: وأليات الزنج مدورة، قال رؤبة:
  لا تعدليني بالرذالات الحمك
  ولا شظ فدم ولا عبد فلـك أي عظيم الأليتين.
 وفلك كجبل: بسرخس وضبطها الحافظ بسكون اللام، ومنها محمد بن أبي الرجاء الفلكي، روى عن أبي مسلم الكجي ومطين وغيرهما. وقال ابن الأعرابي: الفيلكون: الشوبق قال الأزهري: وهو معرب عندي. وقال ابن دريد: الإفليكان بالكسر: لحمتان تكتنفان اللهاة وهما الغندبتان ومما يستدرك عليه: الفلك: دوران السماء خاصة، كما جاء في الحديث. وفلك السماء: القطب. وأفلك الرجل في الأمر: لج فيه. والفيلكون: البردي، نقله الجوهري.
 والفلكي بزيادة ياء: لغة في الفلك، وبه قرأ أبو الدرداء رضي الله تعالى عنه: حتى إذا كنتم في الفلكي نقله ابن جني في الشواذ، ومثله بأحمر وأحمري، ودوار ودواري، وأطال في التوجيه. ويجمع الفلك أيضا على فلوك، عن ابن عباد. والفلك، كعنق: لغة في الفلك، وبه قرأ موسى بن الزبير نقله ابن جني أيضا، وقال: حكى أبو الحسن عن عيسى بن عمر أنه قال: ما سمع فعل إلا وقد سمعنا فيه فعل، فقد يكون هذا منه أيضا. والفليكة، كجهينة: السفينة الصغيرة، والعامة تقول فلوكة. والفلكي: من يشتغل بعلم النجوم، وقد نسب هكذا جماعة. وعلي بن محمد بن حمزة الفلكي بالكسر: حدث بالحلية عن الحداد بسمرقند، سمعها منه عبد الرحيم بن السمعاني، هكذا قيده الضياء، قال الحافظ: وهو في أنساب السمعاني، ولامه مفتوحة.

##### Türkçe

**الفلك**، harekeli: yıldızların yörüngesi; müneccimler derler ki: o, göğün altında yedi çemberdir; yedi yıldız onların içine bindirilmiştir; her çemberde bir yıldız vardır; bazısı bazısından daha yüksektir; Allah Teâlâ’nın izniyle onların içinde döner. Zecâc, Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında: **كل في فلك يسبحون**: “Onların her birinin bir **فلك**i vardır; **أفلاك**ın **فلك**i.” dedi. Ve **فلك** iki ötre ile (de gelir); ötre ile **فلك** üzerine cem‘ edilmesi caizdir; **أسد** ve **أسد** gibi; **خشب** ve **خشب** gibi. Ve her şeyden **الفلك**: onun dönüp dolaştığı yer ve onun çoğu. Ve **الفلك**: denizin, çalkantılı, yuvarlak, gidip gelen dalgası. Abdullah b. Mes‘ûd رضي الله تعالى عنه hadîsinde: bir adam, yanında oturmakta olan bir adama geldi de dedi ki: “Ben senin atını, sanki bir **فلك** içinde dönüyor gibi bıraktım.” Ebû Ubeyd dedi ki: onda iki söz vardır: avâmın bildiği ise, onu, yıldızların üzerinde döndüğü göğün **فلك**ine benzetmesidir; o, kendisine **القطب** denilendir; değirmen miline benzetilmiştir. Dedi ki: bazı Araplar da dedi ki: **الفلك**, denizde dalga kabarıp çalkalanınca gelip gidip durduğu vakit dalgadır; atı, çalkalanmasında ona benzetti; hâlbuki ona ancak bir göz değmişti. Dedi ki: doğru olan budur.

Ve **الفلك**: rüzgârın hareket ettirdiği su; dalgalanır, gelip gider; Zemahşerî onu nakletti; ve onunla onların şu sözü tefsir edildi: “Onu, sanki bir **فلك** içinde dönüyor gibi bıraktım” ve “döner, sanki **فلك** gibi”: onu, onda karar kılmaksızın bıraktığın zaman; onu bu suya benzetti. Ve **الفلك**: etrafı boşluk olan kumdan tepe; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve denildi ki: kumdan **الفلك**, ceylanların kazdığı, **الكذان** gibi kalın, yuvarlak oyuklardır. Ve **الفلك**: etrafındakinden, kabalıkta yahut yumuşaklıkta yuvarlaklaşıp yükselen yer parçalarıdır; bir tanesi **فلكة**dir; **اللام** sâkindir; çoğulu **فلاك**tır, **رجال** gibi; **قصعة** ve **قصاع** gibi. İbn Berrî dedi ki: **الغريب المصنف**’te: **فلكة** ve harekeli **فلك**. Sîbeveyh’in kitabında: **فلكة** ve **فلك**; **حلقة** ve **حلق** gibi. Ve **الأفلك**: etrafında dönülen şeyden; yani: **الفلكة**. İbnü’l-A‘râbî’nin nassı: **الفلك**ın etrafında dönülen şeyden; o da, etrafı boşluk olan kumdan tepedir. Ve “onun memesinin **فلك**i”, ve **أفلك**; ve **فلك** “**تفليكا**” ve “**تفلك**”: birincisi İbn Abbâd’dan, ikincisi Sa‘leb’den; ve ondan sonrası Sîbeveyh’in kitabındandır: **الفلكة** gibi yuvarlaklaştı; o, **النهود**dan aşağıdır. Dedi ki:
  Bir câriye, iri yapılı bir gençlik ile büyüdü;
  Göğsünün memesi, ancak **فلكا** olunca (artık) geri kalmadı;
  Dokunmak yadırganır; gerçekten o, mülk edinmiş oldu.
Ebû Amr dedi ki: **الفوالك** memedir; **النواهد**dan aşağıdır. Ve câriye **فلكت** ve **فلكت** “**تفليكا**”; artık o, **فالك** ve **مفلك**tir; memesi **تفلك** edince. Ve iğin **فلكة**si, fetha ile, bilinir; ve kesrelenir; bu, Sâğânî’dendir; çoğulu **فلك** ve **فلك**tır; yuvarlaklığından dolayı adlandırıldı. Ve **الفلكة**: devenin iki omuru arasındaki bağlayıcı. Ve **الفلكة**: dil kökünün başı üzerinde çıkıntılı olan **الهنة**. Ve **الفلكة**: göğsün yanı ve ondan yuvarlaklaşan şey; bütün bunların çoğulu **فلك**tır; yerden olan **الفلكة** müstesna. Ve **الفلكة**: tek bir taştan, yuvarlak bir tümsek. İbn Şümeyl dedi ki: **الفلكة**: küçük tümseklerdir; onun **فلك**i ancak başının toplanmasıdır; sanki iğin **فلكة**si gibi; hiçbir şey bitirmez. Ve **الفلكة** uzun olur; iki mızrak yahut bir buçuk mızrak kadardır. Ve şu beyit okundu:
  Gün boyu bir kayanın başında gölgelenirler;
  Kızıl renkli, yüksek bir **فلك** sahibi.
Ve **الفلكة**: **الهلب**den **يفلك** edilen bir şeydir; böylece deve yavrusunun dilini deler; onunla desteklenir. **التهذيب**’de: Ebû Amr dedi ki: **التفليك**, çobanın **الهلب**den iğin **فلكة**si gibi bir şey yapmasıdır; sonra deve yavrusunun dilini deler de onu onun içine koyar; emmekten men olsun diye. İbn Mukbil dedi ki:
  Çobanlar onu **تفلك** etmedi;
  Ve Hûmel’de, içişi en yakın bir içiş olanı kısaltmadı.

Leys dedi ki: oğlağı **فلكت**: o, onun dili üzerinde döndürülen bir çubuktur; emmesin diye. Ezherî dedi ki: **التفليك**te doğru olan, Ebû Amr’ın dediğidir. Ve her yuvarlak şey **فلكة**dir. Ve **الفلك**, ötre ile: gemi. Şeyhimiz dedi ki: ötre üzere cumhur iktisar etti; **المصنف** gibi. Ve denildi ki: iki ötre ile de **فلك** denir. Radî, **الشافية** şerhinde, iki ötrelinin asl olması caizliğine işaret etti; ve birincinin ötrelenip ikincinin sükûnlanmasının, belki ondan bir hafifletme olduğuna; **عنق** gibi; ve onun yönlendirmesinde uzattı. Müennes de olur, müzekker de; tek için de cem‘ için de kullanılır. Allah Teâlâ dedi ki: **في الفلك المشحون**; **الفلك**i müzekker yaptı ve onu müfred getirdi. Ve tekili müennes kılmak caizdir; Allah Teâlâ’nın şu sözü gibi: **جاءتها ريح عاصف**; müennes yaptı. Ve dedi ki: **وترى الفلك فيه مواخر**; cem‘ etti. Ve Allah Teâlâ dedi ki: **والفلك التي تجري في البحر**; müennes yaptı. Ve tek bir cem‘ ihtimali vardır. Ve Allah Teâlâ dedi ki: **حتى إذا كنتم في الفلك وجرين بهم**; cem‘ etti ve müennes yaptı. Sanki o, bir tane olduğu vakit onu “**المركب**”e götürürse müzekker kılar; “**السفينة**”ye götürürse müennes kılar; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Dilersen onu **جنب** babından kılarsın; dilersen **دلاص** ve **هجان** babından. Bu son vech, Sîbeveyh’in mezhebidir; yani: tekildeki **الفاء** ötre’sinin, **برد**’ün **باء** ötre’si ve **خرج**’ün **خاء** ötre’si menzilesinde olması; cem‘deki **الفاء** ötre’sinin de, **حمر**’ün **حاء** ötre’si ve **صفر**’ün **صاد** ötre’si menzilesinde olması; **أحمر** ve **أصفر**ın cem‘i. Buna, musannif şu sözüyle işaret etti: “yahut tekil olan **الفلك**in, cem‘-i teksîr olan **الفلك**i.” Bu, **الصحاح** ve **العباب**ın nassıdır. İbn Berrî dedi ki, burada: doğrusu “tekil olan **الفلك** için”dir. Sîbeveyh dedi ki: o, **جنب** gibi değildir ki… **الصحاح** ve **العباب**ın nassı: “tekil olan ve cem‘ olan” ve onun benzerleri isimlerden, **الطفل** ve başkası gibi. Şeyhimiz dedi ki: Araplardan, **فلك**in tesniyesi olarak **فلكان** işitilmiştir; **جنب**in tesniyesi olarak **جنبان** işitilmemiştir. Dediler ki: tesniye edilmeyen cem‘ değildir; bilakis müşterektir. Tesniye edilen ise, değişimi takdir edilmiş bir cem‘dir; isim cem‘i değildir; her ne kadar İbn Mâlik onu **التسهيل**’de tercih etmişse de. Sonra Sîbeveyh, gerekçelendirerek dedi ki: çünkü ötreli **فعلا** ile harekeli **فعلا**, tek bir şey üzerine إطلاقta ortak olurlar; **العرب** ve **العرب**, **العجم** ve **العجم**, **الرهب** ve **الرهب** gibi. Şeyhimiz dedi ki: ikisinin, cem‘lerinin **أفعال** üzerine gelmesinde ortaklığı gibi; ve birçok fiilin masdarı olarak gelmelerinde de; **بخل** ve **بخل**, **سقم** ve **سقم**, **رشد** ve **رشد** gibi. Ve harekeli **فعل**in, ötreli **فعل** üzerine cem‘ edilmesi caiz olunca; **أسد** ve **أسد** gibi; ötreli **فعل**in de, ikisinde, ötreli **فعل** üzerine cem‘ edilmesi caiz oldu. İbn Berrî dedi ki: **الفلك**i tekil kılarsan, o yalnızca müzekkerdir; onu cem‘ kılarsan, o yalnızca müennestir. Ve denilmiştir ki: **الفلك**, tekil olsa da müennes olur. Allah Teâlâ dedi ki: **قلنا احمل فيها من كل زوجين اثنين**. İbn Cinnî, **الشواذ**’da dedi ki: **الفلك** bizim yanımızda kırılmış bir isimdir; Ferrâ’nın gittiği gibi değildir; onda, onun tekil bir isim olduğu ve tek ile cem‘ üzerine vâki olduğu (görüşü) yoktur; **الطاغوت** ve benzeri gibi. Ve o, cem‘-i mükesser olunca, tasarruf bakımından fiile benzer; çünkü teksîr, tasarrufun bir türüdür; tasarrufun aslı fiil içindir. Görmez misin ki cem‘in bir türü fiile benzer de sarftan men olunur; o, **مفاعل** ve **مفاعيل** babıdır; onun söylediğinin sonuna kadar. Şeyhimiz dedi ki: onda ihtilaf ettiler: bazısı dedi ki: o cem‘dir; ve denildi ki: isim cem‘idir; bununla Ahfeş kesin hüküm verdi. Ve denildi ki: tek ile cem‘ arasında müşterektir; bu, tekilin sükûnu ile cem‘in sükûnunu itibar etmekten daha evlâdır; çünkü sükûn, ademî bir emirdir; Abdülhakîm’in, Beyzâvî hâşiyelerinde dediği gibi. Ve adam **فلك** “**تفليكا**”: işte ısrar etti. Ve köpek **فلكت**: **أجعلت** oldu ve hayız gördü; Sâğânî onu nakletti. Ve **الفلك**, **كتف** gibi: kemikleri gevşek olan. İbn Abbâd dedi ki: o, zayıf, kemikleri çıkmış, gevşek olandır.

Ve denildi: O, eklemleri kaba olan kimsedir. Ve denildi: Dizinin **فلكة**’sinde ağrı bulunan kimsedir; bu, İbn عباد’dandır. Ve denildi: O, **فلكة** gibi bir kalçası olan kimsedir; yani onun şekli üzere, zenciler gibi. Ebû عمرو dedi: Zencilerin kalçaları yuvarlaktır. Rü’be dedi:
  Beni ahmaklıkların rezillikleriyle denk tutma
  Ne **شظ** ne **فدم** ne de **عبد فلك**; yani kalçaları büyük olan.

Ve **فلك** (dağ gibi): Serahs’ta (bir yer adı); hâfız onu lâmın sükûnu ile ضبط etti. Ondandır: Muhammed b. Ebî’r-Recâ’ **الفلكي**; Ebû Müslim el-Kecî ve Mutayn ve başkalarından rivayet etti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الفيلكون**: **الشوبق**. Ezherî dedi: O, bence mu‘arrebdir. İbn Düreyd dedi: **الإفليكان** (kesre ile): küçük dilciği kuşatan iki et parçası; ikisi **الغندبتان**’dır. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الفلك**: özellikle göğün dönmesi; hadiste geldiği gibi. Ve **فلك السماء**: kutup. Ve adam işte **أفلك** etti: onda ısrarla direndi. Ve **الفيلكون**: **البردي**; Cevherî onu nakletti.

Ve **الفلكي** (yâ’nın artırılmasıyla): **الفلك**’te bir lugattır; Ebû’d-Derdâ’ (Allah Teâlâ ondan razı olsun) onunla okudu: “حتى إذا كنتم في **الفلكي**”; İbn Cinnî bunu **الشواذ**’da nakletti; ve onu **أحمر** ve **أحمري** ile, **دوار** ve **دواري** ile örneklendirdi; ve yönlendirmede uzattı. Ve **الفلك** ayrıca **فلوك** üzerine de cem‘ olunur; İbn عباد’dan. Ve **الفلك** (boyun gibi): **الفلك**’te bir lugattır; Mûsâ b. ez-Zübeyr onunla okudu; İbn Cinnî bunu da nakletti ve dedi: Ebû’l-Hasen, Îsâ b. Ömer’den şunu hikâye etti: “Hiçbir **فعل** işitilmedi ki, onda **فعل** işitmiş olmayalım; şu hâlde bu da ondan olabilir.” Ve **الفليكة** (Cüheyne gibi): küçük gemi; avam **فلوكة** der. Ve **الفلكي**: yıldızlar ilmiyle uğraşan kimse; bir topluluk böyle nisbet edilmiştir. Ve Ali b. Muhammed b. Hamza **الفلكي** (kesre ile): Semerkand’da el-Haddâd’dan **الحلية**’de hadis rivayet etti; onu ondan Abdurrahîm b. es-Sem‘ânî işitti; ed-Dıyâ’ onu böyle kaydetti. Hâfız dedi: O, Sem‘ânî’nin **أنساب**’ındadır; ve onun lâm’ı fethalıdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

1 فَلڤكَ see the next paragraph, in two places.

فلّك
2 فلّك ذ , (S, O, K,) inf. n. تَفْكِيكٌ, (S,) said of a girl's breast, It became round, (S, O, K, TA,) like the فَلْكَة [or whirl (of a spindle)], but less than is denoted by نُهُودٌ [inf. n. of نَهَدَ, q. v.]; (TA;) as also ↓ تفلّك, (S, O, K,) and ↓ افلك, (Th, O, K,) and ↓ فَلَكَ. (Ibn-'Abbلd, O, K.) ― -b2- And فلّكت, (K,) inf. n. as above, (TA,) She became round in the breast; as also ↓ فَلَكَتْ. (K, TA. [For the latter verb, the CK has فَلِكَت.]) -A2- See also فَلْكَةٌ, second sentence. ― -b2- التَّفْكِيكُ also signifies The pastor's making, of course hair (هُلْب), a thing like the فَلْكَة (AA, T, S, O, TA) of the spindle, (AA, T, TA,) and inserting it into the tongue of the young unweaned camel, (AA, T, S, O, TA,) having perforated the tongue [for that purpose], (AA, T, TA,) in order that he may not such: (AA, T, S, O, TA:) accord. to Lth, فَلَّكْتُ الجَدْىَ signifies I put a twig around the tongue of the kid in order that it might not suck: but Az says that the right explanation of التفكيك is that of AA [given above]. (TA.) [See also 4 in art. جر, and 4 in art. لهج.] -A3- And فلّك, inf. n. as above, He (a man) persisted, or persevered, (لَجَّ,) in an affair; (K, TA;) and so ↓ افلك. (TA.) -A4- And فلّكت She (a bitch) desired copulation, and discharged blood from the womb; syn. اجعلت وحاضت. (O, K.)

4 أَفْلَكَ see 2, first sentence: ― -b2- and فَلْكَةٌ, second sentence: -A2- and see also 2, last sentence but one.

5 تَفَلَّكَ see 2, first sentence.

فُلْكٌ
فُلْكٌ ذ A ship: (S, O, Msb, K, &c.:) [also particularly applied to the ark of Noah; as in the Kur-لn vii. 62, &c.:] the word is generally thus only; but some say ↓ فُلُكٌ also, with two dammehs; and it is held that this may be the original form; and that فُلْكٌ may be a contraction, like as عُنْقٌ is [of غُنُقٌ accord. to Sb]: (MF, TA:) it is masc. and fem., (S, O, K, *) and sing. and pl., (S, O, K,) and Ibn-'Abbلd says that it has فُلُوكٌ also for a pl.: (O:) [it is said that] it may be sing., and in this case masc.; and pl., and in this case fem.: (IB, Msb:) [but see what here follows:] it occurs in the Kur-لn in the following (and other) places: in xxvi. 119, &c.; where it is sing. and masc.: (S, O, TA:) and in [xvi. 14 and] xxxv. 13; where it is pl. [and fem.]: (TA:) and in ii. 159; where it is fem., and may be either pl. or sing.: it seems that, when it is sing., it is regarded as meaning the مَرْكَب, and is therefore made masc.; or the سَفِينَة, and is therefore made fem.: (S, O, TA:) or, (K,) as Sb used to say, (S, O, TA,) the فُلْك that is a pl. [in meaning] is a broken pl. of that, (S, O, K, TA,) i. e. of the فُلْك, (IB, O, K, TA,) that is a sing. [in meaning]: and it is not like الجُنُبُ, which is sing. and pl. [in meaning], and the like thereof (S, O, K, TA) among substs., such as الطِّفْلُ &c.; (S, O, TA;) for فُلْكَانِ has been heard from the Arabs as dual of فُلْكٌ, but not جُنُبَانِ [or the like] as dual of جُنُبٌ [or the like]; and they say that what has not been dualized is not a pl. [form], but [is, or may be,] a homonym, and what has been dualized [is, or may be,] a pl. [form]: (MF, TA:) Sb then says in continuation, (TA,) for فُعْلٌ and فَعَلٌ share in application to one thing [or meaning], as العُرْبُ and العَرَبُ, (S, O, K, TA,) &c.; (S, O, TA;) and as it is allowable for فَعَلٌ to have for its pl. فُعْلٌ, as in the instance of أَسَدٌ and أُسْدٌ, so too فُعْلٌ may have for its pl. فُعْلٌ. (S, O, K, TA.) ↓ فُلْكِىٌّ is a dial. var. of فُلْكٌ; and Abu-d-Dardà read, [in the Kur x. 23,] كُنْتُمْ فِى الْفُلْكِىِّ [When ye are in the ships; where others read فى الفُلْكِ; and where the context shows that the pl. meaning is intended]. (IJ, TA.) -A2- [It may also be a pl. of the word next following].

الفَلَكُ
الفَلَكُ ذ The place of the revolving of the stars; (O, K, TA;) [the celestial sphere: but generally imagined by the Arabs to be a material concave hemisphere; so that it may be termed the vault of heaven; or the firmament:] the astronomers say that it is [a term applied to every one, by itself, of] seven أَطْوَاق [by which they mean surrounding spheres], exclusive of the سَمَآء [or sky, as meaning the region of the clouds]; wherein have been set the seven stars [i. e. the Moon, Mercury, Venus, the Sun, Mars, Jupiter, and Saturn], in every طَوْق [or surrounding sphere] a star, some being higher than others; revolving therein: (TA:) [it is also commonly imagined that above these is an eighth sphere, called by the astronomers فَلَكُ الثَّوَابِتِ (the sphere of the fixed stars), and by others فَلَكُ الكُرْسِىِّ; and above this, a ninth, called فَلَكُ الأَطْلَسِ and فَلَكُ العَرْشِ, and also called الأَثِيرُ (q. v.):] the pl. is أَفْلَاكٌ [a pl. of pauc.] (S, O, Msb, K, TA) and فُلُكٌ (K, TA) and فُلْكٌ may be another pl., like as أُسْدٌ and خُشُبٌ are pls. of أَسَدٌ and خَشَبٌ (S, O, TA. [Thus accord. to both of my copies of the S, as well as the O and TA: but it may be that أُسْدٌ and خُشْبٌ are mistranscriptions for أُسُدٌ and خُشُبٌ; and therefore that for فُلْكٌ (which is not mentioned as a pl. of فَلَكٌ in the K) we should read فُلُكٌ.]) And فَلَكُ السَّمآءِ signifies The pole of heaven; [generally the north celestial pole;] likened to the pivot, or axis, of the mill-stone. (TA.) ― -b2- Also (i. e. الفَلَكُ) The revolving of the heaven [or celestial sphere]. (TA.) ― -b3- And فَلَكٌ signifies also The circuit, and main part, of any- thing. (K.) ― -b4- And Waves of the sea in a state of commotion, (O, K, TA,) circling, (TA,) and going to and fro. (O, TA.) This, (O, TA,) or what is next mentioned, (TA,) or the place of revolving of the stars, (O,) or the pole of heaven, (TA,) is meant in a trad. where it is said of a horse smitten by the [evil] eye, that he was as though he were turning in a فَلَك. (O, TA.) And Water put in motion by the wind, (O, K, TA,) going to and fro, in a state of commotion: (O, TA:) mentioned by Z. (TA.) ― -b5- Also A hill, or mound, of sand, having around it a wide expanse of land: (IAar, O, K, TA:) or فَلَكٌ مِنَ الرَّمْلِ signifies rugged, round أَجْوِبَة [app. a pl. of جَوْبَة (though I do not find it mentioned as such), and meaning depressed and clear places], of the sands, like [tracts of] what are termed كَذَّان [or soft stones resembling dry pieces of clay], hollowed out by the gazelles. (TA.) ― -b6- And Pieces of land, (S, O, K, TA,) or of sand, (S,) having a circular form, and elevated above what is around them, (S, O, K, TA,) with ruggedness and evenness; (TA;) one whereof is termed ↓ فَلْكَةٌ, (S, O, K, TA,) with the ل quiescent; pl. فِلَاكٌ; (K, TA;) i. e. [this is pl. of فَلْكَةٌ,] like قَصْعَةٌ and قِصَاعٌ: (TA:) in [the book entitled] El-Ghareeb ElMusannaf, [by Aboo-'Amr Esh-Sheybلnee, we find] ↓ فَلَكَةٌ and فَلَكٌ, [each] بِالتَّحْرِيك; [accord. to which, فَلَكَةٌ is a n. un., and فَلَكٌ is a coll. gen. n.;] but in “ the Book ” of Sb, [agreeably with the K, we find] ↓ فَلْكَةٌ [as a sing.] and فَلَكٌ [as a quasi-pl. n.], like حَلْقَةٌ and حَلَقٌ. (IB, TA.) ― -b7- See also فَلْكَةٌ, in two places.

فَلِكٌ
فَلِكٌ ذ A slave (AA, O) having a buttock like the فَلْكَة [or whirl] of a spindle (AA, O, K) in shape; (AA, O;) resembling the Zenj; (K;) [for] the buttocks of the Zenj are round: (AA, O:) or large in the buttocks. (TA.) And (O, K) it is said to signify (O) Thick, or coarse of make, in the joints: (O, K:) and loose in the bones; (K;) or weak, loose in the bones, and flaccid; thus expl. by Ibn-'Abbلd: (O:) and having a pain in his patella (فِى فَلْكَةِ رُكْبَتِهِ). (O, K.)

فُلُكٌ
فُلُكٌ ذ : i. q. فُلْكٌ, q. v. -A2- And a pl. of فَلَكٌ. (K, TA.)

فَلْكَةٌ
فَلْكَةٌ ذ The whirl of a spindle: (MA:) [this is what is meant by the saying that] the فَلْكَة of the مِغْزَل is well known; (K;) [and] is thus called because of its roundness: (S, O:) [it is a piece of wood, generally of a hemispherical form, or nearly so, through the middle of which the upper part of the spindle-pin is inserted:] also pronounced ↓ فِلْكَة: (O, K:) the pl. [of the former] is ↓ فَلَكٌ [or rather this is a quasi-pl. n.] and [that of the latter sing. is] فِلَكٌ. (TA.) ― -b2- And A thing that is made round, or hemispherical, (↓ يُفَلَّكُ, or ↓ يُفْلَكُ, accord. to different copies of the K,) like the فَلْكَة of the spindle, of coarse hair (هُلْب), then the tongue of the young unweaned camel is perforated, [and this thing is inserted into it, (see 2, and see also 4 in art. لهج,)] in order that he may be prevented from sucking. (K. [For فتَخْرِقُ لِسانُ الفَصِيلِ in the CK, I read فَيُخْرَقُ لِسَانُ الفَصِيلِ, as in other copies of the K and in the TA: after these words, the copies of the K have فَيُعْضَدُ بِهِ, app a mistranscription for some phrase meaning فَيُجْعَلُ فِيهِ, which is necessary to complete the explanation.]) ― -b3- And An [eminence such as is termed] أَكَمَهٌ [formed] of one mass of stone; (K, TA;) accord. to ISh, [of] the smaller of the [eminences termed] اـِكَام, compact in its head, as though this were the فَلْكَة of a spindle, not giving growth to anything, in height of the measure of two spears or a spear and a half. (TA.) ― -b4- See also فلَكٌ, near the end, in two places. ― -b5- Also Anything circular, (K.) ― -b6- And [particularly] The joint [or cartilaginous disk] between the two vertebrو [i. e. between any one of the vertebrœ and that next to it] of the camel: (K, TA:) and the pl. [or rather quasi-pl. n.] thereof, in this sense and in the last two of the sense following, is ↓ فَلَكٌ. (TA.) ― -b7- [And The cap of the knee; (see فَلِكٌ;) فَلْكَةُ الرُّكْبَةِ signifying the patella: so in the present day.] ― -b8- And The small thing (الهَنَةُ [app. the foramen cوcum, from its round form, for, though the TA adds the epithet النَّاشِئَةُ, which means “ rising, ” I think that this addition may be conjectural,]) upon the head of the root of the tongue. (K.) ― -b9- And The side of the [portion of the breast called the] زَوْر [q. v.], and the part thereof that is round, or circular. (K. [K. [But see بَلْدَةٌ: where it is said that “ the فَلَك of the زَوْر of a horse are six in number: ” what they are I have been unable to determine: I incline to think that they may be spiral curls, such as are termed دَوَائِر, pl. of دَائِرَةٌ.])

فِلْكَةٌ
فِلْكَةٌ ذ : see فَلْكَةٌ, first sentence.

فَلَكَةٌ
فَلَكَةٌ ذ : see فَلَكٌ, near the end.

فُلْكِىٌّ
فُلْكِىٌّ ذ : see فُلْكٌ, last sentence but one.

فَلَكِىٌّ
فَلَكِىٌّ ذ [Of, or relating to, the فَلَك as meaning the celestial sphere. ― -b2- And] One who occupies himself [as an astronomer, or astrologer] with the science of the stars. (TA.)

فُلَيْكَةٌ
فُلَيْكَةٌ ذ [dim. of فُلْكٌ, which is sometimes fem. when used as a sing. as well as when used as a pl.,] A small ship: the vulgar say فلوكة [i. e. فَلُوكَة; whence the Italian “ feluca ”]. (TA.)

فَالِكٌ
فَالِكٌ ذ and ↓ مُفَلِّكٌ A girl whose breast is becoming round, (K, TA,) like the فَلْكَة [or whirl (of a spindle)]. (TA.) [And the former is also applied as an epithet to the breast: for] AA says that [the pl.] فَوَالِكُ is applied to breasts (ثُدِىّ) that are less than such as are termed نَوَاهِدُ. (TA.)

فَيْلَكُونٌ
فَيْلَكُونٌ ذ The شُوبَق [or baker's rolling-pin: see the latter word]: (O, K, TA: [in the CK, السَّوِيقُ is erroneously put for الشُّوبَقُ:]) Az holds both of these words to be arabicized. (O.) ― -b2- And (TA) The بَرْدِىّ [or papyrus]. (S; and K in art. فلكن.) -A2- And Tar, or pitch; syn. قَارٌ, or زِفْتٌ. (K. n art. فلكن.) -A3- And قَوْسٌ فَيْلَكُونٌ A great bow. (TA in art. فلكن.)

أَفْلَكُ
أَفْلَكُ ذ One who goes round about the فَلَك, (IAar, O, K,) i. e. the hill, or mound, of sand that has around it a wide expanse of land. (IAar, O.)

الاـِفْلِيكَانِ
الاـِفْلِيكَانِ ذ Two portions of flesh which border, on each side, the لَهَاة; (IDrd, O, K;) i. e. they are the غُنْدُبَتَانِ [q. v.]. (IDrd, O.)

مُفَلِّكٌ
مُفَلِّكٌ ذ : see فَالِكٌ.

##### Türkçe

1 **فَلڤكَ**: sonraki paragrafa bak, iki yerde.

**فلّك**
2 **فلّك** ذ, (S, O, K,) mastar ismi **تَفْكِيكٌ**, (S,) bir kızın memesi hakkında söylenir: yuvarlaklaştı, (S, O, K, TA,) **فَلْكَة** [ya da iğin **فَلْكَة**’si] gibi; fakat **نُهُودٌ**’un delâlet ettiğinden daha az; (TA;) bunun gibi ayrıca ↓ **تفلّك**, (S, O, K,) ve ↓ **افلك**, (Th, O, K,) ve ↓ **فَلَكَ**. (Ibn-'Abbād, O, K.) — -b2- Ve **فلّكت**, (K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) memede yuvarlaklaştı; bunun gibi ayrıca ↓ **فَلَكَتْ**. (K, TA. [Bu son fiil için CK’da **فَلِكَت** vardır.]) -A2- Ayrıca **فَلْكَةٌ**’ye bak, ikinci cümle. — -b2- **التَّفْكِيكُ** ayrıca, çobanın kaba kıldan (**هُلْب**) iğin **فَلْكَة**’si gibi bir şey yapması, (AA, T, S, O, TA) (AA, T, TA,) ve dili delmiş olarak (AA, T, TA,) bunu sütten kesilmemiş genç devenin diline sokması, (AA, T, S, O, TA,) emmesin diye: (AA, T, S, O, TA:) Lth’ye göre, **فَلَّكْتُ الجَدْىَ** “oğlağın dilinin etrafına bir çubuk koydum ki emmesin” demektir: fakat Az, **التفكيك**’in doğru açıklamasının AA’nın [yukarıda verilen] açıklaması olduğunu söyler. (TA.) [Ayrıca **جر** maddesinde 4’e ve **لهج** maddesinde 4’e bak.] -A3- Ve **فلّك**, mastar ismi yukarıdaki gibi: o (bir adam) bir işte ısrar etti, sebat etti, (**لَجَّ,**) (K, TA;) ve bunun gibi ↓ **افلك**. (TA.) -A4- Ve **فلّكت**: o (bir dişi köpek) çiftleşmeyi istedi ve rahimden kan boşalttı; eş anlamlısı **اجعلت وحاضت**. (O, K.)

4 **أَفْلَكَ**: 2’ye bak, birinci cümle: — -b2- ve **فَلْكَةٌ**’ye, ikinci cümle: -A2- ve ayrıca 2’ye bak, sondan bir önceki cümle.

5 **تَفَلَّكَ**: 2’ye bak, birinci cümle.

**فُلْكٌ**
**فُلْكٌ** ذ: bir gemi: (S, O, Msb, K, &c.:) [ayrıca özellikle Nûh’un gemisine de uygulanır; Kur’ân vii. 62, vb.:] kelime genellikle yalnızca böyledir; fakat bazıları ↓ **فُلُكٌ** da der, iki damme ile; ve bunun aslî şekil olabileceği; **فُلْكٌ**’un ise, Sb’ye göre **غُنُقٌ**’dan olan **عُنْقٌ** gibi, bir kısaltma olabileceği kabul edilir: (MF, TA:) müzekker ve müennestir, (S, O, K, *) ve tekil ve çoğuldur, (S, O, K,) ve Ibn-'Abbād onun çoğul olarak **فُلُوكٌ**’unun da bulunduğunu söyler: (O:) [denilmiştir ki] tekil olabilir ve bu durumda müzekkerdir; ve çoğul olabilir ve bu durumda müennestir: (IB, Msb:) [fakat aşağıda gelen şeye bak:] Kur’ân’da şu (ve başka) yerlerde geçer: xxvi. 119, vb.; burada tekil ve müzekkerdir: (S, O, TA:) ve [xvi. 14 ve] xxxv. 13’te; burada çoğuldur [ve müennestir]: (TA:) ve ii. 159’da; burada müennestir ve ister çoğul ister tekil olabilir: tekil olduğunda, **مَرْكَب** mânâsında kabul edilir ve bu yüzden müzekker yapılır; yahut **سَفِينَة** mânâsında kabul edilir ve bu yüzden müennestir: (S, O, TA:) yahut, (K,) Sb’nin söyleyegeldiği üzere, (S, O, TA,) mânâca çoğul olan **فُلْك**, onun (S, O, K, TA) yani mânâca tekil olan **فُلْك**’ün (IB, O, K, TA) kırık çoğuludur: ve mânâca tekil ve çoğul olan **الجُنُبُ** gibi değildir ve onun benzerleri (S, O, K, TA) isimler arasında, **الطِّفْلُ** vb. gibi; (S, O, TA;) çünkü Araplardan **فُلْكَانِ**, **فُلْكٌ**’un tesniyesi olarak işitilmiştir; fakat **جُنُبَانِ** [veya benzeri], **جُنُبٌ**’un tesniyesi olarak işitilmemiştir; ve derler ki tesniye yapılmamış olan çoğul [kalıbı] değildir; fakat [olabilir ki] müşterek lafızdır; tesniye yapılmış olan ise [olabilir ki] çoğul [kalıbıdır]: (MF, TA:) sonra Sb devamla der ki, (TA,) çünkü **فُعْلٌ** ve **فَعَلٌ** bir şeye [ya da bir mânâya] uygulanmada ortaklaşır, **العُرْبُ** ve **العَرَبُ** gibi, (S, O, K, TA,) vb.; (S, O, TA;) ve **فَعَلٌ**’ın çoğulunun **فُعْلٌ** olması câiz olduğu gibi, **أَسَدٌ** ve **أُسْدٌ** örneğinde, öyle de **فُعْلٌ**’ın çoğulunun **فُعْلٌ** olması da [câizdir]. (S, O, K, TA.) ↓ **فُلْكِىٌّ** **فُلْكٌ**’un lehçe varyantıdır; ve Ebû’d-Derdâ, [Kur’ân x. 23’te] **كُنْتُمْ فِى الْفُلْكِىِّ** diye okudu [“gemilerde olduğunuzda”; başkaları **فى الفُلْكِ** okur; ve bağlam çoğul mânânın kastedildiğini gösterir]. (IJ, TA.) -A2- [Ayrıca bir sonraki kelimenin çoğulu da olabilir].

**الفَلَكُ**
**الفَلَكُ** ذ: yıldızların dönüp durduğu yer; (O, K, TA;) astronomlar onun, **سَمَآء** (bulut bölgesi mânâsıyla) hariç, yedi **أَطْوَاق** [kuşatıcı küreler] olduğunu söylerler; bunların içine yedi yıldız [yani Ay, Utârid, Zühre, Güneş, Mirrîh, Müşterî ve Zuhal] yerleştirilmiştir; her **طَوْق**’ta bir yıldız, bazısı bazısından daha yüksekte; onun içinde dönüp durur: (TA:) çoğulu **أَفْلَاكٌ** [kıllet çoğulu] (S, O, Msb, K, TA) ve **فُلُكٌ** (K, TA) ve **فُلْكٌ** da başka bir çoğul olabilir; tıpkı **أُسْدٌ** ve **خُشُبٌ**’un **أَسَدٌ** ve **خَشَبٌ**’ın çoğulları olması gibi (S, O, TA. [S’nin iki nüshama göre de, ayrıca O ve TA’ya göre böyledir: fakat **أُسْدٌ** ve **خُشْبٌ**’un, **أُسُدٌ** ve **خُشُبٌ** yerine yanlış yazım olması; dolayısıyla **فُلْكٌ** (K’da **فَلَكٌ**’ın çoğulu olarak zikredilmez) yerine **فُلُكٌ** okunması ihtimali vardır.]) Ve **فَلَكُ السَّمآءِ**: göğün kutbu; [genellikle kuzey gök kutbu;] değirmen taşının miline yahut eksenine benzetilmiştir. (TA.) — -b2- Ayrıca (yani **الفَلَكُ**) göğün [ya da gök küresinin] dönmesi. (TA.) — -b3- Ve **فَلَكٌ** ayrıca: herhangi bir şeyin çevresi ve ana kısmı. (K.) — -b4- Ve denizin dalgaları, çalkantı hâlinde, (O, K, TA,) dönüp dolaşarak, (TA,) gidip gelerek. (O, TA.) Bu, (O, TA,) yahut bir sonraki zikredilen, (TA,) yahut yıldızların dönme yeri, (O,) yahut göğün kutbu, (TA,) bir rivayette kastedilmiştir: [kötü] gözle vurulmuş bir at hakkında “sanki bir **فَلَك** içinde dönüyordu” denilmiştir. (O, TA.) Ve rüzgârın hareketlendirdiği su, (O, K, TA,) çalkantı hâlinde gidip gelerek: (O, TA:) Z tarafından zikredilmiştir. (TA.) — -b5- Ayrıca, etrafında geniş bir arazi uzanımı bulunan bir kum tepesi yahut tümseği: (IAar, O, K, TA:) yahut **فَلَكٌ مِنَ الرَّمْلِ**, kumların engebeli, yuvarlak **أَجْوِبَة**’leri demektir; [gazellerin] oyduğu, **كَذَّان** denilen şeylerin [parçalarının] bulunduğu yerler gibi. (TA.) — -b6- Ve daire biçimli, (S, O, K, TA,) yahut kumdan, (S,) çevresindekinden yüksek, (S, O, K, TA,) engebelilik ve düzlükle; (TA;) bunlardan birine ↓ **فَلْكَةٌ** denir, (S, O, K, TA,) **ل** sâkin olarak; çoğulu **فِلَاكٌ**; (K, TA;) yani [bu, **فَلْكَةٌ**’nin çoğuludur] **قَصْعَةٌ** ve **قِصَاعٌ** gibi: (TA:) El-Gharîb El-Musannaf’ta ↓ **فَلَكَةٌ** ve **فَلَكٌ**, [her biri] **بِالتَّحْرِيك**; fakat Sb’nin “Kitap”ında, [K ile uyumlu olarak] ↓ **فَلْكَةٌ** [tekil olarak] ve **فَلَكٌ** [yarı-çoğul isim olarak], **حَلْقَةٌ** ve **حَلَقٌ** gibi. (IB, TA.) — -b7- Ayrıca **فَلْكَةٌ**’ye bak, iki yerde.

**فَلِكٌ**
**فَلِكٌ** ذ: iğin **فَلْكَة**’si gibi (AA, O, K) biçimce kalçalı bir köle; (AA, O;) Zenc’e benzeyen; (K;) [çünkü] Zenc’in kalçaları yuvarlaktır: (AA, O:) yahut kalçaları büyük. (TA.) Ve (O, K) onun (O) şu mânâya geldiği söylenir: eklemlerde kalın yahut kaba yapılı: (O, K:) ve kemiklerde gevşek; (K;) yahut zayıf, kemiklerde gevşek ve sarkık; Ibn-'Abbād böyle açıklamıştır: (O:) ve diz kapağında ağrısı olan (**فِى فَلْكَةِ رُكْبَتِهِ**). (O, K.)

**فُلُكٌ**
**فُلُكٌ** ذ: **فُلْكٌ** ile aynı mânâda, ona bak. -A2- Ve **فَلَكٌ**’ın bir çoğulu. (K, TA.)

**فَلْكَةٌ**
**فَلْكَةٌ** ذ: iğin **فَلْكَة**’si: (MA:) [**مِغْزَل**’in **فَلْكَة**’si meşhurdur denilmesiyle kastedilen budur]; (K;) [ve] yuvarlaklığından dolayı böyle adlandırılmıştır: (S, O:) [genellikle yarım küre biçiminde yahut ona yakın bir tahta parçasıdır; ortasından iğ milinin üst kısmı geçirilir:] ayrıca ↓ **فِلْكَة** diye de telaffuz edilir: (O, K:) [birincinin] çoğulu ↓ **فَلَكٌ** [daha doğrusu bu yarı-çoğul isimdir] ve [ikincinin tekilinin çoğulu] **فِلَكٌ**’tur. (TA.) — -b2- Ve kaba kıldan (**هُلْب**) iğin **فَلْكَة**’si gibi yuvarlak yahut yarım küre biçiminde yapılan bir şey; (↓ **يُفَلَّكُ**, yahut ↓ **يُفْلَكُ**, K’nın farklı nüshalarına göre;) sonra sütten kesilmemiş genç devenin dili delinir, [ve bu şey ona sokulur, (2’ye bak, ayrıca **لهج** maddesinde 4’e bak,)] emmesi engellensin diye. (K.) — -b3- Ve tek parça taştan [oluşmuş] bir **أَكَمَهٌ** [türünden] bir yükselti; (K, TA;) ISh’ye göre, **اـِكَام** denilen yükseltilerin küçüğünden; başı sıkı; sanki bu, iğin **فَلْكَة**’siymiş gibi; hiçbir şeye bitiş vermeyen; yüksekliği iki mızrak ölçüsü yahut bir mızrak ve yarım. (TA.) — -b4- Ayrıca **فلَكٌ**’a bak, sona yakın, iki yerde. — -b5- Ayrıca her türlü dairesel şey. (K.) — -b6- Ve [özellikle] devenin iki omuru arasındaki eklem [ya da kıkırdak disk]: (K, TA:) ve bunun, bu mânâda ve bir sonraki mânânın son iki mânâsında, çoğulu [daha doğrusu yarı-çoğul isim] ↓ **فَلَكٌ**’tur. (TA.) — -b7- [Ve diz kapağı; (**فَلِكٌ**’e bak;) **فَلْكَةُ الرُّكْبَةِ** diz kapağı demektir.] — -b8- Ve dil kökünün başı üzerinde bulunan küçük şey (**الهَنَةُ**). (K.) — -b9- Ve [göğsün **زَوْر** denilen kısmının] yanı ve onun yuvarlak yahut dairesel olan kısmı. (K.)

**فِلْكَةٌ**
**فِلْكَةٌ** ذ: **فَلْكَةٌ**’ye bak, birinci cümle.

**فَلَكَةٌ**
**فَلَكَةٌ** ذ: **فَلَكٌ**’a bak, sona yakın.

**فُلْكِىٌّ**
**فُلْكِىٌّ** ذ: **فُلْكٌ**’a bak, sondan bir önceki cümle.

**فَلَكِىٌّ**
**فَلَكِىٌّ** ذ: **فَلَك** (gök küresi mânâsıyla) ile ilgili olan. — -b2- Ve yıldızlar ilmiyle meşgul olan kimse. (TA.)

**فُلَيْكَةٌ**
**فُلَيْكَةٌ** ذ: [**فُلْكٌ**’un küçültmesi; o, tekil olarak kullanıldığında da bazen müennestir, çoğul olarak kullanıldığında da,] küçük gemi: avam **فلوكة** der [yani **فَلُوكَة**]. (TA.)

**فَالِكٌ**
**فَالِكٌ** ذ ve ↓ **مُفَلِّكٌ**: memesi yuvarlaklaşmakta olan kız, (K, TA,) iğin **فَلْكَة**’si gibi. (TA.) [Ve birincisi, meme için de sıfat olarak kullanılır:] AA der ki [çoğul] **فَوَالِكُ**, **نَوَاهِدُ** denilenlerden daha küçük memelere (**ثُدِىّ**) uygulanır. (TA.)

**فَيْلَكُونٌ**
**فَيْلَكُونٌ** ذ: **شُوبَق** [ya da fırıncının oklavası; bu kelimeye bak]: (O, K, TA:) Az, bu iki kelimenin de Arapçalaştırılmış olduğunu kabul eder. (O.) — -b2- Ve (TA) **بَرْدِىّ** [ya da papirüs]. (S; ve K, **فلكن** maddesinde.) -A2- Ve katran yahut zift; eş anlamlısı **قَارٌ**, yahut **زِفْتٌ**. (K, **فلكن** maddesinde.) -A3- Ve **قَوْسٌ فَيْلَكُونٌ**: büyük bir yay. (TA, **فلكن** maddesinde.)

**أَفْلَكُ**
**أَفْلَكُ** ذ: **فَلَك**’in etrafında dolaşan kimse, (IAar, O, K,) yani etrafında geniş bir arazi uzanımı bulunan kum tepesi yahut tümseği. (IAar, O.)

**الاـِفْلِيكَانِ**
**الاـِفْلِيكَانِ** ذ: **لَهَاة**’nin iki yanında sınır oluşturan iki et parçası; (IDrd, O, K;) yani onlar **غُنْدُبَتَانِ**’dır. (IDrd, O.)

**مُفَلِّكٌ**
**مُفَلِّكٌ** ذ: **فَالِكٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَلَكَ
فَلَكَ U ( n. ac. فَلْك 1 ),
a.  Was round, spherical.

b.  Had well-rounded breasts.

فَلَّكَ
فَلَّكَ II ,
a.  see I (a) , ( b ).

c.  [ coll. ], Practised astrology.

d.  [ coll. ], Persisted, persevered.

أَفْلَكَ
أَفْلَكَ IV ,
a.  see I (b) .

تَفَلَّكَ
تَفَلَّكَ V ,
a.  see I (a) & II ( c ).

فَلْكَة
فَلْكَة 1t , ( pl. فَلَك 4 ),
a.  Whirl ( of a spindle ).

فُلْك
فُلْك 3 ,
a.  Ship, vessel; barque, skiff; felucca.

b.  Ark ( of Noah ).

فَلَك
فَلَك 4 , ( pl. فُلْك 3 ,  فُلُك 10 ,  أَفْلَاْك 38 ),
a.  Ball, sphere; globe.

b.  Firmament, sky, heaven; atmosphere.

c.  Circling, agitated ( waves ).

d.  Circuit.

e.  Weather.

f.  ( pl. فِلَاْك 23 ), Hill, mound, hillock.

فَلَكِيّ
فَلَكِيّ 4yi ,
a.  Round, circular, spherical.

b.  Celestial, heavenly.

c.  Astronomical.

d.  ( pl. فَلَكِيَّة 4yit ), Astronomer; astrologer.

فُلُوْكَة
فُلُوْكَة 27t , ( pl. فَلَاْئِكُ 46 )
a.  [ coll. ],  see 3 (a) .

فَلَّكَ
N. Ag. فَلَّكَ II ,
a.  see 4yi (a) .

b.  [ coll. ], Star-gazer, dreamer, visionary.

أَلْاِفْلِيْكَانِ
أَلْاِفْلِيْكَانِ
a.  The tonsils.

عِلْم الفَلَك
عِلْم الفَلَك
a.  Astronomy; astrology.

##### Türkçe

فَلَكَ
فَلَكَ U ( n. ac. **فَلْك** 1 ),
a. Yuvarlak, küresel oldu.

b. İyi yuvarlak göğüslere sahip oldu.

فَلَّكَ
فَلَّكَ II ,
a. I (a), (b)’ye bak.

c. [ topluluk ], astroloji yaptı.

d. [ topluluk ], ısrar etti, sebat etti.

أَفْلَكَ
أَفْلَكَ IV ,
a. I (b)’ye bak.

تَفَلَّكَ
تَفَلَّكَ V ,
a. I (a) ve II (c)’ye bak.

فَلْكَة
**فَلْكَة** 1t , ( pl. **فَلَك** 4 ),
a. İğ’in (fırdöndünün) girdabı.

فُلْك
**فُلْك** 3 ,
a. Gemi, tekne; bark, kayık; felukka.

b. (Nûh’un) gemisi.

فَلَك
**فَلَك** 4 , ( pl. **فُلْك** 3 , **فُلُك** 10 , **أَفْلَاْك** 38 ),
a. Top, küre; küre (globe).

b. Gökkubbe, gök, sema; atmosfer.

c. Dönüp duran, çalkantılı (dalgalar).

d. Devre.

e. Hava (durumu).

f. ( pl. **فِلَاْك** 23 ), tepe, tümsek, küçük tepe.

فَلَكِيّ
**فَلَكِيّ** 4yi ,
a. Yuvarlak, dairesel, küresel.

b. Göksel, semavî.

c. Astronomik.

d. ( pl. **فَلَكِيَّة** 4yit ), astronom; astrolog.

فُلُوْكَة
**فُلُوْكَة** 27t , ( pl. **فَلَاْئِكُ** 46 )
a. [ topluluk ], 3 (a)’ya bak.

فَلَّكَ
N. Ag. **فَلَّكَ** II ,
a. 4yi (a)’ya bak.

b. [ topluluk ], yıldız gözlemcisi, hayalperest, vizyoner.

أَلْاِفْلِيْكَانِ
**أَلْاِفْلِيْكَانِ**
a. Bademcikler.

عِلْم الفَلَك
**عِلْم الفَلَك**
a. Astronomi; astroloji.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فلك
فَلَكَ - يَفْلُكُ - فَلَك - فُلْك
فَلَكَ - يَفْلُكُ + الكائن + في مكان أو حول كائن أو مكان: يدور بحركة معاودة ومتكررة على مسار دائري، حول الكائن أو المكان
فَلَك:على وزن " فَعَل": اسم فعل من " فَلَكَ - يَفْلُكُ"، اسم مكان منه: المسار أو المجرى الدائري الذي يحيط بالشيء، والذي ينبغي أن يسير عليه من يريد أن يدور حول الشيء
فُلْك: على وزن " فُعْل": اسم فعل من " فَلَكَ - يَفْلُكُ" اسم آلة، وهو اصطلاحاً: اسم جنس الفُلْك: السفينة الكبيرة أو أي واسطة لركوب البشر تدور في مسار محدد كما في البحر أو الفضاء
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الحركة المعاودة والمتكررة على مسار دائري"، وهي:
فَلَكَ - يَفْلُكُ، دارَ - يَدوْرُ، عَامَ - يَعُوْمُ، عَنْكَبَ - يُعَنْكِبُ، سَبَحَ - يَسْبَحُ، طَافَ - يَطُوْفُ
فَلَك
 	﴿وهو الذي خلق الليل والنهار والشمس والقمر كل في فلك يسبحون(33)﴾ الأنبياء ﴿لا الشمس ينبغي لها أن تدرك القمر ولا الليل سابق النهار وكل في فلك يسبحون(40)﴾ يس
الفُلْك
 ﴿واصنع الفلك بأعيننا ووحينا ولا تخاطبني في الذين ظلموا إنهم مغرقون(37)﴾ هود ﴿فأوحينا إليه أن اصنع الفلك بأعيننا ووحينا فإذا جاء أمرنا وفار التنور فاسلك فيها من كل زوجين اثنين وأهلك إلا من سبق عليه القول منهم ولا تخاطبني في الذين ظلموا إنهم مغرقون(27)﴾ المؤمنون
 	﴿ويصنع الفلك وكلما مر عليه ملأ من قومه سخروا منه قال إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم كما تسخرون(38)﴾ هود
 	﴿فإذا استويت أنت ومن معك على الفلك فقل الحمد لله الذي نجانا من القوم الظالمين(28)﴾ المؤمنون ﴿والذي خلق الأزواج كلها وجعل لكم من الفلك والأنعام ما تركبون (12) لتستووا على ظهوره ثم تذكروا نعمة ربكم إذا استويتم عليه وتقولوا سبحان الذي سخر لنا هذا وما كنا له مقرنين (13) وإنا إلى ربنا لمنقلبون (14)﴾ الزخرف
 	﴿فكذبوه فأنجيناه والذين معه في الفلك وأغرقنا الذين كذبوا بآياتنا إنهم كانوا قوما عمين(64)﴾ الأعراف ﴿فكذبوه فنجيناه ومن معه في الفلك وجعلناهم خلائف وأغرقنا الذين كذبوا بآياتنا فانظر كيف كان عاقبة المنذرين(73)﴾ يونس
الفلك المشحون	﴿فأنجيناه ومن معه في الفلك المشحون (119)﴾ الشعراء ﴿وآية لهم أنا حملنا ذريتهم في الفلك المشحون (41)﴾ يس
 	﴿إذ أبق إلى الفلك المشحون (140)﴾ الصافات
مواخر فيه	﴿وهو الذي سخر البحر لتأكلوا منه لحما طريا وتستخرجوا منه حلية تلبسونها وترى الفلك مواخر فيه ولتبتغوا من فضله ولعلكم تشكرون(14)﴾ النحل ﴿وما يستوي البحران هذا عذب فرات سائغ شرابه وهذا ملح أجاج ومن كل تأكلون لحما طريا وتستخرجون حلية تلبسونها وترى الفلك فيه مواخر لتبتغوا من فضله ولعلكم تشكرون (12)﴾ فاطر
تجري بريح	﴿هو الذي يسيركم في البر والبحر حتى إذا كنتم في الفلك وجرين بهم بريح طيبة وفرحوا بها جاءتها ريح عاصف وجاءهم الموج من كل مكان وظنوا أنهم أحيط بهم دعوا الله مخلصين له الدين لئن أنجيتنا من هذه لنكونن من الشاكرين(22)﴾ يونس ﴿ومن آياته أن يرسل الرياح مبشرات وليذيقكم من رحمته ولتجري الفلك بأمره ولتبتغوا من فضله ولعلكم تشكرون(46)﴾ الروم
تجري في البحر بأمره	﴿الله الذي سخر لكم البحر لتجري الفلك فيه بأمره ولتبتغوا من فضله ولعلكم تشكرون (12)﴾ الجاثية ﴿إن في خلق السماوات والأرض واختلاف الليل والنهار والفلك التي تجري في البحر بما ينفع الناس وما أنزل الله من السماء من ماء فأحيا به الأرض بعد موتها وبث فيها من كل دابة وتصريف الرياح والسحاب المسخر بين السماء والأرض لآيات لقوم يعقلون (164)﴾ البقرة
بأمره	﴿ألم ترى أن الله سخر لكم ما في الأرض والفلك تجري في البحر بأمره ويمسك السماء أن تقع على الأرض إلا بإذنه إن الله بالناس لرءوف رحيم(65)﴾ الحج ﴿الله الذي خلق السماوات والأرض وأنزل من السماء ماء فأخرج به من الثمرات رزقا لكم وسخر لكم الفلك لتجري في البحر بأمره وسخر لكم الأنهار(32)﴾ إبراهيم
ولتبتغوا من فضله	﴿الله الذي سخر لكم البحر لتجري الفلك فيه بأمره ولتبتغوا من فضله ولعلكم تشكرون (12)﴾ الجاثية ﴿ربكم الذي يزجي لكم الفلك في البحر لتبتغوا من فضله إنه كان بكم رحيما(66)﴾ الإسراء
بما ينفع الناس       بنعمة الله	﴿إن في خلق السماوات والأرض واختلاف الليل والنهار والفلك التي تجري في البحر بما ينفع الناس وما أنزل الله من السماء من ماء فأحيا به الأرض بعد موتها وبث فيها من كل دابة وتصريف الرياح والسحاب المسخر بين السماء والأرض لآيات لقوم يعقلون (164)﴾ البقرة ﴿ألم ترى أن الفلك تجري في البحر بنعمة الله ليريكم من آياته إن في ذلك لآيات لكل صبار شكور(31)﴾ لقمان
تحملون	﴿وعليها وعلى الفلك تحملون (22)﴾ المؤمنون ﴿ولكم فيها منافع ولتبلغوا عليها حاجة في صدوركم وعليها وعلى الفلك تحملون (80)﴾ غافر
تركبون	﴿والذي خلق الأزواج كلها وجعل لكم من الفلك والأنعام ما تركبون (12)﴾ الزخرف ﴿فإذا ركبوا في الفلك دعوا الله مخلصين له الدين فلما نجاهم إلى البر إذا هم يشركون (65)﴾ العنكبوت
مختار الصحاح
● [فلك] ف ل ك: فَلْكَةُ المغزل بالفتح سميت بذلك لاستدارتها و الفُلْكُ السفينة واحد وجمع يذكر ويؤنث قال الله تعالى ﴿في الفلك المشحون﴾ فأفرد وذكر وقال تعالى ﴿والفلك التي تجري في البحر﴾ فأنّث ويحتمل الإفراد والجمع وقال تعالى ﴿حتى إذا كنتم في الفلك وجرين بهم﴾ فجمع وكأنه يذهب بها إذا كانت واحدة إلى المركب فيذكر وإلى السفينة فيؤنث وكان سبويه يقول الفلك التي هي جمع تكسير للفلك التي هي واحد وليس مثل الجنب الذي هو واحد وجمع والطفل وما أشبههما من الأسماء لأن فُعْلاً وفَعَلا يشتركان في شيء واحد مثل العُرْبِ والعَرَب والعُجْمِ والعََمِ والرُّهْبِ والرَّهَبِ فلما جاز أن يجمع فَعَلٌ على فُعْلٍ مثل أسيد وأسد لم يمتنع أن يجمع فُعْلٌ على فُعْلٍ و الفَلَكُ واحد أفلاَكِ النجوم قال ويجوز أن يجمع على فُعْلٍ مثل أسَدٍ وَأَسَدٍ وَأُسْدٍ وخَشَبٍ وخُشْبٍ
الراغب
فلك
- الفلك: السفينة، ويستعمل ذلك للواحد والجمع، وتقديراهما مختلفان، فإن الفلك إن كان واحدا كان كبناء قفل، وإن كان جمعا فكبناء حمر. قال تعالى: }حتى إذا كنتم في الفلك﴿[يونس/22]،﴾والفلك التي تجري في البحر﴿[البقرة/164]،﴾وترى الفلك فيه مواخر﴿[فاطر/12]،﴾وجعل لكم من الفلك والأنعام ما تركبون﴿[الزخرف/12]. والفلك: مجرى الكواكب، وتسميته بذلك لكونه كالفلك، قال:﴾وكل في فلك يسبحون{ [يس/40]. وفلكه المغزل، ومنه اشتقك فلك ثدي المرأة (قال في المجمل: فلك ثدي المرأة: إذا استدار. المجمل 3/706)، وفلكت الجدي: إذا جعلت في لسانه مثل فلكة يمنعه عن الرضاع.
ملخص اللسان:
1.     وفَلَكُ كل شيء: مُسْتداره ومُعْظمه.
2.      وفَلَكُ البحر: مَوْجُه المسْتَدير المترَدّد
3.     الفَلَك: مَدارُ النجوم، والجمع أَفْلاك.
4.     والفَلَكُ: جاء في الحديث أَنه دَورَانُ السماء، وهو اسم للدوَران خاصةً
5.     والفُلْكُ: بالضم: السفينة، تذكر وتؤنث وتقع على الواحد والاثنين والجمع،
لسان العرب
● - فلك: الفَلَك: مَدارُ النجوم، والجمع أَفْلاك. والفَلَكُ: واحد أَفْلاك النجوم، قال: ويجوز أَن يجمع على فُعْل مثل أَسَدٍ وأُسْدٍ، وخَشَب    وخُشْب. وفَلَكُ كل شيء: مُسْتداره ومُعْظمه. وفَلَكُ البحر: مَوْجُه    المسْتَدير المترَدّد. وفي حديث عبد الله بن مسعود: أَن رجلاً أَتى رجلاً وهو    جالس عنده فقال: إني تَرَكْتُ فَرَسَك كأنه يدورفي فَلَكٍ، قال أَبو عبيد:    قوله في فَلَكٍ فيه قولان: فأَما الذي تعرفه العامّة فإنه شبهه بفَلَكِ    السماء الذي تدور عليه النجوم وهو الذي يقال له القُطْب شُبِّه بقُطْب    الرَّحى، قال: وقال بعض العرب الفَلَكُ هو الموج إذا ماج في البحر فاضطرب    وجاء وذهب فشبَّه الفرس في اضطرابه بذلك، وإنما كانت عَيْناً أَصابته، قال:    وهو الصحيح. والفَلَكُ: موج البحر. والفَلَكُ: جاء في الحديث أَنه    دَورَانُ السماء، وهو اسم للدوَران خاصةً، والمنجمون يقولون سبعة أَطْواقٍ دون    السماء قد رُكِّبَت فيها النجوم السبعة، في كل طَوْقٍ منها نجم، وبعضها    أَرفع من بعض يَدُور فيها بإذن الله تعالى. الفراء: الفَلَكُ استدارة    السماء. الزجاج في قوله: كلٌّ في فَلَك يَسْبحون؛ لكل واحد وترتفع عما حولها،    الواحدة فَلَكةٌ، بفتح اللام؛ قال الراعي:    إذا خِفْنَ هَوْل بُطونِ البِلاد،    تَضَمَّنها فَلَكٌ مُزْهِرُ    يقول: إذا خافت الأدغالَ وبُطونَ الأَرض ظهرتِ الفَلَكُ. والفَلْكةُ،    بسكون اللام: المستدير من الأَرض في غلظ أَو سهولة، وهي كالرَّحى.    والفَلََكُ: اسم للجمع؛ قال سيبويه: وليس بجمع، والجمع فلاكٌ كصحفة وصِحاف.    والفَلَكُ من الرمال: أَجْوِية غلاظ مستديرة كالكَذَّانِ يحتفرها الظباءُ. ابن    الأَعرابي: الأَفْلَكُ الذي يدور حول الفَلَك، وهو التَّل من الرمل حوله    فضاء.    ابن شميل: الفَلْكَةُ أَصاغِر الآكام، وإنما فَلَّكها اجتماعُ رأسها    كأَنه فَلْكَةُ مِغْزَل لا يُنْبت شيئاً. والفَلْكَة: طويلة قدر رُمْحين أَو    رمح ونصف؛ وأَنشد:    يَظَلاَّنِ، النهارَ، برأسِ قُفٍّ    كُمَيْتِ اللَّوْنِ، ذي فَلَكٍ رَفيعِ    الجوهري: والفَلْكة قطعة من الأَرض تستدير وترتفع على ما حولها؛ قال    الشاعر:    خِوانُهم فَلْكَةٌ لَمِغْزَلهم،    يحَارُ فيه، لحُسْنِه، البَصَرُ    والجمع فَلْكٌ؛ قال الكميت:    فلا تَبْكِ العِراصَ ودِمْنَتَيْها    بناظِرةٍ، ولا فَلْكَ الأَميلِ    قال ابن بري: وفي غريب المصنف فَلَكةٌ وفَلَك، بالتحريك، وفي كتاب    سيبويه: فَلْكَة وفَلَكٌ مثل حَلْقة وحَلَقٍ ونَشْفَة ونَشَفٍ، ومنه قيل:    فَلَّكَ ثديُ الجارية تَفْليكاً، وتَفَلَّك: استدار. والفَلْكة من البعير:    مَوْصِل ما بين الفَقْرتين. وفَلْكة اللسان: الهَنَةُ الناتئة على رأس أَصل    اللسان. وفَلْكةُ الزَّوْر: جانِبُه وما استدارمنه. وفَلْكة المِغْزَلِ:    معروفة سميت لاستدارتها، وكلُّ مستدير فَلْكة، والجمع من ذلك كله فِلَكٌ    إلا الفَلْكَة من الأَرض. وفَلَّك الفصيلَ: عمل له من الهُلْبِ مثل    فَلْكَة المغزل، ثم شق لسانه فجعلها فيه لئلا يَرْضَع؛ قال ابن مُقبل    فيه:رُبَيِّبٌ لم تُفَلِّكْهُ الرّعاءُ، ولم    يَقْصُرْ بحَومَلَ، أَدْنى شُرْبه ورَعُ    أَي كَفٌّ. التهذيب: أَبو عمرو والتَّفْلِيك أَن يجعل الراعي من الهُلْب    مثلَ فَلْكة المِغْزل ثم يثقب لسان الفصيل فيجعله فيه لئلا يرضع أُمه.    الليث: فَلَّكْتُ الجَدْيَ، وهو قَضِيب يُدارعلى لسانه لئلا يرضع؛ قال    الأَزهري: والصواب في التَّفْليك ما قال أَبوعمرو. والثُّدِيُّ الفَوالك:    دون النَّواهِد. وفَلَكَ ثديُها وفَلَّكَ وأَفْلَكَ: وهو دون النهود؛    الأَخيرة عن ثعلب. وفَلَّكَتِ الجارية تَفْلِيكاً، وهي مُفَلِّكٌ، وفَلَّكَتْ،    وهي فالك إذا تَفَلَّكَ ثديُها أَي صار كالفَلْكة؛ وأَنشد:    جاريةٌ شَبَّتْ شباباً هَبْرَكا،    لم يَعْدُ ثَدْيا نَحْرِها أَن فَلَّكا،    مُسْتَفْكِرانِ المَسَّ قَدْ تَدَمْلَكا    والفُلْكُ: بالضم: السفينة، تذكر وتؤنث وتقع على الواحد والاثنين    والجمع، فإن شئت جعلته من باب جُنُبٍ،وإن شئت من بابِ دلاصٍ وهِجانٍ، وهذا    الوجه الأَخير هو مذهب سيبويه، أَعني أَن تكون ضمة الفاء من الواحد بمنزلة    ضمة باء بُرْد وخاء خُرْج، وضمة الفاء في الجمع بمنزل ضمة حاءُ حُمْر وصاد    صُفْر جمع أَحمر وأَصفر، قال الله في التوحيد والتذكير: في الفُلْك    المشحون، فذكَّر الفُلْك وجاء به مُوَحّداً، ويجوز أَن يؤنث واحده كقول الله    تعالى: جاءتها ريح عاصف، فقال: جاءتها فأنث، وقال: وترى الفُلْك فيه مواخر،    فجمع، وقال تعالى: والفُلْكِ التي تجري في البحر، فأَنث ويحتمل أَن يكون    واحداً وجمعاً، وقال تعالى: حتى إذا كنتم في الفُلْكِ وجَرَيْنَ بهم،    فجع وأَنث فكأَنه يُذْهب بها إذا كانت واحدة إلى المَرْكَب فيذكر وإلى    السفينة فيؤنث؛ وقال الجوهري: وكان سيبويه يقول الفُلْكُ التي هي جمع تكسير    للفُلْك التي هي واحد؛ وقال ابن بري: هنا صوابه الفُلْكُ الذي هو واحد.    قال الجوهري: وليس هو مثل الجُِنُبِ الذي هو واحد وجمع والطِّفْلِ وما    أَشبههما من الأَسماء لأَن فُعْلاً وفَعَلاً يشتركان في الشيء الواحد مثل    العُرْب والعَرَب والعُجْم والعَجَم والرُّهْب والرَّهَب، ثم جاز أَن يجمع    فَعَل على فُعْل مثل أَسَدٍ وأُسْدٍ، ولم يمتنع أَن يجمع فُعْل على    فُعْلٍ؛ قال ابن بري: إذا جعلت الفلك واحداً فهو مذكر لا غير، وإن جعلته جمعاً    فهو مؤنث لا غير، وقد قيل: إن الفلك يؤنث وإن كان واحداً؛ قال الله    تعالى: قلنا احمل فيها من كل زوجين اثنين.    وفَلَّكَ الرجلُ في الأَمر وأَفْلَك: لَجَّ. ورجل فَلِكٌ: جافي    المَفاصِل، وهو أَيضاً العظيم الأَلْيتين؛ قال رؤبة:    ولا شَظٍ فَدْمٍ ولا عَبْدٍ فَلِكْ،    يَرْبِضُ في الرَّوْثِ كبِرْذَوْنٍ رَمَكْ    قال أَبو عمرو: الفَلِكُ العبد الذي له أَلية على خلقة الفَلْكَة،    وأَلْياتُ الزِّنْج مُدوَّرة.    والإفْلِيكانِ: لَحْمتانِ تكتنفان اللَّهاةَ.    ابن الأَعرابي: الفَيْلَكُون الشُّوْبَقُ؛ قال أَبو منصور: وهو مُعَرَّب    عندي. والفَيْلَكُونُ: البَرْدِيّ.
مقاييس اللغة:
(فلك) الفاء واللام والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على استدارةٍ في شيء. من ذلك فَلْْكة المِغزل بفتح الفاء([22]) ، سمِّيت لاستدارتها؛ ولذلك قيل: فَلَّك ثَدْيُ المرأة، إذا استدار.
ومن هذا القياس فَلَك السماء. وفلكْتُ الجَدْيَ بقضيبٍ أو هُلْبٍ: أدرتُه على لسانه لئلاّ يرتضع. والفَلَك: قِطَعٌ من الأرض مستديرةٌ مرتفِعة عمَّا حولها. ويقال إنَّ فَلْكة اللِّسان: ما صَلُب من أصله. وأمَّا السفينة فتسمَّى فُلْكا. ويقال إنَّ الواحد والجمعَ في هذا الاسم سواء، ولعلَّها تسمَّى فُلْكاً لأنَّها تدار في الماء.
القاموس المحيط:
الفَلَكُ، محرَّكةً مَدارُ النُّجومِ، ج أفْلاكٌ وفُلُكٌ، بضمتين، و من كلِّ شيءٍ مُسْتَدارُه ومُعْظَمُه، ومَوْجُ البَحْرِ المُضْطَرِبُ، والماءُ الذي حَرَّكَتْهُ الريحُ، والتَّلُّ من الرَّمْلِ حَوْلَهُ فَضاءٌ، وقِطَعٌ من الأرضِ تَسْتَدِيرُ وتَرْتَفعُ عما حَوْلَها، الواحدةُ فَلْكَةٌ، ساكِنَةَ اللامِ، ج كرِجالٍ. والأَفْلَكُ مَن يَدُورُ حَوْلَها. وفَلَكَ ثَدْيُها، وأفْلَكَ وفَلَّكَ وتَفَلَّكَ اسْتَدارَ. وفَلَكَت الجاريةُ، وفَلَّكَتْ، فهي فالِكٌ ومُفَلِّكٌ.
وفَلْكَةُ المِغْزَلِ: م، وتُكْسَرُ، ومَوْصِلُ ما بين الفَقْرَتَيْنِ من البعيرِ، والهَنَةُ على رأسِ أصْلِ اللسانِ، وجانِبُ الزَّوْرِ، وما اسْتَدارَ منه، وأكَمَةٌ من حَجَرٍ واحدٍ مُسْتَديرةٌ، وشيءٌ يُفْلَكُ من الهُلْبِ، فَيُخْرَقُ لسانُ الفَصيلِ، فَيُعْضَدُ به ليُمْنَعَ من الرَّضاعِ، وكلُّ مُسْتَديرٍ. والفُلْكُ، بالضم: السفينةُ، ويُذَكَّرُ، وهو للواحِد والجميعِ، أو الفُلْكُ التي هي جمعٌ: تَكْسِيرٌ للفُلْكِ التي هي واحدٌ، وليستْ كجُنُبٍ التي هي واحدٌ وجمعٌ وأمْثالِه، لأَن فُعْلاً وفَعَلاً يَشْتَرِكان في الشيءِ الواحِد، كالعُرْبِ والعَرَبِ، ولَمَّا جاز أن يُجْمَعَ فَعَلٌ على فُعْلٍ، كأَسَدٍ وأُسْدٍ، جاز أن يُجْمَعَ فُعْلٌ على فُعْلٍ أيضاً.
وفَلَّكَ تَفْلِيكاً: لَجَّ في الأمرِ، و الكَلْبَةُ: أجْعَلَتْ وحاضَتْ. والفَلِكُ، ككتِفٍ: المُتَفَكِّكُ العِظامِ، والجافي المَفاصِلِ، ومَن به وَجَعٌ في فَلْكَةِ رُكْبَتِه، ومَن له ألْيَةٌ، كفَلْكَةٍ، كالزَّنْجِ. وكجَبَلٍ: ة بسَرَخْسَ. والفَيْلَكُونُ: الشُّوبَقُ. والإِفْلِيكانِ، بالكسر: لَحْمتانِ تَكْتَنِفانِ اللَّهاةَ.
تاج العروس:
ف ل ك
الفَلَكُ مُحَرَكَةً : مَدارُ النّجُومِ ويَقُولُ المُنَجِّمُونَ : إِنّه سَبعَةُ أَطْواقٍ دُونَ السّماءِ قد رُكِّبَتْ فِيها النّجُومُ السَّبعَةُ في كُلِّ طَوْقٍ منها نَجْمٌ وبَعْضها أَرْفَعُ من بَعض يَدُورُ فِيها بإِذْن اللّه تَعالَى وقال الزَّجّاج في قَوْلِه تَعالَى : " كُلٌّ في فَلَكٍ يَسبَحُونَ " لكُلِّ واحد منها فَلَكٌ أَفْلاكٌ وفُلُكٌ بضَمَّتَين ويَجُوزُ أَن يُجْمَعَ على فُلْك بالضّمِّ كأَسَد وأسْد وخَشَب وخُشْب . والفَلَكُ من كُلِّ شَيءٍ : مُستَدارُه ومُعْظَمُه . والفَلَكُ : مَوْجُ البَحْر المُضْطَرِب المُستَدِيرُ المُتَرَدِّدُ وفي حَدِيثِ عَبدِ اللَّهِ ابنِ مَسعُودٍ رضي اللّه تَعالَى عنه : أَنَّ رَجُلاً أَتَى رَجُلاً وهو جالِسٌ عِنْدَه فقَالَ : إِنّي تَرَكْتُ فَرَسَكَ كأَنَّه يَدُورُ في فَلَك قال أَبو عبَيد : فيه قَوْلان : فأَمّا الذي تَعْرفُه العامَّةُ فإِنّه شَبَّهَه بفَلَكِ السَّماءِ الّذِي يَدُورُ عليه النُّجُومُ وهو الذي يُقالُ له القُطْبُ شُبِّه بقُطْبِ الرَّحَى قالَ : وقالَ بعضُ العَرَبِ : الفَلَكُ هو المَوجُ إِذا ماجَ في البَحْرِ فاضْطَرَبَ وجاءَ وذهَب فشَبَّه الفَرَسَ في اضْطِرابِه بذلِكَ وإِنّما كانَتْ عَينًا أَصابَتْه قالَ : وهو الصَّحِيحُ
والفَلَكُ : الماءُ الّذِي حَرَّكَتْه الرِّيحُ فتَمَوَّجَ وجاءَ وذَهَب نقَلَه الزَّمَخْشَريُّ وبه فُسِّر قولُهمِ : تَرَكْتُه كأَنَّه يَدُورُ في فَلَك ويَدُورُ كأنَّه فَلَكٌ : إِذا تَرَكْتَه لا يَقَرُّ بهِ قَرارٌ شَبَّهَه بهذا الماءِ . والفَلَكُ : اِلتَّلُّ من الرَّمْلِ حولَه فَضاءٌ عن ابنِ الأعرابي وقِيلَ : الفَلَكُ من الرَّمْلِ أَجْوِيَةٌ غِلاظٌ مُستَدِيرةٌ كالكَذّانِ تَحْفِرُها الظِّباءُ . والفَلَكُ : قِطَعٌ من الأَرْض تَستَدِيرُ وتَرتَفِعُ عمّا حَوْلَها في غِلَط أو سُهُولَةٍ الواحِدَةُ فَلْكَةٌ ساكِنَةَ اللاّمِ فِلاكٌ كرِجال كقَصْعَةٍ وقِصاعٍ قال ابنُ بَرّيّ : وفي الغَرِيبِ المُصَنَّف : فَلَكَةٌ وفَلَكٌ بالتَّحْرِيكِ وفي كتابِ سِيبَوَيه فَلْكَةٌ وفَلَكٌ مثل حَلْقَة وحَلَقٍ . والأَفْلَكُ : من يَدُورُ حَوْلَها أي : الفَلْكَةِ ونصُّ ابنِ الأَعْرابي : من يَدُورُ حَوْلَ الفَلَكِ وهو التَّلّ من الرَّمْل حَوْلَه فَضاءٌ . وفَلَكَ ثَدْيُها وأَفْلَكَ وفَلَّكَ تَفْلِيكًا وتَفَلَّكَ الأولَى عن ابنِ عَبّادٍ والثانِيَةُ عن ثَعْلَبٍ وما بَعْدَها من كِتابِ سِيبَوَيْهِ : اسْتَدارَ كالفَلْكَةِ وهو دُونَ النُّهُودِ قال :
" جارِيَةٌ شَبَّتْ شَبابًا هَبرَكَا
" لم يَعْدُ ثَدْيَا نَحْرِها أَنْ فَلَّكَا
" مُستَنْكِرانِ المَسَّ قَدْ تَدَمْلَكَا وقال أَبو عَمرو : الثُّدِيُّ الفَوالِكُ دُونَ النَّواهِدِ . وفَلَكَت الجَارِيَةُ وفَلَّكَت تَفْلِيكًا فهي فالِكٌ ومُفَلِّكٌ إِذا تَفَلَّكَ ثَدْيُها . وفَلْكَةُ المِغْزَلِ بالفَتْحِ مَعْرُوفَةٌ وتُكْسر وهذه عن الصّاغاني والجَمعُ فِلَكٌ وفَلَكٌ سُمِّيَت لاسْتِدارَتِها . والفَلْكَةُ : مَوْصِلُ ما بَيْنَ الفَقْرَتَين من البَعِيرِ . والفَلْكَةُ : الهَنَةُ الناتِئَةُ على رَأْسِ أَصْلِ اللِّسانِ . والفَلْكَةُ : جانِب الزَّوْرِ وما اسْتَدارَ مِنْه والجَمْعُ من كُلِّ ذلِكَ فِلَكٌ إِلاّ الفَلْكَةُ من الأرضِ . والفَلْكَةُ : أَكَمَةٌ من حَجَرٍ واحِد مَستَدِيرَةٌ وقال ابنُ شُمَيلٍ : الفَلْكَةُ : أَصاغِرُ الآكامِ وإِنَّما فَلَّكَها اجْتِماعُ رَأْسِها كأَنَّه فَلْكَةُ مِغْزَلٍ لا تُنْبِتُ شَيئًا والفَلْكَةُ طَوِيلَةٌ قدرَ رُمْحَيْنِ أَو رُمْح ونِصْف وأَنْشَد :
يَظَلاّنِ النَّهارَ برَأْسِ قُف ... كُمَيتِ اللَّوْنِ ذِي فَلَكٍ رَفِيعِ والفَلْكَةُ : شَيءٌ يُفْلَكُ من الهُلْبِ فيُخْرَقُ لِسانُ الفَصِيلِ فيُعْضَدُ به . وفي التَّهْذِيب : قال أَبو عَمْرو : التَّفْلِيكُ أَنْ يَجْعَلَ الرّاعِي مِن الهُلْبِ مثْلَ فَلْكَةِ المِغْزَلِ ثمَّ يَثْقُبَ لِسانَ الفَصِيلِ فيَجْعَلَه فيه ليَمْتَنِعَ من الرَّضاعِ قالَ ابنُ مُقْبِلٍ :
رُبَيِّبٌ لم تُفَلِّكْهُ الرِّعاءُ ولَم ... يُقْصر بحَوْمَلَ أَدْنَى شُربه وَرَعُ
وقال اللَّيثُ : فَلَّكْتُ الجَدْيَ وهو قَضِيبٌ يُدارُ على لِسانِه لِئلاّ يَرضَع قالَ الأَزْهَرِيّ : والصّوابُ في التَّفْلِيكِ ما قالَ أَبو عَمْرو . وكُلّ مستَدِيرٍ فَلْكَةٌ . والفُلْكُ بالضّمِّ : السَّفِينَةُ قال شَيخُنا : على الضّمِّ اقْتَصَر الجَماهِيرُ كالمُصَنِّفِ وقِيلَ : إِنّه يُقال : فُلُكٌ بضَمَّتَيْنِ أَيضًا وأَشارَ الرضي في شَرحِ الشافِيَةِ إِلى جوازِ أَنْ يَكونَ بضمَّتَيْنِ هو الأَصْلُ وأَن ضَمَّ الأَولِ وتَسكِينَ الثاني لَعَلَّه تَخْفِيفٌ منه كعُنق وأَطالَ في تَوْجِيهِه يُؤَنَّثُ ويُذَكَّرُ وهو للواحِدِ والجَمِيع قالَ تَعالَى : " في الفُلْكِ المَشْحُونِ " فذَكَّر الفُلْكَ وجاءَ بهِ مُوَحَّدا ويجوزُ أَنْ يُؤَنث واحِدُه كقوله تعالَى : " جاءَتْها ريحٌ عاصِفٌ " فأَنث وقال : " وتَرَى الفُلْكَ فِيهِ مَواخِرَ " فجَمَع وقالَ تَعالَى : " والفُلْكِ التي تَجْرِي في البَحْرِ " فأنَّثَ . ويحتمل جَمْعًا واحِداً وقال تَعالى : " حَتّى إِذا كُنْتُم في الفُلْكِ وجَرَيْنَ بِهم " فجَمَعَ وأَنث فكأَنّه يُذْهَبُ بها إِذا كانَتْ واحِدَةً إِلى المَركَبِ فيُذَكَّر وِإلى السَّفِينَةِ فيُؤَنَّث كما في الصِّحاحِ فإِن شِئْتَ جَعَلْتَه من بابِ جُنُب وإِنْ شِئْتَ منِ بابِ دِلاص وهِجانٍ وهذا الوَجْهُ الأخِيرُ هو مَذْهَبُ سيبَوَيْه أَعْني أَن تَكُونَ ضَمَّةُ الفاءِ من الواحِدِ بمَنْزِلَةِ ضَمَّةِ باءِ بُرد وخاءِ خُرج وضَمَّةُ الفاءِ في الجَمْعِ بمَنْزِلَة ضَمَّةِ حاءِ حُمْرٍ وصادِ صُفْر جَمْعِ أَحْمَرَ وأَصْفَرَ وِإلى هذا أَشارَ المُصَنِّفُ بقولِه : أَو الفُلْكُ التي هي جَمْعٌ تَكْسِيرٌ للفُلْكِ التي هي واحدٌ وهذا نَصّ الصِّحاحِ والعُبابِ قال ابنُ بَرّي هُنا : صوابُه للفُلْكِ الذي هو واحِدٌ قال سِيبَوَيْهِ : ولَيسَت كجُنُب التي هي ونص الصِّحاحِ والعُباب : الذي هُو واحِدٌ وجَمْعٌ وأَشْباهُه من الأَسْماءِ كالطِّفْل وغيره : قال شَيخُنا : وقد سُمِع من العَرَبِ فُلْكانِ مُثَنَّى فُلْك ولم يُسمَع جُنُبانِ مثنى جنب قالوا : وما لم يُثَنَّ ليسَ بجَمْعٍ بل مُشْتَرَكٌ وما ثُنِّي جَمْعٌ مقَدَّرُ التَّغْيِيرِ لا اسْمَ جَمْعٍ وِإن رَجَّحَه ابنُ مالِك في التَّسهيلِ ثم قالَ سِيبَوَيْه مُعَلِّلاً : لأَنّ فُعْلاً بالضَّمِّ وفَعَلاً بالتّحْريكِ يَشْتَرِكانِ في الإِطْلاقِ على الشّيءِ الواحِدِ كالعُرب والعَرَب والعُجْمِ والعَجَمِ والرهْبِ والرَّهَبِ قال شَيخُنا : كاشْتِراكِهِما في جَمْعِهما على أَفْعال وفي وُرُودِهِما مَصْدَرَيْنِ لكَثِير من الأَفْعالِ كبُخْلٍ وبَخَلٍ وسُقْمٍ وسَقَم ورُشْدٍ ورَشَد ولمّا جازَ أَنْ يُجْمَعَ فَعَلٌ بالتَّحْرِيكِ على فُعْلٍ بالضّمِّ كأَسَدٍ وأُسْدٍ جازَ أَنْ يُجْمَعَ فُعْلٌ على فُعْلٍ بالضَّمِّ فِيهما أَيضًا . قال ابنُ بَرِّيّ : إِذا جَعَلْتَ الفُلْكَ واحِدًا فهو مُذَكَّرٌ لا غيرُ وِإنْ جَعَلْتَه جَمْعًا فهو مُؤنَّثٌ لا غَيرُ وقد قِيلَ : إِنَّ الفُلْكَ يُؤَنَّثُ وِإن كانَ واحِدًا قال اللَّهُ تَعالَى : " قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُل زَوْجَين اثْنَين " . وقال ابنُ جِني في الشَّواذِّ : الفُلْكُ عِنْدنا اسمٌ مكَسَّرٌ وليسَ عِنْدَنا كما ذَهَبَ إِليه الفَرّاءُ فيهِ من أَنّه اسمٌ مُفْرَدٌ يقع على الواحِدِ والجَمِيعِ كالطّاغوتِ ونَحْوِه وِإذا كانَ جَمْعًا مُكَسَّرًا أَشبهَ الفِعْلَ من حيثُ كان التَّكْسِيرُ ضَربًا من التَّصَرُّفِ وأَصلُ التَّصَرّفِ للفعل أَلا ترى أَن ضرَبًا من الجمَعِ أَشبهَ الفعلَ فمُنِعَ من الصّرفِ وهو باب مَفاعِلَ ومَفاعِيل إِلى آخر ما قال قال شَيخُنا : واخْتَلَفوا فيه فقال بعضٌ إِنّه جمعٌ وقيل : اسمُ جَمْعٍ وبه جَزَم الأَخْفَشُ وقِيلَ : مشتَرَكٌ بينَ الواحِدِ والجَمعِ وهذا أَوْلَى من اعْتِبار سُكُونِ الواحِدِ غير سُكُون الجَمْعِ ؛ لأَنَّ السكونَ أَمْرٌ عَدَمِي كما قالَه عبدُ الحَكِيمِ في حَواشِي البَيضَاوِيِّ . وفَلَّكَ الرّجُلُ تَفْلِيكًا : لَجَّ في الأَمْر . وفَلَّكَت الكَلْبَةُ : أَجْعَلَتْ وحاضَتْ نقله الصاغاني . والفَلِكُ ككَتِفٍ : المُتَفَكِّكُ العِظامِ وقال ابنُ عَبّاد : هو الضَّعِيفُ المُتَخَلِّعُ العِظامِ المُستَرخِي
وقِيلَ : هو الجافي المَفاصِلِ . وقِيل : مَنْ بهِ وَجَعٌ في فَلْكَة رُكْبته وهذه عن ابنِ عَبّادٍ . وقِيلَ : هو من لهُ أَلْيَةٌ كفَلْكَة أي على هَيئَتِها كالزَّنْج قال أَبو عَمرو : وأَلَيَاتُ الزِّنْجِ مُدَوَّرَة قال رُؤْبَةُ :
" لا تَعْدِلِيني بالرذالاتِ الحَمَكْ
" ولا شَظٍ فَدْمٍ ولا عَبدٍ فَلِكْ أي عَظيمِ الأَلْيتين
وفَلَكُ كجَبَل : بسَرَخْسَ وضبَطَها الحافِظُ بسكونِ اللاّم ومِنْها محمَّدُ بنُ أَبي الرَّجاءِ الفَلكِيُّ رَوَى عن أَبي مُسلِمٍ الكَجِّي ومُطَيَّنٍ وغيرِهما . وقال ابنُ الأَعْرابيِّ : الفَيلَكُونُ : الشُّوبَقُ قال الأَزْهَرِيُّ : وهو مُعَرَّب عندي . وقال ابنُ دُرَيْد : الإِفْلِيكانِ بالكَسرِ : لَحْمَتان تَكْتَنِفانِ اللَّهاةَ وهُما الغُنْدُبَتانِ ومما يُستَدْرَكُ عليه : الفَلَكُ : دَوَرَانُ السَّماءِ خاصَّةً كما جاءَ في الحَدِيثِ . وفَلَكُ السَّماءِ : القُطْبُ . وأَفْلَكَ الرجلُ في الأَمْرِ : لَجَّ فيهِ . والفَيلَكُون : البَردِيُّ نقله الجَوْهَرِيُّ
والفُلْكِي بزيادَة ياءٍ : لغةٌ في الفُلْكِ وبه قَرأَ أَبو الدَّرْداءِ رضي اللّه تعالَى عنه : حَتّى إِذا كُنْتُم في الفُلْكِي نَقَله ابنُ جِنِّي في الشّواذِّ ومَثَّلَه بأَحْمَرَ وأَحْمَرِي ودَوّار ودَوّاريّ وأَطالَ في التَّوْجِيهِ . ويُجْمَعُ الفُلْكُ أَيْضًا على فُلُوكٍ عن ابنِ عَبّاد . والفُلُكُ كعُنُق : لغةٌ في الفُلْكِ وبه قَرَأَ مُوسَى بنُ الزّبَيرِ نَقَله ابنُ جِنِّي أَيْضًا وقالَ : حَكَى أَبو الحَسَنِ عن عِيسَى بنِ عُمَرَ أَنّه قالَ : ما سُمِعَ فُعْلٌ إِلاّ وقد سَمِعْنا فيه فُعل فقد يَكُونُ هذا منه أَيضًا . والفُلَيكَةُ كجُهَينَةَ : السَّفِينَةُ الصغيرةُ والعامَّةُ تَقُول فُلُوكَة . والفَلَكِي : من يَشْتَغِلُ بعِلْمِ النّجُوم وقد نُسِبَ هكذا جَماعَةٌ . وعَلِيّ بنُ مُحمَّدِ بنِ حَمْزَةَ الفِلَكي بالكسرِ : حَدَّثَ بالحِلْيَةِ عن الحَدّادِ بسَمَرقَنْدَ سَمِعَها منه عبدُ الرَحِيمِ بنُ السَّمْعانِي هكذا قَيَّدَه الضِّياءُ قال الحافِظُ : وهو في أنْسابِ السمعاني ولامُه مفتوحة

##### Türkçe

فلك
**فَلَكَ** - **يَفْلُكُ** - **فَلَك** - **فُلْك**
Pazar, 13 Şubat/Şubat 2011 11:54 yazar: Administrator
**فَلَكَ** - **يَفْلُكُ** + varlık + bir yerde veya bir varlığın ya da yerin çevresinde: varlığın veya yerin çevresinde, dairesel bir güzergâh üzerinde geri dönen ve tekrarlanan bir hareketle döner.
**فَلَك**: “**فَعَل**” vezninde: **فَلَكَ** - **يَفْلُكُ**’tan fiil ismi; ondan yer ismi: şeyin etrafını kuşatan dairesel yol yahut dairesel mecra; ve şeyin etrafında dönmek isteyenin üzerinde yürümesi gereken (yol).
**فُلْك**: “**فُعْل**” vezninde: **فَلَكَ** - **يَفْلُكُ**’tan fiil ismi; âlet ismi; ve ıstılah olarak: **الفُلْك**’un cins ismi: büyük gemi veya insanların binmesi için herhangi bir vasıta; denizde veya uzayda olduğu gibi belirli bir güzergâhta döner.
Ve lafız, “dairesel bir güzergâh üzerinde geri dönen ve tekrarlanan hareket” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**فَلَكَ** - **يَفْلُكُ**، **دارَ** - **يَدوْرُ**، **عَامَ** - **يَعُوْمُ**، **عَنْكَبَ** - **يُعَنْكِبُ**، **سَبَحَ** - **يَسْبَحُ**، **طَافَ** - **يَطُوْفُ**
**فَلَك**
 	﴿Geceyi ve gündüzü ve güneşi ve ayı yaratan O’dur; her biri bir **فلك** içinde yüzerler(33)﴾ Enbiyâ ﴿Güneşin aya yetişmesi gerekmez; ne de gece gündüzü geçer; her biri bir **فلك** içinde yüzerler(40)﴾ Yâsîn
**الفُلْك**
 ﴿**الفلك**’ü gözlerimiz önünde ve vahyimizle yap; ve zulmedenler hakkında bana hitap etme; şüphesiz onlar boğulacaklardır(37)﴾ Hûd ﴿Ona vahyettik: **الفلك**’ü gözlerimiz önünde ve vahyimizle yap; sonra emrimiz geldiğinde ve tandır kaynadığında, her çiftten iki tane ve aileni ona sok; ancak onlardan hakkında söz geçmiş olan hariç; ve zulmedenler hakkında bana hitap etme; şüphesiz onlar boğulacaklardır(27)﴾ Mü’minûn
 	﴿**الفلك**’ü yapıyordu; kavminden bir topluluk her ne zaman onun yanından geçse onunla alay ederlerdi; dedi ki: Eğer bizimle alay ederseniz, biz de sizinle, sizin alay ettiğiniz gibi alay ederiz(38)﴾ Hûd
 	﴿Sen ve seninle beraber olanlar **الفلك** üzerine yerleştiğinizde de: Bizi zalimler kavminden kurtaran Allah’a hamd olsun de(28)﴾ Mü’minûn ﴿Ve bütün çiftleri yaratan ve sizin için **الفلك**’ten ve davarlardan bineceğiniz şeyleri kılan(12); sırtlarına yerleşesiniz diye; sonra onun üzerine yerleştiğinizde Rabbinizin nimetini anasınız ve: Bunu bize boyun eğdiren (Allah)ı tenzih ederiz; biz ona güç yetirenler değildik(13); ve şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz(14) dersiniz﴾ Zuhruf
 	﴿Onu yalanladılar; biz de onu ve onunla beraber olanları **الفلك** içinde kurtardık; âyetlerimizi yalanlayanları da boğduk; şüphesiz onlar kör bir kavim idiler(64)﴾ A‘râf ﴿Onu yalanladı; biz de onu ve onunla beraber olanları **الفلك** içinde kurtardık; onları halifeler kıldık; âyetlerimizi yalanlayanları da boğduk; uyarılanların akıbeti nasıl oldu, bak(73)﴾ Yûnus
**الفلك المشحون**	﴿Biz de onu ve onunla beraber olanları **الفلك المشحون** içinde kurtardık(119)﴾ Şuarâ ﴿Onlar için bir âyet: zürriyetlerini **الفلك المشحون** içinde taşımış olmamızdır(41)﴾ Yâsîn
 	﴿Hani **الفلك المشحون**’a kaçmıştı(140)﴾ Sâffât
**مواخر فيه**	﴿O, denizi size boyun eğdirendir; ondan taze et yemeniz ve ondan takındığınız bir süs çıkarmanız için; ve **الفلك**’ü onda yarıp gidenler olarak görürsün; ve O’nun fazlından arayasınız diye; ve umulur ki şükredersiniz(14)﴾ Nahl ﴿İki deniz bir olmaz: bu tatlı, susuzluğu gideren, içimi kolay; bu ise tuzlu, acı; her birinden taze et yersiniz ve takındığınız bir süs çıkarırsınız; ve **الفلك**’ü onda yarıp gidenler olarak görürsün; O’nun fazlından arayasınız diye; ve umulur ki şükredersiniz(12)﴾ Fâtır
**تجري بريح**	﴿O, sizi karada ve denizde yürüten (Allah)tır; nihayet **الفلك** içinde olduğunuzda ve onlar güzel bir rüzgârla onlarla akıp gittiklerinde ve onunla sevindiklerinde, ona şiddetli bir rüzgâr gelir ve her yerden dalga onlara gelir; ve kendilerinin kuşatıldıklarını zannederler; dini O’na hâlis kılarak Allah’a dua ederler: Bizi bundan kurtarırsan elbette şükredenlerden olacağız(22)﴾ Yûnus ﴿O’nun âyetlerindendir: rüzgârları müjdeleyiciler olarak göndermesi; size rahmetinden tattırması; ve **الفلك**’ün O’nun emriyle akıp gitmesi; ve O’nun fazlından aramanız; ve umulur ki şükredersiniz(46)﴾ Rûm
**تجري في البحر بأمره**	﴿Allah, denizi size boyun eğdirendir; **الفلك** onun içinde O’nun emriyle akıp gitsin diye; ve O’nun fazlından arayasınız diye; ve umulur ki şükredersiniz(12)﴾ Câsiye ﴿Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün ihtilafında, denizde insanlara fayda veren şeylerle akıp giden **الفلك**’te, Allah’ın gökten indirdiği sudan; onunla yeri ölümünden sonra diriltmesinde; onda her türlü canlıyı yaymasında; rüzgârların çevrilip durmasında; gök ile yer arasında boyun eğdirilmiş bulutta; akleden bir kavim için elbette âyetler vardır(164)﴾ Bakara
**بأمره**	﴿Görmedin mi ki Allah, yerde olanı size boyun eğdirdi; ve **الفلك** denizde O’nun emriyle akıp gider; ve göğü, O’nun izni olmaksızın yer üzerine düşmekten tutar; şüphesiz Allah insanlara karşı çok şefkatli, çok merhametlidir(65)﴾ Hac ﴿Allah, gökleri ve yeri yaratan; gökten su indiren; onunla size rızık olarak meyvelerden çıkaran; ve **الفلك**’ü denizde O’nun emriyle akıp gitsin diye size boyun eğdiren; ve ırmakları size boyun eğdirendir(32)﴾ İbrâhîm
**ولتبتغوا من فضله**	﴿Allah, denizi size boyun eğdirdi; **الفلك** onun içinde O’nun emriyle akıp gitsin diye; ve O’nun fazlından arayasınız diye; ve umulur ki şükredersiniz(12)﴾ Câsiye ﴿Rabbiniz, size **الفلك**’ü denizde sürüp götürendir; O’nun fazlından arayasınız diye; şüphesiz O size karşı merhametlidir(66)﴾ İsrâ
**بما ينفع الناس       بنعمة الله**	﴿Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün ihtilafında, denizde insanlara fayda veren şeylerle akıp giden **الفلك**’te, Allah’ın gökten indirdiği sudan; onunla yeri ölümünden sonra diriltmesinde; onda her türlü canlıyı yaymasında; rüzgârların çevrilip durmasında; gök ile yer arasında boyun eğdirilmiş bulutta; akleden bir kavim için elbette âyetler vardır(164)﴾ Bakara ﴿Görmedin mi ki **الفلك** denizde Allah’ın nimetiyle akıp gider; size âyetlerinden göstersin diye; şüphesiz bunda, çok sabreden, çok şükreden herkes için elbette âyetler vardır(31)﴾ Lokmân
**تحملون**	﴿Ve onun üzerinde ve **الفلك** üzerinde taşınırsınız(22)﴾ Mü’minûn ﴿Ve sizin için onda menfaatler vardır; ve göğüslerinizde olan bir ihtiyaca onun üzerinde ulaşasınız diye; ve onun üzerinde ve **الفلك** üzerinde taşınırsınız(80)﴾ Gâfir
**تركبون**	﴿Ve bütün çiftleri yaratan ve sizin için **الفلك**’ten ve davarlardan bineceğiniz şeyleri kılan(12)﴾ Zuhruf ﴿**الفلك**’e bindiklerinde dini O’na hâlis kılarak Allah’a dua ederler; onları karaya kurtarınca bir de bakarsın ki ortak koşarlar(65)﴾ Ankebût
Muhtârü’s-Sıhâh
● [**فلك**] ف ل ك: **فَلْكَةُ** iğin (çıkrığın) başı, fetha ile; yuvarlaklığından dolayı böyle adlandırıldı. Ve **الفُلْكُ** gemidir; tekil ve çoğul (olarak gelir); müzekker de müennes de olur. Allah Teâlâ şöyle dedi: ﴿**في الفلك المشحون**﴾ böylece tekil getirdi ve müzekker yaptı; ve şöyle dedi: ﴿**والفلك التي تجري في البحر**﴾ böylece müennes yaptı; ve tekil ve çoğul ihtimali vardır. Ve şöyle dedi: ﴿**حتى إذا كنتم في الفلك وجرين بهم**﴾ böylece çoğul yaptı; sanki o, bir tane olduğunda onu “binek”e götürür de müzekker yapar; “gemi”ye götürür de müennes yapar. Sîbeveyh şöyle derdi: “**الفلك**” ki o, “**الفلك**”in (kendisi) olan tekilin kırık çoğuludur; “**الجنب**” gibi değildir; o hem tekil hem çoğuldur; ve “**الطفل**” ve benzerleri gibi isimlerden değildir. Çünkü **فُعْل** ve **فَعَل** tek bir şeyde ortaklaşırlar; **العُرْبِ** ve **العَرَب**; **العُجْمِ** ve **العََمِ**; **الرُّهْبِ** ve **الرَّهَبِ** gibi. Böylece **فَعَل**’ın **فُعْل** üzerine cem‘i caiz olunca; **أسيد** ve **أسد** gibi; **فُعْل**’ün **فُعْل** üzerine cem‘i de imkânsız olmaz. Ve **الفَلَكُ** yıldızların **أفلاَكِ**’ıdır; dedi ki: **فُعْل** üzerine cem‘ edilmesi de caizdir; **أسَدٍ** ve **أَسَدٍ** ve **أُسْدٍ** gibi; ve **خَشَبٍ** ve **خُشْبٍ** gibi.
er-Râgıb
فلك

- **الفلك**: gemi; bu, tekil ve çoğul için kullanılır; ikisinin takdiri (vezni/kalıbı) farklıdır: çünkü **الفلك** eğer tekil ise **قفل** yapısı gibi olur; eğer çoğul ise **حمر** yapısı gibi. Yüce Allah dedi ki: ﴿حتى إذا كنتم في **الفلك**﴾ [Yûnus/22], ﴿و**الفلك** التي تجري في البحر﴾ [el-Bakara/164], ﴿وترى **الفلك** فيه مواخر﴾ [Fâtır/12], ﴿وجعل لكم من **الفلك** والأنعام ما تركبون﴾ [ez-Zuhruf/12]. Ve **الفلك**: yıldızların/gezegenlerin akış yolu; ona bu adın verilmesi, onun **الفلك** gibi olmasındandır. Dedi ki: ﴿وكل في **فلك** يسبحون﴾ [Yâsîn/40]. Ve **فلكه**: iğ (kirmen); bundan **فلك** kadının memesinin **ثدي**si türetilmiştir ( **المجمل**’de dedi: **فلك ثدي المرأة**: yuvarlaklaştığı zaman. **المجمل** 3/706), ve **فلكت الجدي**: onu, emzirmeden alıkoyan, dilinde **فلكة** gibi bir şey yaptığın zaman.

ملخص اللسان:
1. Ve her şeyin **فَلَكُ**’u: onun yuvarlağı ve onun en büyüğü.
2. Ve denizin **فَلَكُ**’u: yuvarlak, gidip gelen dalgası.
3. **الفَلَك**: yıldızların yörüngesi/dönüş yeri; çoğulu **أَفْلاك**.
4. Ve **الفَلَكُ**: hadiste geldiğine göre göğün dönmesidir; özellikle dönmeye isimdir.
5. Ve **الفُلْكُ**: ( **بالضم** ) gemi; müzekker de müennes de olur; tek, iki ve çoğul için kullanılır.

لسان العرب
● - **فلك**: **الفَلَك**: yıldızların yörüngesi/dönüş yeri; çoğulu **أَفْلاك**. Ve **الفَلَكُ**: yıldızların **أَفْلاك**’ından bir tanesi; dedi ki: **أَسَدٍ** ve **أُسْدٍ**, **خَشَب** ve **خُشْب** gibi, **فُعْل** üzere de çoğul yapılması caizdir. Ve her şeyin **فَلَكُ**’u: onun yuvarlağı ve onun en büyüğü. Ve denizin **فَلَكُ**’u: yuvarlak, gidip gelen dalgası. Abdullah b. Mes‘ûd’un hadisinde: bir adam bir adama geldi, o da onun yanında oturuyordu; dedi ki: “Ben senin atını, sanki bir **فَلَك** içinde dönüyor gibi bıraktım.” Ebû Ubeyd dedi ki: onun “**فَلَك** içinde” sözü hakkında iki görüş vardır: halkın bildiği ise, onu, yıldızların üzerinde döndüğü göğün **فَلَك**’ına benzetmesidir; o, **القُطْب** denilen şeydir; değirmen taşının **قُطْب**’una benzetilmiştir. Dedi ki: Araplardan bazıları, **الفَلَكُ**’un, denizde kabarıp çalkalandığı zaman dalga olduğunu söyledi; gidip gelmesiyle; atı, çalkalanmasında buna benzetti; aslında ona bir göz (nazar) isabet etmişti. Dedi ki: doğru olan budur. Ve **الفَلَكُ**: denizin dalgası. Ve **الفَلَكُ**: hadiste geldiğine göre göğün dönmesidir; özellikle dönmeye isimdir. Ve müneccimler, göğün altında yedi kuşak (**أَطْواق**) olduğunu söylerler; yedi yıldız onların içine yerleştirilmiştir; her kuşakta bir yıldız vardır; bazısı bazısından daha yüksektir; Allah Teâlâ’nın izniyle onların içinde döner. el-Ferrâ’: **الفَلَكُ** göğün yuvarlaklığıdır. ez-Zeccâc, “**كلٌّ في فَلَك يَسْبحون**” sözü hakkında: her biri için bir (yol) vardır ve çevresindekinden yükselir; tekili **فَلَكةٌ**’dir, **اللام**’ın fethiyle. er-Râ‘î dedi ki:

    إذا خِفْنَ هَوْل بُطونِ البِلاد،
    تَضَمَّنها فَلَكٌ مُزْهِرُ

Der ki: çalılıkları ve yerin çukurlarını korktukları zaman **الفَلَكُ** ortaya çıktı. Ve **الفَلْكةُ**: **اللام**’ın sükûnuyla; yerden, kalınlıkta yahut yumuşaklıkta yuvarlak olan (kısım); o, değirmen taşı gibidir. Ve **الفَلََكُ**: cem‘ için isimdir; Sîbeveyh dedi ki: cem‘ değildir; cem‘i **فلاكٌ**’tır; **صحفة** ve **صِحاف** gibi. Ve kumlardan **الفَلَكُ**: **الكَذَّانِ** gibi kalın, yuvarlak çukurlardır; ceylanlar onları kazar. İbnü’l-A‘râbî: **الأَفْلَكُ**; **الفَلَك**’ın etrafında dönen şeydir; o, kumdan bir tümsektir; etrafı boşluktur. İbn Şümeyl: **الفَلْكَةُ** küçük tepeciklerdir; onu **فَلَّك** eden, tepesinin toplanmasıdır; sanki iğin **فَلْكَةُ**’si gibidir; hiçbir şey bitirmez. Ve **الفَلْكَة**: iki mızrak yahut bir mızrak ve yarım mızrak kadar uzun; ve şu beyit okundu:

    يَظَلاَّنِ، النهارَ، برأسِ قُفٍّ
    كُمَيْتِ اللَّوْنِ، ذي فَلَكٍ رَفيعِ

el-Cevherî: **الفَلْكة** çevresine göre yuvarlaklaşıp yükselen bir yer parçasıdır; şair dedi ki:

    خِوانُهم فَلْكَةٌ لَمِغْزَلهم،
    يحَارُ فيه، لحُسْنِه، البَصَرُ

Çoğulu **فَلْكٌ**’tur; el-Kümeyt dedi ki:

    فلا تَبْكِ العِراصَ ودِمْنَتَيْها
    بناظِرةٍ، ولا فَلْكَ الأَميلِ

İbn Berrî dedi ki: **غريب المصنف**’te **فَلَكةٌ** ve **فَلَك** (harekeli) vardır; Sîbeveyh’in kitabında: **فَلْكَة** ve **فَلَكٌ**; **حَلْقة** ve **حَلَقٍ**, **نَشْفَة** ve **نَشَفٍ** gibi. Bundan dolayı denildi ki: kızın memesi **ثديُ** **فَلَّكَ**; **تَفْليكاً**; ve **تَفَلَّك**: yuvarlaklaştı. Ve deveden **الفَلْكة**: iki omur arasındaki birleşim yeri. Ve dilin **فَلْكة**’si: dil kökünün başında çıkıntı yapan ben. Ve **فَلْكةُ الزَّوْر**: onun yanı ve ondan yuvarlak olan kısmı. Ve iğin **فَلْكةُ**’si: bilinen (şey); yuvarlaklığından dolayı böyle adlandırıldı; her yuvarlak şey **فَلْكة**’dir; bütün bunların çoğulu **فِلَكٌ**’tir; yerden olan **الفَلْكَة** hariç. Ve **فَلَّك** sütten kesilmemiş yavruyu (**الفصيل**) : ona, **فَلْكَة** iğ gibi, **الهُلْب**’den yaptı; sonra dilini yardı ve onu içine koydu ki emmesin; İbn Mukbil onun hakkında dedi ki:

    رُبَيِّبٌ لم تُفَلِّكْهُ الرّعاءُ، ولم
    يَقْصُرْ بحَومَلَ، أَدْنى شُرْبه ورَعُ

Yani: alıkoyucu. **التهذيب**: Ebû Amr ve **التَّفْلِيك**; çobanın **الهُلْب**’den iğin **فَلْكة**’si gibi yapması, sonra yavrunun dilini delip onu içine koymasıdır ki anasını emmesin. el-Leys: **فَلَّكْتُ الجَدْيَ**: onun dilinin üzerinde döndürülen bir çubuktur; emmesin diye. el-Ezherî dedi ki: **التَّفْليك** hakkında doğru olan, Ebû Amr’ın söylediğidir. Ve **الثُّدِيُّ الفَوالك**: **النَّواهِد**’den aşağı (olan memeler). Ve onun memesi **ثديُها** **فَلَكَ** ve **فَلَّكَ** ve **أَفْلَكَ**: bu, **النهود**’dan aşağıdır; sonuncusu Sa‘leb’den. Ve kız **فَلَّكَت** **تَفْلِيكاً**; o **مُفَلِّكٌ**’tir; ve **فَلَّكَتْ**; o **فالك**’tır; memesi **ثديُها** **تَفَلَّكَ** ettiği zaman; yani **الفَلْكة** gibi oldu; ve şu beyit okundu:

    جاريةٌ شَبَّتْ شباباً هَبْرَكا،
    لم يَعْدُ ثَدْيا نَحْرِها أَن فَلَّكا،
    مُسْتَفْكِرانِ المَسَّ قَدْ تَدَمْلَكا

Ve **الفُلْكُ**: ( **بالضم** ) gemi; müzekker de müennes de olur; tek, iki ve çoğul için kullanılır. İstersen onu **جُنُبٍ** باب’ından yaparsın; istersen **دلاصٍ** ve **هِجانٍ** باب’ından; bu son yüz, Sîbeveyh’in mezhebidir; yani tekildeki **الفاء**’nın damması, **بُرْد**’un **باء**’sının damması ve **خُرْج**’un **خاء**’sının damması menzilesinde olsun; çoğuldaki **الفاء**’nın damması da, **أَحمر** ve **أَصفر**’ın çoğulu olan **حُمْر**’un **حاء**’sının damması ve **صُفْر**’un **صاد**’ının damması menzilesinde olsun. Allah, tevhid ve tezkîrde dedi ki: **في الفُلْك المشحون**; böylece **الفُلْك**’u müzekker yaptı ve onu tekil getirdi. Ve tekilini müennes yapmak da caizdir; Allah’ın sözü gibi: **جاءتها ريح عاصف**; “**جاءتها**” dedi de müennes yaptı. Ve dedi ki: **وترى الفُلْك فيه مواخر**; böylece çoğul yaptı. Ve Yüce Allah dedi ki: **والفُلْكِ التي تجري في البحر**; böylece müennes yaptı; tekil ve çoğul olması muhtemeldir. Ve Yüce Allah dedi ki: **حتى إذا كنتم في الفُلْكِ وجَرَيْنَ بهم**; böylece cem‘ yaptı ve müennes yaptı; sanki o, tekil olduğu zaman onu **المَرْكَب**’e götürür de müzekker yapar; **السفينة**’ye götürür de müennes yapar. el-Cevherî dedi ki: Sîbeveyh, “tekir çoğul” olan **الفُلْكُ**’un, tekil olan **الفُلْك**’un kırık çoğulu olduğunu söylerdi. İbn Berrî dedi ki: burada doğrusu, tekil olan **الفُلْكُ**’tur. el-Cevherî dedi ki: o, tekil ve çoğul olan **الجُِنُبِ** gibi ve **الطِّفْلِ** ve benzeri isimler gibi değildir; çünkü **فُعْلاً** ve **فَعَلاً** tek bir şeyde ortak olur; **العُرْب** ve **العَرَب**, **العُجْم** ve **العَجَم**, **الرُّهْب** ve **الرَّهَب** gibi; sonra **فَعَل**’ın **فُعْل** üzere çoğul yapılması caiz oldu; **أَسَدٍ** ve **أُسْدٍ** gibi; ve **فُعْل**’ün **فُعْلٍ** üzere çoğul yapılması engellenmedi. İbn Berrî dedi ki: **الفلك**’i tekil yaptığın zaman o yalnızca müzekkerdir; onu çoğul yaptığın zaman o yalnızca müennestir. Ve denilmiştir ki: **الفلك** tekil olsa da müennes yapılır; Allah’ın sözü: **قلنا احمل فيها من كل زوجين اثنين**.

Ve adam işte **فَلَّكَ** ve **أَفْلَك**: inatla ısrar etti. Ve **فَلِكٌ** adam: eklemleri kaba; o ayrıca iki kalçası büyük olandır. Ru’be dedi ki:

    ولا شَظٍ فَدْمٍ ولا عَبْدٍ فَلِكْ،
    يَرْبِضُ في الرَّوْثِ كبِرْذَوْنٍ رَمَكْ

Ebû Amr dedi ki: **الفَلِكُ**; **الفَلْكَة** yaratılışı üzere kalçası olan köledir; ve zencilerin kalçaları yuvarlaktır.

Ve **الإفْلِيكانِ**: küçük dilin (**اللَّهاة**) iki yanında bulunan iki et parçası.

İbnü’l-A‘râbî: **الفَيْلَكُون** **الشُّوْبَقُ**’tur; Ebû Mansûr dedi ki: o, bence Arapçalaştırılmıştır. Ve **الفَيْلَكُونُ**: **البَرْدِيّ**’dir.

مقاييس اللغة:
(**فلك**) **الفاء** ve **اللام** ve **الكاف**; bir şeyde yuvarlaklığa delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: **فَلْكة** (iğ) **المِغزل**’in (başlığı), **الفاء**’nın fethiyle; yuvarlaklığından dolayı adlandırılmıştır; bundan dolayı “**فَلَّك** kadının memesi” denilmiştir; yani yuvarlaklaştığı zaman.
Ve bu kıyastandır: göğün **فَلَك**’i. Ve “**فلكْتُ** oğlağı bir çubukla yahut **هُلْب** ile”: onu dilinin üzerinde döndürdüm ki emmesin. Ve **الفَلَك**: etrafındakinden yüksek, yuvarlak yer parçalarıdır. Ve denilir ki: dilin **فَلْكة**’si: kökünden sertleşen şeydir. Gemiyse **فُلْكا** diye adlandırılır. Ve denilir ki bu isimde tekil ile çoğul birdir; ve belki de suda döndürüldüğü için **فُلْك** diye adlandırılır.

القاموس المحيط:
**الفَلَكُ**, harekeli olarak: yıldızların yörüngesi; çoğulu **أفْلاكٌ** ve **فُلُكٌ**, iki dammeyle; ve her şeyden onun yuvarlak olanı ve onun büyüğü; ve çalkantılı denizin dalgası; ve rüzgârın hareket ettirdiği su; etrafı boşluk olan kumdan tepe; ve etrafındakinden yuvarlaklaşıp yükselen yer parçaları; bunun teki **فَلْكَةٌ**’dir, **اللام**’ı sâkin; çoğulu “**كرِجالٍ**” gibidir. Ve **الأَفْلَكُ**: onun etrafında dönen kimsedir. Ve “**فَلَكَ** onun memesi” ve “**أفْلَكَ**” ve “**فَلَّكَ**” ve “**تَفَلَّكَ**”: yuvarlaklaştı. Ve “**فَلَكَت** câriye” ve “**فَلَّكَتْ**”: o **فالِكٌ** ve **مُفَلِّكٌ**’tir.
Ve **فَلْكَةُ المِغْزَلِ**: müennes; ve kesrelenir; ve devenin iki omuru arasındaki bağ; ve dil kökünün başındaki çıkıntı; ve boğazın yanı ve ondan yuvarlaklaşan şey; ve tek bir taştan yuvarlak bir tümsek; ve **الهُلْب**’den **يُفْلَكُ** edilen bir şey: böylece yavrunun dili delinir, onunla bağlanır ki emmeden men edilsin; ve her yuvarlak olan. Ve **الفُلْكُ**, dammeyle: gemidir; müzekker kılınır; ve tekil ve cem‘ içindir; yahut cem‘ olan **الفُلْكُ**: tekil olan **الفُلْكِ**’in kırık çoğuludur; ve tekil ve çoğul olan **جُنُبٍ** ve benzerleri gibi değildir; çünkü **فُعْلاً** ve **فَعَلاً** tek bir şeyde ortaklaşır; **العُرْبِ** ve **العَرَبِ** gibi; ve **فَعَلٌ**’ın **فُعْلٍ** üzerine cem‘ edilmesi câiz olunca, **أَسَدٍ** ve **أُسْدٍ** gibi, **فُعْلٌ**’ün de **فُعْلٍ** üzerine cem‘ edilmesi câiz oldu.
Ve “**فَلَّكَ** **تَفْلِيكاً**”: işte ısrar etti. Ve **الكَلْبَةُ**: **أجْعَلَتْ** ve hayız gördü. Ve **الفَلِكُ**, “**كتِفٍ**” gibi: kemikleri gevşek olan; ve eklemleri kaba olan; ve dizinin **فَلْكَة**’sinde ağrısı olan; ve zenciler gibi **فَلْكَة** gibi kalçası olan kimse. Ve “**كجَبَلٍ**”: Serahs’ta bir (yer)dir. Ve **الفَيْلَكُونُ**: **الشُّوبَقُ**’tur. Ve **الإِفْلِيكانِ**, kesreyle: küçük dilciği kuşatan iki et parçasıdır.

تاج العروس:
ف ل ك
**الفَلَكُ** harekeli olarak: yıldızların yörüngesi; ve müneccimler derler ki: o, göğün altında yedi halkadır; yedi yıldız onun içine yerleştirilmiştir; her halkada bir yıldız vardır; ve bazısı bazısından daha yüksektir; Allah Teâlâ’nın izniyle onun içinde döner. Ve Zeccâc, O’nun Teâlâ sözünde: “**كُلٌّ في فَلَكٍ يَسبَحُونَ**” (âyetinde) dedi ki: onların her biri için bir **فَلَكٌ** vardır; çoğulu **أَفْلاكٌ** ve **فُلُكٌ**, iki dammeyle; ve dammeyle **فُلْك** üzerine de cem‘ edilmesi câizdir; **أَسَد** ve **أُسْد**; **خَشَب** ve **خُشْب** gibi. Ve **الفَلَكُ** her şeyden: onun yuvarlak olanı ve onun büyüğüdür. Ve **الفَلَكُ**: çalkantılı denizin, yuvarlak, gidip gelen dalgasıdır. Ve Abdullah b. Mes‘ûd’dan (Allah Teâlâ ondan razı olsun) rivayette: bir adam bir adama geldi, o da onun yanında oturuyordu; dedi ki: “Ben senin atını sanki bir **فَلَك** içinde dönüyor gibi bıraktım.” Ebû Ubeyd dedi ki: onda iki söz vardır: halkın bildiği ise, onu yıldızların üzerinde döndüğü göğün **فَلَك**’ine benzetmesidir; ve o, **القُطْبُ** denilen şeydir; değirmen taşının kutbuna benzetilmiştir. Dedi ki: ve Araplardan bazısı dedi ki: **الفَلَكُ**, denizde dalga kabarıp çalkantılandığı, gelip gittiği zaman dalgadır; böylece atı, çalkantısında buna benzetti; hâlbuki ona isabet eden bir göz (nazar) idi. Dedi ki: ve doğru olan budur.
Ve **الفَلَكُ**: rüzgârın hareket ettirdiği, dalgalanıp gelip giden sudur; Zemahşerî nakletti; ve “Onu sanki bir **فَلَك** içinde dönüyor gibi bıraktım” sözleri bununla tefsir edilmiştir. Ve “sanki bir **فَلَك** gibi döner”: onu bıraktığında onda bir duruş kararı bulunmadığı zaman; onu bu suya benzetmiştir. Ve **الفَلَكُ**: etrafı boşluk olan kumdan tepedir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve denildi ki: kumdan **الفَلَكُ**, ceylanların kazdığı, **الكَذّانِ** gibi kalın, yuvarlak çukurlardır. Ve **الفَلَكُ**: sertlikte yahut düzlükte, etrafındakinden yuvarlaklaşıp yükselen yer parçalarıdır; bunun teki **فَلْكَةٌ**’dir, **اللاّم**’ı sâkin; çoğulu **فِلاكٌ** “**كرِجال**” gibi; “**قَصْعَةٍ** ve **قِصاعٍ**” gibi. İbn Berrî dedi ki: **الغَرِيبِ المُصَنَّف**’te: **فَلَكَةٌ** ve **فَلَكٌ** harekeyle; Sîbeveyh’in kitabında: **فَلْكَةٌ** ve **فَلَكٌ**, **حَلْقَة** ve **حَلَق** gibi. Ve **الأَفْلَكُ**: onun etrafında dönen, yani **الفَلْكَة**’nin etrafında dönen kimsedir. İbnü’l-A‘râbî’nin nassı: **الفَلَك**’in etrafında dönen kimsedir; o da etrafı boşluk olan kum tepesidir. Ve “**فَلَكَ** onun memesi” ve “**أَفْلَكَ**” ve “**فَلَّكَ** **تَفْلِيكًا**” ve “**تَفَلَّكَ**”: birincisi İbn Abbâd’dan, ikincisi Sa‘leb’den, ondan sonrası Sîbeveyh’in kitabından: **فَلْكَة** gibi yuvarlaklaştı; ve o, göğüslerin kabarmasının altındadır. Dedi ki:
" **جارِيَةٌ شَبَّتْ شَبابًا هَبرَكَا**
" **لم يَعْدُ ثَدْيَا نَحْرِها أَنْ فَلَّكَا**
" **مُستَنْكِرانِ المَسَّ قَدْ تَدَمْلَكَا**
Ebû Amr dedi ki: **الثُّدِيُّ الفَوالِكُ**; **النَّواهِدِ**’in altındadır. Ve “**فَلَكَت** câriye” ve “**فَلَّكَت** **تَفْلِيكًا**”: o **فالِكٌ** ve **مُفَلِّكٌ**’tir; memesi **تَفَلَّكَ** ettiği zaman. Ve **فَلْكَةُ المِغْزَلِ** feth ile ma‘lûmdur; ve kesrelenir; bu, Sâğânî’dendir; çoğulu **فِلَكٌ** ve **فَلَكٌ**’tir; yuvarlaklığından dolayı adlandırılmıştır. Ve **الفَلْكَةُ**: devenin iki omuru arasındaki bağdır. Ve **الفَلْكَةُ**: dil kökünün başındaki çıkıntıdır. Ve **الفَلْكَةُ**: boğazın yanı ve ondan yuvarlaklaşan şeydir; bütün bunların çoğulu **فِلَكٌ**’tir; yerden olan **الفَلْكَةُ** müstesna. Ve **الفَلْكَةُ**: tek bir taştan yuvarlak bir tümsektir. İbn Şümeyl dedi ki: **الفَلْكَةُ**: tümseklerin küçükleridir; onu **فَلَّكَ** eden, başının toplanmasıdır; sanki bir iğ başlığı **فَلْكَةُ**’si gibidir; hiçbir şey bitirmez. Ve **الفَلْكَةُ** iki mızrak yahut bir mızrak ve yarım mızrak kadar uzundur. Ve şu beyit okunmuştur:
يَظَلاّنِ النَّهارَ برَأْسِ قُف ... كُمَيتِ اللَّوْنِ ذِي فَلَكٍ رَفِيعِ
Ve **الفَلْكَةُ**: **الهُلْب**’den **يُفْلَكُ** edilen bir şeydir; böylece yavrunun dili delinir, onunla bağlanır. Ve **التَّهْذِيب**’de: Ebû Amr dedi ki: **التَّفْلِيكُ**, çobanın **الهُلْب**’den **فَلْكَةُ المِغْزَلِ** gibi bir şey yapması, sonra yavrunun dilini delmesi, onu onun içine koymasıdır ki emmeden men edilsin. İbn Mukbil dedi ki:
رُبَيِّبٌ لم تُفَلِّكْهُ الرِّعاءُ ولَم ... يُقْصر بحَوْمَلَ أَدْنَى شُربه وَرَعُ

Ve **اللَّيثُ** dedi ki: **فَلَّكْتُ الجَدْيَ**; o, (oğlağın) dili üzerine döndürülen bir çubuktur; emmesin diye. **الأَزْهَرِيّ** dedi ki: **التَّفْلِيكِ** hakkında doğru olan, **أَبو عَمْرو**’nun söylediğidir. Ve her yuvarlak olan şey **فَلْكَةٌ**’dır. Ve **الفُلْكُ** (ضَمّ ile): gemidir. Şeyhimiz dedi ki: ضَمّ üzere çoğunluk, musannif gibi, iktisar etti. Ve denildi ki: **فُلُكٌ** iki ضَمّ ile de söylenir. Ve **الرضي** **شَرحِ الشافِيَةِ**’de, iki ضَمّ ile olmasının asl olmasının caizliğine işaret etti; ve birincinin ضَمّ edilip ikincinin sükûn edilmesi, belki ondan bir hafifletmedir; **عُنق** gibi. Ve onun yönlendirilmesinde uzattı. Müennes de olur, müzekker de; ve o, tekil ve çoğul içindir. Yüce Allah dedi ki: **" في الفُلْكِ المَشْحُونِ "**; böylece **الفُلْكَ**’ı müzekker yaptı ve onu müfred getirdi. Ve onun tekili müennes yapılabilir; Yüce Allah’ın sözü gibi: **" جاءَتْها ريحٌ عاصِفٌ "**; böylece müennes yaptı. Ve dedi ki: **" وتَرَى الفُلْكَ فِيهِ مَواخِرَ "**; böylece cem‘ etti. Ve Yüce Allah dedi ki: **" والفُلْكِ التي تَجْرِي في البَحْرِ "**; böylece müennes yaptı. Ve bir cem‘ ile bir vâhid ihtimali vardır. Ve Yüce Allah dedi ki: **" حَتّى إِذا كُنْتُم في الفُلْكِ وجَرَيْنَ بِهم "**; böylece cem‘ etti ve müennes yaptı. Sanki o, tek olduğunda **المَركَبِ**’e götürülürse müzekker yapılır; **السَّفِينَةِ**’ye götürülürse müennes yapılır; **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi. İstersen onu **جُنُب** babından yaparsın; istersen **دِلاص** ve **هِجانٍ** babından. Ve bu son vech, **سيبَوَيْه**’in mezhebidir; yani **الفاءِ**’nin ضَمّesi tekilde, **بُرد**’ün **باء**’sının ضَمّesi ve **خُرج**’ün **خاء**’sının ضَم’esi menzilesindedir; ve cem‘de **الفاءِ**’nin ضَم’esi, **حُمْرٍ**’ün **حاء**’sının ضَم’esi ve **صُفْر**’ün **صاد**’ının ضَم’esi menzilesindedir; **أَحْمَرَ** ve **أَصْفَرَ**’ın cem‘i. Ve buna musannif, şu sözüyle işaret etti: yahut **الفُلْكُ** ki o, **الفُلْكِ**’in (ki o tekildir) kırık çoğuludur. Ve bu, **الصِّحاحِ** ve **العُبابِ**’ın nassıdır. **ابنُ بَرّي** burada dedi ki: onun doğrusu, **للفُلْكِ الذي هو واحِدٌ**’dır. **سِيبَوَيْهِ** dedi ki: ve o, **جُنُب** gibi değildir ki o... Ve **الصِّحاحِ** ve **العُبابِ**’ın nassı: **الذي هُو واحِدٌ وجَمْعٌ**; ve isimlerden onun benzerleri, **الطِّفْل** ve başkası gibi. Şeyhimiz dedi ki: Araplardan **فُلْكانِ** ( **فُلْك**’ün tesniyesi) işitilmiştir; **جُنُبانِ** ( **جنب**’in tesniyesi) işitilmemiştir. Dediler ki: tesniye edilmeyen, cem‘ değildir; bilakis müşterektir. Tesniye edilen ise, değişimi takdir edilmiş bir cem‘dir; cem‘ ismi değildir; her ne kadar **ابنُ مالِك** onu **التَّسهيلِ**’de tercih etmişse de. Sonra **سِيبَوَيْه** ta‘lîl ederek dedi ki: çünkü ضَمّ ile **فُعْلًا** ve hareke ile **فَعَلًا**, tek şey üzerine إطلاقta ortak olurlar; **العُرب** ve **العَرَب** ve **العُجْمِ** ve **العَجَمِ** ve **الرهْبِ** ve **الرَّهَبِ** gibi. Şeyhimiz dedi ki: ikisinin, cem‘lerinin **أَفْعال** üzere olmasında ve birçok fiilin iki masdarı olarak vârid olmalarında ortak oluşları gibi; **بُخْلٍ** ve **بَخَلٍ**, **سُقْمٍ** ve **سَقَم**, **رُشْدٍ** ve **رَشَد** gibi. Ve **فَعَلٌ**’ın hareke ile **فُعْلٍ**’a ضَم’ ile cem‘ edilmesi caiz olunca; **أَسَدٍ** ve **أُسْدٍ** gibi; **فُعْلٌ**’ın da **فُعْلٍ**’a ضَم’ ile, ikisinde de, cem‘ edilmesi caiz oldu. **ابنُ بَرِّيّ** dedi ki: **الفُلْكَ**’ı tekil yaptığında, o yalnızca müzekkerdir; ve onu cem‘ yaptığında, o yalnızca müennestir. Ve denilmiştir ki: **الفُلْكَ** müennes yapılır; tekil olsa bile. Yüce Allah dedi ki: **" قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُل زَوْجَين اثْنَين "**. Ve **ابنُ جِني** **الشَّواذِّ**’de dedi ki: **الفُلْكُ** bizim yanımızda kırık bir isimdir; ve bizim yanımızda, **الفَرّاءُ**’nın ona gittiği gibi değildir; onda, onun müfred bir isim olduğu ve **الطّاغوتِ** ve benzeri gibi tekil ve çoğul üzerine vâki olduğu (görüşü) vardır. Ve kırık bir cem‘ olduğunda, fiile benzer; çünkü kırma, tasarruftan bir darbedir; tasarrufun aslı fiil içindir. Görmez misin ki cem‘in bir darbesi fiile benzer de sarftan men edilir; o, **مَفاعِلَ** ve **مَفاعِيل** babıdır; onun söylediğinin sonuna kadar. Şeyhimiz dedi ki: onda ihtilaf ettiler; bazıları: o cem‘dir dedi; ve denildi ki: cem‘ ismidir; ve **الأَخْفَشُ** bununla kesin hüküm verdi. Ve denildi ki: tekil ile cem‘ arasında müşterektir; ve bu, tekilin sükûnu ile cem‘in sükûnunun farklılığını اعتبار etmekten daha evlâdır; çünkü sükûn, **عبدُ الحَكِيمِ**’in **حَواشِي البَيضَاوِيِّ**’de söylediği gibi, ademî bir emirdir. Ve **فَلَّكَ الرّجُلُ تَفْلِيكًا**: işte inatla ısrar etti. Ve **فَلَّكَت الكَلْبَةُ**: **أَجْعَلَتْ** ve hayız gördü; **الصاغاني** onu nakletti. Ve **الفَلِكُ** ( **كَكَتِفٍ** gibi): kemikleri çözülmüş olan. Ve **ابنُ عَبّاد** dedi ki: o, kemikleri zayıf, çıkmış, gevşek olandır.

Ve denildi ki: o, eklemleri kaba olandır. Ve denildi ki: dizinin **فَلْكَة**’sinde ağrı olan kimsedir; bu, **ابنِ عَبّادٍ**’dandır. Ve denildi ki: onun **أَلْيَةٌ**’si **فَلْكَة** gibi olan kimsedir; yani onun heyeti üzere; zenciler gibi. **أَبو عَمرو** dedi ki: zencilerin **أَلَيَاتُ**’ı yuvarlaktır. **رُؤْبَةُ** dedi ki:
" **لا تَعْدِلِيني بالرذالاتِ الحَمَكْ**
" **ولا شَظٍ فَدْمٍ ولا عَبدٍ فَلِكْ**
yani: iki kalçası büyük olan.

Ve **فَلَكُ** ( **كجَبَل** gibi): Serahs’ta (bir yer adı). Hâfız onu, **اللاّم**’ın sükûnu ile ضبط etti. Ve ondan: **محمَّدُ بنُ أَبي الرَّجاءِ الفَلكِيُّ**; **أَبي مُسلِمٍ الكَجِّي**’den ve **مُطَيَّنٍ**’den ve başkalarından rivayet etti. Ve **ابنُ الأَعْرابيِّ** dedi ki: **الفَيلَكُونُ**: **الشُّوبَقُ**. **الأَزْهَرِيُّ** dedi ki: o, benim yanımda mu‘arrebdir. Ve **ابنُ دُرَيْد** dedi ki: kesre ile **الإِفْلِيكانِ**: küçük dilciği kuşatan iki et parçasıdır; ikisi **الغُنْدُبَتانِ**’dır. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الفَلَكُ**: özellikle göğün dönmesidir; hadiste geldiği gibi. Ve **فَلَكُ السَّماءِ**: kutuptur. Ve **أَفْلَكَ الرجلُ في الأَمْرِ**: onda inatla ısrar etti. Ve **الفَيلَكُون**: **البَردِيُّ**; **الجَوْهَرِيُّ** onu nakletti.

Ve **الفُلْكِي** (yâ ziyadesiyle): **الفُلْكِ**’te bir lugattır. Ve bununla **أَبو الدَّرْداءِ** (Allah Teâlâ ondan razı olsun) okudu: **حَتّى إِذا كُنْتُم في الفُلْكِي**; **ابنُ جِنِّي** onu **الشّواذِّ**’de nakletti ve onu **أَحْمَرَ** ve **أَحْمَرِي** ile, **دَوّار** ve **دَوّاريّ** ile misal getirdi; ve yönlendirmede uzattı. Ve **الفُلْكُ** ayrıca **فُلُوكٍ** üzere de cem‘ edilir; **ابنِ عَبّاد**’dan. Ve **الفُلُكُ** ( **كعُنُق** gibi): **الفُلْكِ**’te bir lugattır; ve bununla **مُوسَى بنُ الزّبَيرِ** okudu; **ابنُ جِنِّي** onu da nakletti ve dedi ki: **أَبو الحَسَنِ** **عِيسَى بنِ عُمَرَ**’dan hikâye etti: **فُعْلٌ** işitilmemiştir ki onda **فُعل** işitmiş olmayalım; bu da ondan olabilir. Ve **الفُلَيكَةُ** ( **كجُهَينَةَ** gibi): küçük gemidir; ve avam **فُلُوكَة** der. Ve **الفَلَكِي**: النجوم ilmiyle iştigal eden kimsedir; ve böylece bir cemaat nisbet edilmiştir. Ve kesre ile **عَلِيّ بنُ مُحمَّدِ بنِ حَمْزَةَ الفِلَكي**: Semerkand’da **الحَدّادِ**’dan **الحِلْيَةِ** ile hadis rivayet etti; onu ondan **عبدُ الرَحِيمِ بنُ السَّمْعانِي** işitti; **الضِّياءُ** onu böyle kaydetti. Hâfız dedi ki: o, **أنْسابِ السمعاني**’dedir ve onun **لام**’ı fethalıdır.
