# فلل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%84%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فلل

فله يفله فلا، وفلله تفليلا: ثلمه، فتفلل وانفل وافتل، الأخيران مطاوعا فله، وتفلل مطاوع فلله، ولذا قال شيخنا: فيه نخليط بالنسبة لقواعد الصرفيين، ويحمل كلامه على اللف والنشر المشوش، انتهى، وقال بعض الأغفال:
  لو تنطح الكنادر العضلا
  قضت شؤون رأسه فافتلا

  وفي حديث أم زر: شجك، أو فلك، أو جمع كلا لك، أرادت بالفل الكسر والضرب، تقول: إنها معه بين شج رأس ، أو كسر عضو، أو جمع بينهما، وقيل: أرادت بالفل الخصومة. فل القوم يفلهم فلا: هزمهم فانفلوا وتفللوا، أي انهزموا. وقوم فل: منهزمون، يستوي فيه الواحد والجمع، قال ابن بري: ومنه قول الجعدي:
  وأراه لم يغادر غير فل أي المفلول، وفي قصيد كعب:
  أن يترك القرن إلا وهو مفلول أي مهزوم: ج: فلول، بالضم، وأفلال، هكذا في لنسخ، والصواب فلال كرمان، ففي المحكم قال أبو الحسن: لا يخلو من أن يكون اسم جمع أو مصدرا، فإن كان اسم جمع فقياس واحده أن يكون فالا، كشارب وشرب، ويكون فال فاعلا بمعنى مفعول، لأنه هو الذي فل، بل هو جمع فال، لأن جمع الجمع نادر، وأما فلال فجمع فال لا محالة، لأن فعلا ليس مما يكسر على فعال، فتأمل. وسيف فليل، ومفلول، وأفل، ومنفل: أي منثلم، قال عنترة:
  وسيفي كالعقيقة وهو كمعي                      سلاحي لا أفل ولا فطارا وسيف أفل، بين الفلل: ذو فلول. وفلوله: ثلمه، وهي كسور في حده، واحدها فل، وقد قيل: الفلول مصدر، والأول أصح، قال النابغة الذبياني:
  بهن فلولب من قراع الكتائب وفي حديث سيف الزبير: فيه فلة فلها يوم بدر، الفلة: الثلمة في السيف. والفليل: ناب البعير المنكسر، وفي الصحاح إذا انثلم. الفليل: الجماعة، كالفل، والجمع فلول، قال أعشى باهلة:
  فجاشت النفس لما جاء فلهـم                      وراكب جاء من تثليث معتمر أي جماعتهم المنهزمون. الفليل: الشعر المجتمع، كالفليلة، قال ابن سيده: فإما أن يكون من باب سلة وسل، وإما أن يكون من الجمع الذي لا يفارق واحده إلا بالهاء، قال الكميت:
  ومطرد الدماء وحيث يلقى                      من الشعر المضفر كالفليل والجمع فلائل، وأنشد ابن بري لابن مقبل:
  تحدر رشحا ليته وفلائله وفي حديث معاوية: أنه صعد على المنبر وفي يده فليلة وطريدة، الفليلة: الكبة من الشعر، وقال الزمخشري: وكأن المراد الكبة من الدمقس. الفليل: الليف، هذلية. والفل: ما ندر عن الشيء كسحالة الذهب، وبرادة الحديد، وشرر النار، وفي بعض النسخ وشرار الناس، وهو غلط، والجمع فلول. والفل: الأرض الجدبة، ويكسر، أو هي التي تمطر ولا تنبت، عن أبي عبيدة، أو ما أخطأها المطر أعواما، أو ما لم تمطر بين أرضين ممطورتين، وهي الخطيطة، وقد رده أبو عبيدة، وصوب أنها التي تمطر ولا تنبت، وقيل: هي التي لم يصبها مطر، أو هي الأرض القفرة لاشيء بها، وفلاة منها، والجمع كالواحد، وقد تكسر على أفلال، قال الراجز:
  مرت الصحارى ذو سهوب أفلال وأفللنا: وطئناها، وقال الفراء: أفل الرجل صار بأرض فلم يصبه مطر وأنشد:
  أفل وأقوى فهو طـاو كـأنـمـا                      يجاوب أعلى صوته صوت معول الفل، بالكسر: الأرض لا نبات بها ولم تمطر، قال عبد الله بن رواحة رضي الله تعالى عنه:
  شهدت فلم أكذب بـأن مـحـمـدا                      رسول الذي فوق السموات من عل
  وأن أبا يحيى ويحيى كـلـيهـمـا                      له عمل فـي دينـه مـتـقـبـل
  وأن التي بالجزع من بطن نـخـلة                      ومن دانها فل من الخير مـعـزل

  أي خال من الخير، ويروى: ومن دونها، أي الصنم المنصوب حول العزى.
 قال الصاغاني: وتروى القطعة التي منها هذه الأبيات لحسان رضي الله تعالى عنه، وهي موجودة في أشعارهما. وقال أبو صالح مسعود بن قيد، واسم قيد، يصف إبلا:
  حرقها حمض بلاد فل
  وغتم نجم غير مستقل
  فما تكاد نيبها تولي الغتم: شدة الحر الذي يأخذ بالنفس. الفل: ما رق من الشعر. واستفل الشيء: أخذ منه أدنى جزء كعشره. وقيل: الاستفلال أن يصيب من الموضع العسر شيئا قليلا من موضع طلب حق أو صلة، فلا يستفل إلا شيئا يسيرا. وأفل الرجل، ذهب ماله، من الأرض الفل. وفل عنه عقله يفل: ذهب ثم عاد. قال أبو عمرو: الفلى، كربى: الكتيبة المنهزمة، وكذلك الفرى. والفلفل، كهدهد وزبرج، ونسب الصاغاني الكسر للعامة، ومنعه صاحب المصباح أيضا وصوبوا كلامه: حب هندي معروف، وهو معرب بلبل، بالكسر، لا ينبت بأرض العرب، وقد كثر مجيئه في كلامهم. قال أبو حنيفة: أخبرني من رأى شجره فقال: مثل شجر الرمان سواء، زاد داود الحكيم: وأرفع، وبين الورقتين منه شمراخان منظومان، والشمراخ في طول الإصبع، وهو أخضر، فيجتنى ثم يشر في الظل فيسود وينكمش، وله شوك كشوك الرمان، وإذا كان رطبا ربب بالماء والملح، حتى يدرك، ثم يؤكلكما تؤكل البقول المرببة على الموائد فيكون هاضوما، واحدته فلفلة. وقال داود الحكيم في التذكرة: ورقه رقيق أحمر مما يلي الشجرة، أخضر من الجهة الأخرى، وعوده سبط، وهو أبيض وأسود، والأبيض أصلح في الاستعمال، وكلاهما إما بستاني أو بري، وثمرته عناقيد كالعنب، حار يابس، نافع لقلع البلغم اللزج مضغا بالزفت، ويجلو الصوت، ولتسخين العصب والعضلات تسخينا لا يوازيه غيره، وللمغص والنفخ، واستعماله في اللعوق للسعال البارد وأوجاع الصدر وضيق النفس، وينفع في الأكحال فيجلو الظلمة والبياض، ويذكي ويقوي الحفظ، ولا شيء مثله في تحمير الألوان. من المشهور أن قليله يعقل البطن، وكثيره يطلق ويجفف الرطوبات، ويدر البول، ويبدد المني بعد الجماع، ويفسد الزرع بقوة، وقد جاء في قول امرئ القيس:
  ترى بعر الصيران في عرصاتها                      وقيعانها كأنه حـب فـلـفـل وقال المرقش الأكبر، وقيل: الأصغر:
  فكأن حبة فلفل في جفـنـه                      ما بين مضجعها إلى إمسائها

  وأما الدار فلفل وهو شجر الفلفل أول ما يثمر، قال شيخنا: صرح جماعة بأن شجر دار فلفل غير شجر الفلفل، فيزيد في الباءة ويحدر الطعام، أي يهضمه، ويزيل المغص والنفخ، وينفع من نهش الهوام طلاء بالدهن. قلت: ويعرف الدار فلفل بمصر بعرق الذهب، وبالفارسية بلبل دراز. الفلفل، كهدهد: الخادم الكيس، زاد منلا علي في ناموسه: وكزبرج أيضا مثل ذلك، بل هو الأكثر في استعماله. قال شيخنا: كذا قال وفيه تأمل. الفلفل: الليف. فلفل: اسم رجل. وتفلفل الرجل: قارب بين الخطا وتبختر، وبه فسر الحديث عن أبي عبد الرحمن السلمي قال: خرج علينا علي، رضي الله تعالى عنه، وهو يتفلفل. وكان كيس الفعل، وروى: يتقلقل، وروى عبد خير: أنه خرج وهو يتفلفل فسألته عن الوتر، فقال: نعم ساعة الوتر هذه، هكذا فسره النضر. قال ابن الأعرابي: تفلفل شاص فاه بالسواك، وبه فسر الحديث، وفسره النضر أيضا هكذا. ونقل ابن الأثير عن الخطابي يقال: جاء فلان متفلفلا، إذا جاء والمسواك في فيه يشوصه. وقال القتيبي: لا أعرف يتفلفل بمعنى يستاك، قال: ولعله يتتفل؛ لأن من استاك تفل، كفلفل فيهما، عن النضر. تفلفل: قادمتا الضرع؛ إذا اسودت حلمتاهما، ووجد في بعض نسخ الصحاح: حلمتاها؛ قال ابن مقبل يصف ناقة:
  فمرت على أظراب هر عشية                      لها توأبانيان لم يتـفـلـفـلا التوأبانيان: قادمتا الضرع. قال ابن شميل: الفلية، بالكسر كالعلية: الأرض التي لم يصبها مطر عامها حتى يصيبها المطر من العام القابل، ج: الفلالي. وثوب مفلفل، بالفتح، أي على صيغة المفعول: موشى، دارات وشيه كصعارير الفلفل، أي تحكي استدارته وصغره. وشراب مفلفل: يلذع لذعة، قال:
  كأن مكاكي الـجـواء غـدية                      صبحن سلافا من رحيق مفلفل ذكر على إرادة الشراب. وقيل: خمر مفلفل ألقي فيه الفلفل فهو يحذي اللسان؛ وطعام مفلفل كذلك. وشعر مفلفل: شديد الجعودة. كشعر الأسود. وأديم مفلفل: نهكه الدباغ فظهر فيه مثل الفلفل. والأفل: سيف عدي بن حاتم، الطائي، رضي الله تعالى عنه، وفيه يقول:
  إني لأبذل طارفي وتلادي                      إلا الأفل وشكتي والجرولا وفلفلان، بالكسر: ة بأصبهان، منها: أبو يعقوب إسحاق بن إسماعيل بن السكن، عن إسحاق بن سلمان الرازي، صاحب جرير، وعنه أبو محمد بن فارس. ومما يستدرك عليه: الفل: الخصومة والنزاع والشقاق، وبه فسر أيضا حديث أم زرع كما تقدم، والمعنى كسرك بخصومته. والتفليل: تفلل في حد السكين، وفي غروب الأسنان، وفي السيف، وفي حديث عائشة تصف أباها رضي الله تعالى عنهما: ولا فلوا له صفاة. أي كسروا له حجرا، كنت به عن قوته في الدين. واستفل غربه: أي كسره. وتفللت مضاربه: تكسرت. والفل: ثوب من مشاقة الكتان. وانفل سنه: انثلم، قال:
  عجيز عارضها منفل
  طعامها اللهنة أو أقل وقوم فلال، بالكسر: منهزمون، نقله الجوهري. وأفلت الأرض: صارت فلا عن أبي حنيفة، وأنشد:
  وكم عسفت من منهل متخاطئ                      أفل وأقوى فالجمام طوامـي والفليل: العرف، وبه فسر السهيلي في الروض قول ساعدة بن جؤية:
  وغودر ثاويا وتأوبته                      مذرعة أميم لها فليل

  نقله شيخنا، وأما السكري فإنه فسره بالشعر المكبوب. وتفلفل شعر الأسود: اشتدت جعودته، كما في المحكم. وربما سمي ثمر البروق فلفلا، تشبيها بهذا الفلفل، قال:
  وانتفض البروق سودا فلفله وأهل اليمن يسمون ثمر الغاف فلفلا. وفلفل وتفلفل: مشى متبخترا. وفلان، كرمان: ناحية ببلاد السودان. وفيلال، بالكسر: اسم سجلماسة، لمدينة في الغرب. وفلفل الماء: نبت يجاور الماء، سبط ناعم الورق، له حب في عناقيد. وفلافل السودان: حب مستدير أملس في غلف، ذي أبيات، مثل الصنوبر. وفلفل القرود: حب الليم. وفلفل الصقالبة: فنجكشت. والفل، بالضم: عبارة عن ياسمين مضاعف، إما بالتركيب أو بشق أصله، ويوضع فيه الياسمين، وهو زهر نقي البياض، والتدلك بورقه يطيب البدن. وفلفلة بن عبد الله الجعفي: تابعي يروي عن ابن مسعود، وعنه القاسم بن حسان، ثقة. وفي المثل: من قل ذل، ومن أمر فل. وغدا فلا من الطعام، بالكسر: أي خاليا. والفليلة: شعر زبرة الأسد، قال مالك بن نويرة:
  يا لهف من عرفاء ذات فليلة                      جاءت إلي على ثلاث تخمع والفليفلة: بالضم: نهر صغير ينشق من النيل.

### Türkçe

**فله** onu **يفله** **فلا**; ve **فلله** onu **تفليلا**: onu çentikledi; böylece **تفلل** oldu ve **انفل** ve **افتل**; son ikisi **فله**’nin mutâvi‘idir; ve **تفلل** **فلله**’nin mutâvi‘idir; bundan dolayı şeyhimiz dedi ki: onda sarfçıların kaidelerine nispetle bir karışıklık vardır; ve onun sözü, karışık lafz u neşr üzerine حمل olunur; bitti. Ve bazı gafiller dedi ki:
  “Eğer **الكنادر** kaslıya boynuz tokuştursaydı,
  başının işlerini görürdü de **فافتلا** olurdu.”

  Ve Ümmü Zer hadîsinde: “**شجك**; yahut **فلك**; yahut ikisini senin için topladı”; **الفل** ile kırmayı ve vurmayı kastetti; der ki: onun yanında, ya baş yarma, yahut uzuv kırma, yahut ikisini bir araya toplama arasındadır. Ve denildi: **الفل** ile husumeti kastetti. **فل** قومu onu **يفلهم** **فلا**: onları bozguna uğrattı; böylece **انفلوا** ve **تفللوا**, yani bozguna uğradılar. Ve قوم **فل**: bozguna uğramışlardır; onda tekil ve çoğul eşit olur. İbn Berrî dedi ki: Ondandır Câ‘dî’nin sözü:
  “Ve onu, **فل**’den başka bir şey bırakmamış görürüm” yani **المفلول**. Ve Ka‘b’ın kasîdesinde:
  “Boynuzu, ancak o **مفلول** iken bırakması” yani bozguna uğratılmış: çoğulu: **فلول**, damme ile; ve **أفلال**; böylece bazı nüshalarda. Doğrusu **فلال** (Kirmân gibi)dır. Zira **المحكم**’de Ebü’l-Hasen dedi ki: Ya cem‘ ismi olur ya masdar; eğer cem‘ ismi ise onun tekilinin kıyası **فالا** olmasıdır; **شارب** ve **شرب** gibi. Ve **فال** “mef‘ûl mânasında fâ‘il” olur; çünkü o, **فل** edilendir; bilakis o, **فال**’ın cem‘idir; çünkü cem‘in cem‘i nadirdir. Amma **فلال** ise, muhakkak **فال**’ın cem‘idir; çünkü **فعلا** babı, **فعال** üzerine kırılanlardan değildir; öyleyse düşün. Ve kılıç **فليل**, ve **مفلول**, ve **أفل**, ve **منفل**: yani çentikli. ‘Antere dedi ki:
  “Ve kılıcım akik gibidir, oysa silahım **كمعي**dir;
  ne **أفل**im ne de **فطارا**.”
  Ve kılıç **أفل**, **بين الفلل**: **ذو فلول**. Ve onun **فلوله**’si: onun çentiği; o, ağzında kırıklardır; tekili **فل**’dür. Ve denilmiştir ki: **الفلول** masdardır; birincisi daha sahihtir. Nâbiga ez-Zübyânî dedi ki:
  “Onlarda, taburların çarpışmasından **فلولب** vardır.”
  Ve Zübeyr’in kılıcı hadîsinde: “Onda, Bedir günü onu **فلها** eden bir **فلة** vardır”; **الفلة**: kılıçtaki çentik. Ve **الفليل**: devenin kırık dişi; **الصحاح**’ta: çentiklenince. **الفليل**: cemaat; **الفل** gibi; çoğulu **فلول**. A‘şâ Bâhile dedi ki:
  “Nefis coştu, onların **فلهـم**’i gelince;
  ve Teslîs’ten umre yapan bir binekli geldi.”
  yani bozguna uğramış cemaatleri. **الفليل**: toplanmış saç; **الفليلة** gibi. İbn Sîde dedi ki: Ya **سلة** ve **سل** babındandır; ya da tekilinden ancak **الهاء** ile ayrılmayan cem‘dendir. Kümeyt dedi ki:
  “Ve kanları akıtıcı; ve nerede karşılaşılırsa,
  örgülü saçtan, **الفليل** gibi.”
  Çoğulu **فلائل**. İbn Berrî, İbn Mukbil’den rivayet etti:
  “Terini ve **فلائله**’ni akıttı.”
  Ve Muâviye hadîsinde: minbere çıktı; elinde bir **فليلة** ve bir **طريدة** vardı. **الفليلة**: saçtan yumak. Zemahşerî dedi ki: Sanki murad, **الدمقس**’ten bir yumaktır. **الفليل**: lif; Hüzeyl lehçesi. Ve **الفل**: şeyden dökülen; altın talaşı gibi, demir törpüsü gibi, ateş kıvılcımı gibi. Bazı nüshalarda “ve insanların şerlileri” vardır; o yanlıştır. Çoğulu **فلول**. Ve **الفل**: çorak arazi; kesre ile de gelir; yahut o, yağmur alır da bitirmez; Ebû ‘Ubeyde’den. Yahut yağmurun yıllarca ıskaladığı; yahut iki yağmurlu yer arasında yağmur almayan; o da **الخطيطة**’dır. Ebû ‘Ubeyde onu reddetti ve doğrusunun “yağmur alır da bitirmez” olduğunu tashih etti. Ve denildi: o, yağmur isabet etmeyen yerdir; yahut o, üzerinde hiçbir şey olmayan ıssız arazidir; ondan **فلاة**. Çoğulu tekil gibidir; ve bazen **أفلال** üzerine kırılır. Râciz dedi ki:
  “**أفلال** düzlükleri olan çöller geçti.”
  Ve **أفللنا**: onu çiğnedik. Ferrâ dedi ki: Adam **أفل** etti: **فل** bir arazide oldu da ona yağmur isabet etmedi. Ve şu beyiti okudu:
  “**أفل** etti ve ıssızlaştı; o, susuzdur; sanki
  sesinin en yükseğine bir kazma sesi cevap verir.”
  **الفل**, kesre ile: bitkisi olmayan ve yağmur almamış arazi. ‘Abdullâh b. Revâha (Allah Teâlâ ondan razı olsun) dedi ki:
  “Şahit oldum; yalanlamadım ki Muhammed,
  yücelerden, göklerin üstündekinin elçisidir.
  Ve Ebû Yahyâ ve Yahyâ, ikisi de,
  dininde kabul edilmiş bir amele sahiptir.
  Ve Cez‘de, Batn Nahle’den olan;
  ve ona yakın olan; ve ondan aşağısı **فل**’dür; hayırdan uzaklaştırılmıştır.”

  yani hayırdan boş. Ve “**ومن دونها**” diye rivayet edilir; yani Uzzâ’nın çevresine dikilmiş put.
  Sâgânî dedi ki: Bu beyitlerin bulunduğu parça, Hassân’a (Allah Teâlâ ondan razı olsun) da rivayet edilir; ve ikisinin şiirlerinde mevcuttur. Ebû Sâlih Mes‘ûd b. Kayd dedi ki—Kayd ismi—develeri vasfederken:
  “Onları, **فل** beldelerinin ekşisi yaktı;
  ve bağımsız olmayan bir yıldızın **غتم**’u (boğuculuğu).”
  **الغتم**: nefse yapışan şiddetli sıcak. **الفل**: saçın incelen kısmı. **استفل** الشيء: ondan en aşağı bir parçayı aldı; onun onda biri gibi. Ve denildi: **الاستفلال**, hak isteme yahut bağış talebi yerinde zor yerden az bir şey elde etmektir; ancak az bir şey **يستفل** eder. Ve adam **أفل** etti: malı gitti; **الأرض الفل**’den. Ve aklı ondan **فل** etti, **يفل**: gitti sonra döndü. Ebû ‘Amr dedi ki: **الفلى**, **كربى** gibi: bozguna uğramış tabur; ve كذلك **الفرى**. Ve **الفلفل**, **كهدهد** ve **زبرج** gibi; Sâgânî kesreyi avama nispet etti; **المصباح** sahibi de onu men etti; ve onun sözünü tashih ettiler: bilinen Hint tanesi; o, **بلبل**’in (kesre ile) mu‘arrebidir; Arapların toprağında bitmez; onların sözlerinde gelişi çok olmuştur. Ebû Hanîfe dedi ki: Ağacını gören birinden bana haber verdi; dedi ki: nar ağacı gibi aynıdır. Dâvûd el-Hakîm ekledi: ve daha yüksektir. Ve onun iki yaprağı arasında dizilmiş iki **شمراخان** vardır; **الشمراخ** parmak boyundadır; o yeşildir; toplanır, sonra gölgede serilir; böylece kararır ve büzüşür. Ve onun, narın dikeni gibi dikeni vardır. Ve yaş iken su ve tuzla **ربب** edilir; olgunlaşıncaya kadar; sonra sofralarda yenilen turşulanmış sebzeler gibi onu yersin; böylece hazmettiren olur. Tekili **فلفلة**’dir. Dâvûd el-Hakîm **التذكرة**’de dedi ki: Yaprağı ince; ağaca bakan taraftan kırmızı; öbür taraftan yeşildir. Dalı düzgün; o beyaz ve siyahtır; beyazı kullanımda daha elverişlidir. İkisi de ya bahçe türü ya yabanîdir. Meyvesi üzüm gibi salkımlardır; sıcak ve kurudur. Ziftle çiğnenerek yapışkan balgamı söküp atmaya faydalıdır; sesi açar. Siniri ve kasları, başkasıyla kıyaslanmayacak bir ısıtmayla ısıtmak içindir. Ve sancı ve şişkinlik içindir. Soğuk öksürük, göğüs ağrıları ve nefes darlığı için **اللعوق** içinde kullanımı (faydalıdır). Sürmelere fayda verir; karanlığı ve beyazlığı giderir. Zekâyı artırır ve hafızayı güçlendirir. Renkleri kızartmada onun gibisi yoktur. Meşhurdur ki azı karnı bağlar; çoğu gevşetir ve rutubetleri kurutur; idrarı akıtır; cima‘dan sonra meniyi dağıtır; kuvvetle ekini bozar. İmru’ul-Kays’ın sözünde gelmiştir:
  “Onların avlularında erkek develerin dışkısını görürsün;
  ve çukurlukları sanki **حب فلفل**’dir.”
  Ve Muraḳḳiş el-Ekber dedi ki—ve denildi: el-Asgar:
  “Sanki göz kapağında bir **حبة فلفل**;
  yatışından akşamlayışına kadar olan yerde.”

Ve **الدار فلفل**’e gelince: o, biber ağacıdır; ilk meyve verdiğinde (böyledir). Şeyhimiz dedi ki: Bir cemaat, **دار فلفل** ağacının **الفلفل** ağacından başka olduğunu açıkça söylemiştir; cinsel gücü artırır ve yemeği aşağı indirir; yani onu hazmeder; sancıyı ve şişkinliği giderir; haşeratın ısırmasından (doğan şeye) yağ ile sürme olarak fayda verir. Ben dedim ki: **الدار فلفل** Mısır’da **عرق الذهب** adıyla bilinir; Farsçada **بلبل دراز** (denir).

**الفلفل**; **كهدهد** (gibi): zeki hizmetkâr. Menlâ Ali, **ناموس**’unda artırdı: **وكزبرج** da böyledir; bilakis, kullanılışında o daha çoktur. Şeyhimiz dedi ki: İşte böyle dedi; bunda düşünme vardır.

**الفلفل**: lif.

**فلفل**: bir adam adıdır.

Ve **تفلفل الرجل**: adımlar arasında yaklaştırdı ve salınarak yürüdü; bununla, Ebû Abdurrahman es-Sülemî’den gelen hadis tefsir edildi; dedi ki: Ali, Allah Teâlâ ondan razı olsun, bize çıktı; o, **يتفلفل** idi. Ve o, fiilde zeki idi. Ve rivayet olundu: **يتقلقل**. Ve Abd Hayr rivayet etti: O, **يتفلفل** olduğu hâlde çıktı; ben ona vitir hakkında sordum; dedi ki: Evet, vitir saati işte budur. Nadr bunu böyle tefsir etti.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **تفلفل**: ağzını misvakla şiddetle ovdu; bununla hadis tefsir edildi; Nadr da bunu böyle tefsir etti.

İbnü’l-Esîr, el-Hattâbî’den nakletti: “Falan **متفلفلا** geldi” denir; misvak ağzında olduğu hâlde, onu şiddetle ovup geldiği zaman.

Kuteybî dedi ki: **يتفلفل**’i “misvak kullanır” mânasında bilmiyorum. Dedi ki: Belki **يتتفل**’dir; çünkü misvak kullanan tükürür; ikisinde de **فلفل** (harfleri) vardır; Nadr’dan.

**تفلفل**: memenin iki ön kısmı; iki meme ucu karardığı zaman. Ve **الصحاح**’ın bazı nüshalarında bulundu: **حلمتاها**. İbn Mukbil, bir deveyi vasfederek dedi:
  فمرت على أظراب هر عشية                      لها توأبانيان لم يتـفـلـفـلا

**التوأبانيان**: memenin iki ön kısmıdır.

İbn Şümeyl dedi ki: **الفلية**, kesre ile, **العلية** gibi: o yıl yağmur isabet etmeyip ancak gelecek yılın yağmuru isabet eden yer; çoğulu: **الفلالي**.

Ve **ثوب مفلفل**; fetha ile; yani mef‘ûl sîgası üzere: nakışlıdır; nakşının daireleri, biberin küçük taneleri gibidir; yani onun yuvarlaklığını ve küçüklüğünü taklit eder.

Ve **شراب مفلفل**: bir yakışla yakar. Dedi ki:
  كأن مكاكي الـجـواء غـدية                      صبحن سلافا من رحيق مفلفل

İçeceği kastederek “erkek” (sigasıyla) zikretti.

Ve denildi ki: **خمر مفلفل**: içine biber atılmış şarap; o, dili yakar; ve **طعام مفلفل** de böyledir.

Ve **شعر مفلفل**: çok kıvırcıktır; siyahın saçı gibi.

Ve **أديم مفلفل**: tabak onu yordu da onda biber gibi (izler) göründü.

Ve **الأفل**: Adî b. Hâtim et-Tâî’nin, Allah Teâlâ ondan razı olsun, kılıcıdır; onda şöyle der:
  إني لأبذل طارفي وتلادي                      إلا الأفل وشكتي والجرولا

Ve **فلفلان**; kesre ile: İsfahan’da bir köydür; ondan: Ebû Ya‘kûb İshak b. İsmail b. es-Seken; İshak b. Selmân er-Râzî’den, Cerîr’in arkadaşı; ondan da Ebû Muhammed b. Fâris.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الفل**: çekişme, kavga ve ayrılık; bununla, daha önce geçtiği üzere, Ümmü Zer‘ hadisi de tefsir edildi; mânâ: çekişmesiyle seni kırmasıdır.

Ve **التفليل**: bıçağın ağzında kırıklanma; dişlerin keskin uçlarında; ve kılıçta. Ve Âişe’nin, Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun, babasını vasfettiği hadiste: **ولا فلوا له صفاة**; yani din hususunda kuvvetinden seni alıkoyacak bir taş onun için kırmadılar.

Ve **استفل غربه**: yani onu kırdı.

Ve **تفللت مضاربه**: kırıldı.

Ve **الفل**: keten kırpıntısından bir elbisedir.

Ve **انفل سنه**: çentiklendi. Dedi ki:
  عجيز عارضها منفل
  طعامها اللهنة أو أقل

Ve **قوم فلال**; kesre ile: bozguna uğramışlar; Cevherî nakletti.

Ve **أفلت الأرض**: Ebû Hanîfe’den (naklen) “çorak oldu”; ve şu beyit okundu:
  وكم عسفت من منهل متخاطئ                      أفل وأقوى فالجمام طوامـي

Ve **الفليل**: yele; bununla Süheylî, **الروض**’da Sâ‘ide b. Cüeyye’nin sözünü tefsir etti:
  وغودر ثاويا وتأوبته                      مذرعة أميم لها فليل

Şeyhimiz nakletti. Sükkerî ise onu “aşağı sarkıtılmış saç” ile tefsir etti.

Ve **تفلفل شعر الأسود**: **المحكم**’de olduğu üzere, kıvırcıklığı şiddetlendi.

Ve bazen **ثمر البروق**’a **فلفلا** adı verildi; bu **الفلفل**’e benzetme olarak. Dedi ki:
  وانتفض البروق سودا فلفله

Ve Yemen ehli, **ثمر الغاف**’a **فلفلا** derler.

Ve **فلفل** ve **تفلفل**: salınarak yürüdü.

Ve **فلان**; **كرمان** (vezninde): Sudan diyarında bir nahiyedir.

Ve **فيلال**; kesre ile: batıdaki bir şehir olan Sicilmâse’nin adıdır.

Ve **فلفل الماء**: suya komşu bir bitkidir; düz, yumuşak yapraklıdır; salkımlar içinde taneleri vardır.

Ve **فلافل السودان**: kılıflar içinde, evleri (gözleri) olan, çam fıstığı gibi, yuvarlak, düzgün bir tanedir.

Ve **فلفل القرود**: **الليم** tanesi.

Ve **فلفل الصقالبة**: **فنجكشت**.

Ve **الفل**; damme ile: katmerli yasemin hakkında bir ibaredir; ya terkiple yahut aslını yarmakla; içine yasemin konur; o, saf beyaz bir çiçektir; yaprağıyla ovunmak bedeni güzel kokutur.

Ve **فلفلة بن عبد الله الجعفي**: İbn Mes‘ûd’dan rivayet eden bir tâbiîdir; ondan Kâsım b. Hassân (rivayet etti); sika.

Ve meselde: “Kim az olursa zelil olur; kim emrederse **فل** (olur).”

Ve **غدا فلا من الطعام**; kesre ile: yani boş (olarak).

Ve **الفليلة**: aslanın yelesinin kılı. Mâlik b. Nüveyre dedi ki:
  يا لهف من عرفاء ذات فليلة                      جاءت إلي على ثلاث تخمع

Ve **الفليفلة**; damme ile: Nil’den ayrılan küçük bir nehirdir.
