# فمم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%85%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%85%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%85%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: فمم

فُمَّ: لغة في ثُمَّ، وقيل: فاء فمّ بدل من ثاء ثمّ. يقال: رأَيت عَمراً فُمَّ زيداً وثم زيداً بمعنى واحد. التهذيب: الفراء قبَّلها في فُمّها وثُمِّها. الفراء: يقال هذا فَمٌ، مفتوح الفاء مخفف الميم، وكذلك في النصب والخفض رأَيت فَماً ومررتُ بفَمٍ، ومنهم من يقول هذا فُمٌ ومررت بفُمٍ ورأَيت فُماً، فيضم الفاء في كل حال كما يفتحها في كل حال؛ وأما بتشديد الميم فإنه يجوز في الشعر كما قال محمد بن ذؤيب العُماني الفُقَيْمي:يا لَيْتَها قد خَرَجَتْ مِن فُمِّه،
حتَّى يَعُودَ المُلْكُ في أُسْطُمِّه
قال: ولو قال من فَمِّه، بفتح الفاء، لجاز؛ وأما فُو وفي وفا فإنما يقال في الإضافة إلا أن العجاج قال:
خالَط مِن سَلْمَى خَياشِيمَ وفا
قال: وربما قالوا ذلك في غير الإضافة وهو قليل. قال الليث: أما فو وفا وفي فإن أَصل بنائها الفَوْه، حذفت الهاء من آخرها وحملت الواو على الرفع والنصب والجر فاجترّت الواو صروف النحو إلى نفسها فصارت كأنها مدة تتبع الفاء، وإنما يستحسنون هذا اللفظ في الإضافة، فأما إذا لم تُضَف فإن الميم تجعل عماداً للفاء لأن الياء والواو والألف يسقطن مع التنوين فكرهوا أن يكون اسم بحرف مغلق، فعمدت الفاء بالميم، إلا أن الشاعر قد يضطر إلى إفراد ذلك بلا ميم فيجوز له في القافية كقولك:
خالط من سلمى خياشيم وفا
الجوهري: الفم أَصله فَوْه نقصت منه الهاء فلم تحتمل الواو الإعراب لسكونها فعوض منها الميم، فإذا صغَّرت أو جمَعْت رددته إلى أَصله وقلت فُوَيْه وأَفْواه، ولا تقل أَفماء، فإذا نسبت إليه قلت فَمِيٌّ، وإن شئت فَمَوِيٌّ يجمع بين العوض وبين الحرف الذي عوّض منه، كما قالوا في التثنية فَمَوانِ، قال: وإنما أَجازوا ذلك لأن هناك حرفاً آخر محذوفاً وهو الهاء، كأَنهم جعلوا الميم في هذه الحال عوضاً عنها لا عن الواو؛ وأنشد الأخفش للفرزدق:
هُما نَفَثا في فيَّ مِن فَمَوَيْهما،
على النابِحِ العاوي، أَشَدَّ رِجامِ
قوله أَشد رجام أي أَشدَّ نَفْث، قال: وحق هذا أن يكون جماعة لأن كل شيئين من شيئين جماعة في كلام العرب، كقوله تعالى: فقد صغَتْ قلُوبكما؛ إلا أنه يجيء في الشعر ما لا يجيء في الكلام، قال: وفيه لغات: يقال هذا فَمٌ ورأَيت فَماً ومررت بِفَمٍ، بفتح الفاء على كل حال، ومنهم من يضم الفاء على كل حال، ومنهم من يكسر الفاء على كل حال، ومنهم من يعربه في مكانين، يقول: رأَيت فَماً وهذا فُمٌ ومررت بِفِمٍ. قال الفراء: فُمَّ وثُمَّ من حروف النسق. التهذيب: الفراء أَلقَيْتُ على الأَديم دَبْغةً، والدَّبْغة أن تُلقي عليه فَماً من دباغ خفيفة أي فَماً من دِباغ أي نَفْساً، ودَبَغْتُه نَفْساً ويجمع أَنْفُساً كأَنْفُس الناس وهي المرة.

### Türkçe

**فُمَّ**: **ثُمَّ** hakkında bir dildir; ve denildi ki: **فُمّ**’un **فاء**’sı, **ثمّ**’un **ثاء**’sının bedelidir. Denilir: “Gördüm
Amr’ı **فُمَّ** Zeyd’i ve **ثم** Zeyd’i” tek bir mânâ ile. **التهذيب**: el-Ferrâ onu **فُمّها**’sında ve **ثُمِّها**’sında öptü. el-Ferrâ: denilir: bu **فَمٌ**’dur; **فاء**’sı açık, **ميم**’i hafifletilmiş; ve yine nasb ve hafd’da: “gördüm **فَماً**” ve “**فَمٍ** ile uğradım”; ve onlardan kimi der: bu **فُمٌ**’dur ve “**فُمٍ** ile uğradım” ve “gördüm **فُماً**”; böylece **فاء**’yı her hâlde dammeler, tıpkı onu her hâlde fetha ile açtığı gibi; **ميم**’in şeddelenmesine gelince, o ancak şiirde câiz olur; nitekim Muhammed b. Züeyb el-Umânî el-Fukaymî şöyle dedi:
يا لَيْتَها قد خَرَجَتْ مِن فُمِّه،
حتَّى يَعُودَ المُلْكُ في أُسْطُمِّه
Dedi: Eğer “**فَمِّه**”den, **فاء**’yı açarak söyleseydi, elbette câiz olurdu; **فُو** ve **وفا** ve **وفي**’ye gelince, ancak izâfede söylenir; şu var ki el-Acçâc dedi:
خالَط مِن سَلْمَى خَياشِيمَ وفا
Dedi: Bazen bunu izâfe dışında da söylerler; ve o azdır. el-Leys dedi: **فو** ve **وفا** ve **وفي**’ye gelince, onların binâsının aslı **الفَوْه**’dur; sonundan **هاء** hazfedildi; ve **واو** ref‘, nasb ve cerr üzerine taşındı; böylece **واو** nahiv sarflarını kendine çekti; artık sanki **فاء**’yı tâkip eden bir med gibi oldu; bu lafzı ancak izâfede güzel görürler; izâfe edilmediği vakit ise **ميم**, **فاء** için direk yapılır; çünkü **ياء** ve **واو** ve **ألف** tenvin ile birlikte düşerler; böylece kapalı bir harf ile bir isim olmasını çirkin gördüler; bu yüzden **فاء** **ميم** ile desteklendi; ancak şair, **ميم**siz bunun tekil kılınmasına mecbur kalabilir; böylece ona kafiyede câiz olur; senin sözün gibi:
خالط من سلمى خياشيم وفا
**الجوهري**: **الفم**’un aslı **فَوْه**’dur; ondan **هاء** eksiltildi; böylece **واو**, sükûnu sebebiyle i‘râbı taşıyamadı; onun yerine **ميم** tazmin edildi; küçülttüğün veya cem‘ ettiğin zaman onu aslına döndürürsün ve **فُوَيْه** ve **أَفْواه** dersin; **أَفماء** deme; ona nisbet ettiğin zaman **فَمِيٌّ** dersin; istersen **فَمَوِيٌّ** (dersin); tazmini, tazmin edildiği harf ile bir araya getirir; nitekim tesniyede **فَمَوانِ** dediler. Dedi: Bunu ancak şu sebeple câiz gördüler: orada hazfedilmiş başka bir harf vardır, o da **الهاء**’dır; sanki bu hâlde **ميم**’i, **واو**dan değil ondan bir tazmin kılmışlardır; el-Ahfeş, el-Ferezdak için inşâd etti:
هُما نَفَثا في فيَّ مِن فَمَوَيْهما،
على النابِحِ العاوي، أَشَدَّ رِجامِ
Onun sözü **أَشد رجام** yani en şiddetli **نَفْث**. Dedi: Bunun hakkı cem‘ olmasıdır; çünkü Arapların كلامında her iki şeyden iki şey cem‘dir; Yüce Allah’ın sözü gibi: فقد صغَتْ قلُوبكما; ancak şiirde, الكلامda gelmeyen şey gelir. Dedi: Onda diller vardır: denilir: bu **فَمٌ**’dur ve “gördüm **فَماً**” ve “**فَمٍ** ile uğradım”; **فاء**’yı her hâlde fetha ile açarak; ve onlardan kimi **فاء**’yı her hâlde dammeler; ve onlardan kimi **فاء**’yı her hâlde kesreler; ve onlardan kimi onu iki yerde i‘râb eder; der: “gördüm **فَماً**” ve “bu **فُمٌ**” ve “**فِمٍ** ile uğradım”. el-Ferrâ dedi: **فُمَّ** ve **ثُمَّ**, atıf harflerindendir. **التهذيب**: el-Ferrâ: “deri üzerine bir **دَبْغةً** attım”; **الدَّبْغة**: onun üzerine hafif bir tabaklamadan bir **فَماً** atmandır; yani tabaklamadan bir **فَماً**; yani bir **نَفْساً**; ve onu bir **نَفْساً** tabakladım; ve **أَنْفُساً** olarak cem‘ edilir; insanlarin **أَنْفُس**’u gibi; ve o bir keredir.
