# فمم — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%85%D9%85/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%85%D9%85/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%85%D9%85.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فمم

| | ( *!الْفَمُ ) بِالتَّخْفِيفِ ( مُثَلَّثَةً ) قال | الجَوْهَرِيُّ : وفِيهِ لُغَاتٌ ، يُقالُ : هَذَا *!فَمٌ ، | ورَأيْتُ *!فَمًا ، ومَرَرْتُ *!بِفَمٍ ، بفَتْحِ الفَاءِ عَلَى | كُلّ حَالِ ، ومنهم من يَضُمُّ الفَاءَ عَلَى كُلِّ | حَالٍ ، ومِنْهم مَنْ يَكْسِر الفَاء على كُلِّ حَالٍ ، | ومِنْهُمْ مَنْ يُعْرِبُه من مَكَانَيْنِ يقول : رَأَيْتُ | فَمًا ، وهَذَا *!فُمٌ ، ومَرَرْتُ *!بِفِمٍ . قال : ( أَصلُه | فَوْهٌ ) نَقَصَتْ مِنْه الهَاءَ فَلَمْ تَحْتَمِل الوَاوُ | الإعْرَابَ لسكُونِها فَعُوِّضَ مِنْهَا المِيمُ فَإِذَا | صَغَّرتَ أو جَمَعْتَ رَدَدْتَه إلى أصْلِه وقُلْتَ : فَوَيْهٌ وأفْواهٌ ، ولا تَقُلْ أَفْمَاءٌ ، فإذا نَسَبْتَ إليه | قُلت : *!فَمِيٌّ وإِنْ شِئْتَ *!فَمَوِيٌّ ، تَجْمَع بين | العِوَضِ وبَيْنَ الحَرْفِ الذي عُوِّضَ مِنْه ، كما | قَالُوا في التَّثْنِيَةِ *!فَمَوَانِ ، قال : وإنَّمَا أجَازُوا | ذَلِك لأنَّ هُنَاك حَرْفًا آخَرَ مَحْذُوفًا وهُوَ | الهَاءُ ، كَأَنَّهُمْ جَعَلُوا المِيمَ في هذِه الحَالَةِ عِوَضًا | عَنْها لا عن الوَاوِ ، وأنْشَدَ الأخْفَشُ للفَرَزْدَق : | % ( هُمَا نَفَثا فِي فِيَّ مِنْ *!فَمَوَيْهِمَا % | عَلَى النَّابِحِ العَاوِي أَشَدَّ رِجَامِ ) %

| | قَالَ : وحَقُّ هَذَا أَنْ يَكُونَ جَمَاعةً ؛ لأنَّ | كُلَّ شَيْئَيْن من شَيْئَيْن جَمَاعةٌ في كَلاَم | العَرَب ، كقَوله تَعالَى : ! 2 \< فقد صغت قلوبكما > 2 ! إلا أنَّه يَجِيءُ في الشِّعْر مَا لا | يَجِيءُ في الكَلامِ ، ( وقَدْ تَشَدَّدُ المِيمِ ) في | الشِّعْرِ كَمَا قَالَ مُحَمَّدُ بنُ ذُؤَيْبٍ العُمَانِيُّ | الفُقَيْمِيُّ الرَّاجِزُ : | % ( * يا لَيْتَهَا قَدْ خَرَجَتْ مِنْ*! فُمِّهِ * % ) % | % ( * حِتَّى يَعُودَ المُلْكَ في أُسْطُمِّهِ * % ) % | قالَ الفَرَّاءُ : ولَوْ قَال   من *!فَمِّه   ، بفَتْح | الفَاءِ لَجَازَ . وقَالَ شَيْخُنَا : قَدْ جَمَعَ كَثِيرٌ | من شُرَّاح التَّسْهِيلِ لُغاتِه تَركِيبًا وإفْرَادًا | فَزَادَتْ عَلَى عِشْرِينَ وقالوا : الفَتْحُ أكْثَرُ | وأَفْصَحُ ، ومِنَ العَرَبِ مَنْ يُعْرِبُه مِنْ مَكَانَيْنِ | فَيَضُمُّ الفَاءَ رَفْعًا ، ويَفْتَحُهَا نَصْبًا ، | ويَكْسِرُهَا جَرًّا ، كَمَا قَالُوا في امْرِئٍ وابْنِمٍ | ونَحْوِهِمَا بَلْ قِيلَ : لَيْسَ لَهَا رَابعٌ . | | ( *!وفَمٌ مِنَ الدِّبَاغِ ) أي : ( مَرَّةٌ مِنْهُ ) ، قَالَ | الفَرَّاءُ : أَلْقَيْتُ عَلَى الأَدِيمِ دَبْغَةً ، والدَّبْغَةُ : | أَنْ تُلْقِيَ عَلَيْهِ فَمًا مِنْ دِبَاغٍ [ أي : ] نَفْسًا . | ودَبَغْتُه نَفْسًا ويُجْمَعُ أَنْفُسًا ، كأنفُس النَّاسِ | وهِيَ المَرَّةُ . | | ( *!وفُمَّ : حَرْفُ عَطْفٍ ، لُغَةٌ في ثُمَّ ) | عن الفَرَّاء . وقِيلَ : فَاءُ *!فُمَّ بَدَلٌ مِنْ ثَاءِ | ثُمَّ يُقالُ : رأيتُ عَمْرًا فُمَّ زَيْدًا وثُمَّ | زَيْدًا ، بِمَعْنًى واحِد ، وفي التَّهْذِيبِ : قَالَ | الفَرَّاءُ : قَبَّلْتُها في *!فُمِّهَا وثُمِّهَا ، بِمَعْنًى | واحِدٍ . | [ ] ومِمَّا يُسْتَدْرَك عليه : | | *!الأفْمَامُ جَمْعُ : *!فَمٍّ مُشَدَّدًا ، وتَصْغِيرُهُ : |

| *!فُمَيْمٌ ، هي لُغَةٌ حَكَاهَا اللِّحْيَانِيُّ ، وسَيَأْتِي | تَفْصِيلُ ذَلِكَ في   ف و ه   . |

### Türkçe

| | (**الْفَمُ**) tahfîf ile (üç vecihli olarak). el-Cevherî dedi: onda lugatlar vardır; denilir: bu **فَمٌ**’dur, ve **فَمًا** gördüm, ve **بِفَمٍ** ile uğradım; fâ’nın fethi her hâlde. Onlardan kimi fâ’yı her hâlde damme eder, onlardan kimi fâ’yı her hâlde kesre eder, onlardan kimi onu iki yerden i‘râb eder; der: **فَمًا** gördüm, ve bu **فُمٌ**’dur, ve **بِفِمٍ** ile uğradım. Dedi: aslı (**فَوْهٌ**)dur; ondan hâ eksiltildi; vâv, sükûnu sebebiyle i‘râbı taşıyamadı; ondan (vâvdan) mîm bedel kılındı; küçülttüğün veya cem‘ ettiğin zaman onu aslına döndürür ve dersin: **فَوَيْهٌ** ve **أفْواهٌ**; **أَفْمَاءٌ** deme. Ona nisbet ettiğin zaman dersin: **فَمِيٌّ**, istersen **فَمَوِيٌّ**; bedel ile, kendisinden bedel kılınan harfi bir araya getirirsin; nitekim tesniyede **فَمَوَانِ** dediler. Dedi: bunu ancak, orada başka bir mahzûf harf bulunduğu için câiz gördüler; o da hâ’dır; sanki bu hâlde mîmi, vâvdan değil ondan (hâ’dan) bedel kıldılar. el-Ahfeş, Ferazdak’tan inşâd etti: |
% ( هُمَا نَفَثا فِي فِيَّ مِنْ **فَمَوَيْهِمَا** % |
عَلَى النَّابِحِ العَاوِي أَشَدَّ رِجَامِ ) % |

| | Dedi: bunun hakkı, cem‘at olmasıdır; çünkü Arap kelâmında her iki şeyden iki şey cem‘attır; Yüce’nin sözü gibi: ! 2 \< فقد صغت قلوبكما > 2 !; ancak şiirde, kelâmda gelmeyen şey gelir. (Ve mîm şiirde şeddelenebilir) nitekim Muhammed b. Züeyb el-Umânî el-Fukaymî er-Râciz dedi: |
% ( * يا لَيْتَهَا قَدْ خَرَجَتْ مِنْ** فُمِّهِ * % ) % |
% ( * حِتَّى يَعُودَ المُلْكَ في أُسْطُمِّهِ * % ) % |
el-Ferrâ dedi: eğer **فَمِّه**’den, fâ’nın fethiyle deseydi câiz olurdu. Şeyhimiz dedi: Teshîl şârihlerinden birçoğu onun lugatlarını terkîb ve ifrâd olarak cem‘ etti; yirmiden fazla oldu; ve dediler: feth daha çok ve daha fasîhtir. Arap’tan kimi onu iki yerden i‘râb eder: ref‘te fâ’yı damme eder, nasbda onu fetha eder, cerrde onu kesre eder; nitekim **امْرِئٍ** ve **ابْنِمٍ** ve benzerlerinde dediler; bilakis denildi: onun dördüncüsü yoktur. |
| | (**وفَمٌ مِنَ الدِّبَاغِ**) yani: (ondan bir kerre). el-Ferrâ dedi: deriye bir **دَبْغَةً** attım; **الدَّبْغَةُ**: üzerine tabaklamadan bir **فَمًا** [yani:] bir nefes atmandır. Ve onu bir nefes tabakladım; **أَنْفُسًا** olarak cem‘ olunur; insanların nefesleri gibi; ve o, bir kerredir. |
| | (**وفُمَّ : حَرْفُ عَطْفٍ ، لُغَةٌ في ثُمَّ**) el-Ferrâ’dan. Ve denildi: **فُمَّ**’nin fâ’sı, **ثُمَّ**’nin sâ’sından bedeldir. Denilir: Amr’ı gördüm **فُمَّ** Zeyd’i ve **ثُمَّ** Zeyd’i; tek bir mânâ ile. Tehzîb’de: el-Ferrâ dedi: onu **فُمِّهَا**’sından ve **ثُمِّهَا**’sından öptüm; tek bir mânâ ile. |
| [ ] Ve ona istidrâk olunanlardandır: |
| | **الأفْمَامُ**, şeddeli **فَمٍّ**’in cem‘idir; onun tasğîri: |
| **فُمَيْمٌ**; bu, el-Lihyânî’nin hikâye ettiği bir lugattır; bunun tafsîli   ف و ه   ’de gelecektir. |
