# فند (ف-ن-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%86%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Beni bunak sayarsınız

- Harfler: ف - ن - د
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تُفَنِّدُونِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AF/siga/%D8%AA%D9%8F%D9%81%D9%8E%D9%86%D9%90%D9%91%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%90.md) | تُفَعِّلُونِ | Beni bunak sayarsınız | 1 | 1 | [12:94](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AF/ayet/12:94.md) |

## Mücavir kökler — 7 mücavir (10 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Kervan
2. [يوسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
3. [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Fasl Vücudun oynak yerlerinin adıdır
4. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
5. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Su birikintisidir
6. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bab kapı demektir
7. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فند |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سفه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%87.md), [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md), [جهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84.md), [هتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AA%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Dağdan ayrılmış sarp kaya çıkıntısı gibi ağır, kaskatı ve yerinden oynamaz sert kütle |
| Çekirdek Özet 2 | Yaşlılık veya algı zayıflığı sebebiyle aklın, muhakemenin ve sözün işlevsizleşmesi; bir kimseyi bunaklık, hezeyan ve yanılgı ile itham etme |
| Çekirdek Özet 3 | Bir iddiayı veya tecrübeyi hakikatini araştırmadan salt taşıyıcısının zafiyetine bağlayarak epistemik olarak hükümsüz ve hezeyan sayma yanılgısı |
| Kritik Hata Riski | Ayetteki ifadenin sadece basit bir ayıplama veya azarlama sanılması; yaşlılık, bunama ve zihinsel yetersizlik isnadı boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فن | Ayrışma, çeşitlenme, incelerek tükenme veya dallara ayrılma hali; [فنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%86.md) kökünde dallanıp budaklanma ve çeşitlilik, [فني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A.md) kökünde ise tükenip yok olma hareketidir. | د | Kapı, sınır, durma ve katılık imgesi eklenerek soyut dallanma ve tükenme hareketi; dağ çıkıntısı gibi donuk, ağır, zihnin akışkanlığını yitirip kaskatı kesildiği ve işlevsizleştiği bir sınır durumuna dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | İfadeye dökülen söz, ağızdan çıkan telaffuz ve zihnin dış dünyaya açılan sınırı. |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Yaşamın akışı, süreklilik arz eden canlılık, zihinsel yetilerin zaman içindeki seyri. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir yönde durma, hareketin önünde set oluşturma, sınırlanma ve sertleşme. |
| فند | Ağızdan çıkan sözün zamanla akışını kaybederek katı bir sınıra dayanması | Yaşlanma ve aşırı yıpranma ile zihnin akışkanlığını yitirmesi, konuşulan sözün donuk bir kaya gibi ağırlık yapıp hezeyan ve tutarsızlık sınırına dayanması eylemidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dağın ana gövdesinden ayrılmış büyük, sarp ve ağır kaya kütlesi, dağ zirvesindeki sivri tepe; cismi ağır, hareketi hantal ve yerinden kıpırdamayan kaya. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî bir beytinde kökü haddi aşma, sapma ve akıl dışı tutarsızlık anlamında şöyle kullanır: إِلَّا سُلَيْمَانَ إِذْ قَالَ الإِلهُ لَهُ / قُمْ فِي البَرِيَّةِ وَاحْدُدْهَا عَنِ الفَنَدِ |
| Erken Arapça kullanım | Ru’be b. el-Accâc recezinde batıl ve asılsız söz için bu kökü kullanır: يَا أَيُّهَا القَائِلُ قَوْلاً فَنَدَا |

Kaynak: Lisânü’l-ʿArab, Kitâbü’l-ʿAyn, Mekâyîsü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesi içerisinde فند kökü, merkezi Sami havzasında sınırlı ve özelleşmiş bir morfolojik dağılıma sahiptir. Kuzeybatı Sami dillerinde ve Doğu Sami dilinde doğrudan /f-n-d/ dizilişiyle birebir örtüşen yaygın bir fiil gövdesi tespit edilememektedir; kök daha çok Arap yarımadasının topoğrafik ve bedensel tecrübesi içinde özgünleşmiştir. İbranice ve Aramice gibi dillerde zihinsel zayıflık ve hezeyan kavramları genellikle fonetik olarak farklı köklerle karşılanırken, Arapçada dağ parçası veya sarp kaya çıkıntısı anlamına gelen somut addan zihnin donuklaşması, bunama ve akıl zaafı anlamına doğru semantik bir sıçrama yaşanmıştır. Kökün ilk iki ünsüzü olan /f-n/ çekirdeği Afro-Asyatik katmanda dallara ayrılma, incelme ve tükenme ekseninde seyrederken, /d/ sesinin katılmasıyla Arapçada ağırlaşma, katılaşma ve donuklaşma semantiği yerleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisânü’l-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Dağ kütlesinden zihinsel katılığa ve hezeyana geçiş | Dağın sarp ve donuk bir parçası olan nesne adından hareketle, aklın yaşlılıkla işlevsizleşip kaskatı kesilmesine ve bu durumdaki kişinin sözünün hezeyan sayılmasına geçilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney/Arap sahasına özgü dar semantik alan | Kuzeybatı Sami dillerinde tam fonetik ve semantik paraleli sınırlıdır; Arapçada somut topoğrafik ad üzerinden gelişen özgül bir türetim karakteri taşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve doğrudan kökdeş veri tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Mekâyîsü’l-Luğa, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فند | Anlamlı | Ağırlaşmak, aklı zayıflamak, bunamak | Dağ kütlesi gibi sertleşmek; aklın zayıflaması sebebiyle hezeyan üretmek ve muhatabı bunaklıkla itham etmek. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [فدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%86.md) | Anlamlı | Yüksek köşk, saray, kale | Yüksek ve gösterişli yapı kurmak, deve veya insanın gövdece irileşip kale gibi olması. | Kur'an'da geçmez; yükseklik ve kütle fikriyle hedef kökle yakınlaşır. |
| [نفد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF.md) | Anlamlı | Tükenmek, bitmek, son bulmak | Bir şeyin harcanıp tamamen ortadan kalkması, arkasının kesilmesi. | Kur'an'da geçer; ters dizilişle tükenme ve zeval bulma ilişkisi taşır. |
| [ندف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%81.md) | Anlamlı | Pamuk atmak, vurmak, çalgı çalmak | Yayı veya çubuğu vurarak pamuğu kabartmak; çalgı teline dokunmak; yağmurun hızla düşmesi. | Kur'an'da geçmez. |
| [دفن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%86.md) | Anlamlı | Gizlemek, toprağa gömmek | Bir şeyi örtüp saklamak, ölüyü toprağın altına koyarak görünmez kılmak. | Kur'an'da geçmez; gizleme ve ağırlık altına koyma bağı vardır. |
| [دنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%81.md) | Anlamlı | Ağır hastalanmak, ölüme yaklaşmak | İnsanı yatağa düşüren, hareketten alıkoyan ağır ve müzmin hastalık hali. | Kur'an'da geçmez; bedensel ağırlaşma ve zayıflama yönüyle ilgilidir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فند | Merkez | Aklın zayıflaması ve hezeyan isnadı | Yaşlılık veya aşırı yıpranma sonucu aklın işlememesi, sözün bunakça ve saçma bulunarak itham edilmesi. | Fiziksel ağırlık ve donuklaşma zemininde zihinsel yetersizlik isnadıdır. |
| [سفه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%87.md) | Komşu | Zihinsel hafiflik ve basiretsizlik | Düşüncesizce, hafifmeşrep ve değer bilmez şekilde davranma halidir; yaşlılık kaynaklı donukluk değil irade ve ahlak zaafıdır. | Çoğunlukla davranışsal ve pratik akıl noksanlığını ifade eder. |
| [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) | Komşu | Güç yetirememe ve acziyet | Bir işi yapmaktan bedenen veya imkânca geri kalma, arkada kalma durumudur. | Zihinsel hezeyandan ziyade genel kudret eksikliğine odaklanır. |
| [جهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84.md) | Komşu | Bilgisizlik ve kaba dürtüsellik | Hakikati bilmeme veya bilginin gerektirdiği vakardan uzak, hoyratça tepki verme durumudur. | Bilgi eksikliği veya nefse uyma halidir; bunamayla doğrudan bağı yoktur. |
| [هتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AA%D8%B1.md) | Komşu | Aklın gitmesi ve hezeyan | Aşırı yaşlılık veya hastalık sebebiyle aklın büsbütün darmadağın olması, hezeyan saçma halidir. | Anlamca en yakın komşudur; فند kökünde bu durumu itham etme yönü daha baskındır. |
| [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) | Zıt | Sağlamlık, isabet ve hikmet | Sözün ve fiilin yerli yerinde, bozulmaz, çelişkisiz ve sarsılmaz bir bilgelikle ortaya konması halidir. | Aklın donuklaşması veya hezeyan üretmesinin tam karşıtı olan kusursuz zihinsel dirayettir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فند | Aklın zayıflaması, bunama, hezeyanla itham etme | Yaşlılık sebebiyle düşüncenin bozulması ve muhatabı bunaklık veya akıl zafiyetiyle suçlama durumudur. | Kesin |
| Latince | Delirare, cadere in senium | Çizgiden sapmak, saçmalamak, yaşlılık bunaması göstermek | Delirare sabanın açtığı izden çıkmayı ve saçmalamayı, senium ise yaşlılık çöküşünü anlatır; hezeyan isnadı nüansını kısmen karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | To dote, to dismiss as senile, senility | Bunamak, yaşlılıktan saçmalamak, hezeyan saymak | Özellikle zihinsel yetilerin ihtiyarlık sebebiyle gerilemesini ve başkası tarafından bunak sayılmayı ifade eder. | Güçlü |
| Almanca | Faseln, als senil abtun | Saçmalamak, bunak sayıp önemsememek | Yaşlılık kaynaklı hezeyan üretmeyi veya birinin sözünü bunak hezeyanı sayarak geçersiz kılmayı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Radoter, accuser de sénilité | Saçmalamak, bunaklıkla suçlamak | Bir kimsenin ileri yaş sebebiyle aynı şeyleri anlamsızca tekrar ettiğini ve hezeyan içinde olduğunu iddia etmektir. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisânü’l-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تُفَنِّدُونِ (Müzari / Tef'îl) | Yaşlılık sebebiyle bunak, hezeyan halinde ve zihnen yetersiz saymak | Hz. Ya'kûb'un, Yûsuf'un kokusunu aldığını söylediğinde oğullarının ve çevresindekilerin kendisini aklı zayıflamış bir ihtiyar sayacaklarını bildirmesi bağlamı (Yûsuf [12:94](https://lisan.digital/tr/ayet/12:94.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlerin akli yetkinliği ve ismet sıfatı | Peygamberlerin yaşlılık veya fiziksel zafiyet sebebiyle bunama, hezeyan ve akıl zaafına uğrayıp uğramayacağı meselesi tartışılmış; peygamberlerin tebliğ ve basirette bu tür akli noksanlıklardan masum oldukları vurgulanmıştır. | Peygamberlik makamının zihinsel çöküşten münezzeh kılınması yönünde anlam yoğunlaşır. |
| Fıkıh | Hukuki ehliyet ve bunama (ateh/heref) hali | Kişinin akdi tasarruflarını geçersiz kılan akıl zayıflığı, bunama ve hukuki ehliyetin kısıtlanması bağlamında dolaylı olarak değerlendirilir. | Sözleşme ve ikrarda irade beyanının sıhhati açısından aklın sağlamlığı ekseninde daralır. |
| Tefsir | Yûsuf suresi 94. ayetin tevil ve tahlili | Müfessirler kelimeyi tekzip etme, yalanlama, ayıplama, cehalete nispet etme ve asıl olarak aklı zayıflamış sayma anlamlarıyla açıklamışlardır. | Tecrübi ve manevi bir idrakin çevresi tarafından zihinsel zafiyet olarak damgalanması tahlil edilir. |
| Hadis | Aşırı yaşlılığın zihinsel ve bedensel afetlerinden sığınma | Hz. Peygamber'in ömrün en rezil çağına (erzele'l-umr) ve aklın karışmasına karşı yaptığı duaların şerhlerinde hezeyan hali olarak ele alınır. | Yaşlılıkla gelen zihinsel tükeniş ve düşkünlük afetini karşılama ekseninde yoğunlaşır. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Nebevi basiret ve gaybi idrak | Hakikatin hezeyan sanılması | Manevi sezgiyi epistemik zafiyetle itham etme | Hakikat merkezli derin bir manevi idrakin, zahir ehli tarafından akıl dışılık ve bunaklıkla yaftalanarak inkâr edilmesidir. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve eleştirel yöntem | İtirazı yöntemsizce değersizleştirme (Ad Hominem) | Delili çürütmek yerine iddia sahibini bunak sayma | Bir tezi kendi argümanlarıyla çürütmek yerine, muhatabın yaşını veya zihinsel durumunu gerekçe gösterip peşinen geçersiz ilan etme zafiyetidir. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve meşruiyet çatışması | Eski liderliği ve kadim aklı diskalifiye etme | Tecrübeyi hezeyan ilan ederek tasfiye etme | İktidar yarışında kıdemli ve derin tecrübeye sahip figürlerin sözlerini çağ dışı veya bunaklık sayarak meşruiyet alanından dışlama mekanizmasıdır. | Muhtemel |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kökün doğrudan iktisadi bir yapı veya işlevle kurulmuş güvenilir bir tahlil zemini bulunmamaktadır. | Veri bulunamadı |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sinyal iletiminde gürültü / epistemik hata payı filtrelemesi | Bir alıcının aldığı doğru ve yüksek frekanslı bir sinyalin, sistemin genel parametreleri tarafından anomalik bir parazit veya donanım hatası sayılarak elenmesi olgusuyla yapısal benzerlik taşır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Epistemik adaletsizlik (Epistemic Injustice) ve önyargılı değersizleştirme | Sosyoloji ve epistemolojide bir öznenin tanıklığının veya beyanının, yaş, statü ya da kimlik temelli bir önyargıyla zihnen yetersiz görülerek ciddiye alınmaması durumudur. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sıradan bir ayıplama, kınama veya basit bir yalanlama olarak anlamak; kökün merkezindeki yaşlılık bunaması, aklın donuklaşması ve hezeyan isnadı boyutunu bütünüyle göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yûsuf [12:94](https://lisan.digital/tr/ayet/12:94.md) ayetinde ifade edilen durum, hakikatin kokusunu alan nebevi bir basiretin, dar kalıplı muhataplar tarafından bunamış bir ihtiyarın zihinsel sayıklaması olarak kodlanması gerçeğidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki psikolojik ve epistemik dram kavranamaz; Hz. Ya'kûb ile oğulları arasındaki derin anlayış ve idrak uçurumu basit bir aile içi tartışmaya veya azarlamaya indirgenerek ziyan edilir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahiy ve gaybi işaretleri idrak eden derin kalp basiretinin, zahiri algıya hapsolmuş zihinler tarafından nasıl kolaylıkla akıl dışılık ve bunak hezeyanı olarak damgalandığını gösteren tek ve eşsiz bir kavramsal örnektir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yûsuf kıssasının nihayete erdiği, hasretin vuslata dönüştüğü ve mucizevi idrakin tecelli ettiği Yûsuf [12:94](https://lisan.digital/tr/ayet/12:94.md) ayetinin doğru anlaşılmasında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin sesini dile getiren kimselerin, tecrübeleri ve yaşları ne olursa olsun, peşin hükümle akıl zafiyetine nispet edilmesinin bir sığlık ve körlük olduğunu göstererek usulsüz hüküm vermeyi engeller. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dağın ana gövdesinden kopup ayrılmış, yerinden kıpırdamayan, donuk, sarp ve ağır kaya kütlesi.
- Soyut anlam: İleri yaş veya yıpranma sebebiyle aklın donuklaşması, sözün hezeyana dönüşmesi ve bu gerekçeyle bir kimsenin düşüncelerinin bunaklık sayılarak hükümsüz kılınması.
- Sistematik karşılık: Bir bilginin veya manevi idrakin, doğruluğu araştırılmaksızın, taşıyıcısının zihinsel melekelerine dönük önyargılı bir değersizleştirmeyle hezeyan ilan edilmesi süreci.
- LaTeX modeli: $$I(x) \xrightarrow{\;P(x)\;} \emptyset \quad \iff \quad v(x) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $x$ iddiayı veya algılanan hakikati, $I(x)$ bu iddianın taşıdığı hakikat değerini, $P(x)$ muhatapların özneye yönelttiği bunaklık ve akıl zaafı isnadını, $\emptyset$ iddianın epistemik olarak hükümsüz ve yok sayılmasını temsil eder; $v(x) = 0$ ise iddianın doğrulanma sürecine dahi sokulmadan peşinen sıfır değerine eşitlenmesi halini gösterir. Doğru bilgi, önyargılı isnat filtresinden geçtiğinde sıfırlanıp değersizleştirilmektedir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%86%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Yusuf 12:94](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AF/ayet/12:94.md) — تُفَنِّدُونِ

وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ

Meal (IK): Kafile ayrılınca babaları dedi ki: Bana bunak demezseniz; inan olsun ki, Yusuf’un kokusunu duyuyorum.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والنون والفاء معهما
د ن ف، ن د ف، ف ن د، د ف ن، ن ف د، ف د ن يستعملات
دنف:
الدَّنَفُ: المَرَض المُخامِرُ المُلازِم، ورجل دَنِفٌ، وفِعلُه دَنِفَ وأدنَفَ.
وامرأة دَنِفَةٌ ورجلٌ مُدنِفٌ أيضاً، فإذا قلت: رجلٌ دَنَفٌ فالرجل والمرأة فيه سواء وكذلك الجمع لأنه مصدر، قال:
والشمسُ قد كادَتْ تكونُ دَنَفا
أي حين اصفرَّتْ.
ندف:
النَّدْف: طَرْق القُطنِ بالمِنْدَف، والفعل يندِفُ.
والدابَّةُ تَندِفُ في سيرها نَدْفاً، وهو سرعة رَجْع اليَدَيْنِ.
والنَّديف: القُطْن الذي يُباعُ في السوق مَندوفاً.
والنَّدْف: شُرْبُ السِّباع الماءَ بألسنتها.
والنَّدْفُ: الأكل السَّريعُ بنَهمةٍ.
فند:
الفَنَدُ: إِنكار العَقْل من هَرَمٍ، يقال: شيْخٌ مُفنِدٌ، ولا يقال: عجوزٌ مُفْنِدة لأنّها لم تكن في شَبْيبَتها ذات رأي فتُفْنِد في كِبَرها.
وفي التفسير لولا أن تُفَنِّدونِ أي تكذِبونِ، وقيل: تعذِلون وتَجهَلون وتُوبَّخُون، فصارَ الفَنَدُ في مواضِعَ كثيرة الكَذبَ.
وأَفْنَدَ: تكلم بالفَنَد من الكلام وبَلَغَ وقت الهَرم، قال النابغة:
إلاّ سليمان إذ قـالَ الإِلَـهُ لـه		قُمْ في البَريَّةِ واحددها عن الفَنَدِ
وقال رؤبة:
يا أيُّها القائلُ قولاً فَنَدا
والفِندُ: الشِّمْراخ من الجَبَل.
نفد:
نَفِدَ الشيء نَفاداً أي فَنِيَ.
وأَنَفَدَ القومُ: نَفِدَ زادُهم، واستَنْفَدوا: نَفِدَ ما عندهم.
دفن:
الدَّفين: المدفون، وتَدافَنَ القومُ: دَفَنَ بعضهم بعضاً.
والدَّفْنُ والدِّفْن: بئرٌ أو حوضٌ أو منهلٌ سَفَتِ الريح فيه التُّرابَ فاندَفَنَ.
وبِئرٌ دِفانٌ ودَفْنٌ، وجمعُ دَفْنٍ دِفان، قال:
دَفْنٌ وطامٍ ماؤه كالجِرْيال
والمِدْفان: السقاء البالي والمنهَلُ والدفين أيضاً، وهو مِدْفان.
والمِدْفانُ والدَّفون من الناس والإِبِل: الذي يأبَق ويذهَبُ علو وجهِه من غير حاجةٍ ولا أمر، يقال: إِنَّ فيه لدَفْناً.
والدّاءُ الدَّفين: الذي لا يُعلَم حتى يظهر منه شَرُّه وعُرُّه.
فدن:
الفَدَنُ: القَصرُ المَشيد، وجمعُه أفدان، وأنشد:
كما تَراطَنَ في أفدانِها الرُّومُ
والفَدانُ يجمَعُ أَداةَ ثَوْرَيْنِ في القِران، قال عَنترة:
فَوقَفْت فيها ناقتي فكأنَّهـا		فَدَنٌ لأَقضيَ حاجةَ المُتَلَوِّمِ

##### Türkçe

باب **الدال** ve**النون** ve**الفاء** onlarla birlikte

د ن ف، ن د ف، ف ن د، د ف ن، ن ف د، ف د ن kullanılırlar.

دنف:
**الدَّنَفُ**: karışıp yerleşen, devamlı (mülâzım) hastalık; ve **دَنِفٌ** adam; fiili **دَنِفَ** ve **أدنَفَ**’dır.
Ve **دَنِفَةٌ** kadın ve yine **مُدنِفٌ** adam; “**دَنَفٌ** adam” dediğin zaman, onda erkek ve kadın eşittir; aynı şekilde çoğul da (böyledir), çünkü o bir mastardır. Dedi ki:
Ve güneş neredeyse **دَنَفا** olacak idi
Yani sarardığı vakit.

ندف:
**النَّدْف**: pamuğu **المِنْدَف** ile dövmek; fiil **يندِفُ**’tir.
Ve binek hayvanı yürüyüşünde **نَدْفاً** **تَندِفُ**; o, iki elin geri dönüşünün süratidir.
Ve **النَّديف**: pazarda dövülmüş olarak satılan pamuk.
Ve **النَّدْف**: yırtıcıların suyu dilleriyle içmesidir.
Ve **النَّدْفُ**: iştahla hızlı yemektir.

فند:
**الفَنَدُ**: ihtiyarlıktan aklın inkârı (bozulması); “**مُفنِدٌ** ihtiyar” denir; “**مُفْنِدة** kocakarı” denmez; çünkü o, gençliğinde görüş sahibi değildi ki yaşlılığında **تُفْنِد** olsun.
Ve tefsirde: “**لولا أن تُفَنِّدونِ**” yani “beni yalanlıyorsunuz”; ve denildi ki: ayıplıyorsunuz ve cahillik ediyorsunuz ve azarlanıyorsunuz; böylece **الفَنَدُ** birçok yerlerde yalan oldu.
Ve **أَفْنَدَ**: sözden **الفَنَد** ile konuştu ve ihtiyarlık vaktine ulaştı. Nâbiga dedi ki:
Ancak Süleyman; ilâh ona dediği vakit		“Kalk, halk içinde ve onu **الفَنَد**’den alıkoy.”
Ve Ru’be dedi ki:
Ey **فَنَدا** söz söyleyen söyleyici
Ve **الفِندُ**: dağdan şimrâh (sivri çıkıntı).

نفد:
Şey **نَفِدَ** **نَفاداً**; yani tükendi.
Ve kavim **أَنَفَدَ**: azıkları tükendi; ve **استَنْفَدوا**: yanlarındaki tükendi.

دفن:
**الدَّفين**: gömülmüş olan; ve kavim **تَدافَنَ**: birbirlerini gömdüler.
Ve **الدَّفْنُ** ve **الدِّفْن**: rüzgârın içinde toprağı savurup da gömüldüğü kuyu yahut havuz yahut su başı.
Ve **دِفانٌ** ve **دَفْنٌ** kuyu; ve **دَفْنٍ**’in çoğulu **دِفان**’dır. Dedi ki:
**دَفْنٌ** ve suyu **الجِرْيال** gibi olan derin (yer)
Ve **المِدْفان**: eski kırba ve su başı; ve **الدفين** de (böyledir); o **مِدْفان**’dır.
Ve insanlardan ve develerden **المِدْفانُ** ve **الدَّفون**: ihtiyaç ve emir olmaksızın yüzünün üstüne kaçıp giden; “onda mutlaka **دَفْناً** vardır” denir.
Ve **الدّاءُ الدَّفين**: şerri ve uyuzu ondan ortaya çıkıncaya kadar bilinmeyen (hastalık).

فدن:
**الفَدَنُ**: sağlam yapılmış köşk; çoğulu **أفدان**’dır. Şu beyit okundu:
Onun **أفدان**’ında Rumlar gibi anlaşılmaz sesler çıkararak
Ve **الفَدانُ**: boyundurukta iki öküzün aletini toplar. Antara dedi ki:
Orada devemle durdum; sanki o		tereddüt edenin ihtiyacını gidereyim diye bir **فَدَنٌ** idi

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفَند بالتحريك: الكذب. وقد أفْنَدَ إفْناداً، إذا كذب. والفَنَدُ: ضُعفُ الرأي من هَرَمٍ. وأفْنَدَ الرجل: أُهْتِرَ. ولا يقال عجوزٌ مُفْنِدَةٌ، لأنَّها لم تكن في شبيهتها ذاتَ رأيٍ. والتَفْنيدُ: اللومُ وتضعيف الرأي. والفِنْدُ بالكسر: قطعةٌ من الجبل طولاً. وقدومٌ فِنْدَأوَةٌ، أي حادَّةٌ.

##### Türkçe

**الفَند** (harekeli): yalan. Ve **أفْنَدَ** **إفْناداً**; yalan söylediği zaman (denir). Ve **الفَنَدُ**: ihtiyarlıktan olan görüş zayıflığı. Ve **أفْنَدَ** adam: saçmaladı. Ve “**عجوزٌ مُفْنِدَةٌ**” denilmez; çünkü o, benzerleri içinde görüş sahibi olmamıştı. Ve **التَفْنيدُ**: kınama ve görüşü zayıf sayma. Ve **الفِنْدُ** (kesre ile): dağdan boylamasına bir parça. Ve **قدومٌ فِنْدَأوَةٌ**: yani keskin.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ن ف
دنف ، دفن ، نفد ، ندف ، فند ، فدن : مستعملات .
دنف : قال الليث : الدَّنَفُ المرض المخامِر اللاَّزِمُ ، وصاحبه دَنِفٌ ومُدْنِفٌ وقد دَنِفَ يَدْنف وقد أدْنَفَ فهُو مُدنَفٌ وامرأة دَنَفَةٌ ، فإذا قلت : رجل دَنَفٌ لم تُثنِّ ولم تجمع ولم تؤنِّثْ قال العجاج :
والشَّمْسُ قد كادتْ تكون دَنَفَا
أي حين اصفَرَّت .
سلمة عن الفراء : رجل دَنَفٌ وضَنًى ، وقومٌ دَنَفٌ وَضَنًى ويجوز أن يُثَنَّى الدنف ويجمع فيقال : أخواك دَنَفان وإخوتك أدْنافٌ ، وإذا قلتَ : رجلٌ دَنِفٌ بكسر النون ثَنَّيْتَ وجمعت لا محالة ، فقلتَ : رجل دَنِفٌ ورجلان دَنِفان وامرأة دَنِفةٌ ونسوة دَنِفاتٌ .
ندف : قال الليث : النَّدْفُ طَرْق القَطن بالمِنْدَفِ والفِعل : يَنْدِف ، والدابة تَنْدِفُ وهو مسيرها نَدْفاً ، وهو سرعة رجع اليدين ، والنَّدِيفُ القُطن الذي يباع في السوق مَنْدوفاً ، والنَّدفُ شُرْبَ السباع الماءَ بألسنتها ، وقال غيره : النَّدَّاف الضَّراب بالعُود وقال الأعشى :
وصَدُوحٍ إذا يُهَيِّجُها الشُّرْ
بُ تَرَقَّتْ في مِزْهَرٍ مَنْدُوف
أراد بالصَّدُوح جاريةً تُغنّي ؛ وقال الأصمعيّ : رجل نَدَّافٌ كثير الأكل والنَّدْفُ الأكل .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أَنْدَفَ الرجلُ إذا مال إلى النَّدف وهو صَوْتُ العود في حِجْر الكَرِينَةِ .
فند : قال الليث : الفَنَدُ إنكار العقل من الهَرَم يقال : شيخ مُفْنِدٌ ولا يقال : عجوز مُفْنِدَةٌ لأنها لم تكن في شَبِيبَتها ذات رأي فَتُفَنَّد في كِبَرِها ، وقال الله جلّ وعزّ حكاية عن يعقوب : ( لَوْلاَ أَن تُفَنِّدُونِ ) ( يوسف : 94 ) .
قال الفراء يقول : لولا أن تكذِبون وتُعجزون وتضعفون .
أبو عبيد عن الأصمعيّ قال : إذا كثر كلام الرجل من خَرَف فهو المفْنِدُ أو المفنَّدُ ، ثعلب عن ابن الأعرابيّ : فَنَّدَ رأيَهُ إذا
ضَعَّفَه ، وفَنَّدَ الرجلُ إذا جَلَس على فِنْدٍ وهو الشِّمْراخُ العظيم من الجَبَل ، وبه سُمِّيَ الفِنْد الزِّمَّانِيُّ فِنْداً واسمه شَهْلُ بن شَيْبَانَ وكان يُقال له عَدِيدُ الألف ، وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لما تُوفي غُسِّل وصلَّى عليه الناس أَفْناداً قال أبو العباس ثعلب : أي فُرادَى فُرَادَى بلا إمام ، وحُزِرَ المصلون ثلاثين ألفاً ومن الملائكة ستين ألفاً لأن مع كل مُؤمن مَلَكين .
وقال قُطْرب : الفِنْد فِنْدُ الجَبل ، والفِنْدُ الغُصْن مِن الشجر ، والفِنْدُ أَرضٌ لم يُصبْها المطر ، وهي الفِنْدِيَّةُ ويقال : لَقِينا بها فِنْداً من الناس ، أي قوماً مجتمعين ، وأَفْنَادُ الليل أركانُه وبأَحَد هذه الوجوه سُمِّي الزِّمَّانِيُّ فِنْداً .
قلت : وتفسير أبي العباس في قوله : صلوا عليه أَفْناداً ، أي فُرادَى لا أعلمه إلا من الفِنْد من أَفْناد الجبل ، والفِنْد من أَغْصان الشجر ، شُبّه كلُّ رجل منهم بِفِنْدٍ من أَفْناد الجَبل ، وهي شَماريخُه .
وقال ابن الأعرابي : الفِنْدَأْيةُ الفأسُ وجمعه فَنادِيدُ على غير قياس .
وقال الفراء : المُفَنَّدُ الضعيفُ الرأي ، وإن كان قويَ الجسم ، وإن كان رأيهُ سديداً قال : والمِفَنَّد الضعيف الرأي والجسم معاً .
وروى شمر في حديث وائلة بنِ الأسْقَع أنه قال : خرج رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فقال : ( أتزعمون أني من آخركم وفاةً ألا إنِّي من أوَّلكم وفاة تَتْبعونَنِي أفناداً يهلك بعضُكم بعضاً ) . قلت : معناه أنهم يَصِيرون فِرَقاً ، وحدثني الشعبي السعدي عن ابن أَبي شَيْبة عن جعفر بن عَوْن عن عيسى بنِ المُسَيّب عن محمد بن يحيى عن يحيى بن حبَّان عن عائشة : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( أَسْرَعُ الناس بي لُحوقاً قَوْمي تَسْتَجْلبُهم المنايا وتَتَنافَسُ عليهم أُمَّتهُم وَيعيش الناس بعدهم أَفْناداً يَقْتُل بعضُهم بعضاً ) .
قلت : معناه أنهم يصيرون فِرَقاً مُختلفين ، يقتل بعضُهم بعضاً . يقال : هم فِنْدٌ على حِدَةٍ أي فِرْقةٌ على حِدَة .
وروى شمر في حديث آخر : ( أن رجلاً قال للنبي عليه السلام : إني أريد أن أفَنِّد فَرَساً فقال : عليك به كُمَيْتاً أو أَدْهَمَ أَقْرَحَ أَرْثَمَ مُحَجَّلاً طَلْقَ اليُمْنَى ) .
قال شمر : قال هارون بن عبد الله ، ومنه كان سُمِع هذا الحديث : أُفَنِّد ، أي أَقْتَنِي ، ورواه ابن المبارك عن موسى بن علي بن رباح عن أبيه قال : جاء رجل إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ثم ذكر الحديث ، قلت : قوله : أُفَنِّد فرساً أي أتَّخِذُه وأَرتبطه كأنه حِصْنٌ ألْجأ إليه كما ألجأ إلى الفِنْد من الجبل ، وهذا أحسن من قوله أفند أي أقتني مأخوذ من فِنْدِ الجَبَل وهو الشِّمْراخ العظيم منه ، ولست أَعْرِف أُفَنِّد بمعنى
أَقْتَنِي .
نفد : قال الليث : أنفد القوم إذا نَفِدَ زادُهم ، ونَفِدَ الشيء يَنْفَدُ نَفَاداً واستنْفَدَ القومُ ما عندهم وأنْفَدُوه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : نَافَدْتَ الخصمَ مُنافَدةً أي حَاججتَه حتى تَقْطَع حُجته وأنشد فقال :
وهو إذا ما قِيل هل من وافِدٍ
أو رَجُلٍ عن حَقِّكُم مُنَافِدِ
يكون للغائب مِثلَ الشَّاهِدِ
وقال ابن السكيت : رجل مُنَافِدٌ جَيِّدُ الاستفراغِ لحجج خَصمه حتى يُنْفِدَها فَيَغْلِبَه .
وقال أبو سعيد : في فلانٍ مُنْتَفَدٌ عن غيره كقولك مَنْدُوحَةٌ ، وقال الأخطل في شعره :
لقد نَزلتُ بعبد الله مَنزلةً
فيها عن العَقْبِ مَنْجاةٌ ومُنْتَفَدُ
أبو زيد يقال : إنّ فِي ماله لَمُنْتَفَداً أي لَسعةً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : جلس فلان مُنْتَفَداً ومُعْتنِزاً مُتَنَحِّياً .
دفن : قال الليث : دَفَنَه يَدْفِنُه دَفْناً ، والدَّفين بئر أو حَوْض ، أَو مَنْهل ، سَفَتْ الريحُ فيه الترابَ حتى ادَّفَن ، وأنشد :
دِفْنٌ وَطَامٍ ماؤه كالجِرْيال
قال : والمِدْفَان السِّقاء البَالي والمنْهَلُ الدَّفينُ أَيضاً وهو مِدْفانٌ بمنزلة المَدْفُون ، قال : والمِدْفَانُ أيضاً مِن الناس والإبل هو الذي يَأْبَقُ ويذهبُ على وجهه من غير حَاجَةٍ ، وإنّ فيه لَدفْناً ، والداءُ الدَّفينُ الذي لا يُعلم به حتى يَظهرَ منه شَرٌّ وعَرٌّ .
وفي حديث شريح : أنه كان لا يَرُدّ العبدَ من الادِّفان ، ويَردّه من الإباق الباتّ .
قال أبو عبيد : قال أبو زيد : الادِّفان أن يزُوغَ العبد من مواليه اليومَ واليومين ، يقال منه : عبد دَفُونٌ إذا كان فَعولاً لِذلك .
وقال أبو عبيدة : الادِّفان أن لا يَغيب من المصر في غَيْبته .
قال أبو عبيد : وروى يزيد بن هارون هذا عن هشام بن محمد عن شُريح : قال يزيد : الادِّفَان أن يَأبَق العَبد قبل أن ينتهي به إلى المصر الذي يُباعُ فيه ، فإن أبَق من المِصْر فَهو الإباق الذي يُرَدُّ به قال أبو عبيد : أما كلامُ العرب فعلى ما قال أبو زيد وأبو عبيدة ، وأما الحُكْم فعلى ما قال يزيد ، أنه إذا سُبِيَ فأَبق قبل أن ينتهي به إلى المصر ، فَوُجِدَ فليس ذلك بإِبَاقٍ يُرَدُّ منه ، فإذا صار إلى المصر فأَبق فهذا يُرَد منه في الحكم ، وإن لَمْ يَغِبْ عن المصر ، قلت : والقول على ما قاله أبو زيد وأبو عبيدة ، والحكم على مَا فَسَّرَاه أيضاً لأنه
إذا غاب عن مواليه في المصر اليومَ واليومين فليس بإِبَاقٍ باتَ ، ولست أدري ما الذي أَوْحشَ أَبَا عُبيد من هذا ، وهو الصواب في اللغة والحكم عليه أقاويل الفقهاء . وقال ابن شميل : نَاقةٌ دَفُونٌ إذا كانت تَغيبُ عن الإبل وتركبُ رأسَها وحْدَها ، وقد ادَّفَنَتْ ناقتُكم .
وقال أبو زيد : حَسَبٌ دَفونٌ إذا لم يكن مشهوراً ، ورجل دَفُونٌ كذلك .
وقال الأصمعيّ : رجلٌ دَفْنُ المروءة ودفينُ المروءة إذا لم تكن له مُروءَة .
قال لبيد :
يُبارِي الريحَ لَيْسَ بجانِبِيَ
ولا دَفْنٍ مُروءتُه لَئِيم
أبو عبيد : الدَّفَنِيُّ ضَرْب من الثياب ، والدَّفينةُ والدَّثينةُ منزلٌ لبني سُليم .
فدن : قال الليث : الفَدَنُ القَصْرُ المَشِيدُ ، وجمعه أَفْدانٌ .
وأنشد :
كما تَرَاطَنَ في أَفْدانِها الرُّومُ
قال : والفَدَانُ يَجمعُ أَدَاةَ ثَوْرين في القِرَان بتخفيف الدال .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الفَدّان واحد الفَدَادِين ، وهي البَقَر التي يُحرث بها .
وقال أبو تراب : أنشدني أبو خَليفة الحُصيني لرجل يصف الجُعُلَ :
أسْوَدُ كالليل ولَيسَ باللَّيْلِ
لَه جَناحَان وليس بالطَّيْرِ
يَجُرُّ فَدَّاناً وليْس بالثَّوْرِ
فَجَمع بين الراء واللام في القَافِية وشدَّد الفدَّان .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : قال : هو الفَدَانُ بتخفيف الدال .
وقال أبو حاتم : تقول العامةُ : الفَدَّانُ ، والصواب الفَدَانُ بالتخفيف .

##### Türkçe

د ن ف
**دنف** , **دفن** , **نفد** , **ندف** , **فند** , **فدن**: kullanımdadırlar.

**دنف**: Leys dedi: **الدَّنَفُ**; yerleşip kalan, sürekli olan hastalıktır; onun sahibi **دَنِفٌ** ve **مُدْنِفٌ**’tir. Ve **دَنِفَ** **يَدْنف**; ve **أدْنَفَ**; artık o **مُدنَفٌ**’tur; ve (kadın) **دَنَفَةٌ**. Şu hâlde dediğinde: **رجل دَنَفٌ**; ikilemezsin, çoğul yapmazsın ve dişilleştirmezsin. Accâc dedi:
والشَّمْسُ قد كادتْ تكون دَنَفَا
Yani: sarardığı vakit.

Seleme, Ferrâ’dan: **رجل دَنَفٌ** ve **ضَنًى**; ve bir topluluk: **دَنَفٌ** ve **ضَنًى**. Ve **الدنف**’in ikilenmesi ve çoğul yapılması câizdir; şöyle denir: **أخواك دَنَفان** ve kardeşlerin **أدْنافٌ**. Ve dediğinde: **رجلٌ دَنِفٌ** (nun’u kesre ile), mutlaka ikilersin ve çoğul yaparsın; şöyle dersin: **رجل دَنِفٌ** ve **رجلان دَنِفان** ve **امرأة دَنِفةٌ** ve kadınlar **دَنِفاتٌ**.

**ندف**: Leys dedi: **النَّدْفُ**; pamuğu **المِنْدَفِ** ile dövmektir; fiil: **يَنْدِف**. Ve binek hayvanı **تَنْدِفُ**; bu, onun **نَدْفاً** yürüyüşüdür; o, iki elin geri dönüşünün süratidir. Ve **النَّدِيفُ**; pazarda dövülmüş olarak satılan pamuktur. Ve **النَّدفُ**; yırtıcıların suyu dilleriyle içmesidir. Başkası dedi: **النَّدَّاف**; sopayla vuran (kimse)dir. A‘şâ dedi:
وصَدُوحٍ إذا يُهَيِّجُها الشُّرْ
بُ تَرَقَّتْ في مِزْهَرٍ مَنْدُوف
**الصَّدُوح** ile şarkı söyleyen bir cariyeyi kastetti. Asma‘î dedi: **رجل نَدَّافٌ**; çok yiyen (kimsedir); ve **النَّدْفُ**; yemektir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أَنْدَفَ**; **النَّدف**’e meylettiği zaman; o, **الكَرِينَةِ**’nin kucağında udun sesidir.

**فند**: Leys dedi: **الفَنَدُ**; ihtiyarlıktan aklın inkârıdır; denir ki: **شيخ مُفْنِدٌ**; ve denmez: **عجوز مُفْنِدَةٌ**; çünkü o, gençliğinde görüş sahibi değildi ki yaşlılığında **تُفَنَّد** edilsin. Ve Allah (azze ve celle), Yakub’dan hikâye olarak dedi: ( **لَوْلاَ أَن تُفَنِّدُونِ** ) (Yûsuf: 94).

Ferrâ dedi: “Eğer siz yalanlamasanız, acze düşürmeseniz ve zayıflatmasanız.”

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den dedi: Adamın sözü bunaklıktan çoğalırsa, o **المفْنِدُ** yahut **المفنَّدُ**’dür. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **فَنَّدَ رأيَهُ**; onu zayıflattığı zaman. Ve **فَنَّدَ الرجلُ**; **فِنْدٍ** üzerine oturduğu zaman; o, dağın büyük **الشِّمْراخُ**’udur. Ve bununla **الفِنْد الزِّمَّانِيُّ**’ye **فِنْداً** adı verildi; onun adı **شَهْلُ بن شَيْبَانَ** idi; ve ona **عَدِيدُ الألف** denirdi. Ve hadiste: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) vefat edince yıkandı ve insanlar ona **أَفْناداً** olarak namaz kıldılar. Ebû’l-Abbâs Sa‘leb dedi: yani, imamsız, teker teker **فُرادَى فُرَادَى**. Ve namaz kılanlar otuz bin olarak tahmin edildi; meleklerden de altmış bin; çünkü her müminle beraber iki melek vardır.

Kutreb dedi: **الفِنْد**; dağın **فِنْد**’idir. Ve **الفِنْدُ**; ağaçtan daldır. Ve **الفِنْدُ**; yağmurun isabet etmediği topraktır; o **الفِنْدِيَّةُ**’dir. Ve denir: orada insanlardan bir **فِنْداً** ile karşılaştık; yani, toplanmış bir kavimle. Ve **أَفْنَادُ الليل**; onun köşeleridir. Ve bu yüzlerden birine göre **الزِّمَّانِيُّ**’ye **فِنْداً** adı verildi.

Dedim: Ebû’l-Abbâs’ın “ona **أَفْناداً** namaz kıldılar” sözündeki tefsiri; yani, teker teker; bunu, ancak dağın **أَفْناد**’ından olan **الفِنْد**’den bilirim; ve **الفِنْد** ağaç dallarındandır. Onlardan her bir adam, dağın **أَفْناد**’ından bir **فِنْد**’e benzetildi; bunlar onun **شَماريخُه**’udur.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الفِنْدَأْيةُ**; baltadır; çoğulu **فَنادِيدُ**; kıyasa aykırı olarak.

Ferrâ dedi: **المُفَنَّدُ**; görüşü zayıf olandır; bedeni güçlü olsa bile. Ve görüşü doğru olsa dedi: **المِفَنَّد**; görüş ve beden birlikte zayıf olandır.

Şemr, Vâile b. el-Eska‘ hadisi içinde rivayet etti: o dedi ki: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) çıktı ve dedi: ( “Siz, benim sizden en son vefat eden olduğumu mu sanıyorsunuz? Dikkat edin, ben sizden en önce vefat edenim; beni **أفناداً** olarak takip edeceksiniz; bazınız bazınızı helâk edecektir.” ) Dedim: manası, onların fırkalar hâline gelmeleridir. Ve bana Şa‘bî es-Sa‘dî, İbn Ebî Şeybe’den; o, Ca‘fer b. Avn’dan; o, Îsâ b. el-Müseyyeb’den; o, Muhammed b. Yahyâ’dan; o, Yahyâ b. Habbân’dan; o, Âişe’den haber verdi: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: ( “İnsanlardan bana en hızlı kavuşacak olan, kavmimdir; ölümler onları celbeder; ümmetleri onların üzerine yarışır; ve insanlar onlardan sonra **أَفْناداً** yaşar; bazısı bazısını öldürür.” )

Dedim: manası, onların ihtilaflı fırkalar hâline gelmeleridir; bazısı bazısını öldürür. Denir: onlar, ayrı ayrı bir **فِنْدٌ**’dür; yani, ayrı ayrı bir **فِرْقةٌ**.

Şemr başka bir hadiste rivayet etti: ( “Bir adam Peygamber’e (aleyhisselâm) dedi: Ben bir at **أفَنِّد** etmek istiyorum; dedi ki: sana, doru ya da yağız, alnı akıtmalı, burnu beyazlı, ayakları sekili, sağ yanı açık olan (atı) gerekir.” )

Şemr dedi: Hârûn b. Abdullah dedi; bu hadisin kendisinden işitildiği (kimse): **أُفَنِّد**; yani, edinirim. Ve İbnü’l-Mübârek, Mûsâ b. Alî b. Rabâh’tan; o, babasından rivayet etti: Bir adam Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) geldi; sonra hadisi zikretti. Dedim: “**أُفَنِّد فرساً**” sözü; yani, onu edinirim ve bağlarım; sanki o, kendisine sığındığım bir kale gibidir; dağın **الفِنْد**’ine sığındığım gibi. Bu, “**أفند** yani edinirim” sözünden daha güzeldir; dağın **فِنْد**’inden alınmıştır; o, ondan büyük **الشِّمْراخ**’tur. Ve ben, **أُفَنِّد**’i “edinirim” manasında bilmem.

**نفد**: Leys dedi: Kavim **أنفد** etti; azıkları **نَفِدَ** olduğu zaman. Ve şey **نَفِدَ**; **يَنْفَدُ**; **نَفَاداً**. Ve kavim, yanlarındakini **استنْفَدَ** etti ve onu **أنْفَدُوه**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Hasımla **نَافَدْتَ**; **مُنافَدةً**; yani, onun hüccetini kesinceye kadar onunla tartıştın. Ve inşad etti, şöyle dedi:
وهو إذا ما قِيل هل من وافِدٍ
أو رَجُلٍ عن حَقِّكُم مُنَافِدِ
يكون للغائب مِثلَ الشَّاهِدِ

İbnü’s-Sikkît dedi: **رجل مُنَافِدٌ**; hasmının delillerini tüketinceye kadar onları iyice boşaltıp çıkaran; böylece onu tüketir ve ona galip gelir.

Ebû Sa‘îd dedi: Falanda, başkasından bir **مُنْتَفَدٌ** vardır; senin “**مَنْدُوحَةٌ**” demen gibi. Ahtal şiirinde dedi:
لقد نَزلتُ بعبد الله مَنزلةً
فيها عن العَقْبِ مَنْجاةٌ ومُنْتَفَدُ

Ebû Zeyd: denir ki: onun malında mutlaka bir **لَمُنْتَفَداً** vardır; yani, bir genişlik.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Falan, **مُنْتَفَداً** ve **مُعْتنِزاً**; uzaklaşmış, kenara çekilmiş olarak oturdu.

**دفن**: Leys dedi: Onu **دَفَنَه**; **يَدْفِنُه**; **دَفْناً**. Ve **الدَّفين**; kuyu yahut havuz yahut su alınan yerdir; rüzgâr onda toprağı savurdu da **ادَّفَن** oldu. Ve inşad etti:
دِفْنٌ وَطَامٍ ماؤه كالجِرْيال

Dedi: **المِدْفَان**; eski tulumdur. Ve **المنْهَلُ الدَّفينُ** da böyledir; o, **مِدْفانٌ**dır; **المَدْفُون** menzilesindedir. Dedi: **المِدْفَانُ** ayrıca insanlardan ve develerden; kaçıp gider ve bir ihtiyaç olmaksızın başıboş gider olandır. Ve onda mutlaka bir **لَدفْناً** vardır. Ve **الداءُ الدَّفينُ**; kendisinden kötülük ve uyuz ortaya çıkıncaya kadar bilinmeyen hastalıktır.

Şurayh hadisi içinde: o, **الادِّفان** sebebiyle köleyi geri çevirmezdi; kesin kaçıştan (**الإباق الباتّ**) dolayı ise geri çevirirdi.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: **الادِّفان**; kölenin efendilerinden bir gün ve iki gün sıvışmasıdır. Ondan denir: **عبد دَفُونٌ**; eğer bunun için **فَعولاً** ise.

Ebû Ubeyde dedi: **الادِّفان**; kayboluşunda şehirden ayrılmamasıdır.

Ebû Ubeyd dedi: Yezîd b. Hârûn bunu, Hişâm b. Muhammed’den; o da Şurayh’tan rivayet etti: Yezîd dedi: **الادِّفَان**; kölenin, satılacağı şehre varılmadan önce kaçmasıdır; eğer şehirden kaçarsa, bu, onunla geri çevrildiği **الإباق**tır. Ebû Ubeyd dedi: Arapların sözü, Ebû Zeyd ve Ebû Ubeyde’nin dediği üzeredir; hüküm ise Yezîd’in dediği üzeredir: o, esir edilip şehre varılmadan önce kaçarsa, sonra bulunursa, bu, kendisiyle geri çevrildiği bir **إِبَاقٍ** değildir; şehre varınca kaçarsa, bu hükümde kendisiyle geri çevrilir; şehirden ayrılmasa bile. Dedim: söz, Ebû Zeyd ve Ebû Ubeyde’nin dediği üzeredir; hüküm de onların açıkladığı üzeredir; çünkü şehirde efendilerinden bir gün ve iki gün kaybolursa, kesin bir **إِبَاقٍ** değildir. Ebû Ubeyd’i bundan ürküten şeyin ne olduğunu bilmem; o, dilde ve hükümde doğrudur; fukahanın sözleri bunun üzerinedir. İbn Şümeyl dedi: **ناقةٌ دَفُونٌ**; develerden kaybolduğu, başını alıp tek başına gittiği zaman; ve sizin deveniz **ادَّفَنَتْ**.

Ebû Zeyd dedi: **حَسَبٌ دَفونٌ**; meşhur olmadığı zaman; ve **رجل دَفُونٌ** da böyledir.

Asma‘î dedi: **رجلٌ دَفْنُ المروءة** ve **دفينُ المروءة**; eğer onun için mürüvvet yoksa. Lebîd dedi:
يُبارِي الريحَ لَيْسَ بجانِبِيَ
ولا دَفْنٍ مُروءتُه لَئِيم

Ebû Ubeyd: **الدَّفَنِيُّ**; elbiselerden bir türdür. Ve **الدَّفينةُ** ve **الدَّثينةُ**; Benî Süleym için bir menzildir.

**فدن**: Leys dedi: **الفَدَنُ**; sağlam yapılmış köşktür; çoğulu **أَفْدانٌ**.

Ve inşad etti:
كما تَرَاطَنَ في أَفْدانِها الرُّومُ

Dedi: **الفَدَانُ**; **الدال**’ın hafifletilmesiyle, iki öküzün koşumda bir araya getirilmesinde, iki öküzün aletini toplar.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الفَدّان**; **الفَدَادِين**’in tekilidir; bunlar, onunla sürülen sığırlardır.

Ebû Turâb dedi: Ebû Halîfe el-Husaynî bana, bir adamdan, **الجُعُلَ**’ü vasfeden (şu şiiri) inşad etti:
أسْوَدُ كالليل ولَيسَ باللَّيْلِ
لَه جَناحَان وليس بالطَّيْرِ
يَجُرُّ فَدَّاناً وليْس بالثَّوْرِ
Kafiyede **الراء** ile **اللام**’ı birleştirdi ve **الفدَّان**’ı şeddeli yaptı.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: dedi: o, **الفَدَانُ**dur; **الدال**’ın hafifletilmesiyle.

Ebû Hâtim dedi: Avam: **الفَدَّانُ** der; doğru olan, hafifletmeyle **الفَدَانُ**dur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والنون وما يثلثهما)
(فني) الفاء والنون والحرف المعتلّ. هذا بابٌ لا تنقاس كلِمُهُ، ولم يُبْنَ على قياسٍ معلوم، وقد ذكرنا ما جاء فيه. قالوا: فَنِيَ يَفْنَى فَناءً، والله تعالى أفناهُ، وذلك إذا انقطع. والله تعالى قَطَعه، أي ذهب به. والفَنَا مَقصورٌ: عِنَب الثّعلب. والفِناء: ما امتدَّ مع الدَّار من جوانبها، والجمع أفنية. ويقولون: هو من أفناء العرب، إذا لم يُدْرَ ممن هو. والمُفانَاة: المداراة. قال:
أقيمه تارةً وأُقْعِدُه  *** كما يُفانِي الشَّمُوسَ قائدُها([1])
والأَفانِي: نبت، الواحدة أفانِيَة. والفَنَاة: البَقرة، والجمع فَنَوات. وشجرةٌ فَنْواء، إذا ذهبت أفنانُها في كلِّ شيء، والقياس فَنَّاءُ، لأنَّه من الفَنَن.
(فند) الفاء والنون والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على ثِقَل وشدة، ويقال بعضه على بعض([2]) . من ذلك الفِنْد: الشِّمراخ من الجبل، وقال قوم: هو الجبَلُ العظيم، وبه سمِّي الرجل فِنْداً.
وممَّا يقاس عليه التفنيد، و[هو] اللوم، لأنَّه كلام يثقل على سامعه ويشتدّ. والفَنَد: الهَرَم، وهو ذاك القياس، ولا يكون هَرَماً إلاّ ومعه إنكارُ عقل. يقال أَفْنَدَ الرّجُل فهو مُفْنِدٌ، إذ أُهْتِر. ولا يقال عجوزٌ مُفْنِدة، لأنَّها لم تكُ في شبيبتها ذاتَ رأي.
ويقولون: الفَنَد: الكذب. وممكنٌ أن يكون سمِّي كذا لأنّ صاحِبَه يفنَّد، أي يلام. وممكنٌ أن يسمَّى كذا لأنَّه شديد الإثم؛ شديدٌ وِزْرُه.
(فنع) الفاء والنون والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على طِيبٍ وكثرةٍ وكَرَم. فالفَنَع: الكَرَم. ويقال إنَّ نَشْر المسكِ فَنَع. ويقال نَشْر الثّناءِ الحَسن. ويقال مالٌ ذو فَنَع، أي كَثْرة. قال:
وقد أجودُ وما مالي بذي فَنَعٍ  *** على الصَّديق وما خيري بممنونِ([3])
(فنق) الفاء والنون والقاف أُصَيْلٌ يدلُّ على كَرم ونَعْمة. من ذلك الفَنِيق: الفَحْل المكْرَم لا يُؤذَى لكرامته. ويقال الفُنُقُ: الجارية المنعَّمة. والمفنّق*: المنعّم.
(فنك) الفاء والنون والكاف كلمتان. قالوا: الفَنْك: اللَّجَاج: ويقال اللزوم. يقال: فَنَكَ: أقام.
والكلمة الأخرى: الفَنِيك: طرف اللَّحْيين عند العَنْفقة. قال بعضُهم: سألت أبا عمروٍ الشيبانيَّ عن الفَنِيك فقال: أمَّا الأعلى فمجتمَع اللَّحيين عند الذَّقَن، وأمَّا الأسفل فمجتمع الورِكَين حيثُ يلتقيان.
(فنح) الفاء والنون والحاء كلمة واحدة. يقولون: فَنَحَ الفرسُ من الماء، إذا شرب دونَ الرِّيّ. قال:
والأخْذ بالغَبوق والصَّبُوح  *** مُبرِّداً لمِقْأبٍ فَنُوحِ([4])
المِقأب: الكثير الشّرب للماء واللَّبَن. ورواها آخرون: "لمِصْأَبٍ"، وهو الذي يشرب دونَ الرّيّ. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــــ
([1]) للكميت، كما في اللسان (فنى) برواية: "تقيمه تارة وتقعده". ورواية المجمل تطابق رواية المقاييس.
([2]) كذا وردت هذه العبارة.
([3]) أرى البيت ملفقاً من بيتين، أحدهما لأبي محجن الثقفي في ديوانه 7 واللسان (فنع، فجر)، وهو:
وقد أجود وما مالي بذي فنع  *** وقد أكر وراء المحجر البرق
          ويروى: "بذي فجر". والآخر لذي الإصبع العدواني في المفضليات (1: 158) وهو:
إني لعمرك ما بابي بذي غلق  *** عن الصديق ولا خيري بممنون
([4]) الرجز في اللسان (فنح).

ـ

##### Türkçe

(فâ ve **النون** ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**فني**) **الفاء** ve **النون** ve illetli harf. Bu, kelimeleri bütünüyle kıyaslanmayan bir bâbdır; bilinen bir kıyas üzerine bina edilmemiştir; onda geleni zikrettik. Dediler: **فَنِيَ** **يَفْنَى** **فَناءً**; Allah Teâlâ onu **أفناهُ**; bu, kesildiği zaman olur. Allah Teâlâ onu **قَطَعه**; yani onu götürdü. Ve **الفَنَا** (maksûr): tilki üzümü. Ve **الفِناء**: evle birlikte yanlarından uzayan şey; çoğulu **أفنية**. Ve derler: O, Arapların **أفناء**sındandır; kimden olduğu bilinmediği zaman. Ve **المُفانَاة**: idâre etme. Dedi:
أقيمه تارةً وأُقْعِدُه  *** كما يُفانِي الشَّمُوسَ قائدُها([1])
Ve **الأَفانِي**: bir bitki; teki **أفانِيَة**. Ve **الفَنَاة**: inek; çoğulu **فَنَوات**. Ve **فَنْواء** bir ağaç: dalları her şeye doğru gittiği zaman; kıyas **فَنَّاءُ**dur; çünkü o **الفَنَن**dendir.

(**فند**) **الفاء** ve **النون** ve **الدال**; ağırlık ve şiddete delâlet eden sahih bir asıldır; ve onun bir kısmı bir kısmı üzerine söylenir([2]). Bundan: **الفِنْد**: dağdan bir şimrâh; bir kavim dedi: o büyük dağdır; ve onunla adam **فِنْداً** diye adlandırıldı.
Ve ona kıyaslanan şeylerden **التفنيد**dir; ve [o] kınamadır; çünkü o, işitene ağır gelen ve şiddetlenen bir sözdür. Ve **الفَنَد**: ihtiyarlıktır; ve o, şu kıyastır; ve aklın inkârı onunla birlikte olmadıkça ihtiyarlık olmaz. Denir: **أَفْنَدَ** adam; o hâlde o **مُفْنِدٌ**dür; saçmaladığı zaman. Ve **مُفْنِدة** bir kocakarı denmez; çünkü o, gençliğinde görüş sahibi değildi.
Ve derler: **الفَنَد**: yalandır. Ve mümkün ki böyle adlandırıldı; çünkü sahibi **يفنَّد** olur; yani kınanır. Ve mümkün ki böyle adlandırılır; çünkü o, şiddetli günahtır; yükü şiddetlidir.

(**فنع**) **الفاء** ve **النون** ve **العين**; hoşluk ve çokluk ve kereme delâlet eden sahih bir asıldır. O hâlde **الفَنَع**: keremdir. Ve denir: miskin yayılması **فَنَع**dır. Ve denir: güzel övgünün yayılması. Ve denir: **فَنَع** sahibi mal; yani çokluk. Dedi:
وقد أجودُ وما مالي بذي فَنَعٍ  *** على الصَّديق وما خيري بممنونِ([3])

(**فنق**) **الفاء** ve **النون** ve **القاف**; kereme ve nimete delâlet eden küçük bir asıldır. Bundan: **الفَنِيق**: ikram edilmiş erkek deve; kerametinden dolayı incitilmez. Ve denir: **الفُنُقُ**: nimet içinde yetişmiş câriye. Ve **المفنّق***: nimet içinde olan.

(**فنك**) **الفاء** ve **النون** ve **الكاف** iki kelimedir. Dediler: **الفَنْك**: inatçılık; ve denir: yapışma. Denir: **فَنَكَ**: ikamet etti.
Ve diğer kelime: **الفَنِيك**: **العَنْفقة** yanında iki çenenin ucu. Onlardan biri dedi: Ebû Amr eş-Şeybânî’ye **الفَنِيك** hakkında sordum; dedi ki: Üst olanı, çene ucunda iki çenenin birleşim yeridir; alt olanı ise, iki kalçanın birleştiği yerde iki kalçanın birleşim yeridir.

(**فنح**) **الفاء** ve **النون** ve **الحاء** tek kelimedir. Derler: At, sudan **فَنَحَ**; doyuncaya kadar içmeden içtiği zaman. Dedi:
والأخْذ بالغَبوق والصَّبُوح  *** مُبرِّداً لمِقْأبٍ فَنُوحِ([4])
**المِقأب**: su ve sütü çok içen. Başkaları onu “**لمِصْأَبٍ**” diye rivayet etti; o, doyuncaya kadar içmeden içendir. Allah, doğruyu daha iyi bilendir.
--------------ـــــ
([1]) Kümeyt’indir; lisân’da (**فنى**) “تقيمه تارة وتقعده” rivayetiyle. Mücmel’in rivayeti, mekâyîs’in rivayetine mutabıktır.
([2]) Bu ibare böyle vârid olmuştur.
([3]) Beytin iki beyitten uydurulmuş olduğunu görüyorum; ikisinden biri, dîvânında 7 ve lisân’da (**فنع**، **فجر**) Ebû Mihcen es-Sekafî’nindir; o:
وقد أجود وما مالي بذي فنع  *** وقد أكر وراء المحجر البرق
          Ve “**بذي فجر**” diye rivayet olunur. Diğeri, Mufaddaliyât’ta (1: 158) Zû’l-İsba‘ el-‘Advânî’nindir; o:
إني لعمرك ما بابي بذي غلق  *** عن الصديق ولا خيري بممنون
([4]) Recez, lisân’da (**فنح**).

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- التفنيد: نسبة الإنسان إلى الفند، وهو ضعف الرأي. قال تعالى: ﴿لولا أن تفندون﴾ [يوسف/94]، قيل: أن تلوموني (مجاز القرآن 1/318)، وحقيقته ما ذكرت، والإفناد: أن يظهر من الإنسان ذلك، والفند: شمراخ الجبل، وبه سمي الرجل فندا.

##### Türkçe

- **التفنيد**: insanı **الفند**’e nispet etmektir; o da görüşün zayıflığıdır. Yüce Allah dedi ki: ﴿لولا أن **تفندون**﴾ [Yusuf/94]; “beni kınamanız” diye söylenmiştir (Mecâzü’l-Kur’ân 1/318); onun hakikati ise zikrettiğim şeydir. **الإفناد**: insandan bunun ortaya çıkmasıdır. **الفند**: dağın şemrâhıdır; bununla adama **فندا** adı verilmiştir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ن د
يقال للضّخ الثقيل‏:‏ كأنه فندٌ وهو الشمراخ من الجبل‏.‏
وقيل لشهلٍ‏:‏ الفند لقوله في بعض الوقائع‏:‏ استندوا إليّ فإني لكم فندٌ وسمّي به من قيل فيه‏:‏ ‏"‏ أبطأ من فندٍ ‏"‏ لتثاقله في الحاجات‏.‏
وفلان مفندٌ ومفنّدٌ‏:‏ إذا أنكر عقله من هرم وخلّط في كلامه وقد أفنده الهرام‏:‏ جعله في قلة فهمه كالحجر‏.‏
كما قال‏:‏ إذا أنت لم تعشق ولم تدر ما الهوى فكن حجراً من يابس الصّخر جلمدا وفيه فند‏.‏
وقد فند صاحبه إذا ضعف رأيه ونسبه إلى الفند‏.‏
وتقول‏:‏ فلان ملوم مفند كل لسان عليه سيف مهنّد‏.‏
ولا يقال للمرأة‏.‏
مفنّدة لأنها لم تكن في شبيبتها ذات رأي فتفنّد في كبرها‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ما ورد في هذا الحديث ‏"‏ إني أريد أن أفنّد فرساً ‏"‏ أي أتخذه حصناً ألجأ إليه من الفند‏.‏

##### Türkçe

ف ن د
Ağır, iri olana denir: Sanki o bir **فند**’dir; o, dağdan olan sivri çıkıntıdır.
Ve **شهل**’e **الفند** denildi; bazı vak‘alarda söylediği sözü sebebiyle: “Bana dayanınız; çünkü ben sizin için bir **فند**’im.” Ve hakkında “**أبطأ من فندٍ**” denilen kimse bu adla adlandırıldı; ihtiyaçlarda ağır davranması sebebiyle.
Ve falan **مفندٌ** ve **مفنّدٌ**: yaşlılıktan aklı inkâr olunursa ve sözünde karıştırırsa; ve onu yaşlılık **أفنده**: onu anlayış azlığında taş gibi kıldı.
Nitekim dediği gibi:
“Eğer sen âşık olmaz ve hevânın ne olduğunu bilmezsen, kuru kayadan bir taş, katı bir kaya parçası ol”
Ve onda **فند** vardır.
Ve arkadaşını **فند** etti: görüşü zayıflayınca ve onu **الفند**’e nisbet edince.
Ve dersin: Falan kınanmış, **مفند**; her dil onun üzerine Hint kılıcıdır.
Kadın için denilmez:
**مفنّدة**; çünkü gençliğinde görüş sahibi değildi ki yaşlılığında **تفنّد** olsun.
Mecazdan: Bu hadiste gelen: “Ben bir atı **أفنّد** etmek istiyorum”; yani onu bir sığınak edinirim; **الفند**’den ona iltica ederim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَنَدُ: الخَرَفُ وإِنكار العقل من الهَرَم أَو المَرضِ، وقد يستعمل في غير الكِبَر وأَصله في الكبر، وقد أَفند؛ قال:
قد عَرَّضَتْ أَرْوَى بِقَوْلٍ إِفْناد
إِنما أَراد بقَوْلٍ ذي إِفناد وقَوْلٍ فيه إِفناد، وشيخ مُفْنِدٌ ولا يقال للأُنثى عجوز مُفْنِدَة لأَنها لم تكن ذات رأْي في شبابها فَتُفَنَّدَ في كِبَرها. والفَنَدُ: الخطأُ في الرأْي والقول. وأَفْنَدَه: خطَّأَ رَأْيَه. وفي التنزيل العزيز حكاية عن يعقوب، عليه السلام: لولا أَن تُفَنِّدُونِ؛ قال الفراء: يقول لولا أَن تُكَذِّبوني وتُعَجِّزُوني وتُضَعِّفُوني. ابن الأَعرابي: فَنَّدَ رأْيه إِذا ضَعَّفَه. والتَّفْنيدُ: اللَّوْمُ وتضعيفُ الرأْي. الفراء: المُفَنَّدُ الضعيفُ الرأْي وإِن كان قويَّ الجسم. والمُفَنَّدُ: الضعيفُ الجسم وإِن كان رأْيه سديداً. قال: والمفند الضعيف الرأْي والجسم معاً. وفَنَّدَه: عَجَّزَه وأَضْعَفَه. وروى شمر في حديث واثلة بن الأَسقع أَنه قال: خرج رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فقال: أَتزعمون أَنِّي من آخِرِكم وفاةً؟ أَلا إِني من أَوَّلِكم وفاةً، تتبعونني أَفْناداً يُهْلِكُ بعضُكم بعضاً؛ قوله تتبعونني أَفناداً يضرِبُ (* قوله «يضرب» أفاد شارح القاموس أَنها رواية أخرى بدل يهلك) بعضُكم رقاب بعض أَي تتبعونني ذوي فَنَدٍ أَي ذوي عَجْزٍ وكُفْرٍ للنعمة، وفي النهاية: أَي جماعات متفرّقين قوماً بعد قوم، واحدهم فَنَد. ويقال: أَفْنَدَ الرجلُ فهو مُفْنِدٌ إِذا ضَعُفَ عقله. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: أَسْرَعُ الناس بي لُحوقاً قَوْمي، تَسْتَجْلِبُهم المَنايا وتتنافس عليهم أُمَّتُهم ويعيشُ الناسُ بعدهم أَفناداً يقتل بعضُهم بعضاً؛ قال أَبو منصور: معناه أَنهم يَصيرون فِرَقاً مختلفين يَقْتُلُ بعضُهم بعضاً؛ قال: هم فِنْدٌ على حدة أَي فِرْقَة على حدة. وفي الحديث: أَن رجلاً قال للنبي، صلى الله عليه وسلم: إِني أُريد أَن أُفَنِّدَ فرساً، فقال: عليك به كُمَيْتاً أَو أَدْهَم أَقْرَحَ أَرْثَم مُحَجَّلاً طَلْقَ اليمنى. قال شمر: قال هرون بن عبد الله، ومنه كان سُمِع هذا الحديث: أُفَنِّدَ أَي أَقْتَني. قال: وروي أَيضاً من طريق آخر: وقال أَبو منصور قوله أُفَنِّدَ فرساً أَي أَرْتَبِطَه وأَتخذه حصناً أَلجأُ إِليه، ومَلاذاً إِذا دَهَمني عدوّ، مأْخوذ من فِنْدِ الجبل وهو الشِّمْراخ العظيم منه، أَي أَلجأُ إِليه كما يُلجأُ إِلى الفِنْدِ من الجبل، وهو أَنفه الخارج منه؛ قال: ولست أَعرف أُفَنِّد بمعنى أَقتني. وقال الزمخشري: يجوز أَن يكون أَراد بالتفنيد التضمير من الفِنْدِ وهو الغُصْنُ من أَغصان الشجرة أَي أُضمره حتى يصير في ضُمْرِه كالغصن.والفِنْدُ، بالكسر: القطعة العظيمة من الجبل، وقيل: الرأْس العظيم منه، والجمع أَفناد. والفِنْدفِنْد: الجبل. وفَنَّدَ الرجلُ إِذا جلس على فِنْد، وبه سمي الفِنْدُ الزِّمَّانِيُّ الشاعر، وهو رجل من فرسانهم، سمي بذلك لعظم شخصه، واسمه شهل بن شيبان وكان يقال له عديد الأَلف؛ وقيل: الفِنْد، بالكسر، قطعة من الجبل طولاً. وفي حديث عليّ: لو كان جبلاً لكان فِنداً، وقيل: هو المنفرد من الجبال.
والفَنَدُ: ضعف الرأْي من هَرَم. وأَفْنَدَ الرجلُ: أُهتِرَ، ولا يقال: عجوز مُفْنِدَة لأَنها لم تكن في شبيبتها ذات رأْي. وقال الأَصمعي: إِذا كثر كلام الرجل من خَرَف، فهو المُفْنِدُ والمُفْنَدُ. وفي الحديث: ما ينتظر أَحدكم إِلا هَرَماً مُفْنِداً أَو مرضاً مُفْسِداً؛ الفَنَدُ في الأَصل: الكَذب. وأَفْنَدَ: تكلم بالفَنَد. ثم قالوا للشيخ إِذا هَرِمَ: قد أَفْنَدَ لأَنه يتكلم بالمُحَرَّف من الكلام عن سَنَن الصحة. وأَفنده الكِبَرُ إِذا أَوقعه في الفَنَد. وفي حديث التنوخي رسول هِرَقْل: وكان شيخاً كبيراً قدْ بلغ الفَنَد أَو قَرُب. وفي حديث أُم معبد: لا عابس ولا مُفْنَِدٌ أَي لا فائدة في كلامه لكبرٍ أَصابه.
وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، لما تُوُفِّيَ وغُسِّلَ صَلَّى عليه الناسُ أَفناداً أَفناداً؛ قال أَبو العباس ثعلب: أَي فِرْقاً بعد فِرْق، فُرادى بلا إِمام. قال: وحُزِرَ المصلون فكانوا ثلاثين أَلفاً ومن الملائكة ستين أَلفاً لأَن مع كل مؤْمن ملكين؛ قال أَبو منصور: تفسير أَبي العباس لقوله صلوا عليه أَفناداً أَي فرادى لا أَعلمه إِلا من الفِنْدِ من أَفْناد الجبل. والفِنْدُ: الغصن من أَغصان الشجر، شبه كل رجل منهم بِفِنْدٍ من أَفناد الجبل، وهي شماريخه. والفِنْدُ: الطائفةُ من الليل. ويقال: هم فِنْدٌ على حِدَة أَي فئة. وفَنَّدَ في الشراب: عكَفَ عليه؛ هذه عن أَبي حنيفة. والفِنْدَأْيَةُ: الفَأْسُ، وقيل: الفِنْدَأْيَةُ الفأْس العريضة الرأْس؛ قال:
يَحْمِلُ فَأْساً معه فِنْدَأْيَة
وجمعه فناديد على غير قياس. الجوهري: قَدُومٌ فِنْداوةٌ أَي حادّةٌ. والفِنْدُ: أَرض لم يصبها المطر، وهي الفِنْدِيَةُ. ويقال: لقينا بها فِنْداً من الناس أَي قوماً مجتمعين. وأَفنادُ الليلِ: أَركانه. قال: وبأَحد هذه الوجوه سمي الزِّمَّانيُّ فِنْداً. وأَفنادٌ: موضع؛ عن ابن الأَعرابي، وأَنشد:
بَرْقاً قَعَدْتُ له بالليلِ مُرْتَفِقاً
ذاتَ العِشاءِ، وأَصحابي بأَفْنادِ

##### Türkçe

**الفَنَدُ**: bunama ve yaşlılıktan yahut hastalıktan aklın inkârı; ve
büyüklük (yaşlılık) dışında da kullanılır; aslı yaşlılıktadır; ve **أَفند** olmuştur; dedi ki:

“Arvâ, **إِفْناد** olan bir sözle (beni) hedef aldı.”

O, ancak **إِفْناد** sahibi bir söz ile ve içinde **إِفْناد** bulunan bir söz ile murad etti. Ve **مُفْنِدٌ** bir ihtiyar; ve dişiye **مُفْنِدَة** bir kocakarı denilmez; çünkü o, gençliğinde görüş sahibi değildi ki yaşlılığında **تُفَنَّدَ** edilsin. Ve **الفَنَدُ**: görüşte ve sözde hata. Ve **أَفْنَدَه**: onun görüşünü hatalı saydı. Ve aziz tenzilde Yakub’dan, عليه السلام, hikâye olarak: **تُفَنِّدُونِ** olmasaydınız; Ferrâ dedi ki: “Yani, beni yalanlamasaydınız ve beni âciz saymasaydınız ve beni zayıf saymasaydınız.” İbnü’l-A‘râbî: **فَنَّدَ** onun görüşünü, onu zayıf saydığı zaman. Ve **التَّفْنيدُ**: kınama ve görüşü zayıf sayma. Ferrâ: **المُفَنَّدُ** görüşü zayıf olan kimsedir, beden güçlü olsa bile. Ve **المُفَنَّدُ**: bedeni zayıf olan kimsedir, görüşü doğru olsa bile. Dedi ki: ve **المفند** görüş ve beden bakımından birlikte zayıf olandır. Ve **فَنَّدَه**: onu âciz saydı ve onu zayıf saydı. Şemmer, Vâsile b. el-Eska‘ hadîsinde rivayet etti ki o dedi: Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, çıktı, sonra dedi: “Benim sizden en son vefat eden olduğumu mu sanıyorsunuz? Dikkat edin, ben sizden ilk vefat edenim; beni **أَفْناداً** olarak takip edeceksiniz; bazınız bazınızı helâk eder”; “beni **أَفْناداً** olarak takip edeceksiniz” sözü: bazınız bazınızın boyunlarını vurur, yani beni **فَنَدٍ** sahipleri, yani âcizlik ve nimete küfr sahibi kimseler olarak takip edeceksiniz. Ve Nihâye’de: yani topluluklar hâlinde dağınık, kavimden sonra kavim; onların birine **فَنَد** denir.

Ve denilir: adam **أَفْنَدَ** eder, o da **مُفْنِدٌ** olur; aklı zayıfladığı zaman. Ve Âişe’nin, رضي الله عنها, hadîsinde: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, dedi ki: “İnsanların bana en çabuk kavuşanı kavmimdir; ölümler onları celbeder ve ümmetleri onlar üzerinde yarışır; ve insanlar onlardan sonra **أَفناداً** olarak yaşar; bazısı bazısını öldürür.” Ebû Mansûr dedi ki: manası, onların farklı fırkalar hâline gelmeleridir; bazısı bazısını öldürür; dedi ki: onlar ayrı ayrı **فِنْدٌ**dür; yani ayrı ayrı bir fırka. Ve hadîste: bir adam Peygamber’e, صلى الله عليه وسلم, dedi ki: “Ben bir atı **أُفَنِّدَ** etmek istiyorum.” O da dedi ki: “Onu doru yahut yağız, alnı akıtmalı, burnu ak, ayakları sekili, sağ eli (ön ayağı) serbest olan olarak al.” Şemmer dedi ki: Hârûn b. Abdullah dedi—ve bu hadîs ondan işitilmişti—: **أُفَنِّدَ** yani edinirim. Dedi ki: başka bir yoldan da rivayet edildi. Ebû Mansûr dedi: onun “bir atı **أُفَنِّدَ**” sözü, yani onu bağlayıp kendime bir sığınak edinirim; düşman beni bastığında ona iltica edeceğim bir kale ve bir melce; dağın **فِنْدِ**inden alınmıştır; o, onun büyük çıkıntısıdır; yani dağın **الفِنْدِ**ine sığınıldığı gibi ona sığınırım; o, ondan çıkan en yüksek çıkıntıdır. Dedi ki: **أُفَنِّد**i “edinirim” manasında tanımıyorum. Zemahşerî dedi ki: **التفنيد** ile, **الفِنْدِ**den olan “zayıflatmayı/inceltmeyi” murad etmiş olması caizdir; ve o, ağacın dallarından bir daldır; yani onu inceltirim, inceliğinde dal gibi oluncaya kadar. Ve **الفِنْدُ** (kesre ile): dağdan büyük parça; ve denildi: onun büyük başı; çoğulu **أَفناد**. Ve **الفِنْدفِنْد**: dağ. Ve adam **فَنَّدَ** eder; bir **فِنْد** üzerine oturduğu zaman. Ve bununla şair **الفِنْدُ الزِّمَّانِيُّ** adlandırıldı; o, onların süvarilerinden bir adamdır; şahsının büyüklüğünden dolayı böyle adlandırıldı; adı Şehl b. Şeybân’dır ve ona “binin dengi” denirdi. Ve denildi: **الفِنْد** (kesre ile), dağdan boyuna bir parçadır. Ali’nin hadîsinde: “Eğer bir dağ olsaydı, **فِنداً** olurdu”; ve denildi: o, dağlardan tek başına olandır.

Ve **الفَنَدُ**: yaşlılıktan görüş zayıflığı. Ve adam **أَفْنَدَ** eder: hezeyan etti; ve denilmez: **مُفْنِدَة** bir kocakarı; çünkü o, gençliğinde görüş sahibi değildi. Asma‘î dedi ki: adamın sözü bunamadan çoğaldığı zaman, o **المُفْنِدُ** ve **المُفْنَدُ**dur. Ve hadîste: “Sizden biriniz neyi bekler? ancak **مُفْنِداً** bir yaşlılığı yahut **مُفْسِداً** bir hastalığı.” **الفَنَدُ** aslında: yalandır. Ve **أَفْنَدَ**: **الفَنَد** ile konuştu. Sonra ihtiyara, yaşlandığı zaman, “**قد أَفْنَدَ**” dediler; çünkü o, sıhhat yolundan sapmış, sözün tahrif edilmişiyle konuşur. Ve yaşlılık onu **أَفنده** eder; onu **الفَنَد** içine düşürdüğü zaman. Ve Tenuhî’nin, Herakl’ın elçisi hadîsinde: o, büyük bir ihtiyardı; **الفَنَد**e ulaşmış yahut yaklaşmıştı. Ve Ümm Ma‘bed hadîsinde: “Ne asık suratlı ne de **مُفْنِدٌ**”; yani ona isabet eden yaşlılıktan dolayı sözünde fayda yok.

Ve hadîste: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, vefat edip yıkandığı zaman, insanlar onun üzerine **أَفناداً أَفناداً** namaz kıldılar. Ebû’l-Abbâs Sa‘leb dedi ki: yani fırka fırka; tek tek, imamsız. Dedi ki: namaz kılanlar sayıldı; otuz bin idiler; ve meleklerden altmış bin; çünkü her müminle beraber iki melek vardır. Ebû Mansûr dedi ki: Ebû’l-Abbâs’ın “onun üzerine **أَفناداً** namaz kıldılar” sözünü “tek tek” diye tefsirini, ancak dağın **أَفْناد**ından olan **الفِنْدِ**den bilirim. Ve **الفِنْدُ**: ağacın dallarından dal; onların her bir adamını dağın **أَفْناد**ından bir **فِنْد**e benzetti; onlar onun büyük çıkıntılarıdır. Ve **الفِنْدُ**: geceden bir taife. Ve denilir: onlar ayrı ayrı **فِنْدٌ**dür; yani bir fırka. Ve içkide **فَنَّدَ** etti: ona devam etti; bu, Ebû Hanîfe’dendir. Ve **الفِنْدَأْيَةُ**: balta; ve denildi: **الفِنْدَأْيَةُ** başı geniş balta; dedi ki:

“Yanında **فِنْدَأْيَة** bir balta taşır.”

Onun çoğulu, kıyasa aykırı olarak **فناديد**dir. Cevherî: **قَدُومٌ فِنْداوةٌ** yani keskin. Ve **الفِنْدُ**: yağmur isabet etmemiş bir yer; o da **الفِنْدِيَةُ**dir. Ve denilir: orada insanlardan bir **فِنْداً** ile karşılaştık; yani toplanmış bir kavimle. Ve **أَفنادُ الليلِ**: onun köşeleri. Dedi ki: bu vecihlerden biriyle **الزِّمَّانِيُّ** **فِنْداً** diye adlandırıldı. Ve **أَفنادٌ**: bir yer; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyti okudu:

“Geceleyin ona dayanarak oturdum, bir şimşeğe,
yatsı vaktinde; arkadaşlarım ise **أَفْنادِ**’dedir.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ن د * * الفَنَدُ * بفتحتين الكذب وهو أيضا ضعف الرأي من الهرم والفعل منهما * أفْنَدَ * ولا يقال عجوز * مُفْنِدَةٌ * لأنها لم تكن في شبيبتها ذات رأي و * التَّفْنِيدُ * اللوم وتضعيف الرأي

##### Türkçe

* ف ن د * * **الفَنَدُ** * (iki fetha ile) yalandır; o, ayrıca ihtiyarlıktan dolayı görüşün zayıflığıdır; fiil ikisinden de **أفْنَدَ**’dır. Ve yaşlı kadın için **مُفْنِدَةٌ** denilmez; çünkü o, gençliğinde görüş sahibi değildi. Ve **التَّفْنِيدُ** kınamadır ve görüşü zayıf saymadır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفند، بالكسر: الجبل العظيم وقيل: الرأس العظيم منه، أو قطعة منه، وقوله: طولا، هكذا وقع التعبير به في الصحاح وغيره، وزاد بعض بعده: في دقة، قال شيخنا: والأظهر فيه أنه مفعول مطلق، أي تطول طولا. وفي قول علي رضي الله عنه للأشتر: لو كان جبلا لكان فندا لا يرتقيه الحافر، ولا يوفي عليه الطائر قال ابن أبي الحديد في شرح نهج البلاغة: الفند: هو المنفرد من الجبال، والجمع أفناد. ويفتح، وهذه عن الصاغاني. والفند، بالكسر: لقب شهل، بفتح الشين المعجمة وسكون الهاء، وهو ابن شيبان بن ربيعة بن زمان، الزماني، بكسر الزاي وتشديد الميم، أحد فرسانهم، وكان يقال له: عديد الألف. وفي بعض النسخ: الرماني، بضم الراء، وهو غلط، وبنو زمان: قبيلة من ربيعة بن نزار،وهم بنو زمان بن مالك بن صعب بن علي بن بكر بن وائل بن قاسط بن هنب بن أفصى بن دعمي بن جديلة بن أسد ابن ربيعة. وسيأتي في اللام للمصنف أن شهلا هو اللقب، والفند اسمه، والذي هنا هو الصواب. واختلف في سبب تلقيبه به، فقيل لعظم شخصه، كأنه فند من جبل، أي ركن منه، كذا في اللسان. أو لقوله في بعض الوقائع: استندوا إلي فإني فند لكم، وسمي به من قيل فيه: أبطأ من فند لتثاقله في الحاجات، كما في الأساس، وقيل: من الفند بمعنى غصن الشجرة، وقيل: من الفند بمعنى الطائفة من الليل. وقيل: من قولهم: هم فند على حدة، أي فئة. وقيل غير ذلك. والفند، بالكسر أيضا: أرض لم يصبها مطر، وهي الفندية. والفند: الغصن من أغصان الشجرة، قال:
  من دونها جنة تقرو لها ثمر                      يظله كل فند ناعم خضـل

  والفند، بالكسر: النوع، يقال: جاءوا أفنادا، أي أنواعا مختلفة. والفند أيضا: القوم مجتمعة، يقال: لقينا فندا من الناس، أي قوما مجتمعين، وهم فند على حدة، أي فئة أو جماعة متفرقة، كما في النهاية. وسيأتي. والفند بالتحريك الخرف، وإنكار العقل لهرم أو مرض، وقد يستعمل في غير الكبر، وأصله في الكبر. والفند: الخطأ في القول والرأي، والفند: الكذب، كالإفناد. وقول الشاعر:
  قد عرضت أروى بقول إفناد إنما أراد بقول ذي إفناد، وقول فيه إفناد. وفي الأفعال لابن القطاع: وفند فنودا وأفند: كذب: وفند الرجل فندا ضعف رأيه من الهرم. قلت: فقد فرق بين المصدرين. وفي اللسان: الفند في الأصل: الكذب، وأفند: تكلم بالفند. ثم قالوا للشيخ، إذا هرم: قد أفند، لأنه يتكلم بالمحرف من الكلام عن سنن الصحة. وأفند الرجل: أهتر. كذا في الأفعال لابن القطاع. ولا تقل، عجوز مفندة، لأنها لم تكن في شببيبتها ذات رأي أبدا فتفند في كبرها. وفي الكشاف: ولذا لم يقل لمرأة: مفندة، لأنها لا رأي لها حتى يضعف. قال شيخنا: ولا وجه لقول السمين: إنه غريب، فإنه منقول عن أهل اللغة، ثم قال: ولعل وجهه أن لها عقلا، وإن كان ناقصا يشتد نقصه بكبر السن. فتأمل انتهى.
 وفنده تفنيدا: كذبه وعجزه وخطأ رأيه وضعفه. وفي التنزيل العزيز، حكاية عن يعقوب، عليه السلام:  لولا أن تفندون  قال الفراء: يقول: لولا أن تكذبوني، وتعجزوني وتضعفوني، وقال ابن الأعرابي فند رأيه، إذا ضعفه، والتفنيد: اللوم، وتضعيف الرأي، كأفنده إفنادا. وقال الأصمعي: إذا كثر كلام الرجل من خرف فهو المفند والمفند. وفي الحديث:  ما ينتظر أحدكم إلا هرما مفندا أو مرضا مفسدا  وأفنده الكبر: أوقعه في الفند. وفي حديث أم معبد:  لا عابس ولا مفند  ، وهو الذي لا فائدة في كلامه لكبر، أصابه، فهي تصفه صلى الله عليه وسلم وتقول: لم يكن كذلك. وفي الأساس: وفلان مفند ومفند، إذا أنكر عقله لهرم أو خلط في كلامه، وأفنده الهرم: جعله في قلة فهم كالحجر. قال شيخنا: ثم توسعوا فيه فقالوا: فنده إذا ضعف رأيه ولامه على ما فقتل. كذا في الكشاف.

  ومن المجاز: فند الفرس تفنيدا، إذا ضمربه، أي صيره في التضمير كالفند، وهو الغصن من أغصان الشجرة، ويصلح للغزو والسباق، وقولهم للضامر من الخيل: شطبة، مما يصدقه، قله الصاغاني، وبه فسر هو والزمخشري الحديث أن رجلا قال للنبي صلى الله عليه وسلم:  إني أريد أن أفند فرسا، فقال عليك به كميتا أو أدهم أقرح أرثم محجلا طلق اليمنى  ، كمام نقله عنه صاحب اللسان. وقال شمر، قال هارون بن عبد الله ومنه كان سمع هذا الحديث: أفند أي أقتني فرسا، لأن افتنادك الشيء جمعك له إلى نفسه، من قولهم للجماعة المجتمعة: فند، قال: وروي أيضا من طريق آخر. وقال أبو منصور: قوله أفند فرسا، أي أرتبطه وأتخذه حصنا ألجأ إليه وملاذا إذا دهمني عدو. مأخوذ من فند الجبل، وهو الشمراخ العظيم منه، قال: ولست أعرف أفند بمعنى أقتني. قلت: وهذا المعنى ذكرله الزمخشري في الأساس.ولعل الوجه الاول الذي نقله عنه صاحب اللسان يكون في الفائق أو غيره من مؤلفاته، فلينظر. وفند فلانا على الأمر: أراده منه، كفانده في الأمر مفاندة، وتفنده، إذا طلبه منه، نقله الصاغاني. وفند في الشراب تفنيدا: عكف عليه، وهذه عن أبي حنيفة. وفند فلان تفنيدا: جلس على الفند، بالفتح، وهو الشمراخ من الجبل وهو أنفه الخارج منه، ومن ذلك يقال للضخم الثقيل: كأنه فند، كما في الأساس. وفند بالكسر: جبل بين الحرمين الشريفين زادهما الله شرفا، قرب البحر، كما في المعجم. وفند اسم أبي زيد مولى عائشة بنت سعد بن أبي وقاص مالك ابن وهيب بن عبد مناف بن زهرة. وكان أحد المغنين المحسنين،وكان يجمع بين الرجال والنساء، وله يقول عبد الله بن قيس الرقيات:
  قل لفند يشيع الأظعأنا                      ربما سر عيننا وكفانا وكنت عائشة أرسلته يأتيها بنار فوجد قوما يخرجون إلى مصر فتبعهم وأقام بها سنة ثم قدبم إلى المدينة، فأخذ نارا وجاء يعدو فعثر، أي سقط، وتبدد الجمر فقال: تعست العجلة، فقيل: أبطأ من فند. وفي الأساس: وسمى من قيل فيه. أبطأ من فند لتثاقله في الحاجات، ومن سجعات الحريري: أبطء فند، وصلود زند. وهو من الأمثال المشهورة، ذكره الميداني والزمخشر واليوسي في زهر الأكم وحمزة وغيرهم. قال شيخنا: وحكى الزمخشري في المستقصى أن بعض الرواة حكاه بالقاف، وهو ضعيف لا يعتد به. قلت: هكذا قيده الذهبي بالقاف ساكتا عليه، ولكن الحافظ قال: إن ابن ماكولا رجح الأول. والفند: الطائفة من الليل. وأفناد الليل: أركانه، قيل وبه سمى الزماني فندا كما تقدم. وفي الحديث صلى الناس على النبي، صلى الله عليه وسلم أفنادا أفنادا قال ثعلب: أي فرقا بعد فرق، فرادى بلا إمام، هكذا فسروه وقيل: جماعات بعد جماعات متفرقين، قوما بعد قوم. قال ثعلب: وحزروا، أي المصلون فكانوا ثلاثين ألفا يومن الملائكة ستين ألفا، لأن مع كل مؤمن ملكين، نقله الصاغاني. قال شيخنا: وقد قال بعض أهل السير: إن المصلين عليه صلى الله عليه وسلم لا يكادون ينحصرون. و حديث عائشة يشهد له. انتهى.

  قال أبو منصور: تفسير أبي العباس لقوله: صلوا عليه أفنادا، أي فرادى، لا أعلمه إلا من الفند من أفناد الجبل، والفند الغصن من أغصان الشجر، شبه كل رجل منهم بفند من أفناد الجبل، وهي شماريخه. وقوله صلى الله عليه وسلم فيما رواه شمر عن واثلة بن الأسفع أنه قال:  خرج رسول الله صلى الله عليه وسلم فقال: أتزعمون أني آخركم وفاة? ألا إني من أولكم وفاة تتبعوني أفنادا يهلك بعضكم بعضا  وفي رواية: يضرب بعضكم رقاب بعض أي تتبعوني ذوي فند، أي ذوي عجز وكفر للنعمة. وفي النهاية أي جماعات متفرقين، قوما بعد قوم، واحدهم فند. وفي حديث عائشة رضي الله عنها أن النبي صلى الله عليه وسلم قال: أسرع الناس بي لحوقا قومي، تستجلبهم المنايا، وتتنافس عليهم أمتهم ويعيش الناس بعدهم أفنادا يقتل بعضهم بعضا. قال أب منصور: معناه أنهم يصيرون فرقا مختلفين، يقتل بعضهم بعضا، قال: هم فند على حدة، أي فرقة على حدة. وفي الصحاح: قدوم فندأوة: حادة، وجمعه: فناديد، على غير قياس. والفندأية، مر ذكره في الهمز، وهو الفأس العريضة الرأس. والتفند: التندم، وذكره المصنف في كتاب البصائر له، والصاغاني في التكملة.
 ومما يستدرك عليه: الفندة بالكسر: العود التام تصنع من القوس، وجاءوا من كل فند، بالكسر، أي من كل فن. ونوع. قلت: ومنه اشتقاق لفظ الأفندي لصاحب الفنون، زادوا ألفا عند كثرة الاستعمال، إن كانت عربية. وقيل: رومية، معناه: السيد الكبير، كما سمعت من بعض. ويفتند في قول حصيب الهذلي:
  تدعى خثيم بن عمرو في طوائفها                      في كل وجه رعيل ثم يفتـنـد معناه يفنى، من الفند وهو الهرم، ويروى: يقتثد، أي يقطع كما يفقطع القثد. وفانيد: نوع من الحلواء يعمل بالنشا وكأنها أعجمية لفقد فاعيل من الكلام العربي. ولهذا لم يذكرها أكثر أهل اللغة. قلت: وسيأتي في المعجمة، ولكن قال شيخنا: إنه بالمهملة أليق.وفندين، بالضم: من قرى مرو، منها أبو إسحاق إبراهيم بن الحسن الفنديني الرازي.

##### Türkçe

**الفند**، kesre ile: büyük dağ; ve denildi ki: onun büyük başı; yahut ondan bir parça. Ve onun sözü: طولا; böylece **الصحاح**’ta ve başkasında bununla ifade vaki olmuştur; ve bazıları onun ardından şunu ekledi: في دقة. Şeyhimiz dedi: ve onda daha zahir olan, onun mutlak mef‘ûl olmasıdır; yani: تطول طولا. Ve Ali’nin, رضي الله عنه, Eşter’e sözünde: “Eğer bir dağ olsaydı, **فندا** olurdu; tırnaklı ona tırmanamaz, kuş onun üzerine erişemez.” İbn Ebî’l-Hadîd, **شرح نهج البلاغة**’de dedi: **الفند**: dağlardan münferit olandır; cem‘i **أفناد**. Ve fetha ile de gelir; bu, **الصاغاني**’dendir.

Ve **الفند**, kesre ile: **شهل**’in lakabıdır; **الشين** mu‘ceme fetha ile ve **الهاء** sükûn ile; o, Şeybân b. Rabî‘a b. Zamân’ın oğludur; **الزماني**; **الزاي** kesre ile ve **الميم** teşdîd ile; onların süvarilerinden biridir; ve ona: عديد الألف denilirdi. Bazı nüshalarda: **الرماني**, **الراء** damme ile; ve o yanlıştır. Ve Benû Zamân: Rabî‘a b. Nizâr’dan bir kabiledir; ve onlar, Zamân b. Mâlik b. Sa‘b b. Alî b. Bekr b. Vâil b. Kâsıt b. Haneb b. Afsâ b. Da‘mî b. Cedîle b. Esed b. Rabî‘a oğullarıdır. Ve musannif için **اللام**’da gelecektir ki **شهلا** lakaptır, **الفند** onun ismidir; ve buradaki doğru olan budur. Ve onunla lakaplanmasının sebebinde ihtilaf edildi: denildi ki, şahsının büyüklüğünden dolayı; sanki dağdan bir **فند**; yani ondan bir rükün; **اللسان**’da böyle. Yahut bazı vak‘alarda sözünden dolayı: “Bana dayanınız; çünkü ben size **فند**’im.” Ve onunla, hakkında “**فند**’den daha yavaştır” denilen kimse adlandırıldı; ihtiyaçlarda ağır davranmasından dolayı; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve denildi ki: **الفند**’den, ağaç dalı manasında. Ve denildi ki: **الفند**’den, gecenin bir taifesi manasında. Ve denildi ki: onların sözü: هم **فند** على حدة; yani bir fırka. Ve başka da denildi.

Ve **الفند**, yine kesre ile: yağmur isabet etmemiş toprak; o da **الفندية**’dir. Ve **الفند**: ağacın dallarından bir daldır. Dedi ki:
  من دونها جنة تقرو لها ثمر                      يظله كل **فند** ناعم خضـل

Ve **الفند**, kesre ile: tür; denilir: جاءوا **أفنادا**; yani muhtelif türler. Ve **الفند** ayrıca: kavmin topluca olmasıdır; denilir: لقينا **فندا** من الناس; yani toplanmış bir kavim. Ve onlar: **فند** على حدة; yani bir fırka yahut dağınık bir cemaat; **النهاية**’de olduğu gibi. Ve gelecektir.

Ve **الفند** hareke ile: bunama; ve yaşlılık yahut hastalık sebebiyle aklın inkârı; ve bazen yaşlılık dışında da kullanılır; aslı yaşlılıktadır. Ve **الفند**: sözde ve görüşte hata. Ve **الفند**: yalan; **الإفناد** gibi. Şairin sözü:
  قد عرضت أروى بقول **إفناد**
Ancak muradı: بقول ذي **إفناد**; ve: قول فيه **إفناد**.

Ve İbnü’l-Kattâ‘ için **الأفعال**’da: و**فند** فنودا و**أفند**: yalan söyledi. Ve: **فند** الرجل **فندا**: yaşlılıktan görüşü zayıfladı. Dedim: böylece iki masdar arasında ayırım yapmıştır. Ve **اللسان**’da: **الفند** aslında: yalandır; ve **أفند**: **الفند** ile konuştu. Sonra dediler ki, şeyhe, yaşlanınca: قد **أفند**; çünkü sıhhat yolundan sapmış sözle konuşur. Ve **أفند** الرجل: saçmaladı. İbnü’l-Kattâ‘ için **الأفعال**’da böyle. Ve “عجوز **مفندة**” deme; çünkü o, gençliğinde asla görüş sahibi değildi ki yaşlılığında **تفند** etsin. Ve **الكشاف**’da: bu yüzden kadına: **مفندة** denilmedi; çünkü onun, zayıflayacak bir görüşü yoktur. Şeyhimiz dedi: ve **السمين**’in “o gariptir” sözüne bir vech yoktur; çünkü o, lugat ehli tarafından nakledilmiştir. Sonra dedi: belki vechi şudur: onun bir aklı vardır; eksik olsa da, yaşın büyümesiyle eksikliği şiddetlenir. Düşün; bitti.

Ve **فنده** تفنيدا: onu yalancı çıkardı; onu âciz bıraktı; görüşünü hatalı kıldı ve zayıflattı. Ve aziz tenzilde, Yakub’dan, عليه السلام, hikâye olarak:  لولا أن **تفندون**  . **الفراء** dedi: yani: “Beni yalanlamasanız, beni âciz bırakmasanız ve beni zayıflatmasanız.” Ve İbnü’l-A‘râbî: **فند** رأيه, dedi; yani onu zayıflattı. Ve **التفنيد**: azarlama ve görüşü zayıf saymadır; **أفنده** إفنادا gibi. Ve **الأصمعي** dedi: erkeğin bunamadan sözü çoğalırsa, o **المفند** ve **المفند**’dir. Ve hadiste:  ما ينتظر أحدكم إلا هرما **مفندا** أو مرضا مفسدا  . Ve **أفنده** الكبر: onu **الفند**’e düşürdü. Ve Ümm Ma‘bed hadîsinde:  لا عابس ولا **مفند**  ; o, kendisine isabet eden yaşlılıktan dolayı sözünde fayda olmayan kimsedir; o, صلى الله عليه وسلم’i vasfeder ve der ki: o böyle değildi. Ve **الأساس**’ta: falan **مفند** ve **مفند**’dir; yaşlılıktan aklı inkâr olunursa yahut sözünde karıştırırsa. Ve **أفنده** الهرم: onu taş gibi az anlayışlılığa koydu. Şeyhimiz dedi: sonra onda genişlettiler de dediler ki: **فنده**: görüşü zayıflayınca ve onu, yaptığı şeye dolayı ayıplayınca. **الكشاف**’ta böyle.

Ve mecazdan: **فند** الفرس تفنيدا: onu zayıflattı; yani onu, **التضمير** içinde **الفند** gibi kıldı; o da ağacın dallarından bir daldır; ve gazve ve yarış için elverişlidir. Ve onların, atlardan zayıf olana “شطبة” demeleri, bunu doğrular; **الصاغاني** dedi. Ve onunla, o ve **الزمخشري**, şu hadisi tefsir etti: bir adam, Nebî’ye صلى الله عليه وسلم dedi ki:  إني أريد أن **أفند** فرسا  ; o da dedi: عليك به كميتا أو أدهم أقرح أرثم محجلا طلق اليمنى  ; **اللسان** sahibi, ondan naklettiği gibi. Ve Şemmer dedi: Hârûn b. Abdillah dedi; ve bu hadisi ondan işitmişti: **أفند** yani “bir at edinirim”; çünkü bir şeyi **افتناد** etmen, onu kendine toplaman demektir; onların, toplanmış cemaate **فند** demelerinden. Dedi ki: başka bir yoldan da rivayet olundu. Ve Ebû Mansûr dedi: onun sözü: **أفند** فرسا; yani onu bağlarım ve onu, düşman bana ansızın gelirse sığınacağım bir hisar ve melce edinirim. Dağın **فند**’inden alınmıştır; o, ondan büyük bir şemrâhtır. Dedi ki: **أفند**’i “edinirim” manasında tanımıyorum. Dedim: bu manayı **الزمخشري**, **الأساس**’ta zikretti. Ve belki, **اللسان** sahibinin ondan naklettiği birinci vech, **الفائق**’te yahut teliflerinden başkasında olur; bakılsın.

Ve **فند** فلانا على الأمر: onu ondan istedi; **فانده** في الأمر مفاندة ve **تفنده** gibi; yani onu ondan talep etti; **الصاغاني** nakletti. Ve **فند** في الشراب تفنيدا: ona devam etti; bu, Ebû Hanîfe’dendir. Ve **فند** فلان تفنيدا: **الفند** üzerine oturdu; fetha ile; o, dağdan şemrâhtır; ve o, ondan dışarı çıkan burnudur. Ve bundan dolayı, iri ağır olana denilir: sanki o **فند**’dir; **الأساس**’ta olduğu gibi.

Ve **فند** kesre ile: iki harem-i şerîf arasında bir dağ; Allah ikisine şereflerini artırsın; denize yakın; **المعجم**’de olduğu gibi. Ve **فند**, Ebû Zeyd’in ismidir; Âişe bint Sa‘d b. Ebî Vakkâs’ın mevlâsı; Mâlik b. Vüheyb b. Abd Menâf b. Zühre. Ve o, güzel icra eden şarkıcılardan biriydi; ve erkeklerle kadınları bir araya toplardı. Ve Abdullah b. Kays er-Rukayyât onun hakkında der ki:
  قل لفند يشيع الأظعأنا                      ربما سر عيننا وكفانا

Ve Âişe onu göndermişti; ona ateş getirsin diye; derken Mısır’a çıkan bir kavim buldu; onlara uydu ve orada bir sene kaldı; sonra Medine’ye geldi; ateş aldı ve koşarak geldi; derken sendeledi; yani düştü; ve kor dağıldı; dedi ki: تعست العجلة. Bunun üzerine denildi: **فند**’den daha yavaştır. Ve **الأساس**’ta: ve onunla, hakkında “**فند**’den daha yavaştır” denilen kimse adlandırıldı; ihtiyaçlarda ağır davranmasından dolayı. Ve Harîrî’nin secilerinden: أبطء **فند**، وصلود **زند**. Ve o, meşhur mesellerdendir; Meydânî, Zemahşerî, Yûsî **زهر الأكم**’de, Hamza ve başkaları zikretti. Şeyhimiz dedi: Zemahşerî, **المستقصى**’da bazı râvîlerin onu **القاف** ile rivayet ettiğini hikâye etti; ve o zayıftır, itibar edilmez. Dedim: Zehebî onu **القاف** ile kaydetti, ona dair susarak; fakat Hâfız dedi ki: İbn Mâkûlâ birincisini tercih etti.

Ve **الفند**: gecenin bir taifesi. Ve **أفناد** الليل: onun rükünleridir. Denildi ki: ve onunla, **الزماني**’ye, daha önce geçtiği üzere, **فندا** adı verildi. Ve hadiste: insanlar, Nebî’ye صلى الله عليه وسلم, **أفنادا أفنادا** namaz kıldılar. Sa‘leb dedi: yani fırka fırka; imam olmaksızın tek tek; böyle tefsir ettiler. Ve denildi ki: dağınık halde cemaatler ardından cemaatler; kavim ardından kavim. Sa‘leb dedi: ve saydılar; yani namaz kılanlar; o gün otuz bin idiler; melekler altmış bin; çünkü her müminle beraber iki melek vardır; **الصاغاني** nakletti. Şeyhimiz dedi: ve siyer ehlinden bazıları demiştir ki: ona, صلى الله عليه وسلم, namaz kılanlar neredeyse sayıya sığmaz. Ve Âişe hadisi buna şahitlik eder. Bitti.

Ebû Mansûr dedi: Ebû’l-‘Abbâs’ın şu sözüne dair tefsiri: **صلوا عليه أفنادا**; yani teker teker, ferd ferd; onu ancak dağın **أفناد**’ından olan **الفند**’den bilirim; **الفند** da ağaç dallarından bir daldır; onların her bir adamını dağın **أفناد**’ından bir **فند**’e benzetti; o da onun **شماريخه**’idir. Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü, Şemmer’in Vâsile b. el-Eska‘dan rivayet ettiği şeyde: o dedi ki: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) çıktı da dedi: “Benim sizin en son öleniniz olduğumu mu sanıyorsunuz? Dikkat edin, ben sizin en önce öleninizim; beni **أفنادا** olarak takip edeceksiniz; bazınız bazınızı helâk edecek.” Ve bir rivayette: “Bazınız bazınızın boyunlarını vuracak”; yani beni **ذوي فند** olarak takip edeceksiniz; yani aczi ve nimete küfrü olan kimseler olarak. Ve **النهاية**’de: yani dağınık cemaatler hâlinde; kavim kavim, birinin ardından bir; onların bir tanesi **فند**’dir. Ve Âişe (radıyallahu anhâ) hadîsinde: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: “İnsanların bana en çabuk kavuşanı kavmimdir; ölümler onları celbeder; ümmetleri onların üzerine rekabet eder; insanlar onlardan sonra **أفنادا** olarak yaşar; bazısı bazısını öldürür.” Ebû Mansûr dedi: Mânâsı: onların farklı fırkalar hâline gelmeleridir; bazısı bazısını öldürür. Dedi: onlar **فند** olarak ayrı ayrıdır; yani fırka fırka. Ve **الصحاح**’ta: **فندأوة**’nin gelişi: keskin; cem‘i: **فناديد**; kıyasa göre olmaksızın. Ve **الفندأية**; onun zikri hemzede geçti; o, başı geniş balta(dır). Ve **التفند**: pişmanlık; musannif onu kendisinin **كتاب البصائر**’ında zikretti; Sâgânî de **التكملة**’de.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **الفندة** kesre ile: yaydan yapılan tam çubuk. Ve “her **فند**’den geldiler”, kesre ile; yani her fennden ve türden. Dedim: Bundan, fen sahipleri için **الأفندي** lafzının iştikakı(da)dır; çok kullanım sebebiyle bir elif artırdılar; eğer Arapça ise. Ve denildi: Rûmîdir; mânâsı: büyük efendi; bazı kimselerden işittiğim gibi. Ve Huseyb el-Huzelî’nin sözünde **يفتند**:

**تدعى خثيم بن عمرو في طوائفها                      في كل وجه رعيل ثم يفتـنـد**
Mânâsı: yok olur; **الفند**’den, o da ihtiyarlıktır. Ve “**يقتثد**” diye rivayet olunur; yani keser; **القثد**’in kesildiği gibi. Ve **فانيد**: nişastadan yapılan bir çeşit helvâ; sanki yabancıdır; Arap sözünde **فاعيل**’in bulunmayışı sebebiyle. Bu yüzden dil ehlinin çoğu onu zikretmedi. Dedim: Mu‘cemede gelecektir; lâkin şeyhimiz dedi ki: onun **بالمهملة** ile olması daha uygundur. Ve **فندين** zamme ile: Merv köylerindendir; ondan Ebû İshâk İbrâhîm b. el-Hasen el-**الفنديني** er-Râzî (vardır).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَنِدَ
1 فَنِدَ ذ , aor. فَنَدَ , (TK,) inf. n. فَنَدٌ; (S, M, A, O, L, K, TA;) or فند, [perhaps فَنَدَ, not فَنِدَ,] inf. n. فُنُودٌ; (IKtt, TA;) and ↓ افند, (S, IKtt, L,) inf. n. اـِفْنَادٌ; (S, L, K;) He lied; uttered a falsehood; said what was untrue: (S, M, IKtt, A, O, L, K:) this is [said to be] the primary signification. (L.) ↓ قَوْلٍ اـِفْنَادٍ is used by a poet for قَوْلٍ ذِى اـِفْنَادٍ [A saying having, or characterized by, lying, or falsehood]. (M, L.) ― -b2- And فَنِدَ. aor. فَنَدَ , (TK,) inf. n. فَنَدٌ, (M, O, K,) He erred, or committed a mistake or mistakes, (M, O, K, TK,) in extreme old age, (O,) in speech, or in judgment, or opinion: (M, K, TK:) and ↓ افند he made many mistakes in his speech. (As, TA in art. سهب.) ― -b3- And فَنِدَ, aor. فَنَدَ , (IKtt, TA, TK,) inf. n. فَنَدٌ; (T, S, M, IKtt, A, O, L, K;) and ↓ افند; (S, M, IKtt, L;) He became weak in judgment by reason of extreme old age (S, IKtt, A, O, L;) or he became unsound in mind, (M, L, K,) [in such a state that] his intellect, or intelligence, was denied, or disapproved. (T, M, K, TK, الفَنَدُ being expl. in the T and M and K by اـِنْكَارُ العَقْلِ, and فَنَدَ in the TK by انكر عقله [meaning أُنْكِرَ عَقْلُهُ], and in like manner افند [of which see the part. n., مُفْنِدٌ, below, as expl. in the A],) by reason of extreme old age, (T, M, K, TK,) or disease; (M, K, TK:) primarily thus restricted to the case of old age, but sometimes used without the being so restricted: (M:) and ↓ افند is also expl. as signifying he became weak in intellect, or doted: (IKtt, TA:) and as signifying he became extremely aged, because he who has become so speaks perverted language; from the same verb as signifying he lied. (L,) ― -b4- [And فَنِدَ, inf. n. فَنَدٌ, app. signifies also He was, or became, impotent: and unthankful for the favour of God: see فِنْدٌ.]

فنّدهُ
2 فنّدهُ ذ , inf. n. تَفْنِيدٌ, He pronounced him to be a liar, an utterer of falsehood, or a sayer of what was untrue. (Fr, M, K.) ― -b2- See also 4. ― -b3- He blamed him, (S, O, L,) and pronounced his judgment to be weak: (S, A, O, L:) or he pronounced him, (Fr, T,) or it, i. e. his judgment, (IAar, T,) to be weak. (Fr, IAar, T.) And He pronounced him to be impotent, or lacking in ability. (Fr, M, L, K.) -A2- فنّد فَرَسًا He acquired, or got for himself, a horse: (T, O, TA:) so says Hلroon Ibn-'Abd-Allah, as mentioned by Sh: but (Az says) I know it not in this sense: thus in the T: (TA:) or [rather] he took him for the purpose of tying him, or keeping post, on the enemy's frontier, (T, TA,) and as a refuge to which to have recourse (T, O, TA) when suddenly attacked by the enemy; (T, TA;) from فِنْدٌ, (T, O, TA,) signifying “ a شِمْرَاخ, ” (O,) or “ a great شمراخ, ” (T, TA,) “ of a mountain, ” (T, O, TA,) or as signifying “ a great mountain: ” (O:) or i. q. ضَمَّرَهُ [as meaning he made him light of flesh for military service], (O, K, TA,) so as to be like the branch of a tree, termed فِنْد. (O, TA.) -A3- فنّد فُلَانًا عَلَى الأَمْرِ He desired, of such a one, [the performance of] the affair; (K, TA;) as also ↓ فاندهُ, (O, K, TA, in the O فِى الأَمْرِ,) inf. n. مُفَانَدَةٌ; (TA;) and ↓ تفنّدهُ. (O, K, TA.) -A4- فنّد فِى الشَّرَابِ He kept constantly, or perseveringly, to be beverage, or wine. (AHn, M, K, TA.) -A5- And فنّد (inf. n. تَفْنِيدٌ, TA) He sat upon a فِنْد, (T, L,) i. e. a شِمْرَاخ of a mountain. (T, O, K.)

3 فَاْنَدَ see 2, near the end of the paragraph.

افند
4 افند ذ , inf. n. اـِفْنَادٌ, as intrans.: see 1, in five places. -A2- افندهُ (inf. n. as above, TA) He charged him with error in judgment, or opinion; as also ↓ فنّدهُ. (M, K.) ― -b2- And It (old age) rendered him weak in judgment, or unsound in mind: (L:) or it (extreme old age) caused him to have little understanding; [or to be] like a stone. (A.)

تفنّد
5 تفنّد ذ He repented, (K, B, TA,) مِنْهُ [of it]. (T, K.) -A2- تفنّدهُ: see 2, near the end.

اُفْتُنِدَ
8 اُفْتُنِدَ ذ He was caused to perish by reason of extreme old age. (O.)

فَنْدٌ
فَنْدٌ ذ : see the next paragraph, first sentence.

فِنْدٌ
فِنْدٌ ذ (T, S, M, A, O, L, K) and ↓ فَنْدٌ (Ibn- 'Abbلd, O, K) A great mountain: (IF, O, K:) or a mountain apart from others: (Ibn-Abi-l- Hadeed, TA:) or a portion of a mountain, (Ibn- 'Abbلd, S, O, K,) or a great portion thereof, (M, TA,) having tallness, or length, [app. the former,] (Ibn-'Abbلd, S, O, K, TA,) and some add, with slenderness: (TA:) or a head, or round and tall and slender head, or peak, (شِمْرَاخ,) of a mountain: (T, A:) or a great peak or head (شمراخ, T, L, or رَأْس, M, L,) of a mountain: (T, M, L:) or a رُكْن [i. e. a side, or an outward part, or the strongest side or outward part,] of a mountain: (L:) pl. أَفْنَادٌ. (M, L.) One says of a bulky and heavy man, كَأَنَّهُ فِنْدٌ, meaning As though he were a head, or peak, (شِمْرَاخ,) of a mountain. (A.) ― -b2- And the former (فِنْدٌ) is the sing. of أَفْنَاد in the phrase أَفْنَادُ اللَّيْلِ, (T,) which means The component parts, or portions, of the night. (T, O, K, TA.) ― -b3- And A congregated party (T, O, K, TA.) of men. (T, O.) One says, هُمْ فِنْدٌ عَلَى حِدَةٍ They are a party by itself. (T, TA.) And it is said in a trad., (T.) respecting the Prophet, (T, O, K,) that, when he died, (O.) صَلَّى النَّاسُ عَلَيْهِ أَفْنَادًا أَفْنَادًا i. e. [The people prayed for him, or invoked blessing upon him,] one by one, without an Imلm; (Th, T, O, K;) or companies after companies: (O, K:) and they were computed to be thirty thousand, with sixty thousand angels; two angels to every one (T, O, K) of the believers. (T, O.) And the Prophet said, (T, O, K,) after announcing that he would be among the first that should die, (T, O,) تَتَّبِعُونِى أَفْنَادًا أَفْنَادًا يُهْلِكُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا, meaning [Ye will follow me] in scattered companies, company after company; [killing one another;] أَفْنَادًا being pl. of فِنْد; (Nh, TA;) and in like manner is expl. a similar phrase in a trad. of 'ءïsheh: (T, TA:) or the former means ↓ ذَوِى فَنَدٍ i. e. [impotent; and unthankful; lit] having impotence; and unthankfulness for [God's] favour. (O, K, TA.) ― -b4- And A sort, or species: (K, TA:) pl. أَفْنَادٌ: one says, جَاؤُوا أَفْنَادًا They came being diverse sorts. (TA.) ― -b5- And A branch of a tree. (T, O, K. *) ― -b6- And Land upon which rain has not fallen; (T, O, K;) also termed ↓ فِندية [app. فِنْدِيَّةٌ]. (T.)

فَنَدٌ
فَنَدٌ ذ [inf. n. of فَنِدَ, q. v.: as a subst.,] i. q. فُحْشٌ [app. as meaning Exorbitance in speech]; and error in judgment: pl. أَفْنَادٌ. (Ham p. 112.) ― -b2- See also فِنْدٌ, near the end.

فِنْدَةٌ
فِنْدَةٌ ذ A complete branch from which a bow is made. (O.)

فِندية
فِندية ذ [app. فِنْدِيَّةٌ]: see فِنْدٌ, last sentence.

فِنْدَأْوَةٌ
فِنْدَأْوَةٌ ذ (in the O and CK without hemz) A sharp قَدُوم [or adz]. (S, O, K.) ― -b2- And A bold, or fearless, she-camel. (IAar and Sh, TA in art. عدأ.)

فِنْدَأْيَةٌ
فِنْدَأْيَةٌ ذ An adz, or an axe, or a hoe; syn. فَأْسٌ: (I'Aar, T, L:) or a broad-headed فأس: (M, L:) pl. فَنَادِيدُ, which is anomalous. (IAar, T, L.)

فَانِيدٌ
فَانِيدٌ ذ A sort of sweetmeat, made of concrete juice of the sugar-cane (قَنْد, q. v.,) and starch (نَشًا): a foreign word; for the measure فَاعِيلٌ is not found in Arabic; and therefore the lexicographers have not mentioned it: (Msb:) it is also written with ذ; (MF;) and is an arabicized word, from [the Pers.] پَانِيدْ [or پَانِيذْ]: (K voce فَانِيذ:) but is more properly with د. (MF.)

مُفْنِدٌ
مُفْنِدٌ ذ , (T, S, L, K,) or ↓ مُفَنَّدٌ, [meaning Weak in judgment, or unsound in mind, &c., (see 1,) by reason of extreme old age, or disease,] an epithet applied to a man only: you do not use the fem. form, with ة, applying it to an old woman, because [it is held that] she has not possessed judgment (T, S, M, L, K) in her youth (T, S, M, L) or at any time: (K:) or both مُفْنِدٌ and ↓ مُفَنَّدٌ signify [as above: or] one whose intellect, or intelligence, is denied, or disapproved, (أَنْكِرَ عَقْلُهُ,) by reason of extreme old age: or who confounds [things] in his speech: (A:) or the former, or ↓ the latter, signifies loquacious by reason of unsoundness of mind: (As, T:) and the former signifies weak in intellect: (L:) [and extremely aged: (see 1:)] and the same, (T,) or ↓ the latter, (L,) weak in judgment; notwithstanding he may be strong in body: and weak in body; notwithstanding he may be right in judgment: and weak in judgment and in body. (Fr, T, L.)

مُفَنَّدٌ
مُفَنَّدٌ ذ : see the next preceding paragraph, in four places.

##### Türkçe

**فَنِدَ**
1 **فَنِدَ** **ذ** , muzâri‘i **فَنَدَ** , (TK,) mastarı **فَنَدٌ**; (S, M, A, O, L, K, TA;) yahut **فند**, [belki **فَنَدَ**, **فَنِدَ** değil,] mastarı **فُنُودٌ**; (IKtt, TA;) ve ↓ **افند**, (S, IKtt, L,) mastarı **اـِفْنَادٌ**; (S, L, K;) Yalan söyledi; bir yalanı dile getirdi; doğru olmayanı söyledi: (S, M, IKtt, A, O, L, K:) bu, [denildiğine göre] aslî anlamdır. (L.) ↓ **قَوْلٍ اـِفْنَادٍ** bir şair tarafından **قَوْلٍ ذِى اـِفْنَادٍ** için kullanılır [yalanı, yahut yalancılığı bulunan, yahut onunla nitelenmiş bir söz]. (M, L.) ― -b2- Ve **فَنِدَ**. muzâri‘i **فَنَدَ** , (TK,) mastarı **فَنَدٌ**, (M, O, K,) Aşırı ihtiyarlıkta, (O,) sözde, yahut hükümde, yahut görüşte hata etti, yahut bir hata yahut hatalar işledi: (M, K, TK:) ve ↓ **افند** sözünde çok hata yaptı. (As, TA, md. **سهب**’de.) ― -b3- Ve **فَنِدَ**, muzâri‘i **فَنَدَ** , (IKtt, TA, TK,) mastarı **فَنَدٌ**; (T, S, M, IKtt, A, O, L, K;) ve ↓ **افند**; (S, M, IKtt, L;) Aşırı ihtiyarlık sebebiyle hükümde zayıfladı (S, IKtt, A, O, L;) yahut akılda bozuldu, (M, L, K,) [öyle bir hâlde ki] onun aklı, yahut zekâsı inkâr edildi, yahut reddedildi. (T, M, K, TK, **الفَنَدُ**’ün T ve M ve K’da **اـِنْكَارُ العَقْلِ** ile açıklanması, ve **فَنَدَ**’ın TK’da **انكر عقله** ile [manası **أُنْكِرَ عَقْلُهُ**] açıklanması, ve benzeri şekilde **افند** [bunun için aşağıda ism-i fâil **مُفْنِدٌ**’e bak; A’da açıklandığı üzere],) aşırı ihtiyarlık sebebiyle, (T, M, K, TK,) yahut hastalık; (M, K, TK:) aslî olarak böylece ihtiyarlık hâline tahsis edilmiştir; fakat bazen bu tahsis olmaksızın kullanılır: (M:) ve ↓ **افند** ayrıca “akılda zayıfladı, yahut bunadı” diye de açıklanır: (IKtt, TA:) ve “çok ihtiyarladı” diye de; çünkü böyle olan kimse eğri-büğrü dil konuşur; yalan söyledi anlamındaki fiilden: (L,) ― -b4- [Ve **فَنِدَ**, mastarı **فَنَدٌ**, görünüşe göre ayrıca “iktidarsız oldu, yahut iktidarsızlaştı” anlamına da gelir: ve Allah’ın nimetine karşı nankör oldu: **فِنْدٌ**’e bak.]

**فنّدهُ**
2 **فنّدهُ** **ذ** , mastarı **تَفْنِيدٌ**, Onu yalancı, yalan söyleyen, yahut doğru olmayanı söyleyen diye niteledi. (Fr, M, K.) ― -b2- 4’e de bak. ― -b3- Onu ayıpladı, (S, O, L,) ve hükmünü zayıf diye niteledi: (S, A, O, L:) yahut onu, (Fr, T,) yahut onu, yani hükmünü, (IAar, T,) zayıf diye niteledi. (Fr, IAar, T.) Ve onu iktidarsız, yahut kudretten yoksun diye niteledi. (Fr, M, L, K.) -A2- **فنّد فَرَسًا** Bir at edindi, yahut kendisi için bir at elde etti: (T, O, TA:) Hârûn İbn-‘Abd-Allah böyle söyler, Sh’nin naklettiği üzere: fakat (Az der ki) ben onu bu anlamda bilmem: T’de böyledir: (TA:) yahut [daha doğrusu] onu düşmanın sınırında bağlamak, yahut nöbet tutmak maksadıyla aldı, (T, TA,) ve düşman tarafından ansızın saldırıya uğradığında başvurulacak bir sığınak olarak (T, O, TA); (T, TA;) **فِنْدٌ**’den, (T, O, TA,) “bir **شِمْرَاخ**” (O,) yahut “büyük bir **شمراخ**” (T, TA,) “bir dağın” (T, O, TA,) yahut “büyük bir dağ” anlamında: (O:) yahut **ضَمَّرَهُ** ile eş anlamlıdır [askerî hizmet için etini inceltti anlamında], (O, K, TA,) böylece **فِنْد** denilen bir ağacın dalı gibi olsun diye. (O, TA.) -A3- **فنّد فُلَانًا عَلَى الأَمْرِ** Böyle birinden işin [yerine getirilmesini] istedi; (K, TA;) bunun gibi ↓ **فاندهُ**, (O, K, TA, O’da **فِى الأَمْرِ**, ) mastarı **مُفَانَدَةٌ**; (TA;) ve ↓ **تفنّدهُ**. (O, K, TA.) -A4- **فنّد فِى الشَّرَابِ** İçeceğe, yahut şaraba sürekli, yahut ısrarla devam etti. (AHn, M, K, TA.) -A5- Ve **فنّد** (mastarı **تَفْنِيدٌ**, TA) Bir **فِنْد** üzerine oturdu, (T, L,) yani bir dağın **شِمْرَاخ**’ı üzerine. (T, O, K.)

3 **فَاْنَدَ**: 2’ye bak, paragrafın sonuna yakın.

**افند**
4 **افند** **ذ** , mastarı **اـِفْنَادٌ**, lâzım olarak: 1’e bak, beş yerde. -A2- **افندهُ** (mastarı yukarıdaki gibi, TA) Onu hükümde, yahut görüşte hata ile itham etti; bunun gibi ↓ **فنّدهُ**. (M, K.) ― -b2- Ve O (ihtiyarlık) onu hükümde zayıf, yahut akılda bozuk kıldı: (L:) yahut o (aşırı ihtiyarlık) onun anlayışını az kıldı; [yahut onu] taş gibi [kıldı]. (A.)

**تفنّد**
5 **تفنّد** **ذ** Tevbe etti, (K, B, TA,) **مِنْهُ** [ondan]. (T, K.) -A2- **تفنّدهُ**: 2’ye bak, paragrafın sonuna yakın.

**اُفْتُنِدَ**
8 **اُفْتُنِدَ** **ذ** Aşırı ihtiyarlık sebebiyle helâk olmaya uğratıldı. (O.)

**فَنْدٌ**
**فَنْدٌ** **ذ** : bir sonraki paragrafın ilk cümlesine bak.

**فِنْدٌ**
**فِنْدٌ** **ذ** (T, S, M, A, O, L, K) ve ↓ **فَنْدٌ** (Ibn- ‘Abbâd, O, K) Büyük bir dağ: (IF, O, K:) yahut diğerlerinden ayrı bir dağ: (Ibn-Abi-l- Hadeed, TA:) yahut bir dağın bir parçası, (Ibn- ‘Abbâd, S, O, K,) yahut onun büyük bir parçası, (M, TA,) yükseklik, yahut uzunluk sahibi, [görünüşe göre birincisi,] (Ibn-‘Abbâd, S, O, K, TA,) ve bazıları ekler: incelikle birlikte: (TA:) yahut bir dağın başı, yahut yuvarlak ve yüksek ve ince başı, yahut tepesi, (**شِمْرَاخ**, ) (T, A:) yahut bir dağın büyük tepesi yahut başı (**شمراخ**, T, L, yahut **رَأْس**, M, L,) : (T, M, L:) yahut bir dağın **رُكْن**’ü [yani bir yanı, yahut dış kısmı, yahut en sağlam yanı yahut dış kısmı]: (L:) çoğulu **أَفْنَادٌ**. (M, L.) İri ve ağır bir adam hakkında **كَأَنَّهُ فِنْدٌ** denir; manası: sanki bir dağın başı, yahut tepesi (**شِمْرَاخ**) gibidir. (A.) ― -b2- Ve birincisi (**فِنْدٌ**) ibaredeki **أَفْنَاد**’ın tekilidir: **أَفْنَادُ اللَّيْلِ**, (T,) bunun anlamı: gecenin bileşen kısımları, yahut bölümleri. (T, O, K, TA.) ― -b3- Ve insanların toplu bir cemaati (T, O, K, TA.) . (T, O.) **هُمْ فِنْدٌ عَلَى حِدَةٍ** denir: onlar başlı başına bir topluluktur. (T, TA.) Ve bir rivayette denilmiştir, (T.) Peygamber hakkında, (T, O, K,) o öldüğünde, (O.) **صَلَّى النَّاسُ عَلَيْهِ أَفْنَادًا أَفْنَادًا** yani [insanlar onun üzerine namaz kıldı, yahut ona salât etti,] birer birer, bir imam olmaksızın; (Th, T, O, K;) yahut bölük bölük, bölüklerden sonra: (O, K:) ve onlar otuz bin olarak sayıldı; altmış bin melek ile; her bir (T, O, K) mümine iki melek. (T, O.) Ve Peygamber dedi, (T, O, K,) öleceklerin ilkleri arasında olacağını haber verdikten sonra, (T, O,) **تَتَّبِعُونِى أَفْنَادًا أَفْنَادًا يُهْلِكُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا**, manası: [beni takip edeceksiniz] dağınık bölükler hâlinde, bölük bölük; [birbirinizi helâk ederek;] **أَفْنَادًا**, **فِنْد**’ün çoğuludur; (Nh, TA;) ve benzeri şekilde ‘Âişe’nin bir rivayetindeki benzer bir ibare de böyle açıklanır: (T, TA:) yahut birincisi şu demektir: ↓ **ذَوِى فَنَدٍ** yani [iktidarsız; ve nankör; lafzen] iktidarsızlığı olan; ve [Allah’ın] nimetine karşı nankörlüğü olan. (O, K, TA.) ― -b4- Ve bir tür, yahut cins: (K, TA:) çoğulu **أَفْنَادٌ**: **جَاؤُوا أَفْنَادًا** denir: çeşitli türler olarak geldiler. (TA.) ― -b5- Ve bir ağacın dalı. (T, O, K. *) ― -b6- Ve üzerine yağmur düşmemiş arazi; (T, O, K;) buna ayrıca ↓ **فِندية** [görünüşe göre **فِنْدِيَّةٌ**] denir. (T.)

**فَنَدٌ**
**فَنَدٌ** **ذ** [**فَنِدَ**’ın mastarıdır, ona bak: isim olarak,] **فُحْشٌ** ile eş anlamlıdır [görünüşe göre sözde aşırılık anlamında]; ve hükümde hata: çoğulu **أَفْنَادٌ**. (Ham s. 112.) ― -b2- **فِنْدٌ**’e de bak, sonlara yakın.

**فِنْدَةٌ**
**فِنْدَةٌ** **ذ** Yay yapılan, tam bir dal. (O.)

**فِندية**
**فِندية** **ذ** [görünüşe göre **فِنْدِيَّةٌ**]: **فِنْدٌ**’e bak, son cümle.

**فِنْدَأْوَةٌ**
**فِنْدَأْوَةٌ** **ذ** (O ve CK’da hemzesiz) Keskin bir **قَدُوم** [yahut keser]. (S, O, K.) ― -b2- Ve cesur, yahut korkusuz bir dişi deve. (IAar ve Sh, TA, md. **عدأ**’de.)

**فِنْدَأْيَةٌ**
**فِنْدَأْيَةٌ** **ذ** Bir keser, yahut balta, yahut çapa; eş anlamlısı **فَأْسٌ**: (I'Aar, T, L:) yahut geniş başlı bir **فأس**: (M, L:) çoğulu **فَنَادِيدُ**, ki bu aykırıdır. (IAar, T, L.)

**فَانِيدٌ**
**فَانِيدٌ** **ذ** Şeker kamışının katılaşmış suyundan (**قَنْد**, ona bak,) ve nişastadan (**نَشًا**) yapılan bir tür tatlı: yabancı bir kelimedir; çünkü **فَاعِيلٌ** vezni Arapçada bulunmaz; bu yüzden sözlükçüler onu zikretmemişlerdir: (Msb:) **ذ** ile de yazılır: (MF;) ve [Farsça] **پَانِيدْ** [yahut **پَانِيذْ**]’den Arapçalaştırılmış bir kelimedir: (K, **فَانِيذ** maddesinde:) fakat daha doğru olanı **د** iledir. (MF.)

**مُفْنِدٌ**
**مُفْنِدٌ** **ذ** , (T, S, L, K,) yahut ↓ **مُفَنَّدٌ**, [aşırı ihtiyarlık yahut hastalık sebebiyle hükümde zayıf, yahut akılda bozuk, vb. (1’e bak),] yalnızca erkeğe uygulanan bir sıfattır: yaşlı bir kadına uygulayarak **ة** ile müennesini kullanmazsın; çünkü [kabul edildiğine göre] o, gençliğinde (T, S, M, L, K) hükme sahip olmamıştır (T, S, M, L) yahut herhangi bir zamanda: (K:) yahut hem **مُفْنِدٌ** hem ↓ **مُفَنَّدٌ** [yukarıdaki gibi; yahut] aşırı ihtiyarlık sebebiyle aklı, yahut zekâsı inkâr edilmiş, yahut reddedilmiş (**أَنْكِرَ عَقْلُهُ**) kimse; yahut sözünde [şeyleri] karıştıran kimse anlamına gelir: (A:) yahut birincisi, yahut ↓ ikincisi, akıl bozukluğu sebebiyle çok konuşan anlamına gelir: (As, T:) ve birincisi akılda zayıf anlamına gelir: (L:) [ve çok ihtiyarlamış: (1’e bak:)] ve aynı (T,) yahut ↓ ikincisi, (L,) hükümde zayıf; bedende güçlü olsa bile: ve bedende zayıf; hükümde doğru olsa bile: ve hükümde ve bedende zayıf. (Fr, T, L.)

**مُفَنَّدٌ**
**مُفَنَّدٌ** **ذ** : bir önceki paragrafa bak, dört yerde.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَنِدَ
فَنِدَ A ( n. ac. فَنْد 1 ),
a.  Doted, became imbecile; rambled.

b.  Lied.

c.  Made a mistake, erred, blundered.

d.  Became impotent.

فَنَّدَ
فَنَّدَ II ,
a.  Called, considered a dotard, an idiot.

b.  Called a liar; contradicted; refuted, confuted; blamed, rebuked.

c.  [ acc. &  'Ala ], Asked, claimed, desired of.

d.  Acquired.

e.  [ Fī ], Persevered in.

f.  [ coll. ], Divided into classes, classified.

g.  [ coll. ], Detailed, specified, gave the items of ( an account ).

h.  [ coll. ], Pruned ( vine ).

فَاْنَدَ
فَاْنَدَ III ,
a.  see II (c) .

أَفْنَدَ
أَفْنَدَ IV ,
a.  see I (a) , ( b ), ( c ) & II ( a ).

e.  Made a dotard of.

تَفَنَّدَ
تَفَنَّدَ V
a.  [ Min ], Repented of.

b.  see II (c) .

فَنْد
فَنْد 1 ,
a.  Mountain.

فِنْد
فِنْد 2 ,
a.  see 1 .

b.   ( pl. فُنُوْد 27 ,  أَفْنَاْد 38 ), Class, category, kind, sort.

c.  Branch, bough.

d.  Group; company, band.

e.  ( pl. فُنُوْد 27 ) [ coll. ], Wax-candle, taper.

فَنَد
فَنَد 4 , ( pl. أَفْنَاْد 38 ),
a.  Weakness.

b.  Mistake, error, blunder.

c.  Lie.

d.  Ingratitude.

فَنَّدَ
N. P. فَنَّدَ II ,
a.  Belied; contradicted; confuted.

b.  [ coll. ], Detailed, minute.

فَنَّدَ
N. Ac. فَنَّدَ II ,
a.  Denial; disclaimer; refutation.

b.  [ coll. ], Detailed account.

أَفْنَدَ
N. Ag. أَفْنَدَ IV ,
a.  Dotard; blunderer.

أَفْنَاد اللَّيْل
أَفْنَاد اللَّيْل
a.  The divisions of the night, night-watches.

أافْنَادًا أَفْنَادًا
أافْنَادًا أَفْنَادًا
a.  In masses; in companies.

هُم فِنْدٌ عَلَى حِدَةٍ
هُم فِنْدٌ عَلَى حِدَةٍ
a.  They are a party by themselves.

فِنْدَأْوَة
فِنْدَأْوَة ( pl. فَنَادِيْد ),
a.  Adz; hatchet; axe.

##### Türkçe

**فَنِدَ**
**فَنِدَ** A (isim mastar: **فَنْد** 1),
a. Bunadı, ahmaklaştı; saçmaladı.

b. Yalan söyledi.

c. Hata yaptı, yanıldı, sürçtü.

d. İktidarsız oldu.

**فَنَّدَ**
**فَنَّدَ** II,
a. Bunak, ahmak diye adlandırdı, öyle saydı.

b. Yalancı dedi; çelişti; çürüttü, susturdu; ayıpladı, azarladı.

c. [mef‘ûl ile ve **على** ile], -den istedi, talep etti, arzu etti.

d. Edindi.

e. [**في** ile], -de sebat etti.

f. [topluca], sınıflara ayırdı, tasnif etti.

g. [topluca], tafsil etti, belirtti, (bir hesabın) kalemlerini verdi.

h. [topluca], (asma) budadı.

**فَاْنَدَ**
**فَاْنَدَ** III,
a. II (c)’ye bak.

**أَفْنَدَ**
**أَفْنَدَ** IV,
a. I (a), (b), (c) ve II (a)’ya bak.

e. Bunaklaştırdı.

**تَفَنَّدَ**
**تَفَنَّدَ** V
a. [**من** ile], -den tövbe etti.

b. II (c)’ye bak.

**فَنْد**
**فَنْد** 1,
a. Dağ.

**فِنْد**
**فِنْد** 2,
a. 1’e bak.

b. (çoğulu: **فُنُوْد** 27, **أَفْنَاْد** 38), sınıf, kategori, tür, çeşit.

c. Dal, budak.

d. Grup; topluluk, takım.

e. (çoğulu: **فُنُوْد** 27) [topluca], balmumu mum, ince mum.

**فَنَد**
**فَنَد** 4, (çoğulu: **أَفْنَاْد** 38),
a. Zayıflık.

b. Hata, yanlış, sürçme.

c. Yalan.

d. Nankörlük.

**فَنَّدَ**
N. P. **فَنَّدَ** II,
a. Yalanladı; çelişti; çürüttü.

b. [topluca], tafsilatlı, ince.

**فَنَّدَ**
N. Ac. **فَنَّدَ** II,
a. İnkâr; reddediş; çürütme.

b. [topluca], tafsilatlı hesap.

**أَفْنَدَ**
N. Ag. **أَفْنَدَ** IV,
a. Bunak; sürçen.

**أَفْنَاد اللَّيْل**
**أَفْنَاد اللَّيْل**
a. Gecenin bölümleri, gece nöbetleri.

**أافْنَادًا أَفْنَادًا**
**أافْنَادًا أَفْنَادًا**
a. Kitleler hâlinde; bölük bölük.

**هُم فِنْدٌ عَلَى حِدَةٍ**
**هُم فِنْدٌ عَلَى حِدَةٍ**
a. Onlar başlı başına bir fırkadır.

**فِنْدَأْوَة**
**فِنْدَأْوَة** (çoğulu: **فَنَادِيْد**),
a. Keser; balta; nacak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فند
فَنِدَ - يَفْنَدُ - فَنَّدَ - يُفَنِّدُ
فَنِدَ - يَفْنَدُ + الشيخ: يصير كلامه غير مفهوم أو متزن: يتكلم بكلام الخرف من توهم واختلاق وهذيان
فَنَّدَ - يُفَنِّدُ: على وزن "فَعَّل " من " فَنِدَ - يَفْنَدُ ": جعله " يَفْنَدُ " على وجه التكرار والشدة: قال فيه أنه يخرف ويهذي ويختلق ويتوهم كما في خرف وعته كبار السن الهرمين
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " عدم فهم الكلام لسوء بالأفهام أو لسوء الكلام نفسه والتكلم بألفاظ وكلمات وأصوات غير مفهومة"،وهي:
بَهِمَ - يَبْهَمُ، صَمَّ - يَصَمًّ، بَكِمَ - يَبْكَمُ، لَغَا - يَلْغُو، عَجَمَ - يَعْجُمُ، فَنِدَ - يَفْنَدُ
فند
 	﴿ولما فصلت العير قال أبوهم إني لأجد ريح يوسف لولا أن تفندوني(94)﴾ يوسف
مختار الصحاح
● [فند] ف ن د: الفَنَدُ بفتحتين الكذب وهو أيضا ضعف الرأي من الهرم والفعل منهما أفْنَدَ ولا يقال عجوز مُفْنِدَةٌ لأنها لم تكن في شبيبتها ذات رأي و التَّفْنِيدُ اللوم وتضعيف الرأي
معجم الفرائد القرآنية:
ف ن د
" تُفَنِّدُونِ"  في قوله تعالـى :" قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ" (94) يوسف .
الفند: الفساد والخبل، وضعف الرأي، وهو أيضاً الكذب، والتفنيد: اللوم، وتضعيف الرأي .
الراغب
فند
- التفنيد: نسبة الإنسان إلى الفند، وهو ضعف الرأي. قال تعالى: }لولا أن تفندون{ [يوسف/94]، قيل: أن تلوموني (مجاز القرآن 1/318)، وحقيقته ما ذكرت، والإفناد: أن يظهر من الإنسان ذلك، والفند: شمراخ الجبل، وبه سمي الرجل فندا.
ملخص اللسان:
1.     الفَنَدُ: الخَرَفُ وإِنكار العقل من الهَرَم أَو المَرضِ وقد يستعمل في غير الكِبَر وأَصله في الكبر
2.      والفَنَدُ: ضعف الرأْي من هَرَم.
3.     وأَفْنَدَ الرجلُ: أُهتِرَ،
4.      الفَنَدُ في  الأَصل: الكَذب. وأَفْنَدَ: تكلم بالفَنَد.
5.     ثم قالوا للشيخ إِذا هَرِمَ: قد  أَفْنَدَ لأَنه يتكلم بالمُحَرَّف من الكلام
6.    والفَنَدُ: الخطأُ في الرأْي والقول. وأَفْنَدَه: خطَّأَ رَأْيَه ، لولا أَن  تُفَنِّدُونِ؛ قال الفراء: يقول لولا أَن تُكَذِّبوني وتُعَجِّزُوني  وتُضَعِّفُوني
7.     والتَّفْنيدُ:  اللَّوْمُ وتضعيفُ الرأْي
8.    والفِنْدُ، بالكسر: القطعة العظيمة من الجبل، وقيل: الرأْس العظيم منه
9.    والفِنْدُ: الغصن من أَغصان الشجر
لسان العرب
● - فند: الفَنَدُ: الخَرَفُ وإِنكار العقل من الهَرَم أَو المَرضِ، وقد  يستعمل في غير الكِبَر وأَصله في الكبر، وقد أَفند؛ قال:  قد عَرَّضَتْ أَرْوَى بِقَوْلٍ إِفْناد  إِنما أَراد بقَوْلٍ ذي إِفناد وقَوْلٍ فيه إِفناد، وشيخ مُفْنِدٌ ولا  يقال للأُنثى عجوز مُفْنِدَة لأَنها لم تكن ذات رأْي في شبابها  فَتُفَنَّدَ في كِبَرها. والفَنَدُ: الخطأُ في الرأْي والقول. وأَفْنَدَه: خطَّأَ  رَأْيَه. وفي التنزيل العزيز حكاية عن يعقوب، عليه السلام: لولا أَن  تُفَنِّدُونِ؛ قال الفراء: يقول لولا أَن تُكَذِّبوني وتُعَجِّزُوني  وتُضَعِّفُوني. ابن الأَعرابي: فَنَّدَ رأْيه إِذا ضَعَّفَه. والتَّفْنيدُ:  اللَّوْمُ وتضعيفُ الرأْي. الفراء: المُفَنَّدُ الضعيفُ الرأْي وإِن كان قويَّ  الجسم. والمُفَنَّدُ: الضعيفُ الجسم وإِن كان رأْيه سديداً. قال: والمفند  الضعيف الرأْي والجسم معاً. وفَنَّدَه: عَجَّزَه وأَضْعَفَه. وروى شمر  في حديث واثلة بن الأَسقع أَنه قال: خرج رسول الله، صلى الله عليه وسلم،  فقال: أَتزعمون أَنِّي من آخِرِكم وفاةً؟ أَلا إِني من أَوَّلِكم وفاةً،  تتبعونني أَفْناداً يُهْلِكُ بعضُكم بعضاً؛ قوله تتبعونني أَفناداً يضرِبُ  (* قوله «يضرب» أفاد شارح القاموس أَنها رواية أخرى بدل يهلك) بعضُكم  رقاب بعض أَي تتبعونني ذوي فَنَدٍ أَي ذوي عَجْزٍ وكُفْرٍ للنعمة، وفي  النهاية: أَي جماعات متفرّقين قوماً بعد قوم، واحدهم فَنَد.  ويقال: أَفْنَدَ الرجلُ فهو مُفْنِدٌ إِذا ضَعُفَ عقله. وفي حديث عائشة،  رضي الله عنها: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: أَسْرَعُ الناس بي  لُحوقاً قَوْمي، تَسْتَجْلِبُهم المَنايا وتتنافس عليهم أُمَّتُهم ويعيشُ  الناسُ بعدهم أَفناداً يقتل بعضُهم بعضاً؛ قال أَبو منصور: معناه أَنهم  يَصيرون فِرَقاً مختلفين يَقْتُلُ بعضُهم بعضاً؛ قال: هم فِنْدٌ على حدة  أَي فِرْقَة على حدة. وفي الحديث: أَن رجلاً قال للنبي، صلى الله عليه  وسلم: إِني أُريد أَن أُفَنِّدَ فرساً، فقال: عليك به كُمَيْتاً أَو  أَدْهَم أَقْرَحَ أَرْثَم مُحَجَّلاً طَلْقَ اليمنى. قال شمر: قال هرون بن عبد  الله، ومنه كان سُمِع هذا الحديث: أُفَنِّدَ أَي أَقْتَني. قال: وروي  أَيضاً من طريق آخر: وقال أَبو منصور قوله أُفَنِّدَ فرساً أَي أَرْتَبِطَه  وأَتخذه حصناً أَلجأُ إِليه، ومَلاذاً إِذا دَهَمني عدوّ، مأْخوذ من  فِنْدِ الجبل وهو الشِّمْراخ العظيم منه، أَي أَلجأُ إِليه كما يُلجأُ إِلى  الفِنْدِ من الجبل، وهو أَنفه الخارج منه؛ قال: ولست أَعرف أُفَنِّد بمعنى  أَقتني. وقال الزمخشري: يجوز أَن يكون أَراد بالتفنيد التضمير من  الفِنْدِ وهو الغُصْنُ من أَغصان الشجرة أَي أُضمره حتى يصير في ضُمْرِه  كالغصن.والفِنْدُ، بالكسر: القطعة العظيمة من الجبل، وقيل: الرأْس العظيم منه،  والجمع أَفناد. والفِنْدفِنْد: الجبل. وفَنَّدَ الرجلُ إِذا جلس على  فِنْد، وبه سمي الفِنْدُ الزِّمَّانِيُّ الشاعر، وهو رجل من فرسانهم، سمي  بذلك لعظم شخصه، واسمه شهل بن شيبان وكان يقال له عديد الأَلف؛ وقيل:  الفِنْد، بالكسر، قطعة من الجبل طولاً. وفي حديث عليّ: لو كان جبلاً لكان  فِنداً، وقيل: هو المنفرد من الجبال.  والفَنَدُ: ضعف الرأْي من هَرَم. وأَفْنَدَ الرجلُ: أُهتِرَ، ولا يقال:  عجوز مُفْنِدَة لأَنها لم تكن في شبيبتها ذات رأْي. وقال الأَصمعي: إِذا  كثر كلام الرجل من خَرَف، فهو المُفْنِدُ والمُفْنَدُ. وفي الحديث: ما  ينتظر أَحدكم إِلا هَرَماً مُفْنِداً أَو مرضاً مُفْسِداً؛ الفَنَدُ في  الأَصل: الكَذب. وأَفْنَدَ: تكلم بالفَنَد. ثم قالوا للشيخ إِذا هَرِمَ: قد  أَفْنَدَ لأَنه يتكلم بالمُحَرَّف من الكلام عن سَنَن الصحة. وأَفنده  الكِبَرُ إِذا أَوقعه في الفَنَد. وفي حديث التنوخي رسول هِرَقْل: وكان  شيخاً كبيراً قدْ بلغ الفَنَد أَو قَرُب. وفي حديث أُم معبد: لا عابس ولا  مُفْنَِدٌ أَي لا فائدة في كلامه لكبرٍ أَصابه.  وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، لما تُوُفِّيَ وغُسِّلَ  صَلَّى عليه الناسُ أَفناداً أَفناداً؛ قال أَبو العباس ثعلب: أَي فِرْقاً  بعد فِرْق، فُرادى بلا إِمام. قال: وحُزِرَ المصلون فكانوا ثلاثين أَلفاً  ومن الملائكة ستين أَلفاً لأَن مع كل مؤْمن ملكين؛ قال أَبو منصور: تفسير  أَبي العباس لقوله صلوا عليه أَفناداً أَي فرادى لا أَعلمه إِلا من  الفِنْدِ من أَفْناد الجبل. والفِنْدُ: الغصن من أَغصان الشجر، شبه كل رجل  منهم بِفِنْدٍ من أَفناد الجبل، وهي شماريخه. والفِنْدُ: الطائفةُ من  الليل. ويقال: هم فِنْدٌ على حِدَة أَي فئة. وفَنَّدَ في الشراب: عكَفَ عليه؛  هذه عن أَبي حنيفة. والفِنْدَأْيَةُ: الفَأْسُ، وقيل: الفِنْدَأْيَةُ  الفأْس العريضة الرأْس؛ قال:  يَحْمِلُ فَأْساً معه فِنْدَأْيَة  وجمعه فناديد على غير قياس. الجوهري: قَدُومٌ فِنْداوةٌ أَي حادّةٌ.  والفِنْدُ: أَرض لم يصبها المطر، وهي الفِنْدِيَةُ. ويقال: لقينا بها  فِنْداً من الناس أَي قوماً مجتمعين. وأَفنادُ الليلِ: أَركانه. قال: وبأَحد  هذه الوجوه سمي الزِّمَّانيُّ فِنْداً. وأَفنادٌ: موضع؛ عن ابن الأَعرابي،  وأَنشد:  بَرْقاً قَعَدْتُ له بالليلِ مُرْتَفِقاً  ذاتَ العِشاءِ، وأَصحابي بأَفْنادِ
مقاييس اللغة:
(فند) الفاء والنون والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على ثِقَل وشدة، ويقال بعضه على بعض([2]) . من ذلك الفِنْد: الشِّمراخ من الجبل، وقال قوم: هو الجبَلُ العظيم، وبه سمِّي الرجل فِنْداً.
وممَّا يقاس عليه التفنيد، و[هو] اللوم، لأنَّه كلام يثقل على سامعه ويشتدّ. والفَنَد: الهَرَم، وهو ذاك القياس، ولا يكون هَرَماً إلاّ ومعه إنكارُ عقل. يقال أَفْنَدَ الرّجُل فهو مُفْنِدٌ، إذ أُهْتِر. ولا يقال عجوزٌ مُفْنِدة، لأنَّها لم تكُ في شبيبتها ذاتَ رأي.
ويقولون: الفَنَد: الكذب. وممكنٌ أن يكون سمِّي كذا لأنّ صاحِبَه يفنَّد، أي يلام. وممكنٌ أن يسمَّى كذا لأنَّه شديد الإثم؛ شديدٌ وِزْرُه.
القاموس المحيط:
الفِنْدُ، بالكسر الجَبَلُ العظيمُ، أو قِطعَةٌ منه طُولاً، ويفتحُ، ولَقَبُ شَهْلٍ الزِّمَّانيِّ، وأرضٌ لم يُصِبْها مَطَرٌ، والغُصْنُ، والنَّوْعُ، والقومُ مُجْتَمِعَةً، وبالتحريكِ الخَرَفُ، وإِنْكارُ العَقْلِ لِهَرَمٍ أو مَرَضٍ، والخَطأُ في القولِ والرَّأي، والكَذِبُ كالإِفْنادِ، ولا تَقُلْ عَجوزٌ مُفْنِدَةٌ، لأِنَّها لم تكن ذاتَ رَأْيٍ أبَداً. وفَنَّدَهُ تَفْنيداً كَذَّبَهُ، وعَجَّزَهُ، وخَطَّأَ رَأْيَهُ، كأَفْنَدَهُ، والفَرَسَ ضَمَّرَهُ، وفلاناً على الْأَمْرِ أرادَهُ منه، كفانَدَهُ وتَفَنَّدَهُ، وفي الشَّرابِ عَكَفَ عليه، وفلانٌ جَلَسَ على شِمْراخٍ من الجَبَلِ. وفِنْدٌ، بالكسر جبلٌ بينَ الحَرَمَيْنِ الشَّريفَيْنِ، واسمُ أبي زَيْدٍ مَوْلَى عائِشةَ بنتِ سَعْدِ بنِ أبي وقَّاصٍ، وأرْسَلَتْهُ يأتِيها بنار، فَوَجَدَ قَوْماً يَخْرُجونَ إلى مِصْرَ، فَتَبِعَهُمْ، وأقامَ بها سَنَةً، ثم قَدِمَ، فأَخَذَ ناراً، وجاءَ يَعْدو، فَعَثَرَ وتَبَدَّدَ الجَمْرُ، فقالَ " تَعِسَتِ العَجَلَةُ " ، فقيلَ " أبْطَأُ من فِنْدٍ " .
وأفْنادُ اللَّيْلِ: أركانُهُ. و " صلَّى الناسُ على النبيِّ، صلى الله عليه وسلم، أفْناداً أفْناداً " ، أي: فُرادَى بِلا إمامٍ، وقِيلَ: جَماعاتٍ جَماعاتٍ، وحُزِروا ثلاثينَ ألْفاً، ومن الملائِكَةِ سِتِّينَ ألْفاً، لأِنَّ مع كُلٍّ مَلَكَيْنِ. وقولُهُ، صلى الله عليه وسلم: " تَتَّبِعوني أفْناداً أفْناداً يُهْلِكُ بعضُكُمْ بعضاً " ، أي: تَتَّبِعوني ذَوِي فَنَدًٍ، أي: ذَوِي عَجْزٍ وكُفْرٍ للنِّعْمَةِ. وقَدومٌ فِنْدَأْوَةً: حَادَّةٌ. والفِنْدَأْيَةُ: في الهَمْزِ.
والتَّفَنُّدُ: التَّنَدُّمُ.
تاج العروس:
ف - ن - د
الفِنْدُ بالكسر : الجبلُ العظيم وقيل : الرأسُ العَظِيمُ منه أَو قِطْعَةٌ منه وقوله : طُولاً هكذا وَقَع التعبيرُ به في الصحاح وغيره وزاد بعضُ بعدَه : في دِقةٍ قال شيخُنا : والأَظْهَرُ فيه أَنه مفعولٌ مطلَق أَي تَطولُ طولاً . وفي قول علي رضي الله عنه للأَشْتَرِ : لو كانَ جَبلاً لكان فِنْداً لا يَرْتَقِيه الحافِرُ ولا يُوفِي عليه الطائرُ قال ابنُ أَبي الحديدِ في شرح نهْج البلاغة : الفِنْد : هو المُنْفَرِد من الجِبالِ والجَمْع أَفنادٌ . ويُفْتَحُ وهذه عن الصاغاني . والفِنْدُ بالكسر : لَقَبُ شَهْلٍ بفتح الشين المعجمة وسكون الهاءِ وهو ابن شَيْبَانَ بن رَبيعة بن زمان الزَّمَّانيِّ بكسر الزّاي وتشديد الميم أحد فرسانِهم وكان يقال له : عَدِيدُ الأَلْف . وفي بعض النسخ : الرُّمَّاني بضم الراءِ وهو غلط وبنو زِمَّان : قبيلةٌ من رَبيعةَ بن نِزَارٍ وهم بنو زِمَّان بن مالكِ بن صَعْب بن علي بن بكر بن وائل بن قاسِط بن هِنْب بن أَفْصَى بن دُعْمِيّ بن جَدِيلة بن أَسد ابن رَبيعة . وسيأْتي في اللام للمصنِّف أَنَّ شَهْلاً هو اللقبُ والفِنْد اسمه والذي هنا هو الصواب . واختلف في سَببِ تَلقيبه به فقيل لعظَمِ شخْصه كأنه فِنْدٌ من جَبَلٍ أَي رُكْنٌ منه كذا في اللسان . أو لقولهِ في بعضِ الوقائع : استَنِدُوا إليَّ فإِنّي فِنْدٌ لكم وسُمِّيَ به من قيلَ فيه : أَبْطَأُ من فِنْدٍ لِتَثَاقُلِه في الحاجاتِ كما في الأَساس وقيل : من الفِنْد بمعنَى غُصْنِ الشَّجَرةِ وقيل : من الفِنْدِ بمعنَى الطائفةِ من اللَّيْل . وقيل : من قولهم : هُم فِنْدٌ على حِدَةٍ أَي فِئَةٌ . وقيل غير ذلك . والفِنْد بالكسر أَيضاً : أرض لم يُصِبُها مَطَرٌ وهي الفِنْديَّةُ . والفِنْد : الغُصْنُ من أَغصانِ الشَّجَرَة قال :
من دُونِها جَنَّةٌ تَقْرُو لها ثَمَرٌ ... يُظِلُّه كُلُّ فِنْدٍ ناعمٍ خَضِلِ
والفِنْد بالكسر : النَّوْعُ يقال : جاءُوا أَفْنَاداً أَي أَنواعاً مختلفة . والفِنْدُ أَيضاً : القَوْمُ مجتمعةُ يقال : لَقِينا فِنْداً من النّاسِ أَي قوماً مُجْتَمِعِين وهم فِنْدٌ على حِدَةٍ أَي فِئَةٌ أو جماعةٌ متفرقةٌ كما في النهاية . وسيأتي . والفَنَدُ بالتحريك الخَرَف وإنكارُ العَقْلِ لِهَرَمٍ أَو مَرَضٍ وقد يُستعمَل في غير الكِبَرِ وأَصْلُه في الكِبَرِ . والفَنَدُ : الخَطَأُ في القولِ والرَّأْيِ والفَنَد : الكَذِبُ كالإِفْنَادِ . وقول الشاعر :
" قد عَرَّضَتْ أَرْوَى بِقَوْل إِفْنَادْ إنما أراد بقولٍ ذي إِفناد وقولٍ فيه إِفنادٌ . وفي الأفعال لابن القَطَّاع : وفَنَدَ فُنُوداً وأَفْنَدَ : كَذَب : وفَنِدَ الرجلُ فَنَداً ضَعُف رَأْيه من الهَرَم. قلت : فقد فَرَّق بين المصدَرَينِ . وفي اللسان : الفَنَدُ في الأَصل : الكَذِبُ وأَفْنَدَ : تكلَّمَ بالفَنَدِ . ثم قالوا للشَّيْخِ إذا هَرِمَ : قد أَفْنَدَ لأَنّه يتَكَلَّم بالمُحرَّفِ من الكلام عن سَنَنِ الصِّحَّة . وأَفنَدَ الرَّجلُ : أُهْتِرَ . كذا في الأَفعال لابن القطَّاع . ولا تَقُلْ عَجُوزٌ مُفَنَّدةٌ لأنها لم تكن في شَبِبيبَتِها ذاتَ رأيٍ أَبداً فتفَنَّدُ في كِبَرِهَا . وفي الكَشَّاف : ولذا لم يُقَل لمرأةِ : مُفَنَّدَة لأنها لا رأْي لها حتى يَضعُف . قال شيخنا : ولا وَجْهَ لِقَوْلِ السَّمِين : إِنَّهُ غريبٌ فإنه مَنقولٌ عن أَهلِ اللُّغَة ثم قال : ولعلَّ وَجْهَه أَنَّ لها عَقْلاً وإن كان ناقصاً يَشْتَدُّ نقصُه بِكِبَرِ السِّنِّ . فتأملْ انتهى
وفَنَّدَه تَفْنِيداً : كَذَّبَهُ وعَجَّزَهُ وخَطَّأَ رَأْيَهُ وضَعَّفَهُ . وفي التنزيل العَزِيز حكايَة عن يعقُوبَ عليه السلام : " لَوْلاَ أَنْ تُفَنِّدُونِ " قال الفراءُ : يقول : لولا أَن تُكّذِّبُونِي وتُعَجِّزُوني وتُضعِّفوني وقال ابنُ الأَعرابيّ فَنَّدَ رأْيَه إذا ضَعَّفَه والتَّفٍنِيد : اللَّوْمُ وتَضْعِيفُ الرَّأْيِ كَأَفْنَدَهُ إِفناداً . وقال الأَصمعي : إذا كَثُر كلامُ الرجلِ من خَرَفٍ فهو المُفْنِد والمُفْنَد . وفي الحديث : " ما يَنتظِر أَحدُكم إلا هَرَماُ مُفْنِداً أَو مَرضاً مُفْسِداً " وأفْنَده الكِبَرُ : أَوقَعَه في الفَنَدِ . وفي حديث أُمِّ مَعْبَد : " لا عابِسٌ ولا مُفْنَدٌ " وهو الذي لا فائدةَ في كلامه لِكِبَرٍ أَصابَه فهي تَصِفُه صلى الله عليه وسلم وتقول : لم يَكُن كذلك . وفي الأَساس : وفلان مُفْنَدٌ ومُفَنَّدٌ إذا أُنكِرَ عَقْلُه لِهَرَمٍ أَو خَلَّطَ في كلامه وأَفنَدَه الهَرَمُ : جعَلَه في قِلَّة فَهْمٍ كالحَجَرِ . قال شيخُنا : ثم تَوسَّعُوا فيه فقالوا : فَنَّدَه إذا ضَعَّفَ رأيَه ولاَمَهُ على ما فقتلَ . كذا في الكَشَّاف
ومن المجاز : فَنَّدَ الفَرَسَ تَفْنِيداً إذا ضَمَّربه أَي صَيَّره في التَّضمير كالفِنْد وهو الغُصْنُ من أَغصانِ الشَّجَرَة ويَصْلُح للغَزْو والسِّباق وقولهم للضَّامِر من الخَيْل : شَطْبَة مما يُصَدِّقه قله الصاغانيُّ وبه فَسَّر هو والزمخشريُّ الحديث أن رجلاً قال للنبيِّ صلى الله عليه وسلم : " إِني أُرِيد أَن أُفَنِّدَ فَرساً فقال عليكَ به كُمَيْتاً أَو أَدْهمَ أَقْرَحَ أَرْثَم مُحَجَّلاً طَلْقَ اليُمْنَى " كمام نقله عنه صاحب اللسان . وقال شَمِرٌ قال هارون بن عبد الله ومنه كان سُمِعَ هذا الحديث : أُفَنِّدَ أَي أَقْتَنِيَ فَرَساً لأَن افْتنادَكَ الشيءَ جَمْعُك له إلى نفْسِه من قولهم للجماعة المجتمعة : فِنْدٌ قال : ورُوِيَ أَيضاً من طريق آخَرَ . وقال أبو منصور : قوله أُفَنِّدَ فَرَساً أَي أَرْتَبِطَه وأتخذه حِصْناً أَلْجَأُ إليه ومَلاَذاً إذا دَهَمَني عَدُوٌّ . مأْخوذٌ من فِنْدِ الجَبَلِ وهو الشِّمْراخُ العَظِيمُ منه قال : ولَسْت أَعرف أُفَنِّد بمعنى أَقْتَنِي . قلت : وهذا المعنى ذكرله الزمخشريُّ في الأَساس . ولعل الوجه الاول الذي نقله عنه صاحِبُ اللسان يكون في الفائق أو غيره من مُؤَلَّفَاته فليُنْظَر . وفَنَّدَ فُلاناً على الأَمرِ : أَرادَهُ منه كفانَدَه في الأَمر مُفَانَدةً وتَفَنَّدَه إذا طَلَبَه منه نقله الصاغانيُّ . وفَنَّدَ في الشَّرَابِ تَفنيداً : عَكَفَ عليه وهذه عن أَبي حنيفةَ . وفَنَّدَ فُلانٌ تَفنيداً : جَلَس على الفَنْد بالفتح وهو الشِّمْراخُ من الجَبلِ وهو أَنْفُه الخارِجُ منه ومن ذلك يقال للضَّخْم الثقيلِ : كأَنَّه فَنْدٌ كما في الأَساس . وفِنْدٌ بالكسر : جَبَلٌ بين الحَرَمَيْنِ الشَّريفَيْن زادَهما الله شرفاً قُرْبَ البحرِ كما في المعجم . وفِنْدٌ اسم أَبي زيدٍ مولى عائشةَ بنت سعدِ بن أَبي وقاص مالك ابن وُهَيب بن عبدِ مناف بن زُهْرَة . وكان أحدَ المُغَنِّين المُحسِنين وكان يَجْمع بين الرِّجال والنِّساء وله يقول عبد الله بن قيس الرُّقَيَّاتِ :
قُل لِفِنْدٍ يُشَيِّع الأَظْعَأنَا ... رُبَّما سَرَّ عَيْنَنا وكَفَانَا وكنت عائشةُ أَرسلَتْه يأْتِيها بنارٍ فوَجَدَ قَوْماً يَخْرُجُون إلى مِصْرَ فَتَبِعَهُم وأَقامَ بها سَنَةً ثم قَدِبمَ إلى المدينةِ فأَخَذَ ناراً وجاءَ يَعْدُو فَعَثَرَ أَي سقَطَ وتَبَدَّدَ الجَمْرُ فقال : تَعِسَت العَجَلَةُ فقيل : أَبْطَأُ من فِنْدٍ . وفي الأساس : وسُمِّىَ من قيل فيه . أَبطأُ من فِنْدِ لتثاقُلِه في الحاجاتِ ومن سجعات الحريريّ : أَبُطْءَ فِنْد وصُلُودَ زَنْد . وهو من الأَمثال المشهورة ذكره الميدانيُّ والزَّمَخْشَرُّ واليوسيُّ في زهر الأَكم وحمزةُ وغيرُهُم . قال شيخنا : وحكى الزَّمَخْشَريُّ في المستقصى أَن بعض الرواة حكاه بالقَاف وهو ضعيفٌ لا يُعْتَدُّ به . قلتُ : هكذا قيَّده الذَّهبيُّ بالقاف ساكتاً عليه ولكن الحافظ قال : إن ابن ماكولا رَجح الأول . والفِنْدُ : الطائِفَةُ من الليل . وأَفنادُ اللَّيْلِ : أَرْكانُه قيل وبه سُمِّى الزِّمّانِيُّ فِنْداً كما تقدمَ . وفي الحديث صلى الناس على النبي صلى الله عليه وسلم أَفناداً أَفْناداً قال ثعلبٌ : أَي فِرْقاً بعد فِرْقٍ فُرَادَى بلا إِمامٍ هكذا فَسَّروه وقيل : جماعاتٍ بعد جماعاتِ متفرقين قوماً بعدَ قوم . قال ثعلب : وحُزِرُوا أَي المُصلُّون فكانوا ثلاثين أَلفاً يومن الملائكةِ ستينَ أَلفاً لأن مع كل مؤمنٍ مَلَكَيْنِ نقله الصاغاني . قال شيخنا : وقد قال بعض أهل السيرِ : إن المصلين عليه صلى الله عليه وسلم لا يكادون ينحصرون . و حديث عائشة يَشْهَدُ له . انتهى
قال أَبو منصور : تفسير أَبي العباس لقوله : صَلَّوا عليه أَفناداً أَي فُرادَى لا أَعْلَمه إِلا من الفِنْد من أَفنادِ الجبل والفِنْد الغُصْنِ من أَغصان الشجر شَبَّه كلَّ رَجلٍ منهم بِفِنْدِ من أَفنادِ الجَبلِ وهي شمارِيخُه . وقوله صلى الله عليه وسلم فيما رواه شَمِرٌ عن واثِلَةَ بن الأَسْفَع أنه قال : " خَرَجَ رَسُولُ الله صلى الله عليه وسلم فقال : أَتزعُمونَ أَنِّي آخِرُكُم وفَاةً ؟ أَلاَ إِني من أَوَّلِكُم وَفَاة تَتَّبِعُونِّي أَفناداً يُهْلِكُ بعضكم بعضاً " وفي رواية : يَضْرِب بعْضُكم رقاب بعضٍ أَي تَتَّبِعُونِّي ذَوِي فَنَدٍ أَي ذَوِي عَجْزٍ وكُفْرٍ للنِّعْمةِ . وفي النهاية أَي جَماعاتٍ مُتفَرِّقينَ قوماً بعدَ قَومٍ واحدهم فِنْدٌ . وفي حديثِ عائشةَ رَضِيَ اللهُ عنها أَن النبي صلى الله عليه وسلم قال : أَسْرَعُ الناس بي لُحُوقاً قَوْمِي تَسْتَجْلِبهم المَنَايَا وتَتنافَسُ عليهم أُمَّتُهُم وَيعِيشُ الناسُ بَعْدَهم أَفناداً يَقْتُلُ بعضهم بعضاً . قال أَب منصور : معناه أَنهم يَصيرون فِرَقاً مُختلِفِينَ يَقتُلُ بعضُهم بعضاً قال : هم فِنْدٌ على حِدَةٍ أَي فِرْقَة على حِدَةٍ . وفي الصحاح : قَدُومٌ فِنْدَأْوَةٌ : حادَّةٌ وجمْعه : فَنَادِيدُ على غيرِ قياسٍ . والفِنْدَأْيَةُ مَرَّ ذِكْرُه في الهمْز وهو الفأْسُ العَرِيضةُ الرَّأْسِ . والتَّفَنُّدُ : التَّنَدُّمُ وذكره المصنِّف في كتاب البصائر له والصاغانيُّ في التكملة
ومما يستدرك عليه : الفِنْدَةُ بالكسر : العُودُ التامّ تُصْنَع من القَوْس وجاءُوا من كلِّ فِنْدٍ بالكسر أَي من كلِّ فَنٍّ . ونَوْع . قلت : ومنه اشتقاقُ لَفْظِ الأَفَنْدِي لصاحِب الفُنُون زادُوا أَلِفاً عند كَثْرة الاستعمالِ إن كانت عربيّةً . وقيل : روميةٌ معناه : السَّيِّدُ الكَبِيرُ كما سَمِعتُ من بَعْضٍ . ويَفْتَنِد في قَوْل حُصَيْب الهُذَلِيّ :
تُدْعَى خُثَيْمُ بنُ عمرٍو في طوائِفِها ... في كلِّ وَجْهٍ رَعِيلٌ ثم يَفْتَنِدُ معناه يَفْنَى من الفَنَد وهو الهَرَم ويُروَى : يُقْتَثَدُ أَي يُقْطَع كما يُفقْطَع القَثَدُ . وفانِيد : نَوْعٌ من الحَلْواءِ يُعْمَل بالنَّشَا وكَأَنَّها أَعجميّةٌ لِفَقْد فاعِيل من الكلام العربيِّ . ولهذا لم يذكرْها أَكثَرُ أَهل اللُّغَة . قلت : وسيأْتي في المعجمة ولكن قال شيخنا : إِنَّه بالمهملة أَلْيَق . وفُنْدِينُ بالضم : من قُرَى مَرْوَ منها أَبو إِسحاقَ إِبراهيمُ بن الحَسن الفُنْدينيّ الرازيّ

##### Türkçe

فند
**فَنِدَ** - **يَفْنَدُ** - **فَنَّدَ** - **يُفَنِّدُ**
**فَنِدَ** - **يَفْنَدُ** + şeyh: sözü anlaşılmaz veya dengeli olmayan hâle gelir: vehim ve uydurma ve hezeyan ile bunama sözüyle konuşur
**فَنَّدَ** - **يُفَنِّدُ**: **"فَعَّل "** vezninde, **" فَنِدَ - يَفْنَدُ "**’den: onu, tekrar ve şiddet yönüyle, **" يَفْنَدُ "** hâline getirdi: onda, yaşlı ihtiyarların bunaması ve ahmaklığı gibi, saçmaladığı ve hezeyan ettiği ve uydurduğu ve vehmettiği söyledi

Ve lafız, “anlayışların kötülüğünden yahut sözün kendisinin kötülüğünden dolayı sözü anlamama ve anlaşılmayan lafızlar ve kelimeler ve seslerle konuşma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**بَهِمَ** - **يَبْهَمُ**، **صَمَّ** - **يَصَمًّ**، **بَكِمَ** - **يَبْكَمُ**، **لَغَا** - **يَلْغُو**، **عَجَمَ** - **يَعْجُمُ**، **فَنِدَ** - **يَفْنَدُ**

فند
 	﴿Ve kervan ayrılınca babaları dedi ki: “Şüphesiz ben Yusuf’un kokusunu buluyorum; eğer beni **تُفَنِّدُونِ** etmeseniz.”(94)﴾ Yusuf

مختار الصحاح
● [فند] ف ن د: **الفَنَدُ** iki fetha ile: yalan; o, ayrıca, ihtiyarlıktan dolayı görüşün zayıflığıdır; fiil, ikisinden de **أفْنَدَ**’dır; ve “yaşlı kadın **مُفْنِدَةٌ**” denilmez; çünkü o, gençliğinde görüş sahibi değildi; ve **التَّفْنِيدُ**: azarlama ve görüşü zayıf sayma.

معجم الفرائد القرآنية:
ف ن د
**" تُفَنِّدُونِ"**; Yüce sözünde: **" قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ"** (94) Yusuf.
**الفند**: bozulma ve akıl karışıklığı; ve görüş zayıflığı; o, ayrıca, yalandır; ve **التفنيد**: azarlama; ve görüşü zayıf sayma.

الراغب
فند
- **التفنيد**: insanı **الفند**’e nispet etmektir; o da görüş zayıflığıdır. Yüce Allah dedi ki: }**لولا أن تفندون**{ [Yusuf/94]; denildi ki: beni azarlamanız (Mecâzü’l-Kur’ân 1/318); ve onun hakikati, zikrettiğimdir. Ve **الإفناد**: insandan bunun ortaya çıkmasıdır. Ve **الفند**: dağın şemrâhıdır; ve bununla adama **فندا** adı verildi.

ملخص اللسان:
1.     **الفَنَدُ**: bunama ve ihtiyarlıktan yahut hastalıktan aklı inkâr; ve büyüklük dışında da kullanılabilir; aslı, yaşlılıktadır.
2.      Ve **الفَنَدُ**: ihtiyarlıktan görüş zayıflığı.
3.     **وأَفْنَدَ** adam: saçmaladı,
4.      **الفَنَدُ** aslında: yalan. Ve **أَفْنَدَ**: **الفَنَد** ile konuştu.
5.     Sonra şeyhe, ihtiyarlayınca, “**قد  أَفْنَدَ**” dediler; çünkü sözün, sözden tahrif edilmiş olanıyla konuşur.
6.    Ve **الفَنَدُ**: görüşte ve sözde hata. Ve **أَفْنَدَه**: onun görüşünü hatalı saydı; **لولا أَن  تُفَنِّدُونِ**; Ferrâ dedi ki: “eğer beni yalanlamasanız ve aciz saymasanız ve zayıf saymasanız” der.
7.     Ve **التَّفْنيدُ**: azarlama ve görüşü zayıf sayma.
8.    Ve **الفِنْدُ**, kesre ile: dağdan büyük parça; ve denildi ki: onun büyük başı.
9.    Ve **الفِنْدُ**: ağacın dallarından dal.

لسان العرب
● - فند: **الفَنَدُ**: bunama ve ihtiyarlıktan yahut hastalıktan aklı inkâr; ve büyüklük dışında da kullanılabilir; aslı, yaşlılıktadır; ve **قد أَفند**; dedi ki:
قد عَرَّضَتْ أَرْوَى بِقَوْلٍ إِفْناد
Ancak, **قَوْلٍ ذي إِفناد** ve **قَوْلٍ فيه إِفناد** ile kastetti. Ve **شيخ مُفْنِدٌ**; ve dişiye “yaşlı kadın **مُفْنِدَة**” denilmez; çünkü o, gençliğinde görüş sahibi değildi ki yaşlılığında **فَتُفَنَّدَ** olsun. Ve **الفَنَدُ**: görüşte ve sözde hata. Ve **أَفْنَدَه**: onun görüşünü hatalı saydı. Ve tenzîl-i azîzde, Yakub’dan, عليه السلام, hikâye olarak: **لولا أَن  تُفَنِّدُونِ**; Ferrâ dedi ki: “eğer beni yalanlamasanız ve aciz saymasanız ve zayıf saymasanız” der. İbnü’l-A‘râbî: **فَنَّدَ** onun görüşünü; onu zayıf saydığı zaman. Ve **التَّفْنيدُ**: azarlama ve görüşü zayıf sayma. Ferrâ: **المُفَنَّدُ** görüşü zayıf olandır; beden güçlü olsa bile. Ve **المُفَنَّدُ**: bedeni zayıf olandır; görüşü doğru olsa bile. Dedi ki: ve **المفند** görüş ve bedenin ikisi birden zayıf olanıdır. Ve **فَنَّدَه**: onu aciz bıraktı ve zayıflattı. Şemr, Vâsile b. el-Eska‘ hadîsinde rivayet etti ki o dedi: Allah’ın Elçisi, صلى الله عليه وسلم, çıktı ve dedi ki: “Benim, sizin en son vefat edeniniz olduğumu mu sanıyorsunuz? Dikkat edin, ben sizin en önce vefat edeninizim; beni **أَفْناداً** olarak takip edersiniz; bazınız bazınızı helâk eder”; “beni **أَفْناداً** olarak takip edersiniz” sözü: bazınız bazınızın boyunlarını vurur (* “vurur” sözü: Kâmûs şârihi, onun, “helâk eder” yerine başka bir rivayet olduğunu bildirdi) yani beni, **فَنَد** sahipleri, yani acizlik ve nimete nankörlük sahipleri olarak takip edersiniz. Ve Nihâye’de: yani topluluklar hâlinde, dağınık olarak, kavimden sonra kavim; onların birine **فَنَد** denir. Ve denilir: adam **أَفْنَدَ**; o, **مُفْنِدٌ**’dir; aklı zayıfladığı zaman. Ve Âişe hadîsinde, رضي الله عنها: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, dedi ki: “İnsanların bana en hızlı kavuşanı kavmimdir; ölümler onları celbeder ve ümmetleri onların üzerine rekabet eder; ve insanlar onlardan sonra **أَفناداً** olarak yaşar; bazısı bazısını öldürür.” Ebû Mansûr dedi ki: manası, onların, farklı fırkalar hâline gelip bazısının bazısını öldürmesidir; dedi ki: onlar, ayrı ayrı **فِنْدٌ**’dür; yani ayrı ayrı fırkadır. Ve hadîste: bir adamın Peygamber’e, صلى الله عليه وسلم, dediği: “Ben bir atı **أُفَنِّدَ** etmek istiyorum”; dedi ki: “Sana, doru yahut yağız, alnı akıtmalı, burnu beyazlı, ayakları sekili, sağ yanı serbest olanı gerekir.” Şemr dedi ki: Hârûn b. Abdillah dedi; ve bu hadîs ondan işitildi: **أُفَنِّدَ** yani edinirim. Dedi ki: başka bir yoldan da rivayet edildi. Ebû Mansûr dedi ki: onun “bir atı **أُفَنِّدَ**” sözü: onu bağlayıp kendime kale edinmem ve düşman beni bastırdığında ona sığınacağım bir sığınak ve melce edinmemdir; dağın **فِنْد**’inden alınmıştır; o, onun büyük **الشِّمْراخ**’ıdır; yani dağın **الفِنْد**’ine sığınıldığı gibi ona sığınırım; o, ondan çıkan en yüksek çıkıntıdır. Dedi ki: **أُفَنِّد**’i “edinirim” manasında bilmem. Zemahşerî dedi ki: **الفِنْد**’den, o da ağacın dallarından dal olan **الغُصْنُ**’dan, tazmîn ile **التفنيد**’i kastetmiş olması caizdir; yani onu, zayıflığında dal gibi oluncaya kadar zayıflatırım. Ve **الفِنْدُ**, kesre ile: dağdan büyük parça; ve denildi ki: onun büyük başı; çoğulu **أَفناد**. Ve **الفِنْدفِنْد**: dağdır. Ve adam **فَنَّدَ**; **فِنْد** üzerine oturduğu zaman. Ve bununla, şair **الفِنْدُ الزِّمَّانِيُّ** adlandırıldı; o, onların süvarilerinden bir adamdır; şahsının büyüklüğünden dolayı böyle adlandırıldı; adı Şehl b. Şeybân’dır; ve ona “binin dengi” denirdi. Ve denildi ki: **الفِنْد**, kesre ile, dağdan boyuna bir parçadır. Ali hadîsinde: “Eğer bir dağ olsaydı, **فِنداً** olurdu”; ve denildi ki: dağların tek başına olanıdır. Ve **الفَنَدُ**: ihtiyarlıktan görüş zayıflığı. Ve adam **أَفْنَدَ**: saçmaladı; ve “yaşlı kadın **مُفْنِدَة**” denilmez; çünkü o, gençliğinde görüş sahibi değildi. Asma‘î dedi ki: adamın sözü bunamadan çoğalınca, o, **المُفْنِدُ** ve **المُفْنَدُ**’dur. Ve hadîste: “Sizden biriniz, ancak **هَرَماً مُفْنِداً** yahut **مرضاً مُفْسِداً** bekler.” **الفَنَدُ** aslında: yalan. Ve **أَفْنَدَ**: **الفَنَد** ile konuştu. Sonra şeyhe, ihtiyarlayınca, “**قد  أَفْنَدَ**” dediler; çünkü sıhhat yolundan, sözün tahrif edilmiş olanıyla konuşur. Ve büyüklük onu **أَفنده** etti; onu **الفَنَد**’e düşürdüğü zaman. Tenuhî’nin, Herakl’ın elçisi hadîsinde: o, büyük bir şeyhti; **الفَنَد**’e ulaşmış yahut yaklaşmıştı. Ümm Ma‘bed hadîsinde: “ne asık suratlı ne de **مُفْنَِدٌ**”; yani ona isabet eden yaşlılıktan dolayı sözünde fayda yok. Ve hadîste: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, vefat edip yıkanınca, insanlar onun üzerine **أَفناداً أَفناداً** namaz kıldılar. Ebû’l-Abbâs Sa‘leb dedi ki: yani fırka fırka; imam olmaksızın tek tek. Dedi ki: namaz kılanlar sayıldı; otuz bin idiler; ve meleklerden altmış bin; çünkü her müminle beraber iki melek vardır. Ebû Mansûr dedi ki: Ebû’l-Abbâs’ın “onun üzerine **أَفناداً** namaz kıldılar” sözünü “tek tek” diye tefsir etmesini, dağın **أَفْناد**’ından olan **الفِنْد**’den başka bir şeyden bilmem. Ve **الفِنْدُ**: ağacın dallarından daldır; onların her bir adamını, dağın **أَفْناد**’ından bir **فِنْد**’e benzetti; onlar, onun şemrâhlarıdır. Ve **الفِنْدُ**: geceden bir taifedir. Ve denilir: onlar, ayrı ayrı **فِنْدٌ**’dür; yani bir fırkadır. Ve **فَنَّدَ** içkide: ona devam etti; bu, Ebû Hanîfe’dendir. Ve **الفِنْدَأْيَةُ**: baltadır; ve denildi ki: **الفِنْدَأْيَةُ** başı geniş baltadır; dedi ki:
يَحْمِلُ فَأْساً معه فِنْدَأْيَة
Ve onun çoğulu, kıyasa aykırı olarak, **فناديد**’dir. Cevherî: **قَدُومٌ فِنْداوةٌ**; yani keskin. Ve **الفِنْدُ**: yağmur isabet etmemiş topraktır; o, **الفِنْدِيَةُ**’dir. Ve denilir: orada insanlardan bir **فِنْداً** ile karşılaştık; yani toplanmış bir kavimle. Ve **أَفنادُ الليلِ**: onun köşeleridir. Dedi ki: bu yüzlerden biriyle, **الزِّمَّانيُّ**’ye **فِنْداً** adı verildi. Ve **أَفنادٌ**: bir yerdir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşâd etti:
بَرْقاً قَعَدْتُ له بالليلِ مُرْتَفِقاً
ذاتَ العِشاءِ، وأَصحابي بأَفْنادِ

مقاييس اللغة:
(**فند**) **الفاء** ve **النون** ve **الدال** sağlam bir asıldır; ağırlık ve şiddete delâlet eder; ve onun bir kısmı bir kısmı üzerine söylenir([2]). Bundan: **الفِنْد**: dağdan bir sivri çıkıntıdır; bir kavim dedi ki: o, büyük dağdır; ve onunla adama **فِنْداً** adı verildi.
Ve ona kıyas olunan şeylerdendir **التفنيد**; ve [o] kınamadır; çünkü o, işitenine ağır gelen ve şiddetlenen bir sözdür. Ve **الفَنَد**: ihtiyarlıktır; ve o, o kıyastır; ve ancak onunla birlikte aklın inkârı varken ihtiyarlık olur. Denir: **أَفْنَدَ** adam, o hâlde o **مُفْنِدٌ**’dir; yani saçmaladı. Ve “**عجوزٌ مُفْنِدة**” denmez; çünkü o, gençliğinde görüş sahibi olmadı.
Ve derler: **الفَنَد**: yalandır. Ve mümkündür ki böyle adlandırıldı; çünkü sahibi **يفنَّد** olur; yani kınanır. Ve mümkündür ki böyle adlandırılır; çünkü o, günahça şiddetlidir; yükü şiddetlidir.

القاموس المحيط:
**الفِنْدُ**, kesre ile: büyük dağdır; yahut ondan boylamasına bir parçadır; ve fetha ile de gelir; ve **شَهْلٍ الزِّمَّانيِّ**’nin lakabıdır; ve yağmur isabet etmemiş bir arazidir; ve daldır; ve türdür; ve kavim, toplu hâlde; ve hareke ile: bunama; ve ihtiyarlık yahut hastalık sebebiyle aklın inkârı; ve sözde ve görüşte hata; ve **الإِفْنادِ** gibi yalan. Ve “**عَجوزٌ مُفْنِدَةٌ**” deme; çünkü o, asla görüş sahibi olmadı. Ve onu **فَنَّدَهُ تَفْنيداً**: onu yalancı çıkardı; ve onu aciz saydı; ve onun görüşünü hatalı saydı; **أَفْنَدَهُ** gibi. Ve atı: onu zayıflattı (inceltti). Ve falanı iş üzerinde: onu ondan istedi; **فانَدَهُ** ve **تَفَنَّدَهُ** gibi. Ve içkide: ona devam etti. Ve falan: dağdan bir sivri çıkıntı üzerine oturdu. Ve **فِنْدٌ**, kesre ile: iki şerefli harem arasında bir dağdır; ve **أبي زَيْدٍ**’in adı; o, **عائِشةَ بنتِ سَعْدِ بنِ أبي وقَّاصٍ**’ın mevlâsıdır; ve onu kendisine ateş getirsin diye gönderdi; derken Mısır’a çıkan bir kavim buldu; onlara uydu; orada bir yıl kaldı; sonra geldi; bir ateş aldı; koşarak geldi; sendeledi ve kor dağıldı; “**تَعِسَتِ العَجَلَةُ**” dedi; bunun üzerine “**أبْطَأُ من فِنْدٍ**” denildi.
Ve **أفْنادُ اللَّيْلِ**: onun köşeleridir. Ve “**صلَّى الناسُ على النبيِّ، صلى الله عليه وسلم، أفْناداً أفْناداً**”: yani, imamsız tek tek; ve denildi ki: cemaat cemaat; otuz bin sayıldılar; ve meleklerden altmış bin; çünkü her biriyle birlikte iki melek vardır. Ve onun sözü, صلى الله عليه وسلم: “**تَتَّبِعوني أفْناداً أفْناداً يُهْلِكُ بعضُكُمْ بعضاً**”: yani, beni **ذَوِي فَنَدًٍ** olarak takip edersiniz; yani, acizlik ve nimete nankörlük sahipleri olarak. Ve **قَدومٌ فِنْدَأْوَةً**: keskindir. Ve **الفِنْدَأْيَةُ**: hemzede (hemze ile ilgili).
Ve **التَّفَنُّدُ**: pişmanlıktır.

تاج العروس:
ف - ن - د
**الفِنْدُ** kesre ile: büyük dağdır; ve denildi ki: ondan büyük baştır; yahut ondan bir parçadır. Ve onun sözü: “**طُولاً**”; böylece **الصحاح**’ta ve başkasında bununla ifade vâki oldu; ve bazıları ondan sonra “**في دِقةٍ**” diye ekledi. Şeyhimiz dedi ki: onda daha zâhir olan, onun mutlak mef’ûl olmasıdır; yani “boyca uzar”. Ve Ali’nin, رضي الله عنه, **الأَشْتَرِ**’e sözünde: “Eğer bir dağ olsaydı, **فِنْداً** olurdu; ona ne tırnaklı hayvan tırmanır ne de kuş onun üzerine ulaşırdı.” **ابنُ أَبي الحديدِ** **نهْج البلاغة** şerhinde dedi ki: **الفِنْد**: dağlardan tek başına olan şeydir; cem’i **أَفنادٌ**’dır. Ve fetha ile de gelir; bu, **الصاغاني**’dendir. Ve **الفِنْدُ** kesre ile: **شَهْلٍ**’in lakabıdır; **الشين** mu’ceme fethası ve **الهاء** sükûnu ile; o, **شَيْبَانَ بن رَبيعة بن زمان الزَّمَّانيِّ**’nin oğludur; **الزّاي** kesresi ve **الميم** teşdîdi ile; onların süvarilerinden biridir; ve ona “**عَدِيدُ الأَلْف**” denirdi. Ve bazı nüshalarda: **الرُّمَّاني** **الراءِ** damması ile; o yanlıştır. Ve **بنو زِمَّان**: **رَبيعةَ بن نِزَارٍ**’dan bir kabiledir; ve onlar **زِمَّان بن مالكِ بن صَعْب بن علي بن بكر بن وائل بن قاسِط بن هِنْب بن أَفْصَى بن دُعْمِيّ بن جَدِيلة بن أَسد ابن رَبيعة** oğullarıdır. Ve musannif için **اللام**’da gelecektir ki **شَهْلاً** lakaptır ve **الفِنْد** onun adıdır; ve buradaki doğru olan budur. Ve onunla lakaplanmasının sebebinde ihtilaf edildi: denildi ki, şahsının büyüklüğü için; sanki dağdan bir **فِنْد** gibidir; yani ondan bir rükündür; **اللسان**’da böyledir. Yahut bazı vak’alarda sözünden dolayı: “Bana dayanınız; çünkü ben sizin için bir **فِنْد**’üm.” Ve “**أَبْطَأُ من فِنْدٍ**” denilen kimseye, ihtiyaçlarda ağır davranmasından dolayı onunla ad verildi; **الأَساس**’ta olduğu gibi. Ve denildi ki: **الفِنْد**’den, ağacın dalı mânâsıyla. Ve denildi ki: **الفِنْد**’den, geceden bir taife mânâsıyla. Ve denildi ki: onların sözünden: “Onlar **فِنْدٌ** ayrı olarak”; yani bir fırka. Ve başka denildi. Ve **الفِنْد** kesre ile ayrıca: yağmur isabet etmemiş arazidir; o da **الفِنْديَّةُ**’dir. Ve **الفِنْد**: ağacın dallarından daldır. Dedi ki:
من دُونِها جَنَّةٌ تَقْرُو لها ثَمَرٌ ... يُظِلُّه كُلُّ فِنْدٍ ناعمٍ خَضِلِ
Ve **الفِنْد** kesre ile: türdür; denir: “Onlar **أَفْنَاداً** geldiler”; yani farklı türler. Ve **الفِنْدُ** ayrıca: kavim, toplu hâlde; denir: “İnsanlardan bir **فِنْداً** ile karşılaştık”; yani toplanmış bir kavim; ve onlar “**فِنْدٌ** ayrı olarak”; yani bir fırka; yahut dağınık bir cemaat; **النهاية**’de olduğu gibi. Ve gelecektir. Ve **الفَنَدُ** hareke ile: bunama ve ihtiyarlık yahut hastalık sebebiyle aklın inkârıdır; ve büyüklük dışında da kullanılabilir; ve aslı büyüklüktedir. Ve **الفَنَدُ**: sözde ve görüşte hatadır. Ve **الفَنَد**: **الإِفْنَادِ** gibi yalandır. Şairin sözü:
" قد عَرَّضَتْ أَرْوَى بِقَوْل إِفْنَادْ
Ancak “**بقولٍ ذي إِفناد**” ve “**قولٍ فيه إِفنادٌ**” ile kastetti. Ve **الأفعال**’da, **ابن القَطَّاع**’a göre: **فَنَدَ فُنُوداً** ve **أَفْنَدَ**: yalan söyledi. Ve adam **فَنِدَ** **فَنَداً**: ihtiyarlıktan görüşü zayıfladı. Dedim ki: böylece iki masdar arasında ayırdı. Ve **اللسان**’da: **الفَنَدُ** aslında: yalandır; ve **أَفْنَدَ**: **الفَنَدِ** ile konuştu. Sonra dedi ki: şeyhe, ihtiyarlayınca: “**قد أَفْنَدَ**”; çünkü o, sözün doğruluk yolundan saptırılmış olanıyla konuşur. Ve **أَفنَدَ** adam: saçmaladı. **ابن القطَّاع**’ın **الأَفعال**’ında böyledir. Ve “**عَجُوزٌ مُفَنَّدةٌ**” deme; çünkü o, gençliğinde asla görüş sahibi olmadı ki yaşlılığında kınanmış sayılsın. Ve **الكَشَّاف**’ta: bu yüzden kadına “**مُفَنَّدَة**” denmedi; çünkü onun görüşü yoktur ki zayıflasın. Şeyhimiz dedi ki: **السَّمِين**’in “o gariptir” sözüne bir vech yoktur; çünkü o, dil ehli tarafından nakledilmiştir. Sonra dedi ki: belki onun vechi şudur: onun bir aklı vardır; eksik olsa da yaşın büyümesiyle eksikliği şiddetlenir. Öyleyse düşün; bitti.

Ve onu **تَفْنِيداً** **فَنَّدَه**: onu yalanladı, onu âciz bıraktı, görüşünü hatalı saydı ve onu zayıflattı. Ve Aziz tenzilde Yakub aleyhisselâm’dan bir hikâye olarak: “Eğer beni **تُفَنِّدُونِ** etmeniz olmasaydı” (denilmiştir). Ferrâ dedi: “Şöyle der: eğer beni yalanlamanız, beni âciz bırakmanız ve beni zayıflatmanız olmasaydı.” İbnü’l-A‘râbî dedi: **فَنَّدَ** görüşünü, onu zayıflattığı zaman (denir). Ve **التَّفٍنِيد**: kınama ve görüşü zayıflatmadır; **إِفناداً** **أَفْنَدَه** gibi. Asma‘î dedi: Bir adamın sözü bunaklıktan çok olursa, o **المُفْنِد** ve **المُفْنَد**’dır. Ve hadiste: “Sizden biriniz ancak **مُفْنِداً** bir ihtiyarlığı yahut **مُفْسِداً** bir hastalığı bekler.” Ve **الكِبَرُ** onu **أَفْنَدَه**: onu **الفَنَد**’e düşürdü. Ve Ümmü Ma‘bed hadîsinde: “Ne asık suratlıdır ne de **مُفْنَدٌ**.” O, kendisine isabet eden bir yaşlılıktan dolayı sözünde fayda olmayan kimsedir; o, onu sallallahu aleyhi ve sellem vasfeder ve der ki: o böyle değildi. Ve **الأَساس**’ta: Falan **مُفْنَدٌ** ve **مُفَنَّدٌ**’dur; ihtiyarlıktan aklı inkâr edildiği yahut sözünde karıştırdığı zaman. Ve ihtiyarlık onu **أَفنَدَه**: onu taş gibi az anlayışlılık içine koydu. Şeyhimiz dedi: Sonra bunda genişlettiler de dediler ki: **فَنَّدَه**; görüşünü zayıflattığı ve yaptığı şeye karşı onu kınadığı zaman (denir). Böylece **الكَشَّاف**’ta.

Ve mecazdan: **تَفْنِيداً** atı **فَنَّدَ**; onu **التَّضمير** içine soktuğu zaman; yani onu zayıflatma/inceletme hâline çevirdi; **الفِنْد** gibi ki o, ağacın dallarından bir daldır; ve gazveye ve yarışa elverişli olur. Ve onların, atlardan zayıf/ince olana “**شَطْبَة**” demeleri; bunu Sâğânî söyledi. Ve onunla, o ve Zemahşerî, hadisi tefsir etti: Bir adam Nebî sallallahu aleyhi ve sellem’e dedi ki: “Ben bir atı **أُفَنِّدَ** etmek istiyorum.” O da dedi ki: “Onu al: doru yahut yağız; alnı akıtmalı, burnu beyazlı, ayakları sekili, sağ eli/ön ayağı serbest.” Bunu ondan **اللسان** sahibi naklettiği gibi. Şemir dedi: Hârûn b. Abdullah dedi—bu hadisin ondan işitildiği kimse—: **أُفَنِّدَ** yani “bir at edinmek”; çünkü senin bir şeyi **افْتناد** etmen, onu kendine toplaman/katmandır; onların, bir araya toplanmış topluluğa “**فِنْدٌ**” demelerinden. Dedi: Başka bir yoldan da rivayet olundu. Ebû Mansûr dedi: Onun “bir atı **أُفَنِّدَ**” sözü; yani “onu bağlayıp hazır tutayım ve onu, bana bir düşman ansızın bastığında sığınacağım bir siper ve bir melce edineyim.” **فِنْدِ الجَبَلِ**’den alınmıştır; o, onun büyük sivri çıkıntısıdır. Dedi: Ben **أُفَنِّد**’i “edinirim” mânasında bilmem. Dedim: Bu mânayı Zemahşerî **الأَساس**’ta zikretti. Ve belki, **اللسان** sahibinin ondan naklettiği birinci vecih, **الفائق**’te yahut onun başka teliflerinde olur; bakılsın. Ve falanı bir iş üzerine **فَنَّدَ**: onu ondan istedi; işte onu **مُفَانَدةً** **فانَدَه** gibi. Ve onu ondan istediği zaman **تَفَنَّدَه**; bunu Sâğânî nakletti. Ve içkide **تَفنيداً** **فَنَّدَ**: ona devam etti/ona kapanıp kaldı; bu, Ebû Hanîfe’dendir. Ve falan **تَفنيداً** **فَنَّدَ**: fetha ile **الفَنْد** üzerine oturdu; o, dağdan bir sivri çıkıntıdır; o, ondan dışarı çıkan burnudur. Bundan dolayı iri ağır kimseye: “Sanki o bir **فَنْدٌ**’dür” denir; **الأَساس**’ta olduğu gibi. Ve kesra ile **فِنْدٌ**: iki şerefli harem arasında, denize yakın bir dağdır; Allah ikisine de şereflerini artırsın; **المعجم**’de olduğu gibi. Ve **فِنْدٌ**, Sa‘d b. Ebî Vakkâs’ın kızı Âişe’nin mevlâsı Ebû Zeyd’in adıdır: Mâlik b. Vüheyb b. Abd Menâf b. Zühre. Ve o, güzel icra eden şarkıcılardan biriydi; erkeklerle kadınları bir araya toplardı. Abdullah b. Kays er-Rukayyât onun hakkında şöyle der:
قُل لِفِنْدٍ يُشَيِّع الأَظْعَأنَا ... رُبَّما سَرَّ عَيْنَنا وكَفَانَا
Ve Âişe onu, kendisine ateş getirsin diye göndermişti; derken Mısır’a çıkan bir kavim buldu; onlara uydu ve orada bir yıl kaldı; sonra Medine’ye geldi; ateş aldı ve koşarak geldi; derken sendeledi, yani düştü; kor dağıldı. Dedi ki: “Acele helâk olsun!” Bunun üzerine: “**فِنْدٍ**’den daha yavaş” denildi. Ve **الأساس**’ta: Ve kendisi hakkında söylenen kimseye isim verildi: “Hacetlerde ağır davranmasından dolayı **فِنْدِ**’den daha yavaş.” Ve Harîrî’nin seci‘lerinden: “**فِنْد**’in yavaşlığı ve çakmağın katılığı.” Bu, meşhur darb-ı mesellerdendir; Meydânî, Zemahşerî, Yûsî **زهر الأَكم**’de, Hamza ve başkaları zikretti. Şeyhimiz dedi: Zemahşerî **المستقصى**’da, bazı râvilerin onu **القَاف** ile rivayet ettiğini hikâye etti; o zayıftır, itibar edilmez. Dedim: Zehebî onu **القَاف** ile böyle kaydetti, ona dair susarak; fakat Hâfız dedi: İbn Mâkûlâ birincisini tercih etti. Ve **الفِنْدُ**: geceden bir taife/bölük. Ve **أَفنادُ اللَّيْلِ**: onun köşeleri; denildi ki: ve bununla, daha önce geçtiği üzere, **الزِّمّانِيُّ**’ye **فِنْداً** adı verildi. Ve hadiste: insanlar Nebî sallallahu aleyhi ve sellem üzerine **أَفناداً أَفْناداً** namaz kıldılar. Sa‘leb dedi: yani imam olmaksızın, birer birer, bölükten sonra bölük. Böyle tefsir ettiler. Ve denildi ki: dağınık topluluklar hâlinde, kavimden sonra kavim. Sa‘leb dedi: Ve sayıldılar; yani namaz kılanlar; otuz bin idiler; meleklerden altmış bin; çünkü her müminle beraber iki melek vardır; bunu Sâğânî nakletti. Şeyhimiz dedi: Siyer ehlinin bazısı demiştir ki: onun üzerine namaz kılanlar neredeyse sayıyla kuşatılamaz. Âişe hadisi de buna şahitlik eder. Bitti.

Ebû Mansûr dedi: Ebû’l-Abbâs’ın “Onun üzerine **أَفناداً** namaz kıldılar” sözünü “imam olmaksızın birer birer” diye tefsir etmesini, ben ancak dağın **أَفناد**’ından olan **الفِنْد**’den bilirim; ve **الفِنْد** ağacın dallarından bir daldır; onların her bir adamını, dağın **أَفناد**’ından bir **فِنْد**’e benzetti; onlar onun sivri çıkıntılarıdır. Ve Şemir’in Vâsile b. el-Esfa‘dan rivayet ettiği şeyde, onun dediği üzere, Nebî sallallahu aleyhi ve sellem’in sözü: “Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem çıktı ve dedi ki: ‘Siz, benim ölümce en sonunuz olduğumu mu sanıyorsunuz? Dikkat edin: Ben ölümce ilkinizdenim; beni **أَفناداً** takip edeceksiniz; bazınız bazınızı helâk edecek.’” Bir rivayette: “Bazınız bazınızın boyunlarını vurur.” Yani: beni, **ذَوِي فَنَدٍ** olarak; yani âcizlik ve nimete küfür sahipleri olarak takip edeceksiniz. Ve **النهاية**’de: yani dağınık topluluklar hâlinde, kavimden sonra kavim; onun bir teki **فِنْدٌ**’dür. Ve Âişe radıyallahu anhâ hadîsinde: Nebî sallallahu aleyhi ve sellem dedi ki: “İnsanların bana en hızlı kavuşanı kavmimdir; onları ölümler celb eder; ümmetleri onların üzerine rekabet eder; insanlar onlardan sonra **أَفناداً** yaşar; bazısı bazısını öldürür.” Ebû Mansûr dedi: Mânası: onların, birbirinden farklı fırkalar hâline gelmeleridir; bazısı bazısını öldürür. Dedi: Onlar, tek başına bir **فِنْدٌ**’dür; yani tek başına bir fırka. Ve **الصحاح**’ta: **فِنْدَأْوَةٌ** bir balta: keskin; çoğulu: kıyasa aykırı olarak **فَنَادِيدُ**. Ve **الفِنْدَأْيَةُ**: hemzede zikri geçti; o, başı geniş baltadır. Ve **التَّفَنُّدُ**: pişmanlıktır; musannif onu kendi **كتاب البصائر**’inde zikretti; Sâğânî de **التكملة**’de.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الفِنْدَةُ** kesre ile: yaydan yapılan tam değnek. Ve “her **فِنْدٍ**” (kesre ile)den geldiler; yani her **فَنٍّ**den ve bir türden. Dedim: Bundan, fenlerin sahibine dair **الأَفَنْدِي** lafzının اشتقاقı; eğer Arapça ise, çok استعمال عندında bir ألف artırdılar. Ve denildi: Rumcadır; manası: “büyük efendi”, bazı kimselerden işittiğim üzere. Ve **يَفْتَنِد** Huseyb el-Huzelî’nin sözünde:

تُدْعَى خُثَيْمُ بنُ عمرٍو في طوائِفِها ... في كلِّ وَجْهٍ رَعِيلٌ ثم يَفْتَنِدُ

Manası: **الفَنَد**den fânî olur; o da ihtiyarlıktır. Ve şöyle rivayet olunur: **يُقْتَثَدُ**; yani kesilir; **القَثَدُ** kesildiği gibi. Ve **فانِيد**: nişastayla yapılan bir tür helva; ve sanki, Arapça الكلامdan **فاعِيل**in yokluğu sebebiyle, Acemicedir. Bundan dolayı, dil ehlinin çoğu onu zikretmedi. Dedim: Mu‘cemede gelecek; fakat şeyhimiz dedi ki: “Muhmele ile olması daha layıktır.” Ve **فُنْدِينُ** zamme ile: Merv köylerindendir; ondan, er-Râzî **الفُنْدينيّ** el-Hasen oğlu Ebû İshak İbrahim.
