# فند — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AF/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%86%D8%AF/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فند](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AF.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: فند

فند
فَنِدَ - يَفْنَدُ - فَنَّدَ - يُفَنِّدُ
فَنِدَ - يَفْنَدُ + الشيخ: يصير كلامه غير مفهوم أو متزن: يتكلم بكلام الخرف من توهم واختلاق وهذيان
فَنَّدَ - يُفَنِّدُ: على وزن "فَعَّل " من " فَنِدَ - يَفْنَدُ ": جعله " يَفْنَدُ " على وجه التكرار والشدة: قال فيه أنه يخرف ويهذي ويختلق ويتوهم كما في خرف وعته كبار السن الهرمين
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " عدم فهم الكلام لسوء بالأفهام أو لسوء الكلام نفسه والتكلم بألفاظ وكلمات وأصوات غير مفهومة"،وهي:
بَهِمَ - يَبْهَمُ، صَمَّ - يَصَمًّ، بَكِمَ - يَبْكَمُ، لَغَا - يَلْغُو، عَجَمَ - يَعْجُمُ، فَنِدَ - يَفْنَدُ
فند
 	﴿ولما فصلت العير قال أبوهم إني لأجد ريح يوسف لولا أن تفندوني(94)﴾ يوسف
مختار الصحاح
● [فند] ف ن د: الفَنَدُ بفتحتين الكذب وهو أيضا ضعف الرأي من الهرم والفعل منهما أفْنَدَ ولا يقال عجوز مُفْنِدَةٌ لأنها لم تكن في شبيبتها ذات رأي و التَّفْنِيدُ اللوم وتضعيف الرأي
معجم الفرائد القرآنية:
ف ن د
" تُفَنِّدُونِ"  في قوله تعالـى :" قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ" (94) يوسف .
الفند: الفساد والخبل، وضعف الرأي، وهو أيضاً الكذب، والتفنيد: اللوم، وتضعيف الرأي .
الراغب
فند
- التفنيد: نسبة الإنسان إلى الفند، وهو ضعف الرأي. قال تعالى: }لولا أن تفندون{ [يوسف/94]، قيل: أن تلوموني (مجاز القرآن 1/318)، وحقيقته ما ذكرت، والإفناد: أن يظهر من الإنسان ذلك، والفند: شمراخ الجبل، وبه سمي الرجل فندا.
ملخص اللسان:
1.     الفَنَدُ: الخَرَفُ وإِنكار العقل من الهَرَم أَو المَرضِ وقد يستعمل في غير الكِبَر وأَصله في الكبر
2.      والفَنَدُ: ضعف الرأْي من هَرَم.
3.     وأَفْنَدَ الرجلُ: أُهتِرَ،
4.      الفَنَدُ في  الأَصل: الكَذب. وأَفْنَدَ: تكلم بالفَنَد.
5.     ثم قالوا للشيخ إِذا هَرِمَ: قد  أَفْنَدَ لأَنه يتكلم بالمُحَرَّف من الكلام
6.    والفَنَدُ: الخطأُ في الرأْي والقول. وأَفْنَدَه: خطَّأَ رَأْيَه ، لولا أَن  تُفَنِّدُونِ؛ قال الفراء: يقول لولا أَن تُكَذِّبوني وتُعَجِّزُوني  وتُضَعِّفُوني
7.     والتَّفْنيدُ:  اللَّوْمُ وتضعيفُ الرأْي
8.    والفِنْدُ، بالكسر: القطعة العظيمة من الجبل، وقيل: الرأْس العظيم منه
9.    والفِنْدُ: الغصن من أَغصان الشجر
لسان العرب
● - فند: الفَنَدُ: الخَرَفُ وإِنكار العقل من الهَرَم أَو المَرضِ، وقد  يستعمل في غير الكِبَر وأَصله في الكبر، وقد أَفند؛ قال:  قد عَرَّضَتْ أَرْوَى بِقَوْلٍ إِفْناد  إِنما أَراد بقَوْلٍ ذي إِفناد وقَوْلٍ فيه إِفناد، وشيخ مُفْنِدٌ ولا  يقال للأُنثى عجوز مُفْنِدَة لأَنها لم تكن ذات رأْي في شبابها  فَتُفَنَّدَ في كِبَرها. والفَنَدُ: الخطأُ في الرأْي والقول. وأَفْنَدَه: خطَّأَ  رَأْيَه. وفي التنزيل العزيز حكاية عن يعقوب، عليه السلام: لولا أَن  تُفَنِّدُونِ؛ قال الفراء: يقول لولا أَن تُكَذِّبوني وتُعَجِّزُوني  وتُضَعِّفُوني. ابن الأَعرابي: فَنَّدَ رأْيه إِذا ضَعَّفَه. والتَّفْنيدُ:  اللَّوْمُ وتضعيفُ الرأْي. الفراء: المُفَنَّدُ الضعيفُ الرأْي وإِن كان قويَّ  الجسم. والمُفَنَّدُ: الضعيفُ الجسم وإِن كان رأْيه سديداً. قال: والمفند  الضعيف الرأْي والجسم معاً. وفَنَّدَه: عَجَّزَه وأَضْعَفَه. وروى شمر  في حديث واثلة بن الأَسقع أَنه قال: خرج رسول الله، صلى الله عليه وسلم،  فقال: أَتزعمون أَنِّي من آخِرِكم وفاةً؟ أَلا إِني من أَوَّلِكم وفاةً،  تتبعونني أَفْناداً يُهْلِكُ بعضُكم بعضاً؛ قوله تتبعونني أَفناداً يضرِبُ  (* قوله «يضرب» أفاد شارح القاموس أَنها رواية أخرى بدل يهلك) بعضُكم  رقاب بعض أَي تتبعونني ذوي فَنَدٍ أَي ذوي عَجْزٍ وكُفْرٍ للنعمة، وفي  النهاية: أَي جماعات متفرّقين قوماً بعد قوم، واحدهم فَنَد.  ويقال: أَفْنَدَ الرجلُ فهو مُفْنِدٌ إِذا ضَعُفَ عقله. وفي حديث عائشة،  رضي الله عنها: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: أَسْرَعُ الناس بي  لُحوقاً قَوْمي، تَسْتَجْلِبُهم المَنايا وتتنافس عليهم أُمَّتُهم ويعيشُ  الناسُ بعدهم أَفناداً يقتل بعضُهم بعضاً؛ قال أَبو منصور: معناه أَنهم  يَصيرون فِرَقاً مختلفين يَقْتُلُ بعضُهم بعضاً؛ قال: هم فِنْدٌ على حدة  أَي فِرْقَة على حدة. وفي الحديث: أَن رجلاً قال للنبي، صلى الله عليه  وسلم: إِني أُريد أَن أُفَنِّدَ فرساً، فقال: عليك به كُمَيْتاً أَو  أَدْهَم أَقْرَحَ أَرْثَم مُحَجَّلاً طَلْقَ اليمنى. قال شمر: قال هرون بن عبد  الله، ومنه كان سُمِع هذا الحديث: أُفَنِّدَ أَي أَقْتَني. قال: وروي  أَيضاً من طريق آخر: وقال أَبو منصور قوله أُفَنِّدَ فرساً أَي أَرْتَبِطَه  وأَتخذه حصناً أَلجأُ إِليه، ومَلاذاً إِذا دَهَمني عدوّ، مأْخوذ من  فِنْدِ الجبل وهو الشِّمْراخ العظيم منه، أَي أَلجأُ إِليه كما يُلجأُ إِلى  الفِنْدِ من الجبل، وهو أَنفه الخارج منه؛ قال: ولست أَعرف أُفَنِّد بمعنى  أَقتني. وقال الزمخشري: يجوز أَن يكون أَراد بالتفنيد التضمير من  الفِنْدِ وهو الغُصْنُ من أَغصان الشجرة أَي أُضمره حتى يصير في ضُمْرِه  كالغصن.والفِنْدُ، بالكسر: القطعة العظيمة من الجبل، وقيل: الرأْس العظيم منه،  والجمع أَفناد. والفِنْدفِنْد: الجبل. وفَنَّدَ الرجلُ إِذا جلس على  فِنْد، وبه سمي الفِنْدُ الزِّمَّانِيُّ الشاعر، وهو رجل من فرسانهم، سمي  بذلك لعظم شخصه، واسمه شهل بن شيبان وكان يقال له عديد الأَلف؛ وقيل:  الفِنْد، بالكسر، قطعة من الجبل طولاً. وفي حديث عليّ: لو كان جبلاً لكان  فِنداً، وقيل: هو المنفرد من الجبال.  والفَنَدُ: ضعف الرأْي من هَرَم. وأَفْنَدَ الرجلُ: أُهتِرَ، ولا يقال:  عجوز مُفْنِدَة لأَنها لم تكن في شبيبتها ذات رأْي. وقال الأَصمعي: إِذا  كثر كلام الرجل من خَرَف، فهو المُفْنِدُ والمُفْنَدُ. وفي الحديث: ما  ينتظر أَحدكم إِلا هَرَماً مُفْنِداً أَو مرضاً مُفْسِداً؛ الفَنَدُ في  الأَصل: الكَذب. وأَفْنَدَ: تكلم بالفَنَد. ثم قالوا للشيخ إِذا هَرِمَ: قد  أَفْنَدَ لأَنه يتكلم بالمُحَرَّف من الكلام عن سَنَن الصحة. وأَفنده  الكِبَرُ إِذا أَوقعه في الفَنَد. وفي حديث التنوخي رسول هِرَقْل: وكان  شيخاً كبيراً قدْ بلغ الفَنَد أَو قَرُب. وفي حديث أُم معبد: لا عابس ولا  مُفْنَِدٌ أَي لا فائدة في كلامه لكبرٍ أَصابه.  وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، لما تُوُفِّيَ وغُسِّلَ  صَلَّى عليه الناسُ أَفناداً أَفناداً؛ قال أَبو العباس ثعلب: أَي فِرْقاً  بعد فِرْق، فُرادى بلا إِمام. قال: وحُزِرَ المصلون فكانوا ثلاثين أَلفاً  ومن الملائكة ستين أَلفاً لأَن مع كل مؤْمن ملكين؛ قال أَبو منصور: تفسير  أَبي العباس لقوله صلوا عليه أَفناداً أَي فرادى لا أَعلمه إِلا من  الفِنْدِ من أَفْناد الجبل. والفِنْدُ: الغصن من أَغصان الشجر، شبه كل رجل  منهم بِفِنْدٍ من أَفناد الجبل، وهي شماريخه. والفِنْدُ: الطائفةُ من  الليل. ويقال: هم فِنْدٌ على حِدَة أَي فئة. وفَنَّدَ في الشراب: عكَفَ عليه؛  هذه عن أَبي حنيفة. والفِنْدَأْيَةُ: الفَأْسُ، وقيل: الفِنْدَأْيَةُ  الفأْس العريضة الرأْس؛ قال:  يَحْمِلُ فَأْساً معه فِنْدَأْيَة  وجمعه فناديد على غير قياس. الجوهري: قَدُومٌ فِنْداوةٌ أَي حادّةٌ.  والفِنْدُ: أَرض لم يصبها المطر، وهي الفِنْدِيَةُ. ويقال: لقينا بها  فِنْداً من الناس أَي قوماً مجتمعين. وأَفنادُ الليلِ: أَركانه. قال: وبأَحد  هذه الوجوه سمي الزِّمَّانيُّ فِنْداً. وأَفنادٌ: موضع؛ عن ابن الأَعرابي،  وأَنشد:  بَرْقاً قَعَدْتُ له بالليلِ مُرْتَفِقاً  ذاتَ العِشاءِ، وأَصحابي بأَفْنادِ
مقاييس اللغة:
(فند) الفاء والنون والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على ثِقَل وشدة، ويقال بعضه على بعض([2]) . من ذلك الفِنْد: الشِّمراخ من الجبل، وقال قوم: هو الجبَلُ العظيم، وبه سمِّي الرجل فِنْداً.
وممَّا يقاس عليه التفنيد، و[هو] اللوم، لأنَّه كلام يثقل على سامعه ويشتدّ. والفَنَد: الهَرَم، وهو ذاك القياس، ولا يكون هَرَماً إلاّ ومعه إنكارُ عقل. يقال أَفْنَدَ الرّجُل فهو مُفْنِدٌ، إذ أُهْتِر. ولا يقال عجوزٌ مُفْنِدة، لأنَّها لم تكُ في شبيبتها ذاتَ رأي.
ويقولون: الفَنَد: الكذب. وممكنٌ أن يكون سمِّي كذا لأنّ صاحِبَه يفنَّد، أي يلام. وممكنٌ أن يسمَّى كذا لأنَّه شديد الإثم؛ شديدٌ وِزْرُه.
القاموس المحيط:
الفِنْدُ، بالكسر الجَبَلُ العظيمُ، أو قِطعَةٌ منه طُولاً، ويفتحُ، ولَقَبُ شَهْلٍ الزِّمَّانيِّ، وأرضٌ لم يُصِبْها مَطَرٌ، والغُصْنُ، والنَّوْعُ، والقومُ مُجْتَمِعَةً، وبالتحريكِ الخَرَفُ، وإِنْكارُ العَقْلِ لِهَرَمٍ أو مَرَضٍ، والخَطأُ في القولِ والرَّأي، والكَذِبُ كالإِفْنادِ، ولا تَقُلْ عَجوزٌ مُفْنِدَةٌ، لأِنَّها لم تكن ذاتَ رَأْيٍ أبَداً. وفَنَّدَهُ تَفْنيداً كَذَّبَهُ، وعَجَّزَهُ، وخَطَّأَ رَأْيَهُ، كأَفْنَدَهُ، والفَرَسَ ضَمَّرَهُ، وفلاناً على الْأَمْرِ أرادَهُ منه، كفانَدَهُ وتَفَنَّدَهُ، وفي الشَّرابِ عَكَفَ عليه، وفلانٌ جَلَسَ على شِمْراخٍ من الجَبَلِ. وفِنْدٌ، بالكسر جبلٌ بينَ الحَرَمَيْنِ الشَّريفَيْنِ، واسمُ أبي زَيْدٍ مَوْلَى عائِشةَ بنتِ سَعْدِ بنِ أبي وقَّاصٍ، وأرْسَلَتْهُ يأتِيها بنار، فَوَجَدَ قَوْماً يَخْرُجونَ إلى مِصْرَ، فَتَبِعَهُمْ، وأقامَ بها سَنَةً، ثم قَدِمَ، فأَخَذَ ناراً، وجاءَ يَعْدو، فَعَثَرَ وتَبَدَّدَ الجَمْرُ، فقالَ " تَعِسَتِ العَجَلَةُ " ، فقيلَ " أبْطَأُ من فِنْدٍ " .
وأفْنادُ اللَّيْلِ: أركانُهُ. و " صلَّى الناسُ على النبيِّ، صلى الله عليه وسلم، أفْناداً أفْناداً " ، أي: فُرادَى بِلا إمامٍ، وقِيلَ: جَماعاتٍ جَماعاتٍ، وحُزِروا ثلاثينَ ألْفاً، ومن الملائِكَةِ سِتِّينَ ألْفاً، لأِنَّ مع كُلٍّ مَلَكَيْنِ. وقولُهُ، صلى الله عليه وسلم: " تَتَّبِعوني أفْناداً أفْناداً يُهْلِكُ بعضُكُمْ بعضاً " ، أي: تَتَّبِعوني ذَوِي فَنَدًٍ، أي: ذَوِي عَجْزٍ وكُفْرٍ للنِّعْمَةِ. وقَدومٌ فِنْدَأْوَةً: حَادَّةٌ. والفِنْدَأْيَةُ: في الهَمْزِ.
والتَّفَنُّدُ: التَّنَدُّمُ.
تاج العروس:
ف - ن - د
الفِنْدُ بالكسر : الجبلُ العظيم وقيل : الرأسُ العَظِيمُ منه أَو قِطْعَةٌ منه وقوله : طُولاً هكذا وَقَع التعبيرُ به في الصحاح وغيره وزاد بعضُ بعدَه : في دِقةٍ قال شيخُنا : والأَظْهَرُ فيه أَنه مفعولٌ مطلَق أَي تَطولُ طولاً . وفي قول علي رضي الله عنه للأَشْتَرِ : لو كانَ جَبلاً لكان فِنْداً لا يَرْتَقِيه الحافِرُ ولا يُوفِي عليه الطائرُ قال ابنُ أَبي الحديدِ في شرح نهْج البلاغة : الفِنْد : هو المُنْفَرِد من الجِبالِ والجَمْع أَفنادٌ . ويُفْتَحُ وهذه عن الصاغاني . والفِنْدُ بالكسر : لَقَبُ شَهْلٍ بفتح الشين المعجمة وسكون الهاءِ وهو ابن شَيْبَانَ بن رَبيعة بن زمان الزَّمَّانيِّ بكسر الزّاي وتشديد الميم أحد فرسانِهم وكان يقال له : عَدِيدُ الأَلْف . وفي بعض النسخ : الرُّمَّاني بضم الراءِ وهو غلط وبنو زِمَّان : قبيلةٌ من رَبيعةَ بن نِزَارٍ وهم بنو زِمَّان بن مالكِ بن صَعْب بن علي بن بكر بن وائل بن قاسِط بن هِنْب بن أَفْصَى بن دُعْمِيّ بن جَدِيلة بن أَسد ابن رَبيعة . وسيأْتي في اللام للمصنِّف أَنَّ شَهْلاً هو اللقبُ والفِنْد اسمه والذي هنا هو الصواب . واختلف في سَببِ تَلقيبه به فقيل لعظَمِ شخْصه كأنه فِنْدٌ من جَبَلٍ أَي رُكْنٌ منه كذا في اللسان . أو لقولهِ في بعضِ الوقائع : استَنِدُوا إليَّ فإِنّي فِنْدٌ لكم وسُمِّيَ به من قيلَ فيه : أَبْطَأُ من فِنْدٍ لِتَثَاقُلِه في الحاجاتِ كما في الأَساس وقيل : من الفِنْد بمعنَى غُصْنِ الشَّجَرةِ وقيل : من الفِنْدِ بمعنَى الطائفةِ من اللَّيْل . وقيل : من قولهم : هُم فِنْدٌ على حِدَةٍ أَي فِئَةٌ . وقيل غير ذلك . والفِنْد بالكسر أَيضاً : أرض لم يُصِبُها مَطَرٌ وهي الفِنْديَّةُ . والفِنْد : الغُصْنُ من أَغصانِ الشَّجَرَة قال :
من دُونِها جَنَّةٌ تَقْرُو لها ثَمَرٌ ... يُظِلُّه كُلُّ فِنْدٍ ناعمٍ خَضِلِ
والفِنْد بالكسر : النَّوْعُ يقال : جاءُوا أَفْنَاداً أَي أَنواعاً مختلفة . والفِنْدُ أَيضاً : القَوْمُ مجتمعةُ يقال : لَقِينا فِنْداً من النّاسِ أَي قوماً مُجْتَمِعِين وهم فِنْدٌ على حِدَةٍ أَي فِئَةٌ أو جماعةٌ متفرقةٌ كما في النهاية . وسيأتي . والفَنَدُ بالتحريك الخَرَف وإنكارُ العَقْلِ لِهَرَمٍ أَو مَرَضٍ وقد يُستعمَل في غير الكِبَرِ وأَصْلُه في الكِبَرِ . والفَنَدُ : الخَطَأُ في القولِ والرَّأْيِ والفَنَد : الكَذِبُ كالإِفْنَادِ . وقول الشاعر :
" قد عَرَّضَتْ أَرْوَى بِقَوْل إِفْنَادْ إنما أراد بقولٍ ذي إِفناد وقولٍ فيه إِفنادٌ . وفي الأفعال لابن القَطَّاع : وفَنَدَ فُنُوداً وأَفْنَدَ : كَذَب : وفَنِدَ الرجلُ فَنَداً ضَعُف رَأْيه من الهَرَم. قلت : فقد فَرَّق بين المصدَرَينِ . وفي اللسان : الفَنَدُ في الأَصل : الكَذِبُ وأَفْنَدَ : تكلَّمَ بالفَنَدِ . ثم قالوا للشَّيْخِ إذا هَرِمَ : قد أَفْنَدَ لأَنّه يتَكَلَّم بالمُحرَّفِ من الكلام عن سَنَنِ الصِّحَّة . وأَفنَدَ الرَّجلُ : أُهْتِرَ . كذا في الأَفعال لابن القطَّاع . ولا تَقُلْ عَجُوزٌ مُفَنَّدةٌ لأنها لم تكن في شَبِبيبَتِها ذاتَ رأيٍ أَبداً فتفَنَّدُ في كِبَرِهَا . وفي الكَشَّاف : ولذا لم يُقَل لمرأةِ : مُفَنَّدَة لأنها لا رأْي لها حتى يَضعُف . قال شيخنا : ولا وَجْهَ لِقَوْلِ السَّمِين : إِنَّهُ غريبٌ فإنه مَنقولٌ عن أَهلِ اللُّغَة ثم قال : ولعلَّ وَجْهَه أَنَّ لها عَقْلاً وإن كان ناقصاً يَشْتَدُّ نقصُه بِكِبَرِ السِّنِّ . فتأملْ انتهى
وفَنَّدَه تَفْنِيداً : كَذَّبَهُ وعَجَّزَهُ وخَطَّأَ رَأْيَهُ وضَعَّفَهُ . وفي التنزيل العَزِيز حكايَة عن يعقُوبَ عليه السلام : " لَوْلاَ أَنْ تُفَنِّدُونِ " قال الفراءُ : يقول : لولا أَن تُكّذِّبُونِي وتُعَجِّزُوني وتُضعِّفوني وقال ابنُ الأَعرابيّ فَنَّدَ رأْيَه إذا ضَعَّفَه والتَّفٍنِيد : اللَّوْمُ وتَضْعِيفُ الرَّأْيِ كَأَفْنَدَهُ إِفناداً . وقال الأَصمعي : إذا كَثُر كلامُ الرجلِ من خَرَفٍ فهو المُفْنِد والمُفْنَد . وفي الحديث : " ما يَنتظِر أَحدُكم إلا هَرَماُ مُفْنِداً أَو مَرضاً مُفْسِداً " وأفْنَده الكِبَرُ : أَوقَعَه في الفَنَدِ . وفي حديث أُمِّ مَعْبَد : " لا عابِسٌ ولا مُفْنَدٌ " وهو الذي لا فائدةَ في كلامه لِكِبَرٍ أَصابَه فهي تَصِفُه صلى الله عليه وسلم وتقول : لم يَكُن كذلك . وفي الأَساس : وفلان مُفْنَدٌ ومُفَنَّدٌ إذا أُنكِرَ عَقْلُه لِهَرَمٍ أَو خَلَّطَ في كلامه وأَفنَدَه الهَرَمُ : جعَلَه في قِلَّة فَهْمٍ كالحَجَرِ . قال شيخُنا : ثم تَوسَّعُوا فيه فقالوا : فَنَّدَه إذا ضَعَّفَ رأيَه ولاَمَهُ على ما فقتلَ . كذا في الكَشَّاف
ومن المجاز : فَنَّدَ الفَرَسَ تَفْنِيداً إذا ضَمَّربه أَي صَيَّره في التَّضمير كالفِنْد وهو الغُصْنُ من أَغصانِ الشَّجَرَة ويَصْلُح للغَزْو والسِّباق وقولهم للضَّامِر من الخَيْل : شَطْبَة مما يُصَدِّقه قله الصاغانيُّ وبه فَسَّر هو والزمخشريُّ الحديث أن رجلاً قال للنبيِّ صلى الله عليه وسلم : " إِني أُرِيد أَن أُفَنِّدَ فَرساً فقال عليكَ به كُمَيْتاً أَو أَدْهمَ أَقْرَحَ أَرْثَم مُحَجَّلاً طَلْقَ اليُمْنَى " كمام نقله عنه صاحب اللسان . وقال شَمِرٌ قال هارون بن عبد الله ومنه كان سُمِعَ هذا الحديث : أُفَنِّدَ أَي أَقْتَنِيَ فَرَساً لأَن افْتنادَكَ الشيءَ جَمْعُك له إلى نفْسِه من قولهم للجماعة المجتمعة : فِنْدٌ قال : ورُوِيَ أَيضاً من طريق آخَرَ . وقال أبو منصور : قوله أُفَنِّدَ فَرَساً أَي أَرْتَبِطَه وأتخذه حِصْناً أَلْجَأُ إليه ومَلاَذاً إذا دَهَمَني عَدُوٌّ . مأْخوذٌ من فِنْدِ الجَبَلِ وهو الشِّمْراخُ العَظِيمُ منه قال : ولَسْت أَعرف أُفَنِّد بمعنى أَقْتَنِي . قلت : وهذا المعنى ذكرله الزمخشريُّ في الأَساس . ولعل الوجه الاول الذي نقله عنه صاحِبُ اللسان يكون في الفائق أو غيره من مُؤَلَّفَاته فليُنْظَر . وفَنَّدَ فُلاناً على الأَمرِ : أَرادَهُ منه كفانَدَه في الأَمر مُفَانَدةً وتَفَنَّدَه إذا طَلَبَه منه نقله الصاغانيُّ . وفَنَّدَ في الشَّرَابِ تَفنيداً : عَكَفَ عليه وهذه عن أَبي حنيفةَ . وفَنَّدَ فُلانٌ تَفنيداً : جَلَس على الفَنْد بالفتح وهو الشِّمْراخُ من الجَبلِ وهو أَنْفُه الخارِجُ منه ومن ذلك يقال للضَّخْم الثقيلِ : كأَنَّه فَنْدٌ كما في الأَساس . وفِنْدٌ بالكسر : جَبَلٌ بين الحَرَمَيْنِ الشَّريفَيْن زادَهما الله شرفاً قُرْبَ البحرِ كما في المعجم . وفِنْدٌ اسم أَبي زيدٍ مولى عائشةَ بنت سعدِ بن أَبي وقاص مالك ابن وُهَيب بن عبدِ مناف بن زُهْرَة . وكان أحدَ المُغَنِّين المُحسِنين وكان يَجْمع بين الرِّجال والنِّساء وله يقول عبد الله بن قيس الرُّقَيَّاتِ :
قُل لِفِنْدٍ يُشَيِّع الأَظْعَأنَا ... رُبَّما سَرَّ عَيْنَنا وكَفَانَا وكنت عائشةُ أَرسلَتْه يأْتِيها بنارٍ فوَجَدَ قَوْماً يَخْرُجُون إلى مِصْرَ فَتَبِعَهُم وأَقامَ بها سَنَةً ثم قَدِبمَ إلى المدينةِ فأَخَذَ ناراً وجاءَ يَعْدُو فَعَثَرَ أَي سقَطَ وتَبَدَّدَ الجَمْرُ فقال : تَعِسَت العَجَلَةُ فقيل : أَبْطَأُ من فِنْدٍ . وفي الأساس : وسُمِّىَ من قيل فيه . أَبطأُ من فِنْدِ لتثاقُلِه في الحاجاتِ ومن سجعات الحريريّ : أَبُطْءَ فِنْد وصُلُودَ زَنْد . وهو من الأَمثال المشهورة ذكره الميدانيُّ والزَّمَخْشَرُّ واليوسيُّ في زهر الأَكم وحمزةُ وغيرُهُم . قال شيخنا : وحكى الزَّمَخْشَريُّ في المستقصى أَن بعض الرواة حكاه بالقَاف وهو ضعيفٌ لا يُعْتَدُّ به . قلتُ : هكذا قيَّده الذَّهبيُّ بالقاف ساكتاً عليه ولكن الحافظ قال : إن ابن ماكولا رَجح الأول . والفِنْدُ : الطائِفَةُ من الليل . وأَفنادُ اللَّيْلِ : أَرْكانُه قيل وبه سُمِّى الزِّمّانِيُّ فِنْداً كما تقدمَ . وفي الحديث صلى الناس على النبي صلى الله عليه وسلم أَفناداً أَفْناداً قال ثعلبٌ : أَي فِرْقاً بعد فِرْقٍ فُرَادَى بلا إِمامٍ هكذا فَسَّروه وقيل : جماعاتٍ بعد جماعاتِ متفرقين قوماً بعدَ قوم . قال ثعلب : وحُزِرُوا أَي المُصلُّون فكانوا ثلاثين أَلفاً يومن الملائكةِ ستينَ أَلفاً لأن مع كل مؤمنٍ مَلَكَيْنِ نقله الصاغاني . قال شيخنا : وقد قال بعض أهل السيرِ : إن المصلين عليه صلى الله عليه وسلم لا يكادون ينحصرون . و حديث عائشة يَشْهَدُ له . انتهى
قال أَبو منصور : تفسير أَبي العباس لقوله : صَلَّوا عليه أَفناداً أَي فُرادَى لا أَعْلَمه إِلا من الفِنْد من أَفنادِ الجبل والفِنْد الغُصْنِ من أَغصان الشجر شَبَّه كلَّ رَجلٍ منهم بِفِنْدِ من أَفنادِ الجَبلِ وهي شمارِيخُه . وقوله صلى الله عليه وسلم فيما رواه شَمِرٌ عن واثِلَةَ بن الأَسْفَع أنه قال : " خَرَجَ رَسُولُ الله صلى الله عليه وسلم فقال : أَتزعُمونَ أَنِّي آخِرُكُم وفَاةً ؟ أَلاَ إِني من أَوَّلِكُم وَفَاة تَتَّبِعُونِّي أَفناداً يُهْلِكُ بعضكم بعضاً " وفي رواية : يَضْرِب بعْضُكم رقاب بعضٍ أَي تَتَّبِعُونِّي ذَوِي فَنَدٍ أَي ذَوِي عَجْزٍ وكُفْرٍ للنِّعْمةِ . وفي النهاية أَي جَماعاتٍ مُتفَرِّقينَ قوماً بعدَ قَومٍ واحدهم فِنْدٌ . وفي حديثِ عائشةَ رَضِيَ اللهُ عنها أَن النبي صلى الله عليه وسلم قال : أَسْرَعُ الناس بي لُحُوقاً قَوْمِي تَسْتَجْلِبهم المَنَايَا وتَتنافَسُ عليهم أُمَّتُهُم وَيعِيشُ الناسُ بَعْدَهم أَفناداً يَقْتُلُ بعضهم بعضاً . قال أَب منصور : معناه أَنهم يَصيرون فِرَقاً مُختلِفِينَ يَقتُلُ بعضُهم بعضاً قال : هم فِنْدٌ على حِدَةٍ أَي فِرْقَة على حِدَةٍ . وفي الصحاح : قَدُومٌ فِنْدَأْوَةٌ : حادَّةٌ وجمْعه : فَنَادِيدُ على غيرِ قياسٍ . والفِنْدَأْيَةُ مَرَّ ذِكْرُه في الهمْز وهو الفأْسُ العَرِيضةُ الرَّأْسِ . والتَّفَنُّدُ : التَّنَدُّمُ وذكره المصنِّف في كتاب البصائر له والصاغانيُّ في التكملة
ومما يستدرك عليه : الفِنْدَةُ بالكسر : العُودُ التامّ تُصْنَع من القَوْس وجاءُوا من كلِّ فِنْدٍ بالكسر أَي من كلِّ فَنٍّ . ونَوْع . قلت : ومنه اشتقاقُ لَفْظِ الأَفَنْدِي لصاحِب الفُنُون زادُوا أَلِفاً عند كَثْرة الاستعمالِ إن كانت عربيّةً . وقيل : روميةٌ معناه : السَّيِّدُ الكَبِيرُ كما سَمِعتُ من بَعْضٍ . ويَفْتَنِد في قَوْل حُصَيْب الهُذَلِيّ :
تُدْعَى خُثَيْمُ بنُ عمرٍو في طوائِفِها ... في كلِّ وَجْهٍ رَعِيلٌ ثم يَفْتَنِدُ معناه يَفْنَى من الفَنَد وهو الهَرَم ويُروَى : يُقْتَثَدُ أَي يُقْطَع كما يُفقْطَع القَثَدُ . وفانِيد : نَوْعٌ من الحَلْواءِ يُعْمَل بالنَّشَا وكَأَنَّها أَعجميّةٌ لِفَقْد فاعِيل من الكلام العربيِّ . ولهذا لم يذكرْها أَكثَرُ أَهل اللُّغَة . قلت : وسيأْتي في المعجمة ولكن قال شيخنا : إِنَّه بالمهملة أَلْيَق . وفُنْدِينُ بالضم : من قُرَى مَرْوَ منها أَبو إِسحاقَ إِبراهيمُ بن الحَسن الفُنْدينيّ الرازيّ

### Türkçe

فند
**فَنِدَ** - **يَفْنَدُ** - **فَنَّدَ** - **يُفَنِّدُ**
**فَنِدَ** - **يَفْنَدُ** + şeyh: sözü anlaşılmaz veya dengeli olmayan hâle gelir: vehim ve uydurma ve hezeyan ile bunama sözüyle konuşur
**فَنَّدَ** - **يُفَنِّدُ**: **"فَعَّل "** vezninde, **" فَنِدَ - يَفْنَدُ "**’den: onu, tekrar ve şiddet yönüyle, **" يَفْنَدُ "** hâline getirdi: onda, yaşlı ihtiyarların bunaması ve ahmaklığı gibi, saçmaladığı ve hezeyan ettiği ve uydurduğu ve vehmettiği söyledi

Ve lafız, “anlayışların kötülüğünden yahut sözün kendisinin kötülüğünden dolayı sözü anlamama ve anlaşılmayan lafızlar ve kelimeler ve seslerle konuşma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**بَهِمَ** - **يَبْهَمُ**، **صَمَّ** - **يَصَمًّ**، **بَكِمَ** - **يَبْكَمُ**، **لَغَا** - **يَلْغُو**، **عَجَمَ** - **يَعْجُمُ**، **فَنِدَ** - **يَفْنَدُ**

فند
 	﴿Ve kervan ayrılınca babaları dedi ki: “Şüphesiz ben Yusuf’un kokusunu buluyorum; eğer beni **تُفَنِّدُونِ** etmeseniz.”(94)﴾ Yusuf

مختار الصحاح
● [فند] ف ن د: **الفَنَدُ** iki fetha ile: yalan; o, ayrıca, ihtiyarlıktan dolayı görüşün zayıflığıdır; fiil, ikisinden de **أفْنَدَ**’dır; ve “yaşlı kadın **مُفْنِدَةٌ**” denilmez; çünkü o, gençliğinde görüş sahibi değildi; ve **التَّفْنِيدُ**: azarlama ve görüşü zayıf sayma.

معجم الفرائد القرآنية:
ف ن د
**" تُفَنِّدُونِ"**; Yüce sözünde: **" قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ"** (94) Yusuf.
**الفند**: bozulma ve akıl karışıklığı; ve görüş zayıflığı; o, ayrıca, yalandır; ve **التفنيد**: azarlama; ve görüşü zayıf sayma.

الراغب
فند
- **التفنيد**: insanı **الفند**’e nispet etmektir; o da görüş zayıflığıdır. Yüce Allah dedi ki: }**لولا أن تفندون**{ [Yusuf/94]; denildi ki: beni azarlamanız (Mecâzü’l-Kur’ân 1/318); ve onun hakikati, zikrettiğimdir. Ve **الإفناد**: insandan bunun ortaya çıkmasıdır. Ve **الفند**: dağın şemrâhıdır; ve bununla adama **فندا** adı verildi.

ملخص اللسان:
1.     **الفَنَدُ**: bunama ve ihtiyarlıktan yahut hastalıktan aklı inkâr; ve büyüklük dışında da kullanılabilir; aslı, yaşlılıktadır.
2.      Ve **الفَنَدُ**: ihtiyarlıktan görüş zayıflığı.
3.     **وأَفْنَدَ** adam: saçmaladı,
4.      **الفَنَدُ** aslında: yalan. Ve **أَفْنَدَ**: **الفَنَد** ile konuştu.
5.     Sonra şeyhe, ihtiyarlayınca, “**قد  أَفْنَدَ**” dediler; çünkü sözün, sözden tahrif edilmiş olanıyla konuşur.
6.    Ve **الفَنَدُ**: görüşte ve sözde hata. Ve **أَفْنَدَه**: onun görüşünü hatalı saydı; **لولا أَن  تُفَنِّدُونِ**; Ferrâ dedi ki: “eğer beni yalanlamasanız ve aciz saymasanız ve zayıf saymasanız” der.
7.     Ve **التَّفْنيدُ**: azarlama ve görüşü zayıf sayma.
8.    Ve **الفِنْدُ**, kesre ile: dağdan büyük parça; ve denildi ki: onun büyük başı.
9.    Ve **الفِنْدُ**: ağacın dallarından dal.

لسان العرب
● - فند: **الفَنَدُ**: bunama ve ihtiyarlıktan yahut hastalıktan aklı inkâr; ve büyüklük dışında da kullanılabilir; aslı, yaşlılıktadır; ve **قد أَفند**; dedi ki:
قد عَرَّضَتْ أَرْوَى بِقَوْلٍ إِفْناد
Ancak, **قَوْلٍ ذي إِفناد** ve **قَوْلٍ فيه إِفناد** ile kastetti. Ve **شيخ مُفْنِدٌ**; ve dişiye “yaşlı kadın **مُفْنِدَة**” denilmez; çünkü o, gençliğinde görüş sahibi değildi ki yaşlılığında **فَتُفَنَّدَ** olsun. Ve **الفَنَدُ**: görüşte ve sözde hata. Ve **أَفْنَدَه**: onun görüşünü hatalı saydı. Ve tenzîl-i azîzde, Yakub’dan, عليه السلام, hikâye olarak: **لولا أَن  تُفَنِّدُونِ**; Ferrâ dedi ki: “eğer beni yalanlamasanız ve aciz saymasanız ve zayıf saymasanız” der. İbnü’l-A‘râbî: **فَنَّدَ** onun görüşünü; onu zayıf saydığı zaman. Ve **التَّفْنيدُ**: azarlama ve görüşü zayıf sayma. Ferrâ: **المُفَنَّدُ** görüşü zayıf olandır; beden güçlü olsa bile. Ve **المُفَنَّدُ**: bedeni zayıf olandır; görüşü doğru olsa bile. Dedi ki: ve **المفند** görüş ve bedenin ikisi birden zayıf olanıdır. Ve **فَنَّدَه**: onu aciz bıraktı ve zayıflattı. Şemr, Vâsile b. el-Eska‘ hadîsinde rivayet etti ki o dedi: Allah’ın Elçisi, صلى الله عليه وسلم, çıktı ve dedi ki: “Benim, sizin en son vefat edeniniz olduğumu mu sanıyorsunuz? Dikkat edin, ben sizin en önce vefat edeninizim; beni **أَفْناداً** olarak takip edersiniz; bazınız bazınızı helâk eder”; “beni **أَفْناداً** olarak takip edersiniz” sözü: bazınız bazınızın boyunlarını vurur (* “vurur” sözü: Kâmûs şârihi, onun, “helâk eder” yerine başka bir rivayet olduğunu bildirdi) yani beni, **فَنَد** sahipleri, yani acizlik ve nimete nankörlük sahipleri olarak takip edersiniz. Ve Nihâye’de: yani topluluklar hâlinde, dağınık olarak, kavimden sonra kavim; onların birine **فَنَد** denir. Ve denilir: adam **أَفْنَدَ**; o, **مُفْنِدٌ**’dir; aklı zayıfladığı zaman. Ve Âişe hadîsinde, رضي الله عنها: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, dedi ki: “İnsanların bana en hızlı kavuşanı kavmimdir; ölümler onları celbeder ve ümmetleri onların üzerine rekabet eder; ve insanlar onlardan sonra **أَفناداً** olarak yaşar; bazısı bazısını öldürür.” Ebû Mansûr dedi ki: manası, onların, farklı fırkalar hâline gelip bazısının bazısını öldürmesidir; dedi ki: onlar, ayrı ayrı **فِنْدٌ**’dür; yani ayrı ayrı fırkadır. Ve hadîste: bir adamın Peygamber’e, صلى الله عليه وسلم, dediği: “Ben bir atı **أُفَنِّدَ** etmek istiyorum”; dedi ki: “Sana, doru yahut yağız, alnı akıtmalı, burnu beyazlı, ayakları sekili, sağ yanı serbest olanı gerekir.” Şemr dedi ki: Hârûn b. Abdillah dedi; ve bu hadîs ondan işitildi: **أُفَنِّدَ** yani edinirim. Dedi ki: başka bir yoldan da rivayet edildi. Ebû Mansûr dedi ki: onun “bir atı **أُفَنِّدَ**” sözü: onu bağlayıp kendime kale edinmem ve düşman beni bastırdığında ona sığınacağım bir sığınak ve melce edinmemdir; dağın **فِنْد**’inden alınmıştır; o, onun büyük **الشِّمْراخ**’ıdır; yani dağın **الفِنْد**’ine sığınıldığı gibi ona sığınırım; o, ondan çıkan en yüksek çıkıntıdır. Dedi ki: **أُفَنِّد**’i “edinirim” manasında bilmem. Zemahşerî dedi ki: **الفِنْد**’den, o da ağacın dallarından dal olan **الغُصْنُ**’dan, tazmîn ile **التفنيد**’i kastetmiş olması caizdir; yani onu, zayıflığında dal gibi oluncaya kadar zayıflatırım. Ve **الفِنْدُ**, kesre ile: dağdan büyük parça; ve denildi ki: onun büyük başı; çoğulu **أَفناد**. Ve **الفِنْدفِنْد**: dağdır. Ve adam **فَنَّدَ**; **فِنْد** üzerine oturduğu zaman. Ve bununla, şair **الفِنْدُ الزِّمَّانِيُّ** adlandırıldı; o, onların süvarilerinden bir adamdır; şahsının büyüklüğünden dolayı böyle adlandırıldı; adı Şehl b. Şeybân’dır; ve ona “binin dengi” denirdi. Ve denildi ki: **الفِنْد**, kesre ile, dağdan boyuna bir parçadır. Ali hadîsinde: “Eğer bir dağ olsaydı, **فِنداً** olurdu”; ve denildi ki: dağların tek başına olanıdır. Ve **الفَنَدُ**: ihtiyarlıktan görüş zayıflığı. Ve adam **أَفْنَدَ**: saçmaladı; ve “yaşlı kadın **مُفْنِدَة**” denilmez; çünkü o, gençliğinde görüş sahibi değildi. Asma‘î dedi ki: adamın sözü bunamadan çoğalınca, o, **المُفْنِدُ** ve **المُفْنَدُ**’dur. Ve hadîste: “Sizden biriniz, ancak **هَرَماً مُفْنِداً** yahut **مرضاً مُفْسِداً** bekler.” **الفَنَدُ** aslında: yalan. Ve **أَفْنَدَ**: **الفَنَد** ile konuştu. Sonra şeyhe, ihtiyarlayınca, “**قد  أَفْنَدَ**” dediler; çünkü sıhhat yolundan, sözün tahrif edilmiş olanıyla konuşur. Ve büyüklük onu **أَفنده** etti; onu **الفَنَد**’e düşürdüğü zaman. Tenuhî’nin, Herakl’ın elçisi hadîsinde: o, büyük bir şeyhti; **الفَنَد**’e ulaşmış yahut yaklaşmıştı. Ümm Ma‘bed hadîsinde: “ne asık suratlı ne de **مُفْنَِدٌ**”; yani ona isabet eden yaşlılıktan dolayı sözünde fayda yok. Ve hadîste: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, vefat edip yıkanınca, insanlar onun üzerine **أَفناداً أَفناداً** namaz kıldılar. Ebû’l-Abbâs Sa‘leb dedi ki: yani fırka fırka; imam olmaksızın tek tek. Dedi ki: namaz kılanlar sayıldı; otuz bin idiler; ve meleklerden altmış bin; çünkü her müminle beraber iki melek vardır. Ebû Mansûr dedi ki: Ebû’l-Abbâs’ın “onun üzerine **أَفناداً** namaz kıldılar” sözünü “tek tek” diye tefsir etmesini, dağın **أَفْناد**’ından olan **الفِنْد**’den başka bir şeyden bilmem. Ve **الفِنْدُ**: ağacın dallarından daldır; onların her bir adamını, dağın **أَفْناد**’ından bir **فِنْد**’e benzetti; onlar, onun şemrâhlarıdır. Ve **الفِنْدُ**: geceden bir taifedir. Ve denilir: onlar, ayrı ayrı **فِنْدٌ**’dür; yani bir fırkadır. Ve **فَنَّدَ** içkide: ona devam etti; bu, Ebû Hanîfe’dendir. Ve **الفِنْدَأْيَةُ**: baltadır; ve denildi ki: **الفِنْدَأْيَةُ** başı geniş baltadır; dedi ki:
يَحْمِلُ فَأْساً معه فِنْدَأْيَة
Ve onun çoğulu, kıyasa aykırı olarak, **فناديد**’dir. Cevherî: **قَدُومٌ فِنْداوةٌ**; yani keskin. Ve **الفِنْدُ**: yağmur isabet etmemiş topraktır; o, **الفِنْدِيَةُ**’dir. Ve denilir: orada insanlardan bir **فِنْداً** ile karşılaştık; yani toplanmış bir kavimle. Ve **أَفنادُ الليلِ**: onun köşeleridir. Dedi ki: bu yüzlerden biriyle, **الزِّمَّانيُّ**’ye **فِنْداً** adı verildi. Ve **أَفنادٌ**: bir yerdir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşâd etti:
بَرْقاً قَعَدْتُ له بالليلِ مُرْتَفِقاً
ذاتَ العِشاءِ، وأَصحابي بأَفْنادِ

مقاييس اللغة:
(**فند**) **الفاء** ve **النون** ve **الدال** sağlam bir asıldır; ağırlık ve şiddete delâlet eder; ve onun bir kısmı bir kısmı üzerine söylenir([2]). Bundan: **الفِنْد**: dağdan bir sivri çıkıntıdır; bir kavim dedi ki: o, büyük dağdır; ve onunla adama **فِنْداً** adı verildi.
Ve ona kıyas olunan şeylerdendir **التفنيد**; ve [o] kınamadır; çünkü o, işitenine ağır gelen ve şiddetlenen bir sözdür. Ve **الفَنَد**: ihtiyarlıktır; ve o, o kıyastır; ve ancak onunla birlikte aklın inkârı varken ihtiyarlık olur. Denir: **أَفْنَدَ** adam, o hâlde o **مُفْنِدٌ**’dir; yani saçmaladı. Ve “**عجوزٌ مُفْنِدة**” denmez; çünkü o, gençliğinde görüş sahibi olmadı.
Ve derler: **الفَنَد**: yalandır. Ve mümkündür ki böyle adlandırıldı; çünkü sahibi **يفنَّد** olur; yani kınanır. Ve mümkündür ki böyle adlandırılır; çünkü o, günahça şiddetlidir; yükü şiddetlidir.

القاموس المحيط:
**الفِنْدُ**, kesre ile: büyük dağdır; yahut ondan boylamasına bir parçadır; ve fetha ile de gelir; ve **شَهْلٍ الزِّمَّانيِّ**’nin lakabıdır; ve yağmur isabet etmemiş bir arazidir; ve daldır; ve türdür; ve kavim, toplu hâlde; ve hareke ile: bunama; ve ihtiyarlık yahut hastalık sebebiyle aklın inkârı; ve sözde ve görüşte hata; ve **الإِفْنادِ** gibi yalan. Ve “**عَجوزٌ مُفْنِدَةٌ**” deme; çünkü o, asla görüş sahibi olmadı. Ve onu **فَنَّدَهُ تَفْنيداً**: onu yalancı çıkardı; ve onu aciz saydı; ve onun görüşünü hatalı saydı; **أَفْنَدَهُ** gibi. Ve atı: onu zayıflattı (inceltti). Ve falanı iş üzerinde: onu ondan istedi; **فانَدَهُ** ve **تَفَنَّدَهُ** gibi. Ve içkide: ona devam etti. Ve falan: dağdan bir sivri çıkıntı üzerine oturdu. Ve **فِنْدٌ**, kesre ile: iki şerefli harem arasında bir dağdır; ve **أبي زَيْدٍ**’in adı; o, **عائِشةَ بنتِ سَعْدِ بنِ أبي وقَّاصٍ**’ın mevlâsıdır; ve onu kendisine ateş getirsin diye gönderdi; derken Mısır’a çıkan bir kavim buldu; onlara uydu; orada bir yıl kaldı; sonra geldi; bir ateş aldı; koşarak geldi; sendeledi ve kor dağıldı; “**تَعِسَتِ العَجَلَةُ**” dedi; bunun üzerine “**أبْطَأُ من فِنْدٍ**” denildi.
Ve **أفْنادُ اللَّيْلِ**: onun köşeleridir. Ve “**صلَّى الناسُ على النبيِّ، صلى الله عليه وسلم، أفْناداً أفْناداً**”: yani, imamsız tek tek; ve denildi ki: cemaat cemaat; otuz bin sayıldılar; ve meleklerden altmış bin; çünkü her biriyle birlikte iki melek vardır. Ve onun sözü, صلى الله عليه وسلم: “**تَتَّبِعوني أفْناداً أفْناداً يُهْلِكُ بعضُكُمْ بعضاً**”: yani, beni **ذَوِي فَنَدًٍ** olarak takip edersiniz; yani, acizlik ve nimete nankörlük sahipleri olarak. Ve **قَدومٌ فِنْدَأْوَةً**: keskindir. Ve **الفِنْدَأْيَةُ**: hemzede (hemze ile ilgili).
Ve **التَّفَنُّدُ**: pişmanlıktır.

تاج العروس:
ف - ن - د
**الفِنْدُ** kesre ile: büyük dağdır; ve denildi ki: ondan büyük baştır; yahut ondan bir parçadır. Ve onun sözü: “**طُولاً**”; böylece **الصحاح**’ta ve başkasında bununla ifade vâki oldu; ve bazıları ondan sonra “**في دِقةٍ**” diye ekledi. Şeyhimiz dedi ki: onda daha zâhir olan, onun mutlak mef’ûl olmasıdır; yani “boyca uzar”. Ve Ali’nin, رضي الله عنه, **الأَشْتَرِ**’e sözünde: “Eğer bir dağ olsaydı, **فِنْداً** olurdu; ona ne tırnaklı hayvan tırmanır ne de kuş onun üzerine ulaşırdı.” **ابنُ أَبي الحديدِ** **نهْج البلاغة** şerhinde dedi ki: **الفِنْد**: dağlardan tek başına olan şeydir; cem’i **أَفنادٌ**’dır. Ve fetha ile de gelir; bu, **الصاغاني**’dendir. Ve **الفِنْدُ** kesre ile: **شَهْلٍ**’in lakabıdır; **الشين** mu’ceme fethası ve **الهاء** sükûnu ile; o, **شَيْبَانَ بن رَبيعة بن زمان الزَّمَّانيِّ**’nin oğludur; **الزّاي** kesresi ve **الميم** teşdîdi ile; onların süvarilerinden biridir; ve ona “**عَدِيدُ الأَلْف**” denirdi. Ve bazı nüshalarda: **الرُّمَّاني** **الراءِ** damması ile; o yanlıştır. Ve **بنو زِمَّان**: **رَبيعةَ بن نِزَارٍ**’dan bir kabiledir; ve onlar **زِمَّان بن مالكِ بن صَعْب بن علي بن بكر بن وائل بن قاسِط بن هِنْب بن أَفْصَى بن دُعْمِيّ بن جَدِيلة بن أَسد ابن رَبيعة** oğullarıdır. Ve musannif için **اللام**’da gelecektir ki **شَهْلاً** lakaptır ve **الفِنْد** onun adıdır; ve buradaki doğru olan budur. Ve onunla lakaplanmasının sebebinde ihtilaf edildi: denildi ki, şahsının büyüklüğü için; sanki dağdan bir **فِنْد** gibidir; yani ondan bir rükündür; **اللسان**’da böyledir. Yahut bazı vak’alarda sözünden dolayı: “Bana dayanınız; çünkü ben sizin için bir **فِنْد**’üm.” Ve “**أَبْطَأُ من فِنْدٍ**” denilen kimseye, ihtiyaçlarda ağır davranmasından dolayı onunla ad verildi; **الأَساس**’ta olduğu gibi. Ve denildi ki: **الفِنْد**’den, ağacın dalı mânâsıyla. Ve denildi ki: **الفِنْد**’den, geceden bir taife mânâsıyla. Ve denildi ki: onların sözünden: “Onlar **فِنْدٌ** ayrı olarak”; yani bir fırka. Ve başka denildi. Ve **الفِنْد** kesre ile ayrıca: yağmur isabet etmemiş arazidir; o da **الفِنْديَّةُ**’dir. Ve **الفِنْد**: ağacın dallarından daldır. Dedi ki:
من دُونِها جَنَّةٌ تَقْرُو لها ثَمَرٌ ... يُظِلُّه كُلُّ فِنْدٍ ناعمٍ خَضِلِ
Ve **الفِنْد** kesre ile: türdür; denir: “Onlar **أَفْنَاداً** geldiler”; yani farklı türler. Ve **الفِنْدُ** ayrıca: kavim, toplu hâlde; denir: “İnsanlardan bir **فِنْداً** ile karşılaştık”; yani toplanmış bir kavim; ve onlar “**فِنْدٌ** ayrı olarak”; yani bir fırka; yahut dağınık bir cemaat; **النهاية**’de olduğu gibi. Ve gelecektir. Ve **الفَنَدُ** hareke ile: bunama ve ihtiyarlık yahut hastalık sebebiyle aklın inkârıdır; ve büyüklük dışında da kullanılabilir; ve aslı büyüklüktedir. Ve **الفَنَدُ**: sözde ve görüşte hatadır. Ve **الفَنَد**: **الإِفْنَادِ** gibi yalandır. Şairin sözü:
" قد عَرَّضَتْ أَرْوَى بِقَوْل إِفْنَادْ
Ancak “**بقولٍ ذي إِفناد**” ve “**قولٍ فيه إِفنادٌ**” ile kastetti. Ve **الأفعال**’da, **ابن القَطَّاع**’a göre: **فَنَدَ فُنُوداً** ve **أَفْنَدَ**: yalan söyledi. Ve adam **فَنِدَ** **فَنَداً**: ihtiyarlıktan görüşü zayıfladı. Dedim ki: böylece iki masdar arasında ayırdı. Ve **اللسان**’da: **الفَنَدُ** aslında: yalandır; ve **أَفْنَدَ**: **الفَنَدِ** ile konuştu. Sonra dedi ki: şeyhe, ihtiyarlayınca: “**قد أَفْنَدَ**”; çünkü o, sözün doğruluk yolundan saptırılmış olanıyla konuşur. Ve **أَفنَدَ** adam: saçmaladı. **ابن القطَّاع**’ın **الأَفعال**’ında böyledir. Ve “**عَجُوزٌ مُفَنَّدةٌ**” deme; çünkü o, gençliğinde asla görüş sahibi olmadı ki yaşlılığında kınanmış sayılsın. Ve **الكَشَّاف**’ta: bu yüzden kadına “**مُفَنَّدَة**” denmedi; çünkü onun görüşü yoktur ki zayıflasın. Şeyhimiz dedi ki: **السَّمِين**’in “o gariptir” sözüne bir vech yoktur; çünkü o, dil ehli tarafından nakledilmiştir. Sonra dedi ki: belki onun vechi şudur: onun bir aklı vardır; eksik olsa da yaşın büyümesiyle eksikliği şiddetlenir. Öyleyse düşün; bitti.

Ve onu **تَفْنِيداً** **فَنَّدَه**: onu yalanladı, onu âciz bıraktı, görüşünü hatalı saydı ve onu zayıflattı. Ve Aziz tenzilde Yakub aleyhisselâm’dan bir hikâye olarak: “Eğer beni **تُفَنِّدُونِ** etmeniz olmasaydı” (denilmiştir). Ferrâ dedi: “Şöyle der: eğer beni yalanlamanız, beni âciz bırakmanız ve beni zayıflatmanız olmasaydı.” İbnü’l-A‘râbî dedi: **فَنَّدَ** görüşünü, onu zayıflattığı zaman (denir). Ve **التَّفٍنِيد**: kınama ve görüşü zayıflatmadır; **إِفناداً** **أَفْنَدَه** gibi. Asma‘î dedi: Bir adamın sözü bunaklıktan çok olursa, o **المُفْنِد** ve **المُفْنَد**’dır. Ve hadiste: “Sizden biriniz ancak **مُفْنِداً** bir ihtiyarlığı yahut **مُفْسِداً** bir hastalığı bekler.” Ve **الكِبَرُ** onu **أَفْنَدَه**: onu **الفَنَد**’e düşürdü. Ve Ümmü Ma‘bed hadîsinde: “Ne asık suratlıdır ne de **مُفْنَدٌ**.” O, kendisine isabet eden bir yaşlılıktan dolayı sözünde fayda olmayan kimsedir; o, onu sallallahu aleyhi ve sellem vasfeder ve der ki: o böyle değildi. Ve **الأَساس**’ta: Falan **مُفْنَدٌ** ve **مُفَنَّدٌ**’dur; ihtiyarlıktan aklı inkâr edildiği yahut sözünde karıştırdığı zaman. Ve ihtiyarlık onu **أَفنَدَه**: onu taş gibi az anlayışlılık içine koydu. Şeyhimiz dedi: Sonra bunda genişlettiler de dediler ki: **فَنَّدَه**; görüşünü zayıflattığı ve yaptığı şeye karşı onu kınadığı zaman (denir). Böylece **الكَشَّاف**’ta.

Ve mecazdan: **تَفْنِيداً** atı **فَنَّدَ**; onu **التَّضمير** içine soktuğu zaman; yani onu zayıflatma/inceletme hâline çevirdi; **الفِنْد** gibi ki o, ağacın dallarından bir daldır; ve gazveye ve yarışa elverişli olur. Ve onların, atlardan zayıf/ince olana “**شَطْبَة**” demeleri; bunu Sâğânî söyledi. Ve onunla, o ve Zemahşerî, hadisi tefsir etti: Bir adam Nebî sallallahu aleyhi ve sellem’e dedi ki: “Ben bir atı **أُفَنِّدَ** etmek istiyorum.” O da dedi ki: “Onu al: doru yahut yağız; alnı akıtmalı, burnu beyazlı, ayakları sekili, sağ eli/ön ayağı serbest.” Bunu ondan **اللسان** sahibi naklettiği gibi. Şemir dedi: Hârûn b. Abdullah dedi—bu hadisin ondan işitildiği kimse—: **أُفَنِّدَ** yani “bir at edinmek”; çünkü senin bir şeyi **افْتناد** etmen, onu kendine toplaman/katmandır; onların, bir araya toplanmış topluluğa “**فِنْدٌ**” demelerinden. Dedi: Başka bir yoldan da rivayet olundu. Ebû Mansûr dedi: Onun “bir atı **أُفَنِّدَ**” sözü; yani “onu bağlayıp hazır tutayım ve onu, bana bir düşman ansızın bastığında sığınacağım bir siper ve bir melce edineyim.” **فِنْدِ الجَبَلِ**’den alınmıştır; o, onun büyük sivri çıkıntısıdır. Dedi: Ben **أُفَنِّد**’i “edinirim” mânasında bilmem. Dedim: Bu mânayı Zemahşerî **الأَساس**’ta zikretti. Ve belki, **اللسان** sahibinin ondan naklettiği birinci vecih, **الفائق**’te yahut onun başka teliflerinde olur; bakılsın. Ve falanı bir iş üzerine **فَنَّدَ**: onu ondan istedi; işte onu **مُفَانَدةً** **فانَدَه** gibi. Ve onu ondan istediği zaman **تَفَنَّدَه**; bunu Sâğânî nakletti. Ve içkide **تَفنيداً** **فَنَّدَ**: ona devam etti/ona kapanıp kaldı; bu, Ebû Hanîfe’dendir. Ve falan **تَفنيداً** **فَنَّدَ**: fetha ile **الفَنْد** üzerine oturdu; o, dağdan bir sivri çıkıntıdır; o, ondan dışarı çıkan burnudur. Bundan dolayı iri ağır kimseye: “Sanki o bir **فَنْدٌ**’dür” denir; **الأَساس**’ta olduğu gibi. Ve kesra ile **فِنْدٌ**: iki şerefli harem arasında, denize yakın bir dağdır; Allah ikisine de şereflerini artırsın; **المعجم**’de olduğu gibi. Ve **فِنْدٌ**, Sa‘d b. Ebî Vakkâs’ın kızı Âişe’nin mevlâsı Ebû Zeyd’in adıdır: Mâlik b. Vüheyb b. Abd Menâf b. Zühre. Ve o, güzel icra eden şarkıcılardan biriydi; erkeklerle kadınları bir araya toplardı. Abdullah b. Kays er-Rukayyât onun hakkında şöyle der:
قُل لِفِنْدٍ يُشَيِّع الأَظْعَأنَا ... رُبَّما سَرَّ عَيْنَنا وكَفَانَا
Ve Âişe onu, kendisine ateş getirsin diye göndermişti; derken Mısır’a çıkan bir kavim buldu; onlara uydu ve orada bir yıl kaldı; sonra Medine’ye geldi; ateş aldı ve koşarak geldi; derken sendeledi, yani düştü; kor dağıldı. Dedi ki: “Acele helâk olsun!” Bunun üzerine: “**فِنْدٍ**’den daha yavaş” denildi. Ve **الأساس**’ta: Ve kendisi hakkında söylenen kimseye isim verildi: “Hacetlerde ağır davranmasından dolayı **فِنْدِ**’den daha yavaş.” Ve Harîrî’nin seci‘lerinden: “**فِنْد**’in yavaşlığı ve çakmağın katılığı.” Bu, meşhur darb-ı mesellerdendir; Meydânî, Zemahşerî, Yûsî **زهر الأَكم**’de, Hamza ve başkaları zikretti. Şeyhimiz dedi: Zemahşerî **المستقصى**’da, bazı râvilerin onu **القَاف** ile rivayet ettiğini hikâye etti; o zayıftır, itibar edilmez. Dedim: Zehebî onu **القَاف** ile böyle kaydetti, ona dair susarak; fakat Hâfız dedi: İbn Mâkûlâ birincisini tercih etti. Ve **الفِنْدُ**: geceden bir taife/bölük. Ve **أَفنادُ اللَّيْلِ**: onun köşeleri; denildi ki: ve bununla, daha önce geçtiği üzere, **الزِّمّانِيُّ**’ye **فِنْداً** adı verildi. Ve hadiste: insanlar Nebî sallallahu aleyhi ve sellem üzerine **أَفناداً أَفْناداً** namaz kıldılar. Sa‘leb dedi: yani imam olmaksızın, birer birer, bölükten sonra bölük. Böyle tefsir ettiler. Ve denildi ki: dağınık topluluklar hâlinde, kavimden sonra kavim. Sa‘leb dedi: Ve sayıldılar; yani namaz kılanlar; otuz bin idiler; meleklerden altmış bin; çünkü her müminle beraber iki melek vardır; bunu Sâğânî nakletti. Şeyhimiz dedi: Siyer ehlinin bazısı demiştir ki: onun üzerine namaz kılanlar neredeyse sayıyla kuşatılamaz. Âişe hadisi de buna şahitlik eder. Bitti.

Ebû Mansûr dedi: Ebû’l-Abbâs’ın “Onun üzerine **أَفناداً** namaz kıldılar” sözünü “imam olmaksızın birer birer” diye tefsir etmesini, ben ancak dağın **أَفناد**’ından olan **الفِنْد**’den bilirim; ve **الفِنْد** ağacın dallarından bir daldır; onların her bir adamını, dağın **أَفناد**’ından bir **فِنْد**’e benzetti; onlar onun sivri çıkıntılarıdır. Ve Şemir’in Vâsile b. el-Esfa‘dan rivayet ettiği şeyde, onun dediği üzere, Nebî sallallahu aleyhi ve sellem’in sözü: “Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem çıktı ve dedi ki: ‘Siz, benim ölümce en sonunuz olduğumu mu sanıyorsunuz? Dikkat edin: Ben ölümce ilkinizdenim; beni **أَفناداً** takip edeceksiniz; bazınız bazınızı helâk edecek.’” Bir rivayette: “Bazınız bazınızın boyunlarını vurur.” Yani: beni, **ذَوِي فَنَدٍ** olarak; yani âcizlik ve nimete küfür sahipleri olarak takip edeceksiniz. Ve **النهاية**’de: yani dağınık topluluklar hâlinde, kavimden sonra kavim; onun bir teki **فِنْدٌ**’dür. Ve Âişe radıyallahu anhâ hadîsinde: Nebî sallallahu aleyhi ve sellem dedi ki: “İnsanların bana en hızlı kavuşanı kavmimdir; onları ölümler celb eder; ümmetleri onların üzerine rekabet eder; insanlar onlardan sonra **أَفناداً** yaşar; bazısı bazısını öldürür.” Ebû Mansûr dedi: Mânası: onların, birbirinden farklı fırkalar hâline gelmeleridir; bazısı bazısını öldürür. Dedi: Onlar, tek başına bir **فِنْدٌ**’dür; yani tek başına bir fırka. Ve **الصحاح**’ta: **فِنْدَأْوَةٌ** bir balta: keskin; çoğulu: kıyasa aykırı olarak **فَنَادِيدُ**. Ve **الفِنْدَأْيَةُ**: hemzede zikri geçti; o, başı geniş baltadır. Ve **التَّفَنُّدُ**: pişmanlıktır; musannif onu kendi **كتاب البصائر**’inde zikretti; Sâğânî de **التكملة**’de.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الفِنْدَةُ** kesre ile: yaydan yapılan tam değnek. Ve “her **فِنْدٍ**” (kesre ile)den geldiler; yani her **فَنٍّ**den ve bir türden. Dedim: Bundan, fenlerin sahibine dair **الأَفَنْدِي** lafzının اشتقاقı; eğer Arapça ise, çok استعمال عندında bir ألف artırdılar. Ve denildi: Rumcadır; manası: “büyük efendi”, bazı kimselerden işittiğim üzere. Ve **يَفْتَنِد** Huseyb el-Huzelî’nin sözünde:

تُدْعَى خُثَيْمُ بنُ عمرٍو في طوائِفِها ... في كلِّ وَجْهٍ رَعِيلٌ ثم يَفْتَنِدُ

Manası: **الفَنَد**den fânî olur; o da ihtiyarlıktır. Ve şöyle rivayet olunur: **يُقْتَثَدُ**; yani kesilir; **القَثَدُ** kesildiği gibi. Ve **فانِيد**: nişastayla yapılan bir tür helva; ve sanki, Arapça الكلامdan **فاعِيل**in yokluğu sebebiyle, Acemicedir. Bundan dolayı, dil ehlinin çoğu onu zikretmedi. Dedim: Mu‘cemede gelecek; fakat şeyhimiz dedi ki: “Muhmele ile olması daha layıktır.” Ve **فُنْدِينُ** zamme ile: Merv köylerindendir; ondan, er-Râzî **الفُنْدينيّ** el-Hasen oğlu Ebû İshak İbrahim.
