# فند — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%86%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فند](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: فند

الفَنَدُ: الخَرَفُ وإِنكار العقل من الهَرَم أَو المَرضِ، وقد يستعمل في غير الكِبَر وأَصله في الكبر، وقد أَفند؛ قال:
قد عَرَّضَتْ أَرْوَى بِقَوْلٍ إِفْناد
إِنما أَراد بقَوْلٍ ذي إِفناد وقَوْلٍ فيه إِفناد، وشيخ مُفْنِدٌ ولا يقال للأُنثى عجوز مُفْنِدَة لأَنها لم تكن ذات رأْي في شبابها فَتُفَنَّدَ في كِبَرها. والفَنَدُ: الخطأُ في الرأْي والقول. وأَفْنَدَه: خطَّأَ رَأْيَه. وفي التنزيل العزيز حكاية عن يعقوب، عليه السلام: لولا أَن تُفَنِّدُونِ؛ قال الفراء: يقول لولا أَن تُكَذِّبوني وتُعَجِّزُوني وتُضَعِّفُوني. ابن الأَعرابي: فَنَّدَ رأْيه إِذا ضَعَّفَه. والتَّفْنيدُ: اللَّوْمُ وتضعيفُ الرأْي. الفراء: المُفَنَّدُ الضعيفُ الرأْي وإِن كان قويَّ الجسم. والمُفَنَّدُ: الضعيفُ الجسم وإِن كان رأْيه سديداً. قال: والمفند الضعيف الرأْي والجسم معاً. وفَنَّدَه: عَجَّزَه وأَضْعَفَه. وروى شمر في حديث واثلة بن الأَسقع أَنه قال: خرج رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فقال: أَتزعمون أَنِّي من آخِرِكم وفاةً؟ أَلا إِني من أَوَّلِكم وفاةً، تتبعونني أَفْناداً يُهْلِكُ بعضُكم بعضاً؛ قوله تتبعونني أَفناداً يضرِبُ (* قوله «يضرب» أفاد شارح القاموس أَنها رواية أخرى بدل يهلك) بعضُكم رقاب بعض أَي تتبعونني ذوي فَنَدٍ أَي ذوي عَجْزٍ وكُفْرٍ للنعمة، وفي النهاية: أَي جماعات متفرّقين قوماً بعد قوم، واحدهم فَنَد. ويقال: أَفْنَدَ الرجلُ فهو مُفْنِدٌ إِذا ضَعُفَ عقله. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: أَسْرَعُ الناس بي لُحوقاً قَوْمي، تَسْتَجْلِبُهم المَنايا وتتنافس عليهم أُمَّتُهم ويعيشُ الناسُ بعدهم أَفناداً يقتل بعضُهم بعضاً؛ قال أَبو منصور: معناه أَنهم يَصيرون فِرَقاً مختلفين يَقْتُلُ بعضُهم بعضاً؛ قال: هم فِنْدٌ على حدة أَي فِرْقَة على حدة. وفي الحديث: أَن رجلاً قال للنبي، صلى الله عليه وسلم: إِني أُريد أَن أُفَنِّدَ فرساً، فقال: عليك به كُمَيْتاً أَو أَدْهَم أَقْرَحَ أَرْثَم مُحَجَّلاً طَلْقَ اليمنى. قال شمر: قال هرون بن عبد الله، ومنه كان سُمِع هذا الحديث: أُفَنِّدَ أَي أَقْتَني. قال: وروي أَيضاً من طريق آخر: وقال أَبو منصور قوله أُفَنِّدَ فرساً أَي أَرْتَبِطَه وأَتخذه حصناً أَلجأُ إِليه، ومَلاذاً إِذا دَهَمني عدوّ، مأْخوذ من فِنْدِ الجبل وهو الشِّمْراخ العظيم منه، أَي أَلجأُ إِليه كما يُلجأُ إِلى الفِنْدِ من الجبل، وهو أَنفه الخارج منه؛ قال: ولست أَعرف أُفَنِّد بمعنى أَقتني. وقال الزمخشري: يجوز أَن يكون أَراد بالتفنيد التضمير من الفِنْدِ وهو الغُصْنُ من أَغصان الشجرة أَي أُضمره حتى يصير في ضُمْرِه كالغصن.والفِنْدُ، بالكسر: القطعة العظيمة من الجبل، وقيل: الرأْس العظيم منه، والجمع أَفناد. والفِنْدفِنْد: الجبل. وفَنَّدَ الرجلُ إِذا جلس على فِنْد، وبه سمي الفِنْدُ الزِّمَّانِيُّ الشاعر، وهو رجل من فرسانهم، سمي بذلك لعظم شخصه، واسمه شهل بن شيبان وكان يقال له عديد الأَلف؛ وقيل: الفِنْد، بالكسر، قطعة من الجبل طولاً. وفي حديث عليّ: لو كان جبلاً لكان فِنداً، وقيل: هو المنفرد من الجبال.
والفَنَدُ: ضعف الرأْي من هَرَم. وأَفْنَدَ الرجلُ: أُهتِرَ، ولا يقال: عجوز مُفْنِدَة لأَنها لم تكن في شبيبتها ذات رأْي. وقال الأَصمعي: إِذا كثر كلام الرجل من خَرَف، فهو المُفْنِدُ والمُفْنَدُ. وفي الحديث: ما ينتظر أَحدكم إِلا هَرَماً مُفْنِداً أَو مرضاً مُفْسِداً؛ الفَنَدُ في الأَصل: الكَذب. وأَفْنَدَ: تكلم بالفَنَد. ثم قالوا للشيخ إِذا هَرِمَ: قد أَفْنَدَ لأَنه يتكلم بالمُحَرَّف من الكلام عن سَنَن الصحة. وأَفنده الكِبَرُ إِذا أَوقعه في الفَنَد. وفي حديث التنوخي رسول هِرَقْل: وكان شيخاً كبيراً قدْ بلغ الفَنَد أَو قَرُب. وفي حديث أُم معبد: لا عابس ولا مُفْنَِدٌ أَي لا فائدة في كلامه لكبرٍ أَصابه.
وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، لما تُوُفِّيَ وغُسِّلَ صَلَّى عليه الناسُ أَفناداً أَفناداً؛ قال أَبو العباس ثعلب: أَي فِرْقاً بعد فِرْق، فُرادى بلا إِمام. قال: وحُزِرَ المصلون فكانوا ثلاثين أَلفاً ومن الملائكة ستين أَلفاً لأَن مع كل مؤْمن ملكين؛ قال أَبو منصور: تفسير أَبي العباس لقوله صلوا عليه أَفناداً أَي فرادى لا أَعلمه إِلا من الفِنْدِ من أَفْناد الجبل. والفِنْدُ: الغصن من أَغصان الشجر، شبه كل رجل منهم بِفِنْدٍ من أَفناد الجبل، وهي شماريخه. والفِنْدُ: الطائفةُ من الليل. ويقال: هم فِنْدٌ على حِدَة أَي فئة. وفَنَّدَ في الشراب: عكَفَ عليه؛ هذه عن أَبي حنيفة. والفِنْدَأْيَةُ: الفَأْسُ، وقيل: الفِنْدَأْيَةُ الفأْس العريضة الرأْس؛ قال:
يَحْمِلُ فَأْساً معه فِنْدَأْيَة
وجمعه فناديد على غير قياس. الجوهري: قَدُومٌ فِنْداوةٌ أَي حادّةٌ. والفِنْدُ: أَرض لم يصبها المطر، وهي الفِنْدِيَةُ. ويقال: لقينا بها فِنْداً من الناس أَي قوماً مجتمعين. وأَفنادُ الليلِ: أَركانه. قال: وبأَحد هذه الوجوه سمي الزِّمَّانيُّ فِنْداً. وأَفنادٌ: موضع؛ عن ابن الأَعرابي، وأَنشد:
بَرْقاً قَعَدْتُ له بالليلِ مُرْتَفِقاً
ذاتَ العِشاءِ، وأَصحابي بأَفْنادِ

### Türkçe

**الفَنَدُ**: bunama ve yaşlılıktan yahut hastalıktan aklın inkârı; ve
büyüklük (yaşlılık) dışında da kullanılır; aslı yaşlılıktadır; ve **أَفند** olmuştur; dedi ki:

“Arvâ, **إِفْناد** olan bir sözle (beni) hedef aldı.”

O, ancak **إِفْناد** sahibi bir söz ile ve içinde **إِفْناد** bulunan bir söz ile murad etti. Ve **مُفْنِدٌ** bir ihtiyar; ve dişiye **مُفْنِدَة** bir kocakarı denilmez; çünkü o, gençliğinde görüş sahibi değildi ki yaşlılığında **تُفَنَّدَ** edilsin. Ve **الفَنَدُ**: görüşte ve sözde hata. Ve **أَفْنَدَه**: onun görüşünü hatalı saydı. Ve aziz tenzilde Yakub’dan, عليه السلام, hikâye olarak: **تُفَنِّدُونِ** olmasaydınız; Ferrâ dedi ki: “Yani, beni yalanlamasaydınız ve beni âciz saymasaydınız ve beni zayıf saymasaydınız.” İbnü’l-A‘râbî: **فَنَّدَ** onun görüşünü, onu zayıf saydığı zaman. Ve **التَّفْنيدُ**: kınama ve görüşü zayıf sayma. Ferrâ: **المُفَنَّدُ** görüşü zayıf olan kimsedir, beden güçlü olsa bile. Ve **المُفَنَّدُ**: bedeni zayıf olan kimsedir, görüşü doğru olsa bile. Dedi ki: ve **المفند** görüş ve beden bakımından birlikte zayıf olandır. Ve **فَنَّدَه**: onu âciz saydı ve onu zayıf saydı. Şemmer, Vâsile b. el-Eska‘ hadîsinde rivayet etti ki o dedi: Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, çıktı, sonra dedi: “Benim sizden en son vefat eden olduğumu mu sanıyorsunuz? Dikkat edin, ben sizden ilk vefat edenim; beni **أَفْناداً** olarak takip edeceksiniz; bazınız bazınızı helâk eder”; “beni **أَفْناداً** olarak takip edeceksiniz” sözü: bazınız bazınızın boyunlarını vurur, yani beni **فَنَدٍ** sahipleri, yani âcizlik ve nimete küfr sahibi kimseler olarak takip edeceksiniz. Ve Nihâye’de: yani topluluklar hâlinde dağınık, kavimden sonra kavim; onların birine **فَنَد** denir.

Ve denilir: adam **أَفْنَدَ** eder, o da **مُفْنِدٌ** olur; aklı zayıfladığı zaman. Ve Âişe’nin, رضي الله عنها, hadîsinde: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, dedi ki: “İnsanların bana en çabuk kavuşanı kavmimdir; ölümler onları celbeder ve ümmetleri onlar üzerinde yarışır; ve insanlar onlardan sonra **أَفناداً** olarak yaşar; bazısı bazısını öldürür.” Ebû Mansûr dedi ki: manası, onların farklı fırkalar hâline gelmeleridir; bazısı bazısını öldürür; dedi ki: onlar ayrı ayrı **فِنْدٌ**dür; yani ayrı ayrı bir fırka. Ve hadîste: bir adam Peygamber’e, صلى الله عليه وسلم, dedi ki: “Ben bir atı **أُفَنِّدَ** etmek istiyorum.” O da dedi ki: “Onu doru yahut yağız, alnı akıtmalı, burnu ak, ayakları sekili, sağ eli (ön ayağı) serbest olan olarak al.” Şemmer dedi ki: Hârûn b. Abdullah dedi—ve bu hadîs ondan işitilmişti—: **أُفَنِّدَ** yani edinirim. Dedi ki: başka bir yoldan da rivayet edildi. Ebû Mansûr dedi: onun “bir atı **أُفَنِّدَ**” sözü, yani onu bağlayıp kendime bir sığınak edinirim; düşman beni bastığında ona iltica edeceğim bir kale ve bir melce; dağın **فِنْدِ**inden alınmıştır; o, onun büyük çıkıntısıdır; yani dağın **الفِنْدِ**ine sığınıldığı gibi ona sığınırım; o, ondan çıkan en yüksek çıkıntıdır. Dedi ki: **أُفَنِّد**i “edinirim” manasında tanımıyorum. Zemahşerî dedi ki: **التفنيد** ile, **الفِنْدِ**den olan “zayıflatmayı/inceltmeyi” murad etmiş olması caizdir; ve o, ağacın dallarından bir daldır; yani onu inceltirim, inceliğinde dal gibi oluncaya kadar. Ve **الفِنْدُ** (kesre ile): dağdan büyük parça; ve denildi: onun büyük başı; çoğulu **أَفناد**. Ve **الفِنْدفِنْد**: dağ. Ve adam **فَنَّدَ** eder; bir **فِنْد** üzerine oturduğu zaman. Ve bununla şair **الفِنْدُ الزِّمَّانِيُّ** adlandırıldı; o, onların süvarilerinden bir adamdır; şahsının büyüklüğünden dolayı böyle adlandırıldı; adı Şehl b. Şeybân’dır ve ona “binin dengi” denirdi. Ve denildi: **الفِنْد** (kesre ile), dağdan boyuna bir parçadır. Ali’nin hadîsinde: “Eğer bir dağ olsaydı, **فِنداً** olurdu”; ve denildi: o, dağlardan tek başına olandır.

Ve **الفَنَدُ**: yaşlılıktan görüş zayıflığı. Ve adam **أَفْنَدَ** eder: hezeyan etti; ve denilmez: **مُفْنِدَة** bir kocakarı; çünkü o, gençliğinde görüş sahibi değildi. Asma‘î dedi ki: adamın sözü bunamadan çoğaldığı zaman, o **المُفْنِدُ** ve **المُفْنَدُ**dur. Ve hadîste: “Sizden biriniz neyi bekler? ancak **مُفْنِداً** bir yaşlılığı yahut **مُفْسِداً** bir hastalığı.” **الفَنَدُ** aslında: yalandır. Ve **أَفْنَدَ**: **الفَنَد** ile konuştu. Sonra ihtiyara, yaşlandığı zaman, “**قد أَفْنَدَ**” dediler; çünkü o, sıhhat yolundan sapmış, sözün tahrif edilmişiyle konuşur. Ve yaşlılık onu **أَفنده** eder; onu **الفَنَد** içine düşürdüğü zaman. Ve Tenuhî’nin, Herakl’ın elçisi hadîsinde: o, büyük bir ihtiyardı; **الفَنَد**e ulaşmış yahut yaklaşmıştı. Ve Ümm Ma‘bed hadîsinde: “Ne asık suratlı ne de **مُفْنِدٌ**”; yani ona isabet eden yaşlılıktan dolayı sözünde fayda yok.

Ve hadîste: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, vefat edip yıkandığı zaman, insanlar onun üzerine **أَفناداً أَفناداً** namaz kıldılar. Ebû’l-Abbâs Sa‘leb dedi ki: yani fırka fırka; tek tek, imamsız. Dedi ki: namaz kılanlar sayıldı; otuz bin idiler; ve meleklerden altmış bin; çünkü her müminle beraber iki melek vardır. Ebû Mansûr dedi ki: Ebû’l-Abbâs’ın “onun üzerine **أَفناداً** namaz kıldılar” sözünü “tek tek” diye tefsirini, ancak dağın **أَفْناد**ından olan **الفِنْدِ**den bilirim. Ve **الفِنْدُ**: ağacın dallarından dal; onların her bir adamını dağın **أَفْناد**ından bir **فِنْد**e benzetti; onlar onun büyük çıkıntılarıdır. Ve **الفِنْدُ**: geceden bir taife. Ve denilir: onlar ayrı ayrı **فِنْدٌ**dür; yani bir fırka. Ve içkide **فَنَّدَ** etti: ona devam etti; bu, Ebû Hanîfe’dendir. Ve **الفِنْدَأْيَةُ**: balta; ve denildi: **الفِنْدَأْيَةُ** başı geniş balta; dedi ki:

“Yanında **فِنْدَأْيَة** bir balta taşır.”

Onun çoğulu, kıyasa aykırı olarak **فناديد**dir. Cevherî: **قَدُومٌ فِنْداوةٌ** yani keskin. Ve **الفِنْدُ**: yağmur isabet etmemiş bir yer; o da **الفِنْدِيَةُ**dir. Ve denilir: orada insanlardan bir **فِنْداً** ile karşılaştık; yani toplanmış bir kavimle. Ve **أَفنادُ الليلِ**: onun köşeleri. Dedi ki: bu vecihlerden biriyle **الزِّمَّانِيُّ** **فِنْداً** diye adlandırıldı. Ve **أَفنادٌ**: bir yer; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyti okudu:

“Geceleyin ona dayanarak oturdum, bir şimşeğe,
yatsı vaktinde; arkadaşlarım ise **أَفْنادِ**’dedir.”
