# فنن (ف-ن-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%86%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Fenn Kışın dökülmeyen ağaç yaprakları demektir

- Harfler: ف - ن - ن
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 10 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَفْنَانٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%86/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8D.md) | أَفْعَالٍ | Yapraklı dallar | 1 | 1 | [55:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%86/ayet/55:48.md) |

## Mücavir kökler — 1 mücavir (1 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sahip

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فنن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [غصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B5%D9%86.md), [ورق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%82.md), [نوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [جرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ağacın taze, gür ve yapraklı dalı; daldan ayrılan budak |
| Çekirdek Özet 2 | Cennet nimetlerindeki sınırsız çeşitlilik, estetik zenginlik ve tazelik |
| Çekirdek Özet 3 | Tek bir asıldan türeyen çok boyutlu branşlaşma, üslup ve maharet alanı |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi sadece kuru bir botanik dalına ya da modern sanat kavramına indirgeyerek canlı ve sürekli dallanan ontolojik çeşitlilik boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فن | İçten dışa doğru açılma, yayılma, saçaklanarak incelme ve dağılma hareketidir; nitekim aynı ikili çekirdeği paylaşan köklerden [فني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A.md) tükenişe ve son sınıra varmayı, [فند](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AF.md) ise dallanıp dağılarak zayıflamayı veya sözün rayından sapmasını ifade eder | ن | Katmerlenen ikinci nun harfi, yayılma hareketini bir zayıflama veya yok oluşa değil; gürbüz, canlı, taze ve yapraklı bir dal formu içinde dallanıp budaklanan bereketli bir tür çeşitliliğine dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | ağız; söz, açıklık, kenar | Bir merkezden dışarıya doğru açılan çıkış noktasını, nefes ve filiz verme açıklığını imler |
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Çıkan unsurun canlı bir hat boyunca uzamasını, serpilmesini ve hayat bulmasını temsil eder |
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Birinci uzamanın ardından gelen yeni sürgünleri, dalın yan kollara ayrılarak katmerli biçimde çoğalmasını pekiştirir |
| فنن | Ağızdan fışkıran sürgünün art arda canlı kollar halinde uzaması | Bir gövdeden veya çıkış noktasından taze filizler halinde peş peşe yayılan, canlılığını koruyarak dallanıp budaklanan bütüncül hareket |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağacın düzgün, ince, yapraklı ve taze dalı; buradan genişleyerek bir şeyin nevileri, çeşitleri, tarzları ve kendine has durumları |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî'ye ait bir beyitte avcıdan süratle uzaklaşan ve çevik manevralarla yön değiştiren dişi yaban eşeğinin hareketi kökün ifti'āl kalıbıyla şahit getirilmiştir: فافْتَنَّ، بعد تَمامِ الوِرْدِ، ناجِيةً، / مثْلَ الهِرَاوَةِ ثِنْياً بِكْرُها أَبِدُ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik sözlüklerde zamanın farklı hallerini ve nimet türlerini giyinip kuşanmayı anlatan kadim bir beyitte kök çoğul formuyla yer alır: قد لَبِسْتُ الدَّهْرَ من أَفْنانِه، / كلّ فَنٍّ ناعِمٍ منه حَبِرْ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, Tehzîbü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde فنن kökü, özellikle Arap dilinde somut botanik alandan soyut estetik ve zihinsel alana doğru zengin bir semantik genişleme sergiler. Kökün ilksel çekirdeği taze dal, fışkıran sürgün ve yayılma fikridir. İbranicede doğrudan üçlü bir biçimde bitkisel dal anlamına gelen yerleşik bir kullanım zayıf olmakla birlikte, dönme, yönelme ve köşe yapma manalarını taşıyan פנה kökü ve mercan yahut inci tanelerinin dallanmış dizilimini çağrıştıran פְּנִינִيم sözcüğü ile semantik bir yakınlık dikkat çeker. Arapçada kök, düz ve kuru bir dalı değil; yapraklı, taze, esnek ve saçaklanan dalı temsil etmiş; bu fiziksel dallanma zamanla sözün, işin, bilginin ve maharetin farklı şubelere ayrılması manasında soyutlaşmıştır.

Güven: Muhtemel

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisānü’l-ʿArab, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فَنَن lafzından فَنّ ve فُنُون biçimlerine genişleme | Fiziksel yapraklı daldan zihinsel ve üslupsal dallanmaya, tür ve tarz zenginliğine doğru iç semantik evrim | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice פנה ve פנינים kökleriyle anlamsal temas | Yönelme, dallanma, köşelenme ve saçaklı dizilim kavramları üzerinden ortak arka plan izleri | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin fark tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisānü’l-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīsü’l-Luğa.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فنن | Anlamlı | Taze ve gür dal, çeşit, üslup | Ağacın taze, yapraklı dalları ile bir şeyin farklı türleri ve tarzları | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| نفن | Anlamlı | Yüksek hava boşluğu, geniş çöl | Yeryüzü ile gök arasındaki geniş hava sahası veya iki dağ arasındaki derin uçurum | Kur'an'da geçmez; açıklık ve mesafe anlamı taşır |
| ننف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur; sözlüklerde müstakil kullanımı yoktur |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فنن | Merkez | Taze ve yapraklı dal, çeşitlilik | Ağacın yapraklarla bezeli, taze, budaklanan dalını ve buradan doğan tür zenginliğini bildirir | Hem botanik tazeliği hem de çeşitlilik üreten saçaklanmayı kapsar |
| [غصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B5%D9%86.md) | Komşu | Ağaç dalı | Salt ağaç dalını ifade eder; yaprak tazeliği veya tür çeşitliliği nüansı taşımaz | Kuru veya yapraksız dala da denir; فنن gibi gürlük şartı içermez |
| [ورق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%82.md) | Komşu | Ağaç yaprağı | Doğrudan yaprak organına odaklanır; dalın iskeletini ve dallanma hareketini dışarıda bırakır | Yeşillik ve örtü sağlar ancak tek başına taşıyıcı veya dallandırıcı değildir |
| [نوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B9.md) | Komşu | Tür, kategori | Zihinsel sınıflandırma ve soyut cins ayrımı bildirir; bitkisel canlılık ve estetik form içermez | Kategorik çeşitliliği ifade eder ancak canlı bir kökten beslenme imgesi taşımaz |
| [جرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AF.md) | Zıt | Çıplaklaşma, yapraksızlık | Ağacın veya zeminin örtüden, yapraktan ve daldan tamamen soyulup yoksun kalması | فنن kökünün sunduğu gürlük, yapraklılık ve estetik örtünün tam karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فنن | Taze dal, tür, sanat, hüner | Hem fiziksel yapraklı dalı hem de bu daldan türeyen çeşitliliği ve mahareti birlikte içerir | Kesin |
| Latince | ramus, varietas, ars | Dal, çeşitlilik, maharet | Kelimeler tek tek dalı veya çeşitliliği verir; kökün her iki anlamı aynı gövdede buluşturan birliğini tek başına sağlamaz | Güçlü |
| İngilizce | bough, leafy branch, variety, art | Yapraklı dal, çeşitlilik, sanat | Leafy branch fiziksel tazeliği, variety ise tür zenginliğini karşılar; iki anlam farklı kelimelerle ifade edilir | Güçlü |
| Almanca | belaubter Ast, Zweig, Spielart, Kunst | Yapraklı dal, tür, sanat | Belaubter Ast somut dalı karşılarken çeşitlilik boyutu için ayrı soyut terimler gerekir | Güçlü |
| Fransızca | rameau feuillu, variété, art | Yapraklı dal, çeşitlilik, sanat | Fiziksel sürgün ile zihinsel veya estetik çeşitlilik arasındaki bağı tek bir kelimeyle kuramaz | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَفْنَانٍ | Taze, gür ve yapraklı dallar | Cennet bahçelerindeki ağaçların göz alıcı gölgeler oluşturan, meyvelerle bezeli taze dalları; Rahman [55:48](https://lisan.digital/tr/ayet/55:48.md) |
| أَفْنَانٍ | Çeşit çeşit nimetler ve renkler | Cennette müminlere sunulan ikramların, meyvelerin ve zevklerin tükenmez nevileri, renkleri ve lezzetleri; Rahman [55:48](https://lisan.digital/tr/ayet/55:48.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Belirgin ıstılahi yoğunlaşma tespit edilmedi |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Doğrudan fıkhi bir hüküm veya terimleşme tespit edilmedi |
| Tefsir | Cennet tasviri ve lafzın vecihleri | Rahman suresindeki ifadenin yapraklı dallar mı yoksa nimet türleri mi olduğu meselesi | Lafzın aynı anda hem somut estetik gölgeyi hem de soyut nimet çeşitliliğini içerdiği tespiti |
| Hadis | Belagat ve söz ustalığı | Rivayetlerde konuşmanın farklı üsluplarla zenginleştirilmesi ve hüner gösterilmesi | Sözü monotonluktan kurtarıp incelikli dallara ve türlere ayırma kabiliyeti |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret tasavvuru ve ilahî lütuf | Estetik zenginlik ve sonsuz çeşitlilik | İlahî ikramın tekdüzelikten uzak, sürekli yenilenen formlarla sunulması | Cennet hayatındaki mükemmelliğin monotonluk değil, tükenmez bir çeşitlenme olduğunu gösterir | Güçlü |
| İlmi | Bilgi tasnifi ve metodoloji | Disiplinleşme ve branşlaşma | Temel bir hakikat gövdesinden alt uzmanlık dallarının filizlenmesi | İlimlerin tek bir kökten neşet edip uzmanlık kollarına ayrılarak derinleşmesini açıklar | Güçlü |
| Siyasi | İdari organizasyon ve temsil | Hizmet ayrımı ve ehliyet alanları | Yönetim erkinin farklı ihtisas ve icra kollarına ayrılarak işlemesi | Kamu otoritesinin karmaşık toplumsal ihtiyaçlara cevap verebilmek için kurumlaşmasıdır | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim yelpazesi ve pazar dinamizmi | Ürün çeşitliliği ve katma değer | Tek tip üretimden kaçınarak zevk ve ihtiyaçlara hitap eden zengin arz | Ekonominin tek boyutlu kalmayıp farklı sektör ve ürünlerle canlılığını korumasıdır | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fraktal geometri ve çizge ağları | Tek bir başlangıç düğümünden türeyen, kendi benzerliğini koruyarak sürekli dallanan ve alanı dolduran yapı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kültürel polifoni ve estetik çoğulluk | Toplumun tek sesli bir yapı yerine farklı ifade, sanat ve düşünce dallarıyla zenginleşen çok katmanlılığı | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca modern anlamdaki "güzel sanatlar" sınırına hapsetmek ya da ayetteki lafzı yalnızca yaprak yığını bir ağaç dalı sayarak sıradanlaştırmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir ana gövdeden beslenen, tazeliğini ve hayat suyunu yitirmeden her an yeni türler, tatlar ve güzellikler üreten dinamik bereket alanı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Rahman suresindeki cennet vaadinin statik, hareketsiz ve tekdüze bir bahçe manzarası sanılması; ilahî sanatın ve sonsuz nimet çeşitliliğinin kavranamaması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın yaratılış ve cennet tasvirlerinde estetik zenginlik, canlılık ve sonsuz varyasyon ilkelerinin tek bir kökte nasıl bütünleştiğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Rahman suresinde cennetlerin mimari, bitkisel ve görsel mükemmelliğini tasvir eden ikili anlatım bağlamında belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ebedî saadetin durağan ve yeknesak bir varoluş olduğu zannını ortadan kaldırarak nimetin mahiyetinde sürekli bir yenilenme ve dallanıp budaklanma olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ağacın düzgün, yapraklı, taze ve gür dalı.
- Soyut anlam: Bir asıldan türeyen zengin tür, üslup, hüner ve estetik çeşitlilik.
- Sistematik karşılık: Bir merkezden sürekli alt birimler ve varyasyonlar üreten canlı fraktal dallanma mekanizması.
- LaTeX modeli: $$R \to \sum_{i=1}^{n} D_i \implies \Delta V > 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $R$ ana gövdeyi veya kök kaynağı, $D_i$ bu kaynaktan beslenerek fışkıran taze ve yapraklı alt dalları, $n$ ortaya çıkan tür ve biçim çeşitliliğini, $\Delta V$ ise dallanma neticesinde toplam estetik, ontolojik ve işlevsel değerdeki kesintisiz artışı sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%86%D9%86/occurrences?meal=IK

### [Rahman 55:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%86/ayet/55:48.md) — أَفْنَانٍ

ذَوَاتَا أَفْنَانٍ

Meal (IK): Her ikisi çeşit çeşit ağaçlarla doludur.

## Sözlükler (10)

### ★ Akevler Sözlüğü

Fenn Kışın dökülmeyen ağaç yaprakları demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب النون والفاء
ن ف، ف ن مستعملان
نف:
النَّفْنَفُ: الهواء. وكلُّ شيءٍ بينَه وبينَ الأَرْض مهوىً فهو نَفْنَفٌ. قال ذو الرّمة:
ترى قُرْطَها في واضح اللِّيتِ مشرفاً		على هَلَكٍ في نَفـنَـفٍ يتـرجّـح
وقال: إذا عَلَوْنَ نَفْنَفاً فَنَفْنَفا يريد: المفازة.
فن:
الفَنُّ: الحال، والفُنونُ: الضُّرُوبُ، يُقال: رعينا فنونَ النّبات، وأَصَبنا فُنُونَ الأموال، ويجمع على أَفْنانٍ أيضاً، قال:
قد لبست الدّهر من أفنانه		كلّ فنٍّ ناعمٍ منه حَبِـرْ
وأَفانينُ الشَباب: أوائلُهُ، ويقال: الأفانين: أشياء مختلفة، مثل؛ ضُروب الرِّياح، وضُروب السَّيل، وضروب الطّبخ، ونحوها.
والرّجل يُفَنِّنُ الكلامَ، أي: يَشْتَقُّ في فَنٍّ بعْدَ فَنٍّ.
والتِّفَنُّنُ: فِعلُكَ.
والتَّفْنينُ: فِعلُ الثَّوْب إذا بَلِيَ من غَيْرِ تَشَقُّقٍ.
والفَنَنُ: الغُصنُ، وجَمْعُه: أفنان.

##### Türkçe

باب **النون** و**الفاء**
**ن ف**، **ف ن** kullanılan ikisidir.
**نف**:
**النَّفْنَفُ**: hava. Ve her şey ki onunla yer arasında bir düşüş yeri vardır; o, **نَفْنَفٌ**’tur. ذو الرّمة dedi ki:
Küpesini, açık yanakta, yüksekçe görürsün		**نَفـنَـفٍ** içinde sallanıp duran bir helâk üzerine
Ve dedi: **نَفْنَفاً**’a yükseldiklerinde, **فَنَفْنَفا**; ister: çöl.
**فن**:
**الفَنُّ**: hâl; **الفُنونُ**: türler. Denilir: bitkinin **فنونَ**’unu otlattık; malların **فُنُونَ**’unu elde ettik. Ve **أَفْنانٍ** üzerine de toplanır. Dedi ki:
Dehrden, onun **أفنانه**’inden giydim		ondan her yumuşak **فنٍّ**; sevinçli
Ve **أَفانينُ الشَباب**: onun evvelleri. Ve denilir: **الأفانين**: farklı şeyler; meselâ rüzgârların türleri, selin türleri, pişirmenin türleri ve benzerleri.
Ve adam sözü **يُفَنِّنُ**; yani: bir **فَنٍّ**’den sonra bir **فَنٍّ** içinde dallanıp budaklanır.
Ve **التِّفَنُّنُ**: senin fiilin.
Ve **التَّفْنينُ**: elbisenin fiili; çatlama olmaksızın eskidiği zaman.
Ve **الفَنَنُ**: dal; onun çoğulu: **أفنان**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفَنُّ: واحد الفنون، وهي الأنواع. والأفانينُ: الأساليبُ، وهي أجناس الكلام وطرقه. ورجلٌ مُتَفَنِّنٌ، أي ذو فنونٍ. وافْتَنَّ الرجل في حديثه وفي خطبته، إذا جاء بالأفانينِ، وهو مثل اشتقّ. والفَنُّ: الطرد. تقول: فَنَنْتُ الإبل، أي طردتها. والفَنَنُ جمعه أفْنانٌ، ثم أفانين، وهي الأغصان. وشجرةٌ فَنَّاءُ، أي ذات أفنانٍ، وفَنْواءُ أيضاً على غير قياس. والتَفْنينُ: التخليطُ. يقال: ثوبٌ فيه تَفْنينٌ، إذا كانت فيه طرائقُ ليست من جنسه. ورجلٌ مِفَنٌّ: يأتي بالعجائب؛ وامرأةٌ مفَنَّةٌ.

##### Türkçe

**الفَنُّ**: **الفنون**’dan (çoğulundan) bir tanedir; o da türlerdir. **الأفانينُ**: üsluplardır; o da sözün cinsleri ve yollarıdır. **مُتَفَنِّنٌ** adam: yani sanatları/türleri olan. Adam konuşmasında ve hutbesinde **افْتَنَّ** etti; **الأفانينِ** ile geldiği zaman; bu, “türedi/iştikak etti” gibidir. **الفَنُّ**: kovmadır. Dersin ki: “Develeri **فَنَنْتُ**”; yani onları kovdum. **الفَنَنُ**; onun çoğulu **أفْنانٌ**, sonra **أفانين**; o da dallardır. **فَنَّاءُ** ağaç: yani **أفنانٍ** sahibi; ve **فَنْواءُ** da, kıyasa aykırı olarak. **التَفْنينُ**: karıştırmadır. “Onda **تَفْنينٌ** olan bir elbise” denir; onda, cinsinden olmayan yollar/şeritler bulunduğu zaman. **مِفَنٌّ** adam: acayiplikler getirir; ve **مفَنَّةٌ** kadın.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%86/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفنن: الغصن الغض الورق، وجمعه أفنان، ويقال ذلك للنوع من الشيء، وجمعه فنون، وقوله: ﴿ذواتا أفنا﴾ [الرحمن/48]، أي: ذواتا غصون (مجاز القرآن 2/245) وقيل: ذواتا ألوان مختلفة.

##### Türkçe

- **الفنن**: taze yapraklı dal; onun çoğulu **أفنان**’dır. Ve bu, şeyden tür için söylenir; onun çoğulu **فنون**’dur. Ve onun sözü: ﴿ذواتا **أفنا**﴾ [الرحمن/48], yani: dallar sahibi iki (bahçe) (مجاز القرآن 2/245). Ve denildi ki: farklı renkler sahibi iki (bahçe).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ن ن
أخذ في أفانين الكلام‏.‏
وافتنّ في الحديث وتفنن فيه‏.‏
وجرى الفرس أفانين من الجري وافتنّ في جريه ورجل وفرس مفنّ‏.‏
وفنّن فلان رأيه‏:‏ لوّنه ولم يستقم على واحد‏.‏
والخيل ينفن افنان السّبيب وأفانينه وهي خصله‏.‏
ورجل فينان الشعر‏.‏
وغصن فينان‏:‏ كثير الأفنان وهو في ظل عيش فينان‏.‏

##### Türkçe

ف ن ن
**أخذ في أفانين الكلام**: sözün çeşitlerine girdi.
**وافتنّ في الحديث وتفنن فيه**: sözde çeşit çeşit söyledi ve onda çeşitlendirdi.
**وجرى الفرس أفانين من الجري وافتنّ في جريه ورجل وفرس مفنّ**: at, koşunun çeşitlerini koştu ve koşusunda çeşitlendirdi; ve adam ve at **مفنّ**(dir).
**وفنّن فلان رأيه**: falan, görüşünü çeşitlendirdi; onu renklendirdi ve bir tek (şey) üzerinde dosdoğru durmadı.
**والخيل ينفن افنان السّبيب وأفانينه وهي خصله**: atlar, **السّبيب**’in dallarını ve onun çeşitlerini sallar; ve o, onun tutamlarıdır.
**ورجل فينان الشعر**: saç(ı) çok dallı (gür) bir adam.
**وغصن فينان**: çok dallı dal; ve o, çok dallı bir yaşayış gölgesindedir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَنُّ: واحد الفُنُون، وهي الأَنواع، والفَنُّ الحالُ. والفَنُّ: الضَّرْبُ من الشيء، والجمع أَفنان وفُنونٌ، وهو الأُفْنُون. يقال: رَعَيْنا فُنُونَ النَّباتِ، وأَصَبْنا فُنُونَ الأَموال؛ وأَنشد: قد لَبِسْتُ الدَّهْرَ من أَفْنانِه،
كلّ فَنٍّ ناعِمٍ منه حَبِرْ
والرجلُ يُفَنِّنُ الكلام أَي يَشْتَقُّ في فَنٍّ بعد فنٍّ، والتَّفَنُّنُ فِعْلك. ورجل مِفَنٌّ: يأْتي بالعجائب، وامرأَة مِفْنَّة. ورجل مِعَنٌّ مِفَنٌّ: ذو عَنَنٍ واعتراض وذو فُنُون من الكلام؛ وأَنشد أَبو زيد:إِنَّ لنا لكَنَّه
مِعَنَّةً مِفَنَّه
وافْتَنَّ الرجل في حديثه وفي خُطْبته إِذا جاء بالأَفانين، وهو مثلُ اشْتَقَّ؛ قال أَبو ذؤيب:
فافْتَنَّ، بعد تَمامِ الوِرْدِ، ناجِيةً،
مثْلَ الهِرَاوَةِ ثِنْياً بِكْرُها أَبِدُ
قال ابن بري: فسر الجوهري ا فْتَنَّ في هذا البيت بقولهم افْتَنَّ الرجل في حديثه وخُطْبته إِذا جاء بالأَفانين، قال: وهو مثلُ اشْتَقَّ، يريد أَن افْتَنَّ في البيت مستعار من قولهم افْتَنَّ الرجل في كلامه وخصومته إِذا توسع وتصرف، لأَنه يقال افْتَنَّ الحمارُ بأُتُنه واشْتَقَّ بها إِذا أَخذ في طَرْدِها وسَوْقها يميناً وشمالاً وعلى استقامة وعلى غير استقامة؛ فهو يَفْتَنُّ في طَرْدِها أَفانينَ الطَّرْدِ؛ قال: وفيه تفسير آخر وهو أَن يكون افْتَنَّ في البيت من فَنَنْتُ الإِبلَ إِذا طردتها، فيكون مثل كسَبْته واكتَسَبْته في كونهما بمعنى واحد، وينتصب ناجية بأَنه مفعول لافْتَنَّ من غير إِسقاط حرف جر، لأَن افْتَنَّ الرجل في كلامه لا يتعدَّى إِلا بحرف جرّ؛ وقوله: ثِنياً بكرها أَبِدُ أَي وَلَدَت بَطْنَين، ومعنى بِكْرُها أَبِدٌ أَي وَلَدُها الأَول قد توحش معها. وافْتَنَّ: أَخذ في فُنُونٍ من القول. والفُنُونُ: الأَخلاطُ من الناس. وإِن المجلس ليجمع فُنُوناً من الناس أَي ناساً ليسوا من قبيلة واحدة. وفَنَّنَ الناسَ: جعلهم فُنُوناً. والتَّفْنينُ: التخليط؛ يقال: ثوبٌ فيه تَفْنين إِذا كان فيه طرائق ليست من جِنْسه. والفَنَّانُ في شعر الأَعشى: الحمارُ؛ قال: الوحشي الذي يأْتي بفُنُونٍ من العَدْوِ؛ قال ابن بري وبيت الأَعشى الذي أَشار إِليه هو قوله:
وإِنْ يَكُ تَقْرِيبٌ من الشَّدِّ غالَها
بمَيْعَةِ فَنَّانِ الأَجارِيِّ، مُجْذِمِ
والأّجارِيُّ: ضُروبٌ من جَرْيه، واحدها إِجْرِيّا، والفَنُّ: الطَّرْدُ. وفَنَّ الإِبلَ يَفُنُّها فَنّاً إِذا طردها؛ قال الأَعشى: والبِيضُ قد عَنَسَتْ وطال جِرَاؤُها،
ونَشَأْنَ في فَنٍّ وفي أَذْوادِ
وفَنَّه يَفُنُّه فَنّاً إِذا طرده. والفَنُّ: العَناء. فنَنْتُ الرجلَ أَفُنُّه فَنّاً إِذا عَنَّيْتَه، وفنَّه يَفُنُّه فَنّاً: عَنَّاه؛ قال:
لأجْعَلَنْ لابنة عَمْروللهٍ فَناً،
حتى يَكُونَ مَهْرُها دُهْدُنَّا
وقال الجوهري: فنّاً أي أمراً عَجَباً، ويقال: عَناءً أي آخُذُ عليها بالعَناء حتى تَهَبَ لي مَهْرَها. والفَنُّ: المَطْلُ. والفَنُّ: الغَبْنُ، والفعل كالفعل، والمصدر كالمصدر. وامرأَة مِفَنَّة: يكون من الغَبْنِ ويكون من الطَّرْدِ والتَّغْبِيَة.
وأُفْنُونُ الشَّبابِ: أوَّله، وكذلك أُفْنُونُ السحاب. والفَنَنُ: الغُصْنُ المستقيم طُولاً وعَرْضاً؛ قال العجاج:
والفَنَنُ الشَّارِقُ والغَرْبيُّ
والفَنَنُ: الغُصْنُ، وقيل: الغُصْنُ القَضِيب يعني المقضوب، والفَنَنُ: ما تشَعَّبَ منه، والجمع أَفْنان. قال سيبويه: لم يُجاوِزُوا به هذا البناء. والفَنَنُ: جمعه أَفْنانٌ، ثم الأَفانِينُ؛ قال الشاعر يصف رَحىً:لها زِمامٌ من أَفانِينِ الشَّجَرْ
وأما قول الشاعر:
مِنَا أَنْ ذَرَّ قَرْنُ الشمسِ، حتى
أغاثَ شَرِيدَهمْ فَنَنُ الظَّلام
فإنه استعار للظلمة أَفْناناً، لأَنها تسْتُر الناسَ بأَستارها وأَوراقِها كما تستر الغصون بأَفنانها وأَوراقها. وشجرة فَنْواءُ: طويلة الأَفْنانِ، على غير قياس. وقال عكرمة في قوله تعالى: ذَواتَا أَفْنانٍ؛ قال: ظِلُّ الأغصانِ على الحِيطانِ؛ وقال أَبو الهيثم: فسره بعضهم ذَواتا أغصانٍ، وفسره بعضهم ذواتا أَلوان، واحدها حينئذ فَنّ وفَنَنٌ، كما قالوا سَنٌّ وسَنَنٌ وعَنٌّ وعَنَنٌ. قال أَبو منصور: واحدُ الأَفنان إذا أَردت بها الأَلوان فَنٌّ، وإذا أردْتَ بها الأغصان فواحدها فَنَنٌ. أَبو عمرو: شجرة فَنْواء ذات أَفنان. قال أبو عبيد: وكان ينبغي في التقدير فَنَّاء. ثعلب: شجرة فَنَّاء وفَنْواء ذات أَفْنانٍ، وأَما قَنْواء، بالقاف، فهي الطويلة. قال أَبو الهيثم: الفُنُون تكون في الأغصان، والأغصان تكون في الشُّعَبِ، والشُّعَبُ تكون في السُّوق، وتسمى هذه الفُروعُ، يعني فروعَ الشجر، الشَّذَبَ، والشَّذَبُ العِيدانُ التي تكون في الفُنون. ويقال للجِذعِ إذا قطع عند الشَّذَب: جِذْعٌ مُشَذَّبٌ؛ قال امرؤ القيس: يُرادَا على مِرْقاةِ جِذْعٍ مُشَذَّبِ
يُرادا أي يُدارا. يقال: رادَيْتُه ودارَيْتُه. والفَنَنُ: الفَرْع من الشجر، والجمع كالجمع. وفي حديث سِدْرة المُنْتَهَى: يسير الراكب في ظِلِّ الفَنَنِ مائةَ سَنةٍ. وامرأَة فَنْواء: كثيرة الشعر، والقياس في كل ذلك فَنَّاء، وشعَر فَيْنان؛ قال سيبويه: معناه أَن له فنوناً كأَفنانِ الشجر، ولذلك صرف، ورجل فَيْنان وامرأَة فَينانة؛ قال ابن سيده: وهذا هو القياس لأَن المذكر فَيْنان مصروف مشتق من أَفنان الشجر. وحكي ابن الأَعرابي: امرأَة فَيْنَى كثيرة الشعر، مقصور، قال: فإن كان هذا كما حكاه فحكم فَيْنان أن لا ينصرف، قال: وأُرى ذلك وهَماً من ابن الأَعرابي. وفي الحديث: أَهلُ الجنة مُرْدٌ مُكَحَّلون أُولو أَفانِين؛ يريد أُولو شُعور وجُمَم. وأَفانِينُ: جمع أَفنان، وأَفنانٌ: جمع فَنَنٍ، وهو الخُصلة من الشعر، شبه بالغصن؛ قال الشاعر:
يَنْفُضْنَ أَفنانَ السَّبيبِ والعُذَرْ
يصف الخيلَ ونَفْضَها خُصَل شعر نواصيها وأَذنابها؛ وقال المَرَّار: أَعَلاقَةً أُمَّ الوُلَيِّد، بعدَما
أَفْنانُ رأْسِك كالثَّغام المُخْلِسِ؟
يعني خُصَلَ جُمَّة رأْسِه حين شاب. أَبو زيد: الفَينان الشعر الطويل الحسَنُ. قال أَبو منصور: فَيْنانٌ فَيعال من الفَنَن، والياء زائدة. التهذيب: وإن أَخذت قولهم شعر فَيْنانٌ من الفَنَن وهو الغصن صرفته في حالي النكرة والمعرفة، وإن أَخذته من الفَيْنة وهو الوقت من الزمان أَلحقته بباب فَعْلان وفَعْلانة، فصرفته في النكرة ولم تصرفه في المعرفة. وفي الحديث: جاءَت امرأَةٌ تشكو زوجَها فقال النبي، صلى الله عليه وسلم: تُرِيدينَ أن تزَوَّجِي ذا جُمَّةٍ فَينانة على كل خُصلة منها شيطان؛ الشعر الفَيْنانُ: الطويل الحسن، والياء زائدة. ويقال: فَنَّنَ فلانٌ رأْيه إذا لَوَّنه ولم يثبت على رأْي واحد. والأَفانِينُ: الأَساليب، وهي أَجناس الكلام وطُرُقه. ورجل مُتفَنِّنٌ أي ذو فُنون. وتَفنَّنَ: اضطرب كالفَنَن. وقال بعضهم: تَفنَّن اضطرب ولم يَشْتقَّه من الفَنن، والأَول أَولى؛ قال: لو أَن عُوداً سَمْهَريّاً من قَنا،
أو من جِيادِ الأَرْزَناتِ أَرْزَنا،
لاقى الذي لاقَيْتُه تَفنَّنا
والأُفْنونُ: الحية، وقيل: العجوز، وقيل: العجوز المُسِنَّة، وقيل: الداهية؛ وأَنشد ابن بري لابن أَحمر في الأُفْنون العجوز: شَيْخٌ شآمٍ وأُفْنونٌ يَمانِيةٌ،
من دُونِها الهَوْلُ والمَوْماة والعِلَلُ
وقال الأَصمعي: الأُفْنون من التَّفَنُّن؛ قال ابن بري: وبيت ابن أَحمر شاهد لقول الأَصمعي، وقولُ يعقوب إنَّ الأُفْنون العجوز بعِيدٌ جدّاً، لأَنَّ ابنَ أَحمر قد ذكر قبل هذا البيت ما يَشْهَد بأَنها محبوبته، وقد حال بينه وبينها القَفْرُ والعِلل.
والأُفْنون من الغُصن: المُلتفُّ. والأُفنون: الجَرْيُ المختلط من جَرْي الفرس والناقة. والأُفنون: الكلام المُثبَّجُ من كلام الهِلْباجة. وأُفْنون: اسم امرأَة، وهو أَيضاً اسم شاعرسمي بأَحد هذه الأَشياء. والمُفَنَّنة من النساء: الكبيرة السيئة الخُلُق؛ ورجل مُفَنَّنٌ كذلك. والتَّفْنِينُ: فِعْلُ الثَّوْب إذا بَلِيَ فتفَزَّرَ بعضهُ من بعض، وفي المحكم: التَّفْنِينُ تفَزُّر الثوب إذا بَليَ من غير تشقق شديد، وقيل: هو اختلاف عمَله برِقَّة في مكان وكثافة في آخر؛ وبه فسرابن الأَعرابي قول أَبانَ بن عثمان:: مَثَلُ اللَّحْن في الرجل السَّريِّ ذي الهيئة كالتَّفنِين في الثوب الجيِّد. وثوب مُفَنَّنٌ: مختلف. ابن الأَعرابي: التَّفْنِينُ البُقعة السَّخيفة السَّمِجة الرقيقة في الثوب الصفيق وهو عيب، والسَّريُّ الشريف النفيس من الناس.
والعربُ تقول كنتُ بحال كذا وكذا فَنَّةً من الدهر وفَيْنةً من الدهر وضَرْبة من الدهر أي طرَفاً من الدهر.
والفَنِينُ: وَرَمٌ في الإبط ووجع؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
فلا تَنْكِحي، يا أَسْمَ، إن كنتِ حُرَّةً
عُنَيْنةَ ناباً نُجَّ عنها فَنِينُها
نصب ناباً على الذم أو على البدل من عُنَينة أي هو في الضعف كهذه الناب التي هذه صِفَتُها؛ قال ابن سيده: وهكذا وجدناه بضبط الحامِض نُجَّ، بضم النون، والمعروف نَجَّ. وبعير فَنِينٌ ومَفْنون: به ورم في إبطه؛ قال الشاعر:
إذا مارَسْت ضِغْناً لابنِ عَمٍّ،
مِراسَ البَكْر في الإبِطِ الفَنِينا
أَبو عبيد: اليَفَنُ، بفتح الياء والفاء وتخفيف النون، الكبير، وقيل: الشيخ الفاني، والياء فيه أَصلية؛ وقال بعضهم: بل هو على تقديريفعل لأَن الدهر فَنَّه وأَبلاه، وسنذكره في يفن.
والفَيْنانُ: فرس قرانة بن عُوَيَّة الضَّبّيّ، والله أََعلم.

##### Türkçe

**الفَنُّ**: **الفُنُون**’dan (çoğulundan) bir tanedir; o da türlerdir; **الفَنُّ** hâl (durum)dur. Ve **الفَنُّ**: şeyden bir darbe/türdür; çoğulu **أَفنان** ve **فُنونٌ**’dur; o da **الأُفْنُون**’dur. Denir ki: **رَعَيْنا فُنُونَ النَّباتِ**, ve **أَصَبْنا فُنُونَ الأَموال**; ve inşad etti:
قد لَبِسْتُ الدَّهْرَ من أَفْنانِه،
كلّ فَنٍّ ناعِمٍ منه حَبِرْ

Ve adam **يُفَنِّنُ الكلام**; yani bir fenden sonra bir fende türetir/çeşitlendirir. Ve **التَّفَنُّنُ** senin fiilindir. Ve **مِفَنٌّ** adam: acayiplikler getirir; ve **مِفْنَّة** kadın. Ve **مِعَنٌّ مِفَنٌّ** adam: inat/itiraz sahibi ve sözden **فُنُون** sahibi; ve Ebû Zeyd inşad etti:
إِنَّ لنا لكَنَّه
مِعَنَّةً مِفَنَّه

Ve adam konuşmasında ve hutbesinde **وافْتَنَّ** eder; **الأَفانين** ile geldiği zaman; bu, **اشْتَقَّ** gibidir; Ebû Züeyb dedi:
فافْتَنَّ، بعد تَمامِ الوِرْدِ، ناجِيةً،
مثْلَ الهِرَاوَةِ ثِنْياً بِكْرُها أَبِدُ

İbn Berrî dedi: Cevherî bu beyitteki **افْتَنَّ**’i, “adam konuşmasında ve hutbesinde **افْتَنَّ** eder; **الأَفانين** ile geldiği zaman” sözleriyle açıkladı; dedi: ve bu, **اشْتَقَّ** gibidir; muradı şudur ki: beyitteki **افْتَنَّ**, “adam sözünde ve çekişmesinde **افْتَنَّ** eder; genişler ve tasarruf eder” sözlerinden ödünçtür; çünkü denir ki: eşek dişisine **افْتَنَّ** etti ve onunla **اشْتَقَّ** etti; onu kovalamaya ve sağa sola, doğruca ve doğru olmayan şekilde sürmeye başladığı zaman; o, onu kovalamada **يَفْتَنُّ** eder: kovalamanın **أَفانين**’lerini; dedi: ve onda başka bir açıklama daha vardır: o da, beyitteki **افْتَنَّ**’in, “develeri **فَنَنْتُ**; onları kovduğum zaman”dan olmasıdır; böylece, ikisinin de tek bir mânada oluşunda, **كسَبْته** ve **اكتَسَبْته** gibi olur; ve **ناجية** mansub olur; çünkü o, cer harfi düşürülmeksizin **لافْتَنَّ**’in mef’ûlüdür; zira “adam sözünde **افْتَنَّ** etti” ancak bir cer harfiyle geçişli olur; ve sözü: **ثِنْياً بكرها أَبِدُ**; yani iki karın doğurdu; ve **بِكْرُها أَبِدٌ**’ün mânası: onun ilk yavrusu onunla ürkekleşmiştir. Ve **وافْتَنَّ**: sözden **فُنُون**’a girdi. Ve **الفُنُونُ**: insanlardan karışımlar/topluluklar. Ve muhakkak meclis insanlardan **فُنُوناً** toplar; yani tek bir kabileden olmayan insanlar. Ve **فَنَّنَ الناسَ**: onları **فُنُوناً** yaptı. Ve **التَّفْنينُ**: karıştırma; denir ki: içinde kendi cinsinden olmayan çizgiler/yollar bulunduğu zaman “onda **تَفْنين** olan elbise”. Ve A‘şâ’nın şiirinde **الفَنَّانُ**: eşektir; dedi: koşudan **فُنُونٍ** getiren vahşî (eşek); İbn Berrî dedi: A‘şâ’nın işaret ettiği beyti şudur:
وإِنْ يَكُ تَقْرِيبٌ من الشَّدِّ غالَها
بمَيْعَةِ فَنَّانِ الأَجارِيِّ، مُجْذِمِ

Ve **الأّجارِيُّ**: koşmasının türleridir; tekili **إِجْرِيّا**’dır; ve **الفَنُّ**: kovalamadır. Ve develeri **فَنَّ** eder, onları **يَفُنُّها فَنّاً**; onları kovduğu zaman; A‘şâ dedi:
والبِيضُ قد عَنَسَتْ وطال جِرَاؤُها،
ونَشَأْنَ في فَنٍّ وفي أَذْوادِ

Ve onu **فَنَّه يَفُنُّه فَنّاً**; onu kovduğu zaman. Ve **الفَنُّ**: eziyet/yorucu meşakkat. Adamı **فنَنْتُ**; onu **أَفُنُّه فَنّاً**; ona eziyet ettiğim zaman; ve onu **فنَّه يَفُنُّه فَنّاً**: ona eziyet etti; dedi:
لأجْعَلَنْ لابنة عَمْروللهٍ فَناً،
حتى يَكُونَ مَهْرُها دُهْدُنَّا

Cevherî dedi: **فنّاً** yani şaşılacak bir iş; ve denir ki: **عَناءً**; yani onun üzerine meşakkatle yüklenirim; ta ki bana mehirini bağışlasın. Ve **الفَنُّ**: oyalama/ödemeyi geciktirme. Ve **الفَنُّ**: aldanma/zarara sokma; fiil fiil gibidir, mastar mastar gibidir. Ve **مِفَنَّة** kadın: aldanmadan olur; ve kovalamadan ve **التَّغْبِيَة**’den olur.

Ve **أُفْنُونُ الشَّبابِ**: onun başlangıcıdır; aynı şekilde **أُفْنُونُ السحاب**. Ve **الفَنَنُ**: uzunlamasına ve enlemesine düzgün (doğru) daldır; ‘Accâc dedi:
والفَنَنُ الشَّارِقُ والغَرْبيُّ

Ve **الفَنَنُ**: daldır; ve denildi: budanmış dal, yani budanmış olan; ve **الفَنَنُ**: ondan dallanıp ayrılan şeydir; çoğulu **أَفْنان**. Sîbeveyh dedi: bu yapıdan onunla öteye geçmediler. Ve **الفَنَنُ**: çoğulu **أَفْنانٌ**, sonra **الأَفانِينُ**; şair bir değirmeni tasvir ederek dedi:
لها زِمامٌ من أَفانِينِ الشَّجَرْ

Şairin şu sözüne gelince:
مِنَا أَنْ ذَرَّ قَرْنُ الشمسِ، حتى
أغاثَ شَرِيدَهمْ فَنَنُ الظَّلام

O, karanlığa **أَفْناناً** ödünç verdi; çünkü o, insanları örtüleri ve yapraklarıyla örter; tıpkı dalların, **أَفْنان**’ları ve yapraklarıyla örtmesi gibi. Ve **فَنْواءُ** ağaç: **الأَفْنانِ**’ı uzun olan; kıyasa aykırı olarak. Ve İkrime, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **ذَواتَا أَفْنانٍ**; dedi: duvarlar üzerindeki dalların gölgesi. Ve Ebû’l-Heysem dedi: bazısı onu “dallara sahip” diye açıkladı; bazısı da “renklere sahip” diye açıkladı; o vakit tekili **فَنّ** ve **فَنَنٌ** olur; tıpkı “**سَنٌّ** ve **سَنَنٌ**” ve “**عَنٌّ** ve **عَنَنٌ**” dedikleri gibi. Ebû Mansûr dedi: **الأَفنان** ile renkleri kastettiğin zaman tekili **فَنٌّ**’dür; dalları kastettiğin zaman tekili **فَنَنٌ**’dir. Ebû Amr: **فَنْواء** ağaç, **أَفنان** sahibi. Ebû Ubeyd dedi: takdirde **فَنَّاء** olması gerekirdi. Sa‘leb: **فَنَّاء** ve **فَنْواء** ağaç, **أَفْنانٍ** sahibidir; ama **قَنْواء**, **القاف** ile, uzundur. Ebû’l-Heysem dedi: **الفُنُون** dallarda olur; dallar **الشُّعَب**’de olur; **الشُّعَبُ** gövdelerde olur; ve bu dallanmalara—yani ağaç dallanmalarına—**الشَّذَبَ** denir; ve **الشَّذَبُ**, **الفُنون** içinde bulunan çubuklardır. Ve gövde, **الشَّذَب** yanında kesildiği zaman ona “**جِذْعٌ مُشَذَّبٌ**” denir; İmru’ul-Kays dedi:
يُرادَا على مِرْقاةِ جِذْعٍ مُشَذَّبِ

**يُرادا** yani “döndürülür/çevrilir”. Denir ki: **رادَيْتُه** ve **دارَيْتُه**. Ve **الفَنَنُ**: ağaçtan dal; çoğulu çoğul gibidir. Ve **سِدْرة المُنْتَهَى** hadîsinde: binekli, **الفَنَنِ** gölgesinde yüz sene yürür. Ve **فَنْواء** kadın: saçı çok olan; kıyas bütün bunlarda **فَنَّاء**’dır. Ve **شعَر فَيْنان**; Sîbeveyh dedi: mânası, onun ağaç **أَفنان**’ları gibi **فنون**’ları olmasıdır; bu yüzden tenvin aldı. Ve **فَيْنان** adam ve **فَينانة** kadın; İbn Sîde dedi: bu kıyastır; çünkü müzekker **فَيْنان** sarf olunan olup ağaç **أَفنان**’larından türemiştir. İbnü’l-A‘râbî’den nakledildi: **فَيْنَى** kadın, saçı çok; maksûr. Dedi: eğer bu, onun naklettiği gibiyse, **فَيْنان**’ın hükmü sarf olunmamasıdır. Dedi: ben bunu İbnü’l-A‘râbî’den bir vehim görüyorum. Hadîste: “Cennet ehli **مُرْدٌ مُكَحَّلون أُولو أَفانِين**”; yani saçlar ve gür saçlar sahipleri. Ve **أَفانِينُ**: **أَفنان**’ın çoğuludur; ve **أَفنانٌ**: **فَنَنٍ**’in çoğuludur; o da saçtan tutamdır; dala benzetilmiştir; şair dedi:
يَنْفُضْنَ أَفنانَ السَّبيبِ والعُذَرْ

Atları ve onların alın perçemleri ve kuyruklarındaki saç tutamlarını silkeleyişini tasvir eder. Ve Murrâr dedi:
أَعَلاقَةً أُمَّ الوُلَيِّد، بعدَما
أَفْنانُ رأْسِك كالثَّغام المُخْلِسِ؟

Yani, saç ağardığı zaman başının tepesindeki gür saçın tutamlarını. Ebû Zeyd: **الفَينان** uzun güzel saçtır. Ebû Mansûr dedi: **فَيْنانٌ**, **الفَنَن**’den **فَيعال** veznindedir; **الياء** ziyadedir. **التهذيب**: eğer “**شعر فَيْنانٌ**” sözünü, dal olan **الفَنَن**’den alırsan, nekire ve marife hâlinde onu sarf edersin; eğer onu, zamandan bir vakit olan **الفَيْنة**’den alırsan, onu **فَعْلان** ve **فَعْلانة** babına ilhak edersin; böylece onu nekirede sarf eder, marifede sarf etmezsin. Hadîste: bir kadın kocasını şikâyet ederek geldi; Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Her bir tutamı üzerinde bir şeytan bulunan **ذا جُمَّةٍ فَينانة** ile evlenmek mi istiyorsun?”; **الشعر الفَيْنانُ**: uzun güzel; **الياء** ziyadedir. Ve denir ki: falan, görüşünü **فَنَّنَ** etti; onu renklendirdiği ve tek bir görüş üzerinde sabit kalmadığı zaman. Ve **الأَفانِينُ**: üsluplardır; o, sözün cinsleri ve yollarıdır. Ve **مُتفَنِّنٌ** adam: yani **فُنون** sahibi. Ve **تَفنَّنَ**: **الفَنَن** gibi çalkalandı/sarsıldı. Bazısı dedi: **تَفنَّن** çalkalandı; onu **الفَنن**’den türetmedi; birincisi daha evlâdır; dedi:
لو أَن عُوداً سَمْهَريّاً من قَنا،
أو من جِيادِ الأَرْزَناتِ أَرْزَنا،
لاقى الذي لاقَيْتُه تَفنَّنا

Ve **الأُفْنونُ**: yılandır; ve denildi: kocakarıdır; ve denildi: çok yaşlı kocakarıdır; ve denildi: musibettir; İbn Berrî, **الأُفْنون** kocakarı hakkında İbn Ahmer’den inşad etti:
شَيْخٌ شآمٍ وأُفْنونٌ يَمانِيةٌ،
من دُونِها الهَوْلُ والمَوْماة والعِلَلُ

Asma‘î dedi: **الأُفْنون** **التَّفَنُّن**’dendir. İbn Berrî dedi: İbn Ahmer’in beyti, Asma‘î’nin sözüne şahittir; Yakub’un “**الأُفْنون** kocakarıdır” sözü ise pek uzaktır; çünkü İbn Ahmer bu beyitten önce, onun sevgilisi olduğuna şahitlik eden şeyi zikretmiştir; onunla onun arasına çöl ve hastalıklar girmiştir.

Ve daldan **الأُفْنون**: dolanmış/sarmaşık gibi olan. Ve **الأُفنون**: atın ve devenin koşusundan karışık koşu. Ve **الأُفنون**: **الهِلْباجة**’nin sözünden **الكلام المُثبَّجُ** (bozuk/dağınık söz). Ve **أُفْنون**: bir kadının adıdır; o, aynı zamanda bir şairin adıdır; bu şeylerden birisiyle adlandırılmıştır. Ve kadınlardan **المُفَنَّنة**: büyük, kötü huylu; ve **مُفَنَّنٌ** adam da böyledir. Ve **التَّفْنِينُ**: elbisenin, eskidiği zaman, bir kısmının bir kısmından ayrılıp dağılması fiilidir; ve **المحكم**’de: **التَّفْنِينُ**, şiddetli bir yarılma olmaksızın, elbisenin eskidiği zaman parçalanıp ayrılmasıdır; ve denildi: bir yerde incelikle, başka bir yerde kalınlıkla işinin farklı oluşudur; bununla İbnü’l-A‘râbî, Ebân b. Osman’ın sözünü açıkladı: “Heybet sahibi soylu adamda **اللَّحْن**’ın misali, iyi elbisede **التَّفنِين** gibidir.” Ve **ثوب مُفَنَّنٌ**: farklı/çeşitli. İbnü’l-A‘râbî: **التَّفْنِينُ**, kalın elbisede ince, çirkin, iğrenç, zayıf leke/yer olup ayıptır; ve **السَّريُّ**, insanlardan soylu, şerefli, nefis olandır.

Ve Araplar der ki: “Şöyle şöyle bir hâlde idim; dehrden **فَنَّةً** ve dehrden **فَيْنةً** ve dehrden **ضَرْبة**”; yani dehrden bir taraf/vakit.

Ve **الفَنِينُ**: koltuk altında şiş ve ağrı; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
فلا تَنْكِحي، يا أَسْمَ، إن كنتِ حُرَّةً
عُنَيْنةَ ناباً نُجَّ عنها فَنِينُها

**ناباً**’ı zem üzere veya **عُنَينة**’den bedel üzere nasb etti; yani o, zayıflıkta, sıfatı bu olan şu diş (hayvan) gibidir. İbn Sîde dedi: onu, Hâmid’in ضبط’ıyla **نُجَّ** (nun dammeli) olarak böyle bulduk; bilinen ise **نَجَّ**’dır. Ve **فَنِينٌ** ve **مَفْنون** deve: koltuğunda şiş vardır; şair dedi:
إذا مارَسْت ضِغْناً لابنِ عَمٍّ،
مِراسَ البَكْر في الإبِطِ الفَنِينا

Ebû Ubeyd: **اليَفَنُ**, **الياء** ve **الفاء** fethalı ve **النون** hafif, büyüktür; ve denildi: fânî ihtiyardır; içindeki **الياء** aslidir. Bazısı dedi: bilakis, “dehr onu **فَنَّه** etti ve onu eskitti” diye, **يفعل** takdiri üzeredir; onu **يفن** maddesinde zikredeceğiz.

Ve **الفَيْنانُ**: Karâne b. Uveyye ed-Dabbî’nin atıdır; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ن ن * * الفَنُّ * واحد * الفُنُونِ * وهي الأنواع و * الأَفَانِينُ * الأساليب وهي أجناس الكلام وطرقه ورجل * مُتَفَنَنٌ * أي ذو فنون و * افْتَنَّ * الرجل في حديثه وفي خطبته بوزن اشتق جاء بالأفانين و * الفَنَنُ * الغصن وجمع * الأَفْنَانُ * ثم * الأَفَانِينُ

##### Türkçe

* ف ن ن * * **الفَنُّ** * **الفُنُونِ**’un biridir; o da türlerdir. Ve * **الأَفَانِينُ** * üsluplardır; o da sözün cinsleri ve yollarıdır. Ve bir adam * **مُتَفَنَنٌ** * (yani) فنون sahibi. Ve * **افْتَنَّ** * adam, konuşmasında ve hutbesinde, اشتق vezninde; **الأفانين** ile geldi. Ve * **الفَنَنُ** * daldır; çoğulu * **الأَفْنَانُ** *; sonra * **الأَفَانِينُ** *.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

*!الفَنُّ : الحالُ .
( و *!الفَنُّ : ( الضَّرْبُ من الشَّيءِ ؛ *!كالأُفْنون ، بالضَّمِّ ، ( ج *!أَفْنانٌ *!وفُنونٌ . يقالُ : رَعَيْنا *!فُنُونَ النَّباتِ ، وأَصَبْنا فُنُونَ الأَموالِ ؛ قالَ :
قد لَبِسْتُ الدَّهْرَ من *!أَفْنانِه كلَّ فَنَ ناعِمٍ منه حَبِرْ ( و) *!الفَنُّ : ( الطَّرْدُ . يقالُ : *!فَنَنْتُ الإِبِلَ : إذا طَرَدْتُها ؛ قالَ الأعْشى :
والبِيضُ قد عَنَسَتْ وطالَ جِرَاؤُهاونَشَأْنَ في *!فَنٍّ وفي أَذْوادِ ( و) *!الفَنُّ : ( الغَبْنُ .
( و الفَنُّ : ( المَطْلُ .
( و الفَنُّ : ( العَناءُ ) ؛ وبه فَسَّرَ الجوْهرِيُّ قَوْلَ الشاعِرِ :
لأَجْعَلَنْ لابْنَةِ عَمْرٍو *!فَنَّا حتى يَكُونَ مَهْرُها دُهْدُنَّا ( و الفَنُّ : ( التَّزْيِينُ .
( *!وافْتَنَّ الرَّجُلُ : ( أَخَذَ في *!فُنونٍ

من القولِ .
ويقالُ : *!افْتَنَّ في حدِيثِه وفي خطْبَتِه ، إذا جاءَ *!بالأَفانِين .
*!وافْتَنَّ في خُصومَتِه : إذا توسَّعَ وتَصَرَّفَ .
( *!وفَنَّنَ النَّاسَ : جَعَلَهُم *!فُنوناً ، أَي أَنْواعاً .
( *!والأُفْنونُ ، بالضَّمِّ : الحيَّةُ .
( و أَيْضاً : ( العجوزُ المُسْتَرْخِيَةُ أَو المُسِنَّةُ ؛ قالَ ابنُ أَحْمرَ :
شَيْخٌ شآمٌ وأُفْنونٌ يَمانِيةٌ من دُونِها الهَوْلُ والمَوْماة والعِلَلُهكذا فَسَّره يَعْقوب بالعَجُوزِ . واسْتَبْعَدَه ابنُ بَرِّي قال : لأنَّ ابنَ أَحْمرَ قد ذَكَرَ قَبْلَ هذا البيتِ ما يَشْهَد بأَنَّها مَحْبوبتُه .
( *!والأُفْنونُ من ( الغُصْنِ : المُلْتَفُّ .
( والافنون : ( الكَلامُ المُثَبَّجُ مِن كَلامِ الهِلْبَاجةِ .
( والأُفْنونُ : ( الجَرْيُ المُخْتَلِطُ من جَرْي الفَرَسِ والنَّاقَةِ .
( و) الأُفْنونُ : ( الَّداهِيَةُ .
( و الأُفْنونُ ( من الشَّبابِ والسَّحابِ : أَوَّلُهُما .
( و) *!أُفْنونُ : ( لَقَبُ صُرَيْمِ بنِ مَعْشَرِ بنِ ذُهْلِ بنِ تيمِ بنِ عَمْرٍ و ( التَّغْلَبيِّ الشَّاعِرِ ، لُقِّبَ بأَحدِ هذه الأَشْياء ، وسَيَأْتي له ذِكْرٌ في ( ا ل ) .
( *!والفَنَنُ ، محرَّكةً : الغُصْنُ المُسْتقيمُ طُولاً وعَرْضاً .
وقيلَ : هو القَضِيبُ مِن الغُصْنِ ، وقيلَ : ما تَشَعَّبَ منه ؛ قالَ العجَّاج :
الفَنَنُ الشَّارِقُ والغَرْبيُّ وفي حدِيثِ سِدْرَة المُنْتَهَى : ( يسيرُ الرَّاكِبُ في ظِلِّ *!الفَنَنِ مائَةَ سَنةٍ ) ، ( ج أَفْنانٌ .
قالَ سِيْبَوَيْه : لم يُجاوِزُوا به هذا البِناءَ .
وقالَ عِكْرِمة في قوْلِهِ

تعالى : ﴿ذَواتَا *!أَفْنانٍ﴾ ؛ قالَ : ظِلُّ الأَغْصانِ على الحِيطانِ .
وقالَ أَبو الهَيْثم : فسَّره بعضُهم ذَواتَا أَغْصانٍ ، وفسَّره بعضُهم : ذَواتا أَلْوانٍ ، واحِدُها حينَئِذٍ *!فَنٌّ *!وفَنَنٌ ، كما قالوا سَنٌّ وسَنَنٌ وعَنٌّ وعَنَنٌ .
قالَ الأَزْهرِيُّ : واحِدُ الأَفْنانِ إذا أَرَدْتَ به الأَلْوان فَنُّ ، وإذا أَرَدْتَ الأَغْصانَ فواحِدُها فَنَنٌ .
واسْتَعارَ الشاعِرُ للظّلْمةِ *!أَفْناناً لأنَّها تَسْتُر الناسَ بأَسْتارِها وأَرْواقِها كما تُسْتَر الغُصونُ بأَوْراقِها *!وأَفْنانِها ؛ فقالَ :
مِنَا أَنّ ذَرَّ قَرْنُ الشمسِ حتى أَغاثَ شَرِيدَهمْ *!فَنَنُ الظَّلام ( جج *!أَفانينُ ، أَي جَمْعُ الجَمْعِ ، قالَ الشاعِرُ يَصِفُ رَحًى :
لها زِمامٌ من أَفانِينِ الشَّجَرْ ( و قالَ ثَعْلَب : ( شَجَرةٌ *!فَنَّاءُ وفَنْواءُ : كثيرتُها .
وقالَ أبو عَمْرٍ و : شَجَرَةٌ فَنْواءُ ذات أَفْنانٍ .
قالَ أَبو عُبَيْدٍ : وكان يَنْبغي في التَّقْديرِ فَنَّاء .
قالَ ثَعْلب : وأَمَّا قَنْواءُ بالقافِ فهي الطَّويلَةُ .
( *!والتَّفْنينُ : التَّخْليطُ .
( و *!التَّفْنينُ ( في الثَّوْبِ : طَرائقُ ليستْ مِن جِنْسِه . يقالُ : ثَوْبٌ ذو *!تَفْنين .
( والتَّفْنِينُ : ( بِلَى الثَّوْبِ بِلا تَشَقُّقٍ .
وفي المُحْكَم : تَفَزُّرُ الثَّوْبِ إذا بَلِيَ من غيرِ تَشَقُّقٍ شَديدٍ .
( أَو هو اخْتِلافُ نَسْجِه بِرقَّةٍ في ( مَكانٍ وكثافَةٍ في ( مَكانٍ آخَر ؛ وبه فَسَّرَ ابنُ الأَعْرابيِّ قَوْلَ أَبانَ بن عُثْمان : مَثَلُ اللَّحْنِ في الرَّجُلِ

السَّريِّ ذي الهَيْئةِ *!كالتَّفْنِين في الثَّوْبِ الجَيِّدِ ، فقالَ : *!التَّفْنِينُ البُقْعةُ السَّمِحةُ السَّخِيفةُ الرَّقِيقةُ في الثَّوْبِ الصَّفِيقِ ، وهو عَيْبٌ ، والسَّريُّ : الشَّريفُ النَّفِيسُ مِن الناسِ .
( وشَعَرٌ *!فَيْنانٌ : قالَ سِيْبَوَيْه : ( له أَفْنانٌ*! كأَفْنانِ الشَّجَرِ ولذلِكَ صُرِف .
( ورَجُلٌ فَيْنان ، ( وامْرَأَةٌ *!فَيْنانَةٌ .
قالَ ابنُ سِيْدَه : وهذا هو القِياسُ ، لأنَّ المُذَكَّرَ *!فَيْنان مَصْروفٌ مُشْتقٌ مِن *!أَفْنانِ الشَّجَرِ ؛ وقالَ : وحَكَى ابنُ الأعْرابيِّ : امْرأَةٌ فَيْنا : ( كثيرَةُ الشَّعَرِ ، مَقْصورٌ .
قالَ : فإنْ كانَ هذا كما حكَاهُ فحُكْم فَيْنان أَنْ لا يَنْصرِفَ ؛ قالَ : وأُرى ذلكَ وهْماً من ابنِ الأعْرابيِّ .
( *!والفَنِينُ ، كأميرٍ : ( تَوَرُّمٌ في الإِبْطِ ووَجَعٌ ؛ والبَعيرُ الذي به ذلكَ *!فَنينٌ أَيْضاً *!ومَفْنونٌ ؛ قالَ الشاعِرُ :
إذا مارَسْت ضِغْناً لابنِ عَمَمِراسَ البَكْر في الإِبْطِ *!الفَنِينا ( و فَنِينُ : ( وادٍ بنَجْدٍ ؛ عن نَصْر .
( وفَنِينُ : ( ة بمَرْوَ .
قلْتُ : الصَّوابُ فيها بفتْحِ الفاءِ وتَشْديدِ النُّونِ المكْسورَةِ كما ضَبَطَه الحافِظُ وسَيَأْتي قَريباً .
( *!والفَنَّانُ ، ( كشَدَّادٍ : الحِمارُ الوَحْشِيُّ الذي ( له *!فُنونٌ من العَدْوِ .
قالَ الجوْهرِيُّ : هو في بيتِ الأعْشَى .
قالَ ابنُ بَرِّي : هو قوْلُه :
وإنْ يَكُ تَقْرِيبٌ من الشَّدِّ غالَهابمَيْعَةِ فَنَّانِ الأَجارِيِّ مُجْذِمِوالأَجارِيُّ : ضُروبٌ مِن جَرْيه ، واحِدُها إِجْريَّا .
( ورَجُلٌ *!مِفَنٌّ ، كمِسَنّ : يأْتي

بالعجائِبِ . ويقالُ : رجُلٌ مِعَنٌّ مِفَنٌّ : ذُو عَنَنٍ واعْتِراضٍ وذُو *!فُنُون مِن الكَلامِ ؛ ( وهي مِعَنَّةٌ ( *!مِفَنَّةٌ ، وقد نَسِي اصْطَلاحَه هنا ؛ وأَنْشَدَ أَبو زيْدٍ :
إنَّ لنا لكَنَّهمَعنَّةً مِفَنَّهُ ( *!والفَنَّةُ : السَّاعةُ مِن الزَّمانِ .
( وأَيْضاً : ( الطَّرَفُ من الدَّهَرِ ؛ كالفَيْنَةِ . يقُولونَ : كنتُ بحالِ كذا وكذا *!فَنَّةً مِن الدَّهَرِ وفَيْنَةً من الدَّهر وضَرْبةً مِن الدَّهر ، أَي طَرَفاً منه .
(و) *!الفُنَّةُ ، ( بالضَّمِّ : الكثيرُ من الكَلإِ ؛ عن ابنِ الأَعْرابيِّ .
( و ) *!المُفَنَّنَةُ ، ( كمُعَظَّمَةٍ : العجوزُ السَّيِّئَةُ الخُلُقِ .
ورجُلٌ *!مُفَنَّنٌ كذلكَ .
( والمُفَنَّنَةُ : ( ناقَةٌ يُخَيَّلُ إِليكَ أنَّها عُشَراءُ ثم تَنْكَشِفُ من الكِشَافِ .
( و يقالُ : ( هو *!فِنُّ عِلْمٍ ، بالكسْرِ ، أَي ( حَسَنُ القِيامِ به وعليه .
( وأَحمدُ بنُ أَبي *!فَنَنٍ ، محرَّكةً : شاعِرٌ .
( وأَبو عُثْمان *!الفِنِّينِيُّ ، كسِكِّينِيَ ، مُحدِّثٌ رَوَى عنه أَبو رَجاء محمدُ بنُ أَحمدَ الهُوْرقانيّ صاحِبُ تارِيخِ المَرَاوِزَةِ ، هكذا ضَبَطَه ابنُ السَّمعانيّ ، وضَبَطَه الحافِظُ بفتْحٍ وهو الصَّحَيح .
*!وفنينُ : قَريةٌ بمَرْوَ بها قبْرُ سُلَيْمان بنِ بُرَيدَةَ بنِ الخُصَيبِ الأَسْلميِّ ، وأَخُوه عبدُ اللّهِ دُفِنَ بجاورسه إحْدَى قُرَى مَرْوَ ، وأَبْوهُما بمَرْوَ في مقْبَرة ، يقالُ لها

حصينُ .
قلْتُ : وفي هذه القَرْيةِ أَيْضاً أَبو حَمْزةَ محمدُ بنُ خالِدٍ *!الفَنِينيُّ حَدَّثَ عنه أَبو بِشْرٍ المَرْوزيُّ ، ذَكَرَه المَالِينيّ ؛ وأَبو الحَكَمِ عيسَى بنُ عينٍ الفَنِّينِيُّ مَوْلى خزاعَةَ وأَخُوه بُدَيل كانَ خازِنَ بَيْت المالِ لأبي مُسْلِم في خُراسانَ .
( *!وفَنْفَنَ الرَّجُلُ : ( فَرَّقَ إبلَهُ كَسَلاً وتَوانِياً ؛ عن ابنِ الأَعْرابيِّ .
( *!واسْتَفَنَّهُ : حَمَلَهُ على فُنونٍ من المَشْي .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
فَنَّنَ الكَلامَ : اشْتَقَّ في فَنَ بعْدَ فَنَ ؛ *!والتَّفَنُّنُ فِعْلُه .
*!وافْتَنَّ الحِمارُ بأتُنِه : أخذ في طَرْدِها وسَوْقِها يَميناً وشِمالاً وعلى اسْتِقامَةٍ وعلى غيرِ اسْتِقامَةٍ .
*!والفُنُونُ : الأَخْلاطُ من الناسِ ليسُوا من قَبيلَةٍ واحِدَةٍ .
*!وفَنَّه *!فَنّاً : عَنَّاهُ .
*!والفَنُّ : الأمْرُ العَجَبُ ؛ نَقَلَه الجوْهرِيُّ .
وفي حدِيثِ أَهْلِ الجنَّةَ : أُولو *!أَفانِينَ ، أَي شُعورٌ وجُمَمٌ ، وهو جَمْعُ جَمْع *!الفَنَنِ للخُصْلةِ من الشَّعَرِ شُبِّه بالغُصْنِ ؛ وقالَ المرَّار :
أَعَلاقَةً أَمَّ الوُلَيِّد بعدَما *!أَفْنانُ رأْسِك كالثّغامِ المُخْلِسِ ؟ يعْني خُصَلَ جُمَّة رأْسِه حِينَ شابَ .
*!وتَفَنَّنَ : اضْطَرَبَ ، كالفَنَنِ .
وفَنَّنَ رأْيَه : لَوَّنَه ولم يثْبُتْ على رأْيٍ واحِدٍ .
*!وأَفانِينُ الكَلامِ : أَسالِيبُه وطُرقُه .

*!وأُفْنونُ : اسمُ امْرأَةٍ .
وثَوْبٌ *!مُفَنَّنٌ : مُخْتلِفٌ .
وفَرَسٌ *!مِفَنٌّ ، كمِسَنَ : يأْتي *!بفُنونٍ في عدْوِه .
وأَبو الحَسَنِ عليُّ بنُ محمدِ بنِ أَحمدَ بنِ فُنون البَغْدادِيُّ ، بالضمِّ ، سَمِعَ ابنَ البطرِ نقَلَهُ الحافِظُ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
فتنن : ) *!فُتْنانُ ، بضمَ فسكونٍ : قَرْيةٌ مِن أَعْمالِ فَرْغانَةَ .
قالَ الحافِظُ : ذَكَرَها أَبو العَلاءِ الفَرَضِيُّ الحافِظُ وقالَ : أَفادَني بها الفَقيهُ أَبو عبدِ اللّهِ محمدُ بنُ محمدٍ الأَوْسيُّ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :

##### Türkçe

*!**الفَنُّ** : hâl.

( ve *!**الفَنُّ** : ( şeyden darbe/tür; *!**كالأُفْنون** , ḍamme ile, ( çoğulu *!**أَفْنانٌ** *!**وفُنونٌ** . Denilir ki: **رَعَيْنا فُنُونَ النَّباتِ**, bitkinin türlerini otlattık; ve **أَصَبْنا فُنُونَ الأَموالِ** , malların türlerine isabet ettik; dedi ki:
قد لَبِسْتُ الدَّهْرَ من *!**أَفْنانِه** كلَّ فَنَ ناعِمٍ منه حَبِرْ

( ve) *!**الفَنُّ** : ( kovma. Denilir ki: *!**فَنَنْتُ الإِبِلَ** : onları kovduğum zaman; el-A‘şâ dedi ki:
والبِيضُ قد عَنَسَتْ وطالَ جِرَاؤُهاونَشَأْنَ في *!**فَنٍّ** وفي أَذْوادِ

( ve) *!**الفَنُّ** : ( gabn.

( ve **الفَنُّ** : ( oyalama/ödemeyi geciktirme.

( ve **الفَنُّ** : ( meşakkat )؛ ve bununla el-Cevherî şairin sözünü tefsir etti:
لأَجْعَلَنْ لابْنَةِ عَمْرٍو *!**فَنَّا** حتى يَكُونَ مَهْرُها دُهْدُنَّا

( ve **الفَنُّ** : ( süsleme.

( *!**وافْتَنَّ الرَّجُلُ** : ( *!**فُنونٍ**’a girdi

sözden.
Ve denilir ki: **افْتَنَّ في حدِيثِه وفي خطْبَتِه** , *!**بالأَفانِين** getirdiği zaman.
*!**وافْتَنَّ في خُصومَتِه** : genişlediği ve tasarruf ettiği zaman.

( *!**وفَنَّنَ النَّاسَ** : onları *!**فُنوناً** yaptı, yani türler.

( *!**والأُفْنونُ** , ḍamme ile: yılan.

( ve ayrıca: ( gevşek ihtiyar kadın yahut yaşlı; İbn Aḥmer dedi ki:
شَيْخٌ شآمٌ وأُفْنونٌ يَمانِيةٌ من دُونِها الهَوْلُ والمَوْماة والعِلَلُ
Ya‘kūb bunu ihtiyar kadın ile böyle tefsir etti. İbn Berrî onu uzak gördü; dedi ki: çünkü İbn Aḥmer bu beyitten önce onun sevgilisi olduğuna şahitlik eden şeyi zikretmiştir.

( *!**والأُفْنونُ** ( daldan: dolanmış/çevrilmiş olan.

( ve **الافنون** : ( el-Hilbâce’nin sözünden, karışık/bozuk söz.

( ve **الأُفْنونُ** : ( atın ve devenin koşusundan karışık koşu.

( ve) **الأُفْنونُ** : ( musibet/büyük bela.

( ve **الأُفْنونُ** ( gençlikten ve buluttan: ikisinin evveli.

( ve) *!**أُفْنونُ** : ( Ṣuraym b. Ma‘şer b. Ḏuhl b. Teym b. ‘Amr ve ( et-Taglibî şairin lakabı; bu şeylerden biriyle lakaplandırıldı; ve onun zikri ( **ا ل** )’de gelecektir.

( *!**والفَنَنُ** , harekeli: boyca ve ence düzgün dal.
Ve denildi ki: daldan çubuktur; ve denildi ki: ondan dallanıp ayrılan şeydir; el-‘Accâc dedi ki:
الفَنَنُ الشَّارِقُ والغَرْبيُّ
Ve Sidretü’l-Müntehâ hadîsinde: ( “binen kimse *!**الفَنَنِ**’in gölgesinde yüz sene yürür” ) , ( çoğulu **أَفْنانٌ** .
Sîbeveyh dedi ki: bununla bu binayı aşmadılar.
Ve ‘İkrime, O’nun sözü hakkında

Teâlâ: ﴿ذَواتَا *!**أَفْنانٍ**﴾ ; dedi ki: duvarlar üzerindeki dalların gölgesi.
Ve Ebû’l-Heysem dedi ki: onların bazısı onu “dallara sahip” diye tefsir etti; bazısı da “renklere sahip” diye tefsir etti; o vakit tekili *!**فَنٌّ** *!**وفَنَنٌ**’dir; tıpkı “سَنٌّ ve سَنَنٌ” ve “عَنٌّ ve عَنَنٌ” dedikleri gibi.
el-Ezherî dedi ki: **الأَفْنانِ**’ın tekili, onunla renkleri murat edersen **فَنُّ**; dalları murat edersen tekili **فَنَنٌ**’dir.
Şair karanlığa *!**أَفْناناً** istiâre etti; çünkü o, insanları örtüleri ve revaklarıyla örter; tıpkı dalların yaprakları *!**وأَفْنانِها** ile örtülmesi gibi; şöyle dedi:
مِنَا أَنّ ذَرَّ قَرْنُ الشمسِ حتى أَغاثَ شَرِيدَهمْ *!**فَنَنُ الظَّلام**

( çoğulun çoğulu *!**أَفانينُ** , yani cem‘in cem‘i; şair bir değirmeni vasfederken dedi ki:
لها زِمامٌ من أَفانِينِ الشَّجَرْ

( ve Sa‘leb dedi ki: ( *!**شَجَرةٌ فَنَّاءُ** ve **فَنْواءُ** : dalları çok olan.
Ve Ebû ‘Amr (dedi ki): **شَجَرَةٌ فَنْواءُ** , **ذات أَفْنانٍ**.
Ebû ‘Ubeyd dedi ki: takdirde **فَنَّاء** olması gerekirdi.
Sa‘leb dedi ki: أما **قَنْواءُ** kâf ile olana gelince, o uzundur.

( *!**والتَّفْنينُ** : karıştırma.

( ve *!**التَّفْنينُ** ( elbisede: cinsinden olmayan çizgiler/yollar. Denilir ki: *!**ثَوْبٌ ذو تَفْنين** .

( ve **التَّفْنِينُ** : ( yırtılma olmaksızın elbisenin eskimesi.
Ve **المُحْكَم**’de: elbisenin, şiddetli bir yırtılma olmaksızın eskidiği zaman büzüşmesi.

( yahut o, dokumasının incelikle ( bir yerde ve sıkılıkla ( başka bir yerde farklı oluşudur; ve bununla İbnü’l-A‘râbî, Ebân b. ‘Uthmân’ın sözünü tefsir etti: seçkin, heyet sahibi adamda lahnın misali, iyi elbisede *!**كالتَّفْنِين** gibidir; şöyle dedi: *!**التَّفْنِينُ** , kalın elbisede güzel, gevşek, ince leke/benektir; ve o bir ayıptır; ve **السَّريُّ** : insanlardan şerefli, nefis olandır.

( ve *!**شَعَرٌ فَيْنانٌ** : Sîbeveyh dedi ki: ( onun *!**أَفْنانٌ**’ı vardır, ağaç dalları *!**كأَفْنانِ الشَّجَرِ** gibi; bu yüzden tenvin aldı.

( ve **رَجُلٌ فَيْنان** , ( ve **امْرَأَةٌ فَيْنانَةٌ** .
İbn Sîde dedi ki: bu kıyastır; çünkü müzekker *!**فَيْنان** munsariftir; *!**أَفْنانِ الشَّجَرِ**’den müştaktır; ve dedi ki: İbnü’l-A‘râbî rivayet etti: **امْرأَةٌ فَيْنا** : ( saçı çok; maksûr.
Dedi ki: eğer bu, onun rivayet ettiği gibi ise, **فَيْنان**’ın hükmü munsarif olmamasıdır; dedi ki: ve ben bunu İbnü’l-A‘râbî’den bir vehim görüyorum.

( *!**والفَنِينُ** , **كأميرٍ** : ( koltuk altında şişme ve ağrı; ve kendisinde bu olan deve de *!**فَنينٌ**’dir, ayrıca *!**ومَفْنونٌ**; şair dedi ki:
إذا مارَسْت ضِغْناً لابنِ عَمَمِراسَ البَكْر في الإِبْطِ *!**الفَنِينا**

( ve **فَنِينُ** : ( Necd’de bir vadi; Naṣr’dan.

( ve **فَنِينُ** : ( Merv’de bir (yer).
Dedim ki: onda doğru olan, fâ’nın fetha ile ve kesreli nûn’un şeddeli oluşudur; hâfızın ضبط ettiği gibi; ve yakında gelecektir.

( *!**والفَنَّانُ** , ( **كشَدَّادٍ** : ( koşudan *!**فُنونٌ**’u olan yaban eşeği.
el-Cevherî dedi ki: o, el-A‘şâ’nın beytindedir.
İbn Berrî dedi ki: o, onun sözüdür:
وإنْ يَكُ تَقْرِيبٌ من الشَّدِّ غالَهابمَيْعَةِ فَنَّانِ الأَجارِيِّ مُجْذِمِ
Ve **الأَجارِيُّ** : koşusunun türleridir; tekili **إِجْريَّا**’dır.

( ve *!**رَجُلٌ مِفَنٌّ** , **كمِسَنّ** : gelir

Acayipliklerle. Ve denilir: **رَجُلٌ مِعَنٌّ مِفَنٌّ**: **عَنَنٍ** ve itiraz sahibi ve sözden **فُنُون** sahibi; (ve o **مِعَنَّةٌ** (**مِفَنَّةٌ**’dir; burada onun ıstılahını unutmuştur); ve Ebû Zeyd inşâd etti:
إنَّ لنا لكَنَّهمَعنَّةً مِفَنَّهُ

(**الفَنَّةُ**: zamandan bir saattir.
(Ve ayrıca: dehrin ucu; **الفَيْنَةِ** gibi. Derler ki: şöyle şöyle bir hâl üzere idim, dehrden bir **فَنَّةً** ve dehrden bir **فَيْنَةً** ve dehrden bir darbe; yani ondan bir uç.

(Ve) **الفُنَّةُ**, (ضمّ ile: otun çoğu; İbnü’l-A‘râbî’den.

(Ve) **المُفَنَّنَةُ**, (مُعَظَّمَةٌ gibi: huyu kötü kocakarıdır.
Ve erkek de **مُفَنَّنٌ** böyledir.

(Ve **المُفَنَّنَةُ**: sana gebe gibi hayal olunan, sonra **الكِشَافِ**dan açığa çıkan bir dişi devedir.

(Ve denilir: o **فِنُّ عِلْمٍ**, kesre ile; yani (onu ve onun üzerinde güzelce kıyam eden.

(Ve Ahmed b. Ebî **فَنَنٍ**, harekeli: bir şairdir.

(Ve Ebû عثمان **الفِنِّينِيُّ**, **سِكِّينِيَ** gibi, bir muhaddistir; ondan Ebû Recâ Muhammed b. Ahmed el-Hûrqânî, Mervâze Tarihi sahibi rivayet etti; İbnü’s-Sem‘ânî onu böyle ضبط etti; hâfız ise fetha ile ضبط etti ve doğru olan odur.

**وفنينُ**: Merv’de bir köydür; onda Süleyman b. Bureyde b. el-Husayb el-Eslemî’nin kabri vardır; kardeşi Abdullah, Merv köylerinden Cevâris’te defnedildi; babaları ise Merv’de, kendisine

حصينُ

denilen bir kabristandadır.
Dedim: Bu köyde ayrıca Ebû Hamza Muhammed b. Hâlid **الفَنِينيُّ** vardır; ondan Ebû Bişr el-Mervazî hadis rivayet etti; el-Mâlînî onu zikretti; ve Ebû’l-Hakem Îsâ b. Ayn el-Fennînî, Huzâa’nın mevlâsı; kardeşi Budeyl, Horasan’da Ebû Müslim için beytülmâlin hazinedarı idi.

(**وفَنْفَنَ الرَّجُلُ**: develerini tembellik ve gevşeklikle dağıttı; İbnü’l-A‘râbî’den.

(**واسْتَفَنَّهُ**: onu yürüyüşün فنون’ları üzerine حمل etti.

Ona istidrâk olunanlardandır:
**فَنَّنَ الكَلامَ**: bir فن’den sonra bir فن’de iştikak etti; **التَّفَنُّنُ** onun fiilidir.

**وافْتَنَّ الحِمارُ بأتُنِه**: onu kovalamaya ve sürmeye başladı; sağa ve sola, doğruca ve doğruca olmayan şekilde.

**والفُنُونُ**: insanlardan karışımlar; tek bir kabileden değildirler.

**وفَنَّه فَنّاً**: ona **عَنَّاهُ** etti.

**والفَنُّ**: acayip iş; Cevherî onu nakletti.

Cennet ehli hadîsinde: **أُولو أَفانِينَ**, yani saçlar ve gür saçlar; ve o, saçtan tutam için **الفَنَنِ**’in cem‘inin cem‘idir; dal ile benzetildi; ve el-Merrâr dedi ki:
أَعَلاقَةً أَمَّ الوُلَيِّد بعدَما أَفْنانُ رأْسِك كالثّغامِ المُخْلِسِ ؟
Yani, saçları ağardığı vakit başının gür saçının tutamlarını.

**وتَفَنَّنَ**: sarsıldı, **الفَنَنِ** gibi.

Ve **فَنَّنَ رأْيَه**: onu renklendirdi ve tek bir görüş üzerinde sabit kalmadı.

**وأَفانِينُ الكَلامِ**: onun üslupları ve yolları.

**وأُفْنونُ**: bir kadının adıdır.

**وثَوْبٌ مُفَنَّنٌ**: muhteliftir.

Ve bir at **مِفَنٌّ**, **مِسَنَ** gibi: koşusunda **بفُنونٍ** getirir.

Ve Ebû’l-Hasen Ali b. Muhammed b. Ahmed b. Fünûn el-Bağdâdî, ضمّ ile, İbnü’l-Batr’ı işitti; hâfız onu nakletti.

Ona istidrâk olunanlardandır:
فتنن: **فُتْنانُ**, ضمّ sonra sükûn ile: Fergâna amellerinden bir köydür.
Hâfız dedi ki: onu Ebû’l-Alâ el-Faradî el-Hâfız zikretti ve dedi ki: onu bana fakih Ebû Abdullah Muhammed b. Muhammed el-Evsî faydalandırdı.

Ona istidrâk olunanlardandır:

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَنَّ
فَنَّ U ( n. ac. فَنّ 1 ),
a.  Varied, diversified; adorned, decorated, embellished.

b.  Delayed, deferred, put off; deferred payment of ( debt ).

c.  [ acc. &  Fī ], Cheated, overreached, defrauded in.

d.  Drove ( camels ),

فَنَّنَ
فَنَّنَ II ,
a.  Mixed, mingled, blended; jumbled together.

b.  Divided; classified; grouped; assorted, sorted.

c.  Asked for, demanded different things.

تَفَنَّنَ
تَفَنَّنَ V ,
a.  Was varied, diversified; was of various kind or sorts; was classified; was sorted, arranged, grouped.

b.  [ Fī ], Varied, was versatile in ( speech ); was well-versed in ( science ).

اِفْتَنَنَ
اِفْتَنَنَ VIII ,
a.  see V (b) .

اِسْتَفْنَنَ
اِسْتَفْنَنَ X ,
a.  Made to vary its speed ( animal ).

فَنّ
فَنّ 1 , ( pl. فُنُوْن 27 ,  أَفْنَاْن 38 ,  أَفَاْنِيْنُ 69 ),
a.  Kind, sort; class, category; species; division; variety; branch; department ( of science, learning ).

b.  Chapter, section; paragraph; division; subdivision   ( of a book ).

c.  Art; science.

d.  Way, manner, mode, fashion.

فَنَّة
فَنَّة 1t ,
a.  Period, space of time, while.

فُنَّة
فُنَّة 3t ,
a.  Abundant herbage.

فَنَن
فَنَن 4 , ( pl. أَفْنَاْن 38 ,  أَفَاْنِيْنُ 69 ),
a.  Branch, bough.

مِفْنَن
مِفْنَن 20 ,
a.  Versatile; changeable.

b.  Expert, dexterous; ingenious; industrious.

فَنَّآءُ
فَنَّآءُ 42 ,
a.  Spreading, having many branches ( tree ).

فَنَّنَ
N. Ac. فَنَّنَ II ,
a.  Mixture, inequality ( in cloth ).

b.  Ornamentation, decoration; diversification; variation.

تَفَنَّنَ
N. Ag. تَفَنَّنَ V ,
a.  Well-informed, erudite.

أَفْنُوْن
أَفْنُوْن ( pl. أَفَاْنِيْنُ 69 ),
a.  see 1 (a) , ( d ).

فَيْنَان
فَيْنَان
a.  Abundant, luxuriant ( hair ).

b.  Long-haired, having luxuriant hair.

فَنْء
فَنْء
a.  Company.

فَنْئِل
فَنْئِل
a.  Elephant's neck.

b.  Short woman.

فُنْتُق
فُنْتُق
a.  Caravansera.

##### Türkçe

**فَنَّ**
**فَنَّ** U ( n. ac. **فَنّ** 1 ),
a. Çeşitli, çeşitlendirilmiş; süslenmiş, bezeli, tezyin edilmiş.

b. Geciktirdi, erteledi, öteledi; (borcun) ödemesini erteledi.

c. [ acc. &  Fī ], -de aldattı, kandırdı, dolandırdı.

d. (develeri) sürdü,

**فَنَّنَ**
**فَنَّنَ** II ,
a. Karıştırdı, harmanladı, mezcetti; birbirine karmakarışık etti.

b. Ayırdı; tasnif etti; grupladı; çeşit çeşit yaptı, ayıkladı.

c. Farklı şeyler istedi, talep etti.

**تَفَنَّنَ**
**تَفَنَّنَ** V ,
a. Çeşitli oldu, çeşitlendi; çeşitli tür veya çeşitlerden oldu; tasnif edildi; ayıklandı, düzenlendi, gruplandı.

b. [ Fī ], -de çeşitlilik gösterdi, -de çok yönlü oldu (sözde); -de vukuf sahibi oldu (ilimde).

**اِفْتَنَنَ**
**اِفْتَنَنَ** VIII ,
a. V (b)’ye bak.

**اِسْتَفْنَنَ**
**اِسْتَفْنَنَ** X ,
a. (hayvanın) hızını değiştirir hâle getirdi.

**فَنّ**
**فَنّ** 1 , ( pl. **فُنُوْن** 27 ,  **أَفْنَاْن** 38 ,  **أَفَاْنِيْنُ** 69 ),
a. Tür, çeşit; sınıf, kategori; nev’, cins; bölüm; çeşitlilik; dal; şube; (ilim, öğrenim) dalı.

b. Bab, fasıl; paragraf; bölüm; alt bölüm (bir kitabın).

c. Sanat; ilim.

d. Yol, tarz, üslup, biçim.

**فَنَّة**
**فَنَّة** 1t ,
a. Dönem, zaman aralığı, bir süre.

**فُنَّة**
**فُنَّة** 3t ,
a. Bol ot.

**فَنَن**
**فَنَن** 4 , ( pl. **أَفْنَاْن** 38 ,  **أَفَاْنِيْنُ** 69 ),
a. Dal, budak.

**مِفْنَن**
**مِفْنَن** 20 ,
a. Çok yönlü; değişken.

b. Usta, mahir; zeki; çalışkan.

**فَنَّآءُ**
**فَنَّآءُ** 42 ,
a. Yayılan, çok dallı (ağaç).

**فَنَّنَ**
N. Ac. **فَنَّنَ** II ,
a. Karışım, eşitsizlik (kumaşta).

b. Süsleme, bezeme; çeşitlendirme; değişiklik.

**تَفَنَّنَ**
N. Ag. **تَفَنَّنَ** V ,
a. Bilgili, âlim.

**أَفْنُوْن**
**أَفْنُوْن** ( pl. **أَفَاْنِيْنُ** 69 ),
a. 1 (a), (d)’ye bak.

**فَيْنَان**
**فَيْنَان**
a. Bol, gür (saç).

b. Uzun saçlı, gür saçlı.

**فَنْء**
**فَنْء**
a. Topluluk.

**فَنْئِل**
**فَنْئِل**
a. Filin boynu.

b. Kısa kadın.

**فُنْتُق**
**فُنْتُق**
a. Kervansaray.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%86/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فنن
فَنَّ - يَفُنُّ - فَنَن -أَفْنَان
فَنَّ - يَفُنُّ + الشيءُ: يتشعب وينتج عنه فروع وتشعبات كثيرة
فَنَن: الفرع الصغير الغض من فرع الشجرة الكبير المتشعب: الفرع المُورِق المتشعِّب من الشجرة
أَفْنَان: جمع " فَنَن "
ملاحظة: الفنان والفن: هو إبداع  شعب وفروع واشتقاقات كثيرة من أصل واحد
الفن الموسيقي أو الأدبي: هو استنباط فروع وأشكال جديدة تتفرع عن الأصل في الأدب والموسيقى
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التفرع والتغصن والتشعب إلى تفرعات وتشعبات عن الأصل، مرتبة بحسب كِبَر الفرع عن الأصل" وهي:
فَرَعَ - يَفْرَعُ، شَعَبَ - يَشْعَبُ، جَذَا - يَجْذُو، شَطَأَ - يَشْطَأُ، فَنَّ - يَفُنُّ، شَجِرَ - يَشْجَرُ
فنن - أفنان
 	﴿ولمن خاف مقام ربه جنتان(46)فبأي آلاء ربكما تكذبان(47)ذواتى أفنان(48)﴾ الرحمن
مختار الصحاح
● [فنن] ف ن ن: الفَنُّ واحد الفُنُونِ وهي الأنواع و الأَفَانِينُ الأساليب وهي أجناس الكلام وطرقه ورجل مُتَفَنَنٌ أي ذو فنون و افْتَنَّ الرجل في حديثه وفي خطبته بوزن اشتق جاء بالأفانين و الفَنَنُ الغصن وجمع الأَفْنَانُ ثم الأَفَانِينُ
معجم الفرائد القرآنية:
ف ن ن
" أفنان" في قوله تعالى :" ذَوَاتَا أَفْنَانٍ " (48) الرحمن .
الفَنَن : الغصن الغض المورق، وأفنان: جمع فنن .
الراغب
فنن
- الفنن: الغصن الغض الورق، وجمعه أفنان، ويقال ذلك للنوع من الشيء، وجمعه فنون، وقوله: }ذواتا أفنا{ [الرحمن/48]، أي: ذواتا غصون (مجاز القرآن 2/245) وقيل: ذواتا ألوان مختلفة.
ملخص اللسان:
1.     والفَنُّ: العَناء. فنَنْتُ الرجلَ أَفُنُّه فَنّاً إِذا عَنَّيْتَه، وفنَّه يَفُنُّه فَنّاً: عَنَّاه وقال الجوهري: فنّاً أي أمراً عَجَباً، ويقال: عَناءً أي آخُذُ عليها بالعَناء حتى تَهَبَ لي مَهْرَها.
2.     والفَنَنُ: الغُصْنُ المستقيم طُولاً وعَرْضاً؛ والفَنَنُ: الغُصْنُ، وقيل: الغُصْنُ القَضِيب يعني المقضوب،
3.     والفَنَنُ: ما تشَعَّبَ منه، والجمع أَفْنان
4.     الفَنُّ: واحد الفُنُون، وهي الأَنواع،
5.      والفَنُّ الحالُ.
6.      والفَنُّ: الضَّرْبُ من الشيء
7.     والفَنُّ: المَطْلُ.
8.      والفَنُّ: الغَبْنُ،
9.     وفَنَّنَ الناسَ:جعلهم فُنُوناً.
10.                         والتَّفْنينُ: التخليط؛ يقال: ثوبٌ فيه تَفْنين إِذا كان فيه طرائق ليست من جِنْسه
لسان العرب
● - فنن: الفَنُّ: واحد الفُنُون، وهي الأَنواع، والفَنُّ الحالُ. والفَنُّ:       الضَّرْبُ من الشيء، والجمع أَفنان وفُنونٌ، وهو الأُفْنُون. يقال:       رَعَيْنا فُنُونَ النَّباتِ، وأَصَبْنا فُنُونَ الأَموال؛ وأَنشد:       قد لَبِسْتُ الدَّهْرَ من أَفْنانِه،       كلّ فَنٍّ ناعِمٍ منه حَبِرْ       والرجلُ يُفَنِّنُ الكلام أَي يَشْتَقُّ في فَنٍّ بعد فنٍّ،       والتَّفَنُّنُ فِعْلك. ورجل مِفَنٌّ: يأْتي بالعجائب، وامرأَة مِفْنَّة. ورجل       مِعَنٌّ مِفَنٌّ: ذو عَنَنٍ واعتراض وذو فُنُون من الكلام؛ وأَنشد أَبو       زيد:إِنَّ لنا لكَنَّه       مِعَنَّةً مِفَنَّه       وافْتَنَّ الرجل في حديثه وفي خُطْبته إِذا جاء بالأَفانين، وهو مثلُ       اشْتَقَّ؛ قال أَبو ذؤيب:       فافْتَنَّ، بعد تَمامِ الوِرْدِ، ناجِيةً،       مثْلَ الهِرَاوَةِ ثِنْياً بِكْرُها أَبِدُ       قال ابن بري: فسر الجوهري ا فْتَنَّ في هذا البيت بقولهم افْتَنَّ الرجل       في حديثه وخُطْبته إِذا جاء بالأَفانين، قال: وهو مثلُ اشْتَقَّ، يريد       أَن افْتَنَّ في البيت مستعار من قولهم افْتَنَّ الرجل في كلامه وخصومته       إِذا توسع وتصرف، لأَنه يقال افْتَنَّ الحمارُ بأُتُنه واشْتَقَّ بها إِذا       أَخذ في طَرْدِها وسَوْقها يميناً وشمالاً وعلى استقامة وعلى غير       استقامة؛ فهو يَفْتَنُّ في طَرْدِها أَفانينَ الطَّرْدِ؛ قال: وفيه تفسير آخر       وهو أَن يكون افْتَنَّ في البيت من فَنَنْتُ الإِبلَ إِذا طردتها، فيكون       مثل كسَبْته واكتَسَبْته في كونهما بمعنى واحد، وينتصب ناجية بأَنه مفعول       لافْتَنَّ من غير إِسقاط حرف جر، لأَن افْتَنَّ الرجل في كلامه لا       يتعدَّى إِلا بحرف جرّ؛ وقوله: ثِنياً بكرها أَبِدُ أَي وَلَدَت بَطْنَين،       ومعنى بِكْرُها أَبِدٌ أَي وَلَدُها الأَول قد توحش معها. وافْتَنَّ: أَخذ في       فُنُونٍ من القول. والفُنُونُ: الأَخلاطُ من الناس. وإِن المجلس ليجمع       فُنُوناً من الناس أَي ناساً ليسوا من قبيلة واحدة. وفَنَّنَ الناسَ:       جعلهم فُنُوناً. والتَّفْنينُ: التخليط؛ يقال: ثوبٌ فيه تَفْنين إِذا كان       فيه طرائق ليست من جِنْسه. والفَنَّانُ في شعر الأَعشى: الحمارُ؛ قال:       الوحشي الذي يأْتي بفُنُونٍ من العَدْوِ؛ قال ابن بري وبيت الأَعشى الذي       أَشار إِليه هو قوله:       وإِنْ يَكُ تَقْرِيبٌ من الشَّدِّ غالَها       بمَيْعَةِ فَنَّانِ الأَجارِيِّ، مُجْذِمِ       والأّجارِيُّ: ضُروبٌ من جَرْيه، واحدها إِجْرِيّا، والفَنُّ:       الطَّرْدُ. وفَنَّ الإِبلَ يَفُنُّها فَنّاً إِذا طردها؛ قال الأَعشى:       والبِيضُ قد عَنَسَتْ وطال جِرَاؤُها،       ونَشَأْنَ في فَنٍّ وفي أَذْوادِ       وفَنَّه يَفُنُّه فَنّاً إِذا طرده. والفَنُّ: العَناء. فنَنْتُ الرجلَ       أَفُنُّه فَنّاً إِذا عَنَّيْتَه، وفنَّه يَفُنُّه فَنّاً:       عَنَّاه؛ قال:       لأجْعَلَنْ لابنة عَمْروللهٍ فَناً،       حتى يَكُونَ مَهْرُها دُهْدُنَّا       وقال الجوهري: فنّاً أي أمراً عَجَباً، ويقال: عَناءً أي آخُذُ عليها       بالعَناء حتى تَهَبَ لي مَهْرَها. والفَنُّ: المَطْلُ. والفَنُّ: الغَبْنُ،       والفعل كالفعل، والمصدر كالمصدر. وامرأَة مِفَنَّة: يكون من الغَبْنِ       ويكون من الطَّرْدِ والتَّغْبِيَة.       وأُفْنُونُ الشَّبابِ: أوَّله، وكذلك أُفْنُونُ السحاب. والفَنَنُ:       الغُصْنُ المستقيم طُولاً وعَرْضاً؛ قال العجاج:       والفَنَنُ الشَّارِقُ والغَرْبيُّ       والفَنَنُ: الغُصْنُ، وقيل: الغُصْنُ القَضِيب يعني المقضوب، والفَنَنُ:       ما تشَعَّبَ منه، والجمع أَفْنان. قال سيبويه: لم يُجاوِزُوا به هذا       البناء. والفَنَنُ: جمعه أَفْنانٌ، ثم الأَفانِينُ؛ قال الشاعر يصف       رَحىً:لها زِمامٌ من أَفانِينِ الشَّجَرْ       وأما قول الشاعر:       مِنَا أَنْ ذَرَّ قَرْنُ الشمسِ، حتى       أغاثَ شَرِيدَهمْ فَنَنُ الظَّلام       فإنه استعار للظلمة أَفْناناً، لأَنها تسْتُر الناسَ بأَستارها       وأَوراقِها كما تستر الغصون بأَفنانها وأَوراقها. وشجرة فَنْواءُ: طويلة       الأَفْنانِ، على غير قياس. وقال عكرمة في قوله تعالى: ذَواتَا أَفْنانٍ؛ قال:       ظِلُّ الأغصانِ على الحِيطانِ؛ وقال أَبو الهيثم: فسره بعضهم ذَواتا       أغصانٍ، وفسره بعضهم ذواتا أَلوان، واحدها حينئذ فَنّ وفَنَنٌ، كما قالوا       سَنٌّ وسَنَنٌ وعَنٌّ وعَنَنٌ. قال أَبو منصور: واحدُ الأَفنان إذا أَردت بها       الأَلوان فَنٌّ، وإذا أردْتَ بها الأغصان فواحدها فَنَنٌ. أَبو عمرو:       شجرة فَنْواء ذات أَفنان. قال أبو عبيد: وكان ينبغي في التقدير فَنَّاء.       ثعلب: شجرة فَنَّاء وفَنْواء ذات أَفْنانٍ، وأَما قَنْواء، بالقاف، فهي       الطويلة. قال أَبو الهيثم: الفُنُون تكون في الأغصان، والأغصان تكون في       الشُّعَبِ، والشُّعَبُ تكون في السُّوق، وتسمى هذه الفُروعُ، يعني فروعَ       الشجر، الشَّذَبَ، والشَّذَبُ العِيدانُ التي تكون في الفُنون. ويقال       للجِذعِ إذا قطع عند الشَّذَب: جِذْعٌ مُشَذَّبٌ؛ قال امرؤ القيس:       يُرادَا على مِرْقاةِ جِذْعٍ مُشَذَّبِ       يُرادا أي يُدارا. يقال: رادَيْتُه ودارَيْتُه. والفَنَنُ: الفَرْع من       الشجر، والجمع كالجمع. وفي حديث سِدْرة المُنْتَهَى: يسير الراكب في       ظِلِّ الفَنَنِ مائةَ سَنةٍ. وامرأَة فَنْواء: كثيرة الشعر، والقياس في كل       ذلك فَنَّاء، وشعَر فَيْنان؛ قال سيبويه: معناه أَن له فنوناً كأَفنانِ       الشجر، ولذلك صرف، ورجل فَيْنان وامرأَة فَينانة؛ قال ابن سيده: وهذا هو       القياس لأَن المذكر فَيْنان مصروف مشتق من أَفنان الشجر. وحكي ابن       الأَعرابي: امرأَة فَيْنَى كثيرة الشعر، مقصور، قال: فإن كان هذا كما حكاه فحكم       فَيْنان أن لا ينصرف، قال: وأُرى ذلك وهَماً من ابن الأَعرابي. وفي       الحديث: أَهلُ الجنة مُرْدٌ مُكَحَّلون أُولو أَفانِين؛ يريد أُولو شُعور       وجُمَم. وأَفانِينُ: جمع أَفنان، وأَفنانٌ: جمع فَنَنٍ، وهو الخُصلة من       الشعر، شبه بالغصن؛ قال الشاعر:       يَنْفُضْنَ أَفنانَ السَّبيبِ والعُذَرْ       يصف الخيلَ ونَفْضَها خُصَل شعر نواصيها وأَذنابها؛ وقال المَرَّار:       أَعَلاقَةً أُمَّ الوُلَيِّد، بعدَما       أَفْنانُ رأْسِك كالثَّغام المُخْلِسِ؟       يعني خُصَلَ جُمَّة رأْسِه حين شاب. أَبو زيد: الفَينان الشعر الطويل       الحسَنُ. قال أَبو منصور: فَيْنانٌ فَيعال من الفَنَن، والياء زائدة.       التهذيب: وإن أَخذت قولهم شعر فَيْنانٌ من الفَنَن وهو الغصن صرفته في حالي       النكرة والمعرفة، وإن أَخذته من الفَيْنة وهو الوقت من الزمان أَلحقته بباب       فَعْلان وفَعْلانة، فصرفته في النكرة ولم تصرفه في المعرفة. وفي الحديث:       جاءَت امرأَةٌ تشكو زوجَها فقال النبي، صلى الله عليه وسلم: تُرِيدينَ       أن تزَوَّجِي ذا جُمَّةٍ فَينانة على كل خُصلة منها شيطان؛ الشعر       الفَيْنانُ: الطويل الحسن، والياء زائدة. ويقال: فَنَّنَ فلانٌ رأْيه إذا لَوَّنه       ولم يثبت على رأْي واحد. والأَفانِينُ: الأَساليب، وهي أَجناس الكلام       وطُرُقه. ورجل مُتفَنِّنٌ أي ذو فُنون. وتَفنَّنَ: اضطرب كالفَنَن. وقال       بعضهم: تَفنَّن اضطرب ولم يَشْتقَّه من الفَنن، والأَول أَولى؛ قال:       لو أَن عُوداً سَمْهَريّاً من قَنا،       أو من جِيادِ الأَرْزَناتِ أَرْزَنا،       لاقى الذي لاقَيْتُه تَفنَّنا       والأُفْنونُ: الحية، وقيل: العجوز، وقيل: العجوز المُسِنَّة، وقيل:       الداهية؛ وأَنشد ابن بري لابن أَحمر في الأُفْنون العجوز:       شَيْخٌ شآمٍ وأُفْنونٌ يَمانِيةٌ،       من دُونِها الهَوْلُ والمَوْماة والعِلَلُ       وقال الأَصمعي: الأُفْنون من التَّفَنُّن؛ قال ابن بري: وبيت ابن أَحمر       شاهد لقول الأَصمعي، وقولُ يعقوب إنَّ الأُفْنون العجوز بعِيدٌ جدّاً،       لأَنَّ ابنَ أَحمر قد ذكر قبل هذا البيت ما يَشْهَد بأَنها محبوبته، وقد       حال بينه وبينها القَفْرُ والعِلل.       والأُفْنون من الغُصن: المُلتفُّ. والأُفنون: الجَرْيُ المختلط من جَرْي       الفرس والناقة. والأُفنون: الكلام المُثبَّجُ من كلام الهِلْباجة.       وأُفْنون: اسم امرأَة، وهو أَيضاً اسم شاعرسمي بأَحد هذه الأَشياء.       والمُفَنَّنة من النساء: الكبيرة السيئة الخُلُق؛ ورجل مُفَنَّنٌ كذلك.       والتَّفْنِينُ: فِعْلُ الثَّوْب إذا بَلِيَ فتفَزَّرَ بعضهُ من بعض،       وفي المحكم: التَّفْنِينُ تفَزُّر الثوب إذا بَليَ من غير تشقق شديد،       وقيل: هو اختلاف عمَله برِقَّة في مكان وكثافة في آخر؛ وبه فسرابن الأَعرابي       قول أَبانَ بن عثمان:: مَثَلُ اللَّحْن في الرجل السَّريِّ ذي الهيئة       كالتَّفنِين في الثوب الجيِّد. وثوب مُفَنَّنٌ: مختلف. ابن الأَعرابي:       التَّفْنِينُ البُقعة السَّخيفة السَّمِجة الرقيقة في الثوب الصفيق وهو عيب،       والسَّريُّ الشريف النفيس من الناس.       والعربُ تقول كنتُ بحال كذا وكذا فَنَّةً من الدهر وفَيْنةً من الدهر       وضَرْبة من الدهر أي طرَفاً من الدهر.       والفَنِينُ: وَرَمٌ في الإبط ووجع؛ أَنشد ابن الأَعرابي:       فلا تَنْكِحي، يا أَسْمَ، إن كنتِ حُرَّةً       عُنَيْنةَ ناباً نُجَّ عنها فَنِينُها       نصب ناباً على الذم أو على البدل من عُنَينة أي هو في الضعف كهذه الناب       التي هذه صِفَتُها؛ قال ابن سيده: وهكذا وجدناه بضبط الحامِض نُجَّ،       بضم النون، والمعروف نَجَّ. وبعير فَنِينٌ ومَفْنون: به ورم في إبطه؛ قال       الشاعر:       إذا مارَسْت ضِغْناً لابنِ عَمٍّ،       مِراسَ البَكْر في الإبِطِ الفَنِينا       أَبو عبيد: اليَفَنُ، بفتح الياء والفاء وتخفيف النون، الكبير، وقيل:       الشيخ الفاني، والياء فيه أَصلية؛ وقال بعضهم: بل هو على تقديريفعل لأَن       الدهر فَنَّه وأَبلاه، وسنذكره في يفن.       والفَيْنانُ: فرس قرانة بن عُوَيَّة الضَّبّيّ، والله أََعلم.
مقاييس اللغة:
(فن) الفاء والنون أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على تعنِيَةٍ، والآخَر على ضربٍ من الضُّروب في الأشياء كلِّها.
فالأوّل: الفَنّ، وهو التعنية والإطراد الشّديد. يقال: فَنَنْتُه فَنّاً، إذا أطردتَه وعنّيْتَه.
والآخر الأفانين: أجناس الشّيء وطُرقُه. ومنه الفَنَن، وهو الغصن، وجمعه أفنان، ويقال: شجرةٌ فَنْواء، قال أبو عبيد: كأنّ تقديره فَنّاء.
القاموس المحيط:
الفَنُّ الحالُ، والضَّرْبُ من الشيءِ، كالأُفْنون ج أفْنانٌ وفُنونٌ، والطَّرْدُ، والغَيْنُ، والمَطْلُ، والعَناءُ، والتَّزْيِينُ. وافْتَنَّ أخذَ في فُنونٍ من القولِ. وفَنَّنَ الناسَ جَعَلَهم فُنوناً. والأُفْنونُ، بالضم الحَيَّةُ، والعجوزُ المُسْتَرْخِيةُ، أو المُسِنَّةُ، والغُصْنُ المُلْتَفُّ، والكلامُ المُثَبَّجُ، والجَرْيُ المُخْتَلِطُ من جَرْي الفَرَسِ والناقةِ، والداهيةُ، و من الشَّبابِ والسَّحابِ أوَّلُهُما، ولَقَبُ صُرَيْمِ بنِ مَعْشَرٍ التَّغْلَبِيَّ الشاعِر. والفَنَنُ، محرَّكةً الغُصْنُ ج أفْنانٌ جج أفانينُ. وشجرةٌ فَنَّاءُ وفَنْواءُ كثيرتُها. والتَّفْنينُ التَّخْليطُ، و في الثَّوْبِ طَرائقُ ليست من جِنْسِه، وبِلَى الثَّوْبِ بلا تَشَقُّقٍ، أو اختلافُ نَسْجِه بِرقَّةِ مكانٍ وكَثافةِ مكانٍ. وشَعَرٌ فَيْنانٌ له أفْنانٌ. وامرأةٌ فَيْنانَةٌ كثيرةُ الشَّعَرِ. والفَنينُ تَوَرُّمٌ في الإِبْطِ، ووَجَعٌ، والبَعيرُ الذي به ذلك فَنينٌ أيضاً ومَفْنونٌ، ووادٍ بنَجْدٍ،
و ة بمَرْوَ. وكشَدَّادٍ: الحِمارُ الوَحْشِيُّ له فُنونٌ من العَدْوِ. ورجلٌ مِفَنٌّ، كمِسَنٍّ: يأتي بالعجائبِ، وهي مِفَنَّةٌ. والفَنَّةُ: السَّاعةُ، والطَّرَفُ من الدَّهَرِ، كالفَيْنةِ، وبالضم: الكثيرُ من الكَلأ. وكمُعَظَّمَةٍ: العجوزُ السَّيِّئَةُ الخُلُقِ، وناقةٌ يُخَيَّلُ إليكَ أنها عُشَراءُ، ثم تَنْكَشِفُ من الكِشافِ. وهو فِنُّ عِلْمٍ، بالكسر: حَسَنُ القيامِ به. وأحمدُ بنُ أبي فَنَنٍ، محرَّكةً: شاعِرٌ. وأبو عثمانَ الفِنِّينِيُّ، كسِكِّينِيٍّ: محدِّثٌ. وفَنْفَنَ: فَرَّقَ إِبِلَهُ كَسَلاً وتَوانِياً. واسْتَفَنَّهُ: حَمَلَهُ على فُنونٍ من المَشْيِ.
تاج العروس:
رعينا فنون النبات واصبنا فنون الاموال قال : قد لبست من الدهر افنانه * كل فن ناعم منه حبر
( و ) الفن ( الطرد ) يقال فننت الابل إذا طردتها قال الاعشى والبيض قد عنست وطال جراؤها * ونشان في فن وفى اذواد ( و ) الفن ( الغبن ) والفن ( المطل و ) الفن ( العناء ) وبه فسر الجوهرى قول الشاعر : لاجعلن لابنه عمرو فنا * حتى يكون مهرها دهدنا ( و ) الفن ( التزيين وافنن ) الرجل ( اخذ في فنون من القول ) ويقال افنن في حديثه وفى خطبته إذا جاء بالافانين وافنن في خصومته إذا توسع وتصرف ( وفنن الناس جعلهم فنونا ) أي انواعا ( والافنون بالضم الحية و ( ايضا ( العجوز المسترخية أو المسنه ) قال ابن احمر : شيخ شآم وافنون يمانية * من دونها الهول والموماة والعلل هكذا فسره يعقوب بالعجوز واستبعده ابن برى قال لان ابن احمر قد ذكر قبل هذا البيت ما يشهد بانها محبوبته ( و ) الافنون من ( العصن الملتف و ) الافنون ( الكلام المثبج ) من كلام الهلباجة ( و ) الافنون ( الجرى المختلط من جرى الفرس والناقة و ) الافنون ( الداهية و ) الافنون ( من الثياب والسحاب اولهما ) افنون ( لقب صريم بن معشر ) بن ذهل بن تيم بن عمرو ( التغلبي الشاعر ) لقب باحد هذه الاشياء وسياتى له ذكر في ال ه ( والفنن محركة الغصن ) المستقيم طولا وعرضا وقيل هو القضيب من الغصن وقيل ما تشعب منه قال العجاج * والفتن الشارق والغربي * وفى حديث سدرة المنتهى يسير الراكب في ظل الفنن مائة سنة ( ج افنان ) قال سيبويه لم يجاوزوا به هذا البناء وقال عكرمة في قوله تعالى ذواتا افنان قال ظل الاغصان على الحيطان وقال أبو الهيثم فسره بعضهم ذواتا أغصان وفسره بعضهم ذواتا الوان احدها حينئذ فن وفنن كما قالوسن وسنن وعن وعنن قال الازهرى واحد الافنان إذا اردت به الالوان فن وإذا اردت الاغصان فواحد فنن واستعار الشاعر للظلمة أفنانا لانها تستر الناس باستارها واوراقها كما تستر الغصون باوراقها وافنانها فقال : منا ان ذر قرن الشمس حتى * أغاث شريدهم فنن الظلام ( جج أفانين ) أي جمع الجمع قال الشاعر يصف رحى * لها زمام من أفانين الشجر * ( و ) قال ثعلب ( شجرة فناء وفنواء كثيرتها ) وقال أبو عمر وشجرة فنواء ذات افنان قال أبو عبيد وكان ينبغى في التقدير فناء قال ثعلب وأما قنواء بالقاف فهى الطويلة ( والتفنين التخليط و ) التفنين ( في الثوب طرائق ليست من جنسه ) يقال ثوب ذو تفنين ( و ) التفنين ( بلى الثوب بلا تشقق ) وفى المحكم تفرز الثوب إذا بلى من غير تشقق شديد ( أو ) هو ( اختلاف نسخة برقه ) في ( مكان وكثافة ) في ( مكان ) آخر وبه فسر ابن الاعرابي قول أبان بن عثمان مثل اللحن في الرجل السرى ذى الهيئة كالتفنين في الثوب الجيد فقال التفنين البقعة السمجة السخيفة الرقيقة في الثوب الصفيق وهو عيب والسرى الشريف النفيس من الناس ( وشعر فيان ) قال سيبويه ( له افنان ) كافنان الشجر ولذلك صرف ( و ) رجل فينان ( وامرأة فينانة ) قال ابن سيده وهذا هو القياس لان المذكر فينان مصروف مشتق من افنان الشجر ولذلك قال وحكى ابن الاعرابي امرأة فينا ( كثيرة الشعر ) مقصور قال فان كان هذا كما حكاه فحكم فينان ان لا ينصرف قال وارى ذلك وهما من ابن الاعرابي ( والفنين ) كامير ( تورم في الابط ووجع والبعير الذى به ذلك فنين ومفنون قال الشاعر : إذا مارست ضغنا لابن عم * مراس البكر في الابط الفينا ( وفنين ) ( واد بنجد ) عن نصر ( و ) فنين ) ( ة بمرو * قلت الصواب فيها بفتح الفاء وتشديد النون المكسورة كما ضبطه الحافظ وسيأتى قريبا ( و ) الفنان ( كشداد الحمار الوحشى ) الذى ( له فنون من العدو ) قال الجوهرى هو في بيت الاعشى قال ابن برى هو قوله : وان يك تقريب من الشد غالها * بمعية فنان الاجارى مجذم والاجاري ضروب من جريه واحدها اجريا ( ورجل مفن كمن ياتي بالعجائب ) ويقال رجل معن مفن ذو عنن واعتراض وذو فنون من الكلام ( وهى ) معنة ( مفنة ) وقد نسى اصطلاحه هنا وانشد أبو زيد ان لنا لكنه * معنه مفنه ( والفنة الساعة ) من الزمان ( و ) ايضا ( الطرف من الدهر كالفينة ) يقولون كنت بحال كذا وكذا فنه من الدهر وفينة من الدهر وضربة من الدهر أي طرفا منه ( و ) الفنة ( بالضم الكثير من الكلا ) عن ابن الاعرابي ( و ) المفننة ( كمعظمة العجوز السيئة الخلق ) ورجل مفنن كذلك ( و ) المففنة ( ناقة يخيل اليك انها عشراء ثم تنكشف من الكشاف و ) يقال ( هو فن علم بالكسر ) أي ( حسن القيام به ) وعليه ( واحمد بن ابى فنن محركة شاعر وابو عثمان الفنينى كسكيني محدث ) روى عنه أبو رجاء محمد بن احمد الهور فانى صاحب تاريخ المراوزة هكذا ضبطه ابن السمعاني وضبطه الحافظ بفتح وهو الصحيح وفنين قرية بمرو بها قبر سليمن بن بريدة بن الخصيب الاسلمي واخوه عبد الله دفن بجاورسه احدى قرى مرو وابو هما بمرو في مقبرة يقال لها حصين * قلت وفى هذه القرية
ايضا أبو حمزة محمد بن خالد الفنينى حدث عنه أبو بشر المروزى ذكره الماينى وابو الحكم عيسى بن عين الفنينى مولى خزاعة واخوه بديل كان خازن بيت المال لابي مسلم في خراسان ( وفنفن ) الرجل ( فرق ابله كلا وتوانيا ) عن ابن الاعرابي ( واستفنه حمله على فنون من المشى ) * ومما يستدرك عليه فنن الكلام اشتق في فن بعد فن والتفنن فعله وافتن الحمار باتنه اخذها في طردها وسوقها يمينا وشمالا وعلى استقامة وعلى غير استقامة والفنون الاخلاط من الناس ليسوا من قبيلة واحدة وفنه فنا عناه والفن الامر العجب نقله الجوهرى وفى حديث اهل الجنة اولوا افانين أي شعور وجمم وهو جمع جمع الفنن للخصلة من المرار الشعر شبه بالغصن وقال : اعلاقة ام الوليد بعدما * افنان راسك كالثعام المخلس يعنى خصل جمة رأسه حين شاب وتفنن اضطراب كالفنن وفنن رأيه لونه ولم يثبت على راى واحد وأفانين الكلام أسباليبه وطرقه وأفنون اسم امرأة وثوب مفنن مختلف وفرس مفن كمسن ياتي بفنون في عدوه وابو الحسن على بن محمد بن احمد بن فنون البغدادي بالضم سمع ابن البطر نقله الحافظ * ومما يستدرك عليه فتنان بضم سكون قرية من اعمال فرغانة قال الحافظ ذكرها أبو العلاء الفرضى الحافظ وقال افادني بها الفقيه أبو عبد الله محمد بن محمد الالوسى

##### Türkçe

فنن
**فَنَّ** - **يَفُنُّ** - **فَنَن** -**أَفْنَان**
**فَنَّ** - **يَفُنُّ** + şey: dallanır ve ondan birçok dal ve dallanmalar meydana gelir
**فَنَن**: büyük, dallanmış ağaç dalından küçük, taze dal: ağaçtan yapraklı, dallanmış dal
**أَفْنَان**: “ **فَنَن** ”in çoğulu
Not: **الفنان** ve **الفن**: tek bir asıldan birçok şube, dal ve türetmelerin ibdâ’ıdır
Müzik sanatı veya edebî sanat: edebiyat ve müzikte asıldan dallanan şubeler ve yeni şekillerin istinbâtıdır
Ve lafız, “asla nispetle dalın büyüklüğüne göre sıralanmış; asıldan şubelere ve dallanmalara doğru dallanma, budaklanma ve şubelere/şubelere ayrılma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**فَرَعَ** - **يَفْرَعُ**، **شَعَبَ** - **يَشْعَبُ**، **جَذَا** - **يَجْذُو**، **شَطَأَ** - **يَشْطَأُ**، **فَنَّ** - **يَفُنُّ**، **شَجِرَ** - **يَشْجَرُ**
فنن - أفنان
 	﴿Ve kim Rabbının makamından korkarsa onun için iki cennet vardır(46) O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız(47) **ذواتى أفنان**(48)﴾ الرحمن

مختار الصحاح
● [**فنن**] ف ن ن: **الفَنُّ** **الفُنُونِ**un biridir; o da türlerdir; **الأَفَانِينُ** ise üsluplardır; o da sözün cinsleri ve yollarıdır. Ve **مُتَفَنَنٌ** adam: yani sanatları olan. Ve adam, konuşmasında ve hutbesinde **افْتَنَّ** etti; **اشتق** vezninde: **الأفانين**i getirdi. Ve **الفَنَنُ**: daldır; çoğulu **الأَفْنَانُ**, sonra **الأَفَانِينُ**.

معجم الفرائد القرآنية:
ف ن ن
“ **أفنان** ”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “ **ذَوَاتَا أَفْنَانٍ** ” (48) الرحمن .
**الفَنَن**: taze, yapraklı dal; **أفنان**: **فنن**in çoğulu.

الراغب
فنن
- **الفنن**: taze yapraklı dal; çoğulu **أفنان**dır. Ve bu, şeyin türü için de söylenir; çoğulu **فنون**dur. Ve onun sözü: }**ذواتا أفنا**{ [الرحمن/48] yani: dalları olan (Mecâzü’l-Kur’ân 2/245). Ve denildi ki: farklı renkleri olan.

ملخص اللسان:
1.     Ve **الفَنُّ**: meşakkat. **فنَنْتُ** adamı **أَفُنُّه** **فَنّاً**: onu meşakkate soktuğum zaman. Ve onu **يَفُنُّه** **فَنّاً**: onu meşakkate soktu. Ve Cevherî dedi ki: **فنّاً** yani şaşırtıcı bir iş. Ve denilir: **عَناءً** yani onun üzerine meşakkatle yüklenirim, ta ki bana mehrini bağışlasın.
2.     Ve **الفَنَنُ**: uzunluk ve genişlikçe düzgün dal; ve **الفَنَنُ**: dal; ve denildi ki: **الغُصْنُ القَضِيب** yani budanmış olan,
3.     Ve **الفَنَنُ**: ondan dallanıp ayrılan şey; çoğulu **أَفْنان**
4.     **الفَنُّ**: **الفُنُون**un biridir; o da türlerdir,
5.      Ve **الفَنُّ**: hâl.
6.      Ve **الفَنُّ**: şeyden bir darbe/tür.
7.     Ve **الفَنُّ**: oyalama/erteleme.
8.      Ve **الفَنُّ**: gabn (aldatma/zarara sokma),
9.     **وفَنَّنَ** insanları: onları **فُنُوناً** yaptı.
10.                         Ve **التَّفْنينُ**: karıştırma; denilir: içinde kendi cinsinden olmayan çizgiler bulunduğu zaman “onda **تَفْنين** olan elbise”.

لسان العرب

● - فنن: **الفَنُّ**: **الفُنُون**’un biridir; o da türlerdir; **الفَنُّ** hâl (durum)dur. **الفَنُّ**: şeyden bir darbe/türdür; çoğulu **أَفنان** ve **فُنونٌ**’dur; o da **الأُفْنُون**’dur. Denir ki: **رَعَيْنا فُنُونَ النَّباتِ**, bitkinin türlerini otlattık; **وأَصَبْنا فُنُونَ الأَموال**; malların türlerine isabet ettik; ve inşad etti:

قد لَبِسْتُ الدَّهْرَ من أَفْنانِه،
كلّ فَنٍّ ناعِمٍ منه حَبِرْ

Ve adam **يُفَنِّنُ الكلام**; yani bir sanattan sonra bir sanat içinde **يَشْتَقُّ** eder (çeşit çeşit söyler); ve **التَّفَنُّنُ** senin fiilindir. Ve **مِفَنٌّ** bir adam: acayiplikler getirir; ve **مِفْنَّة** bir kadın. Ve **مِعَنٌّ مِفَنٌّ** bir adam: **عَنَنٍ** ve itiraz sahibi ve sözden **فُنُون** sahibi; ve Ebû Zeyd inşad etti:

إِنَّ لنا لكَنَّه
مِعَنَّةً مِفَنَّه

Ve adam konuşmasında ve hutbesinde **وافْتَنَّ** eder; **الأَفانين** ile geldiği zaman; ve o, **اشْتَقَّ** gibidir; Ebû Züeyb dedi:

فافْتَنَّ، بعد تَمامِ الوِرْدِ، ناجِيةً،
مثْلَ الهِرَاوَةِ ثِنْياً بِكْرُها أَبِدُ

İbn Berrî dedi: Cevherî bu beyitteki **افْتَنَّ**’i, “adam konuşmasında ve hutbesinde **افْتَنَّ** eder; **الأَفانين** ile geldiği zaman” sözleriyle tefsir etti; dedi ki: ve o, **اشْتَقَّ** gibidir; ister ki: beyitteki **افْتَنَّ**, “adam sözünde ve husumetinde **افْتَنَّ** eder; genişler ve tasarruf eder” sözlerinden ödünçtür; çünkü denir ki: **افْتَنَّ الحمارُ بأُتُنه واشْتَقَّ بها**; onu kovalayıp sürmeye başladığı zaman, sağa ve sola ve doğruluk üzere ve doğruluk üzere olmaksızın; işte o, onu kovalamada **يَفْتَنُّ** eder: kovalamanın **أَفانين**’lerini. Dedi ki: ve onda başka bir tefsir daha vardır; o da şudur: beyitteki **افْتَنَّ**, **فَنَنْتُ الإِبلَ**’den olsun; develeri kovduğum zaman; böylece, ikisinin de tek bir mânâda oluşunda **كسَبْته** ve **اكتَسَبْته** gibi olur; ve **ناجية** mansub olur; çünkü o, **افْتَنَّ**’ın mef’ûlüdür; cer harfini düşürmeksizin; çünkü “adam sözünde **افْتَنَّ** etti” cer harfi olmaksızın geçişli olmaz; ve onun sözü: **ثِنْياً بكرها أَبِدُ**; yani iki karın doğurdu; ve **بِكْرُها أَبِدٌ**’ün mânâsı: onun ilk yavrusu onunla birlikte ürkekleşmiştir. Ve **وافْتَنَّ**: sözden **فُنُونٍ** içine girdi. Ve **الفُنُونُ**: insanlardan karışıklar/topluluklar. Ve muhakkak meclis insanlardan **فُنُوناً** toplar; yani tek bir kabileden olmayan insanlar. Ve **فَنَّنَ الناسَ**: onları **فُنُوناً** kıldı. Ve **التَّفْنينُ**: karıştırma; denir ki: **ثوبٌ فيه تَفْنين**; onda kendi cinsinden olmayan çizgiler bulunduğu zaman. Ve A‘şâ’nın şiirinde **الفَنَّانُ**: eşektir; dedi ki: koşudan **فُنُونٍ** ile gelen vahşî (eşek). İbn Berrî dedi: A‘şâ’nın işaret ettiği beyti şudur:

وإِنْ يَكُ تَقْرِيبٌ من الشَّدِّ غالَها
بمَيْعَةِ فَنَّانِ الأَجارِيِّ، مُجْذِمِ

Ve **الأّجارِيُّ**: koşmasının türleridir; tekili **إِجْرِيّا**’dır; ve **الفَنُّ**: kovalamadır. Ve **فَنَّ الإِبلَ يَفُنُّها فَنّاً**: onları kovduğu zaman; A‘şâ dedi:

والبِيضُ قد عَنَسَتْ وطال جِرَاؤُها،
ونَشَأْنَ في فَنٍّ وفي أَذْوادِ

Ve **فَنَّه يَفُنُّه فَنّاً**: onu kovduğu zaman. Ve **الفَنُّ**: meşakkat/yorucu eziyet. **فنَنْتُ الرجلَ أَفُنُّه فَنّاً**: ona eziyet ettiğim zaman; ve **فنَّه يَفُنُّه فَنّاً**: ona eziyet etti; dedi ki:

لأجْعَلَنْ لابنة عَمْروللهٍ فَناً،
حتى يَكُونَ مَهْرُها دُهْدُنَّا

Cevherî dedi: **فنّاً**; yani acayip bir iş; ve denir ki: **عَناءً**; yani ona meşakkatle yüklenirim; ta ki bana mehrini bağışlasın. Ve **الفَنُّ**: oyalama/erteleme. Ve **الفَنُّ**: aldanma/zarar (gabn); fiil fiil gibidir, masdar masdar gibidir. Ve **مِفَنَّة** bir kadın: gabnden olur; ve kovalamadan ve **التَّغْبِيَة**’den olur.

Ve **أُفْنُونُ الشَّبابِ**: onun evveli; aynı şekilde **أُفْنُونُ السحاب**. Ve **الفَنَنُ**: boyuna ve enine düzgün (doğru) daldır; ‘Accâc dedi:

والفَنَنُ الشَّارِقُ والغَرْبيُّ

Ve **الفَنَنُ**: daldır; ve denildi: budanmış dal, yani kesilmiş olan; ve **الفَنَنُ**: ondan dallanıp ayrılan şeydir; çoğulu **أَفْنان**. Sîbeveyh dedi: bununla bu yapıyı aşmadılar. Ve **الفَنَنُ**: çoğulu **أَفْنانٌ**, sonra **الأَفانِينُ**; şair bir değirmeni vasfederek dedi:

لها زِمامٌ من أَفانِينِ الشَّجَرْ

Şairin şu sözüne gelince:

مِنَا أَنْ ذَرَّ قَرْنُ الشمسِ، حتى
أغاثَ شَرِيدَهمْ فَنَنُ الظَّلام

O, karanlığa **أَفْناناً** ödünç verdi; çünkü o, insanları örtüleri ve yapraklarıyla örter; tıpkı dalların, **أَفْنان**’ları ve yapraklarıyla örtmesi gibi. Ve **فَنْواءُ** bir ağaç: **الأَفْنان**’ı uzun; kıyasa göre olmaksızın. Ve İkrime, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **ذَواتَا أَفْنانٍ**; dedi: duvarlar üzerindeki dalların gölgesi. Ebû’l-Heysem dedi: bazısı onu “dallar sahibi” diye tefsir etti; bazısı da “renkler sahibi” diye tefsir etti; o vakit tekili **فَنّ** ve **فَنَنٌ** olur; tıpkı **سَنٌّ** ve **سَنَنٌ**, **عَنٌّ** ve **عَنَنٌ** dedikleri gibi. Ebû Mansûr dedi: **الأَفنان** ile renkleri kastettiğin zaman tekili **فَنٌّ**’dur; dalları kastettiğin zaman tekili **فَنَنٌ**’dir. Ebû Amr: **فَنْواء** bir ağaç, **أَفنان** sahibidir. Ebû Ubeyd dedi: takdirde **فَنَّاء** olması gerekirdi. Sa‘leb: **فَنَّاء** ve **فَنْواء** bir ağaç, **أَفْنانٍ** sahibidir; **قَنْواء** ise, **القاف** ile, uzundur. Ebû’l-Heysem dedi: **الفُنُون** dallarda olur; dallar **الشُّعَبِ**’de olur; **الشُّعَبُ** gövdelerde olur; ve bu dallanmalara—yani ağacın dallarına—**الشَّذَبَ** denir; ve **الشَّذَبُ**, **الفُنون** içinde olan çubuklardır. Ve denir ki: gövde **الشَّذَب** yanında kesildiği zaman: **جِذْعٌ مُشَذَّبٌ**; İmru’ul-Kays dedi:

يُرادَا على مِرْقاةِ جِذْعٍ مُشَذَّبِ

**يُرادا**; yani çevrilirler/döndürülürler. Denir ki: **رادَيْتُه** ve **دارَيْتُه**. Ve **الفَنَنُ**: ağaçtan bir daldır; çoğul çoğul gibidir. Ve **سِدْرة المُنْتَهَى** hadîsinde: binekli, **الفَنَنِ**’in gölgesinde yüz sene yürür. Ve **فَنْواء** bir kadın: saçı çok; kıyas bütün bunlarda **فَنَّاء**’dır. Ve **شعَر فَيْنان**; Sîbeveyh dedi: mânâsı, onun ağaç **أَفنان**’ları gibi **فنون**’ları vardır; bu yüzden tenvin aldı. Ve **فَيْنان** bir erkek ve **فَينانة** bir kadın. İbn Sîde dedi: bu kıyastır; çünkü müzekker **فَيْنان**, sarf olunan, ağaç **أَفنان**’ından türemiştir. İbnü’l-A‘râbî’den nakledildi: **فَيْنَى** bir kadın, saçı çok; kısaltılmış. Dedi ki: eğer bu, onun naklettiği gibi ise, **فَيْنان**’ın hükmü sarf olunmamasıdır. Dedi ki: ben bunu İbnü’l-A‘râbî’den bir vehim görüyorum. Ve hadîste: **أَهلُ الجنة مُرْدٌ مُكَحَّلون أُولو أَفانِين**; ister: saçlar ve gür saçlar sahipleri. Ve **أَفانِينُ**: **أَفنان**’ın çoğuludur; ve **أَفنانٌ**: **فَنَنٍ**’in çoğuludur; o da saçtan bir tutamdır; dal ile benzetildi; şair dedi:

يَنْفُضْنَ أَفنانَ السَّبيبِ والعُذَرْ

Atları ve onların yelelerinin ve kuyruklarının saç tutamlarını silkeleyişini vasfeder. Ve Murrâr dedi:

أَعَلاقَةً أُمَّ الوُلَيِّد، بعدَما
أَفْنانُ رأْسِك كالثَّغام المُخْلِسِ؟

Yani, saç ağardığı zaman başının gür saçının tutamlarını. Ebû Zeyd: **الفَينان** uzun güzel saçtır. Ebû Mansûr dedi: **فَيْنانٌ**, **الفَنَن**’den **فَيعال** veznindedir; ve **الياء** ziyadedir.

**التهذيب**: Ve onların “**شعر فَيْنانٌ**” sözünü, **الفَنَن**’den (ki o dal/budaktır) alırsan, onu nekire ve marife hâlinde i‘rablı kılarsın; eğer onu **الفَيْنة**’den (ki o zamandan bir vakittir) alırsan, onu **فَعْلان** ve **فَعْلانة** bâbına ilhak edersin; böylece onu nekirede i‘rablı kılar, marifede i‘rablı kılmazsın. Ve hadiste: Bir kadın kocasını şikâyet ederek geldi; bunun üzerine Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: “Her bir tutamında bir şeytan bulunan **جُمَّةٍ فَينانة** sahibiyle evlenmek mi istiyorsun?”; **الشعر الفَيْنانُ**: uzun, güzel (saç)tır; **الياء** zâiddir. Ve denilir: Bir kimse görüşünü renklendirip tek bir görüş üzerinde sabit kalmadığında, “**فَنَّنَ** falan **رأْيه**” (görüşünü) denir. **الأَفانِينُ**: üsluplardır; o, sözün cinsleri ve yollarıdır. Ve **رجل مُتفَنِّنٌ**: yani sanatlar/çeşitler sahibi. Ve **تَفنَّنَ**: **الفَنَن** gibi çalkalandı/sarsıldı. Bazıları dedi ki: **تَفنَّنَ** çalkalandı; onu **الفَنن**’den türetmedi; birincisi daha evlâdır; dedi ki:
لو أَن عُوداً سَمْهَريّاً من قَنا،
أو من جِيادِ الأَرْزَناتِ أَرْزَنا،
لاقى الذي لاقَيْتُه تَفنَّنا

**الأُفْنونُ**: yılandır; ve denildi: kocakarıdır; ve denildi: yaşlı kocakarıdır; ve denildi: musibettir/belâdır; İbn Berrî, **الأُفْنون** “kocakarı” hakkında İbn Ahmer’den şu beyti rivayet etti:
شَيْخٌ شآمٍ وأُفْنونٌ يَمانِيةٌ،
من دُونِها الهَوْلُ والمَوْماة والعِلَلُ
Ve el-Asma‘î dedi ki: **الأُفْنون** **التَّفَنُّن**’dendir; İbn Berrî dedi ki: İbn Ahmer’in beyti, el-Asma‘î’nin sözüne şahittir; Ya‘kūb’un “**الأُفْنون** kocakarıdır” sözü ise pek uzaktır; çünkü İbn Ahmer bu beyitten önce, onun sevgilisi olduğuna şahitlik eden şeyi zikretmiştir; onunla arasına çöl ve hastalıklar girmiştir.

Ve daldan **الأُفْنون**: dolanmış/çevrilmiş olandır. Ve **الأُفْنون**: atın ve devenin koşusundan karışık koşuştur. Ve **الأُفْنون**: **الهِلْباجة** sözünden olan, karışık/bozuk söz(dür). Ve **أُفْنون**: bir kadının adıdır; aynı zamanda bu şeylerden birine nispetle adlandırılmış bir şairin adıdır. Ve kadınlardan **المُفَنَّنة**: büyük (yaşlı), kötü huylu (kadın)dır; ve **رجل مُفَنَّنٌ** de böyledir. Ve **التَّفْنِينُ**: elbise eskidiğinde, onun bir kısmının bir kısmından ayrılıp dağılmasıdır; **المحكم**’de: **التَّفْنِينُ** elbisenin, şiddetli bir yarılma olmaksızın eskidiğinde parçalanıp ayrılmasıdır; ve denildi: işçiliğinin farklı oluşudur; bir yerde incelikle, başka bir yerde sıkılıkla; İbnü’l-A‘râbî, Ebân b. Osman’ın sözünü bununla açıkladı: “Heybet sahibi soylu adamda **اللَّحْن**’ın misali, iyi elbisede **التَّفنِين** gibidir.” Ve **ثوب مُفَنَّنٌ**: farklı (dokulu)dur. İbnü’l-A‘râbî: **التَّفْنِينُ** kalın elbisede ince, bayağı, çirkin, sulu bir leke(dir); bu bir ayıptır. Ve **السَّريُّ**: insanlardan şerefli, nefis (kıymetli) olandır.

Ve Araplar der ki: “Şu şu hâlde idim, dehrden bir **فَنَّةً** (müddet)”; ve “dehrden bir **فَيْنةً**”; ve “dehrden bir **ضَرْبة**”; yani dehrden bir taraf (kısa bir zaman).

Ve **الفَنِينُ**: koltuk altında bir şiş ve ağrıdır; İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
فلا تَنْكِحي، يا أَسْمَ، إن كنتِ حُرَّةً
عُنَيْنةَ ناباً نُجَّ عنها فَنِينُها
“**ناباً**”ı zemm üzere veya **عُنَينة**’den bedel üzere nasbetti; yani zayıflıkta, sıfatı bu olan şu diş gibi(edir); İbn Sîde dedi ki: Onu, Hâmid’in ضبط’ıyla “**نُجَّ**” (nûn’un zammıyla) böyle bulduk; bilinen ise “**نَجَّ**”dır. Ve **بعير فَنِينٌ** ve **مَفْنون**: koltuğunda şiş vardır; şair dedi ki:
إذا مارَسْت ضِغْناً لابنِ عَمٍّ،
مِراسَ البَكْر في الإبِطِ الفَنِينا
Ebû Ubeyd: **اليَفَنُ**, **الياء** ve **الفاء** fethasıyla ve **النون**’un tahfîfiyle: büyük (yaşlı)dır; ve denildi: fânî ihtiyardır; içindeki **الياء** aslîdir. Bazıları dedi ki: bilakis o, “yef‘al” takdirine göredir; çünkü dehr onu **فَنَّه** etti ve eskitti; onu **يفن** maddesinde zikredeceğiz.

Ve **الفَيْنانُ**: Kurâne b. ‘Uveyye ed-Dabbî’nin atıdır; Allah daha iyi bilir.

مقاييس اللغة:
(**فن**) **الفاء** ile **النون** iki sahih asıldır; bunlardan biri **تعنِيَةٍ**’ye, diğeri ise şeylerin hepsinde bir tür **ضربٍ**’a delâlet eder.
Birincisi: **الفَنّ**; o, **التعنية** ve şiddetli **الإطراد**’dır. “**فَنَنْتُه فَنّاً**” denir; onu **أطردتَه** ve **عنّيْتَه** ettiğin zaman.
Diğeri **الأفانين**’dir: şeyin cinsleri ve yolları. Ondan **الفَنَن** (dal) gelir; çoğulu **أفنان**’dır. “**شجرةٌ فَنْواء**” denir. Ebû Ubeyd dedi ki: sanki takdiri **فَنّاء** gibidir.

القاموس المحيط:
**الفَنُّ**: hâl; ve şeyden bir **ضَّرْبُ**; **الأُفْنون** gibi; çoğulu **أفْنانٌ** ve **فُنونٌ**; ve **الطَّرْدُ**; ve **الغَيْنُ**; ve **المَطْلُ**; ve **العَناءُ**; ve **التَّزْيِينُ**. **وافْتَنَّ**: sözün **فُنونٍ**’una girdi. **وفَنَّنَ الناسَ**: onları **فُنوناً** yaptı. **والأُفْنونُ** (ötre ile): yılan; ve gevşek (salık) ihtiyar kadın, yahut yaşlı; ve dolanık dal; ve **الكلامُ المُثَبَّجُ**; ve atın koşuşu ile devenin koşuşundan karışık koşuş; ve musibet; ve gençliğin ve bulutun ikisinin de evveli; ve şair Tağlibî **صُرَيْمِ بنِ مَعْشَرٍ**’in lakabı. **والفَنَنُ** (harekeli): dal; çoğulu **أفْنانٌ**; çoğulun çoğulu **أفانينُ**. “**شجرةٌ فَنَّاءُ**” ve “**فَنْواءُ**”: çok dallı olan. **والتَّفْنينُ**: karıştırma; ve elbisede cinsinden olmayan çizgiler; ve elbisenin yıpranması, çatlama olmaksızın; yahut dokumasının, bir yerde incelik, bir yerde sıkılık ile farklılaşması. “**شَعَرٌ فَيْنانٌ**”: onun **أفْنانٌ**’ı vardır. “**امرأةٌ فَيْنانَةٌ**”: çok saçlı. **والفَنينُ**: koltuk altında şişme ve ağrı; ve onda bu bulunan deve de **فَنينٌ** ve **مَفْنونٌ**’dur; ve Necd’de bir vadi,
ve Merv’de bir belde. Ve **كشَدَّادٍ** gibi: yaban eşeği; onun koşudan **فُنونٌ**’u vardır. “**رجلٌ مِفَنٌّ**”, **كمِسَنٍّ** gibi: acayip şeyler getirir; onlar **مِفَنَّةٌ**’dir. **والفَنَّةُ**: saat; ve dehrin bir ucu; **كالفَيْنةِ** gibi. Ve (ötre ile): otun çoğu. Ve **كمُعَظَّمَةٍ** gibi: kötü huylu ihtiyar kadın; ve sana gebe (on aylık) gibi hayal ettirilen, sonra **الكِشافِ**’tan açığa çıkan dişi deve. Ve “**فِنُّ عِلْمٍ**” (kesre ile): onunla güzelce kaim olma. Ve **أحمدُ بنُ أبي فَنَنٍ** (harekeli): şairdir. Ve **أبو عثمانَ الفِنِّينِيُّ** ( **كسِكِّينِيٍّ** gibi): muhaddistir. **وفَنْفَنَ**: tembellik ve gevşeklikten develerini dağıttı. **واسْتَفَنَّهُ**: onu yürüyüşün **فُنونٍ**’una sevk etti.

تاج العروس:
“Bitkinin **فنون**’unu otlattık ve malların **فنون**’una isabet ettik” denildi. Dedi ki:
“Dehrden onun **افنانه**’lerini giydim;
ondan her **فن** yumuşak, parlak.”
(ve) **الفن** (kovma): “**فننت الابل**” denir; onları kovduğun zaman. A‘şâ dedi:
“Aklar ihtiyarladı ve yavrulaması uzadı;
ve **فن**’de ve **اذواد**’da nişanlar (izler) (vardır).”
(ve) **الفن** (aldanma/zarar); ve **الفن** (oyalama/erteleme); (ve) **الفن** (meşakkat). Bununla Cevherî şairin sözünü tefsir etti:
“Onun oğlu Amr’a bir **فنا** yapacağım;
ta ki onun mehr’i **دهدنا** olsun.”
(ve) **الفن** (süsleme). “**وافنن**” adam (sözün **فنون**’una girdi): “Konuşmasında **افنن** etti” ve “hutbesinde **افنن** etti” denir; **الافانين**’i getirdiği zaman. Ve “husumetinde **افنن** etti” denir; genişledi ve tasarruf ettiğinde. (Ve “**وفنن الناس** onları **فنونا** yaptı”): yani türler.
(**والافنون** ötre ile: yılan; ve (ayrıca) gevşek ihtiyar kadın yahut yaşlı). İbn Ahmer dedi:
“Şâm’lı bir ihtiyar ve Yemenli bir **افنون**;
onun önünde dehşet, çöl ve hastalıklar (vardır).”
Bunu Ya‘kūb ihtiyar kadınla tefsir etti; İbn Berrî onu uzak gördü; dedi ki: çünkü İbn Ahmer bu beyitten önce onun sevgilisi olduğuna şahitlik eden şeyi zikretmiştir.
(ve) **الافنون**: dolanık daldandır. (ve) **الافنون**: **الكلام المثبج**’dir; **كلام الهلباجة**’dendir. (ve) **الافنون**: atın ve devenin koşuşundan karışık koşuştur. (ve) **الافنون**: musibettir. (ve) **الافنون**: elbisenin ve bulutun ikisinin de evvelidir. **افنون**: şair **صريم بن معشر**’in ( **بن ذهل بن تيم بن عمرو** ) lakabıdır; bu şeylerden biriyle lakaplanmıştır; ve **ال ه**’de onun zikri gelecektir.
(ve) **الفنن** (harekeli): uzunlamasına ve enlemesine düzgün dal; “daldan bir çubuk” denildi; ve “ondan dallanan şey” denildi. ‘Accâc dedi:
“Ve doğulu ve batılı **الفتن**.”
Ve **سدرة المنتهى** hadîsinde: binekli, **الفنن**’in gölgesinde yüz yıl yürür.
(çoğul: **افنان**). Sîbeveyh dedi: bununla bu bina (kalıp) aşılmadı. ‘İkrime, “**ذواتا افنان**” (âyeti) hakkında dedi ki: dalların gölgesi duvarlar üzerindedir. Ebû’l-Heysem dedi: bazıları onu “dallı” diye tefsir etti; bazıları da “renkli” diye tefsir etti; o vakit biri **فن** ve **فنن** olur; “**سن** ve **سنن**” dedikleri gibi; ve “**عن** ve **عنن**” gibi. Ezherî dedi: **الافنان**’ı renkler murad ederek istersen, onun teki **فن**’dir; dallar murad ederek istersen, onun teki **فَنَن**’dir. Şair karanlığa **أفنانا**’yı istiâre etti; çünkü o, insanları örtüleri ve yapraklarıyla örter; dalların yaprakları ve **أفنان**’ıyla örttüğü gibi. Şöyle dedi:
“Bizden, güneşin boynuzu doğunca,
onların kaçkınını karanlığın **فَنَن**’i imdada yetiştirdi.”
(çoğulun çoğulu: **أفانين**) yani çoğulun çoğulu. Şair değirmeni vasfederek dedi:
“Onun yuları, ağacın **أفانين**’indendir.”
(ve) Sa‘leb dedi: “**شجرة فناء وفنواء كثيرتها**.” Ebû ‘Umer dedi: “**شجرة فنواء**: **افنان** sahibi.” Ebû Ubeyd dedi: takdirde **فناء** olması gerekirdi. Sa‘leb dedi: أما **قنواء** ( **بالقاف** ) ise uzundur.
(**والتفنين** karıştırmadır). (ve) **التفنين**: elbisede cinsinden olmayan çizgilerdir; “**ثوب ذو تفنين**” denir. (ve) **التفنين**: elbisenin çatlama olmaksızın yıpranmasıdır. **المحكم**’de: “**تفرز الثوب**” elbise şiddetli çatlama olmaksızın yıprandığında (denir). (yahut) o, dokumasının parlaklığının (farklılığının) bir yerde incelik, bir yerde sıkılık olmasıdır. Bununla İbnü’l-A‘râbî, Ebân b. Osman’ın sözünü tefsir etti: “Heyet sahibi soylu adamda lahn, iyi elbisedeki **التفنين** gibidir.” Dedi ki: **التفنين** elbisenin kalınında bulunan, çirkin, bayağı, ince leke olup ayıptır. Ve **السرى**: insanlardan şerefli, nefis olandır.
(ve) “**شعر فيان**” Sîbeveyh dedi: (onun **افنان**’ı vardır) ağaç dalları gibi; bu yüzden tenvin aldı. (ve) “**رجل فينان**” ve “**امرأة فينانة**”. İbn Sîde dedi: bu kıyastır; çünkü müzekker **فَيْنان** sarflıdır; ağaç **افنان**’ından türemiştir; bu yüzden dedi. Ve İbnü’l-A‘râbî “**امرأة فينا**” (çok saçlı) diye nakletti; maksûr. Dedi ki: eğer bu onun naklettiği gibiyse, **فَيْنان**’ın hükmü sarf olunmamasıdır. Dedi ki: bunu İbnü’l-A‘râbî’den bir vehim görüyorum.
(**والفنين**), **كامير** gibi: koltuk altında şişme ve ağrı; ve onda bu bulunan deve **فنين** ve **مفنون**’dur. Şair dedi:
“Amcaoğluna bir kin güttüğünde onu yokladım;
koltuk altında **الفينا** olan genç devenin yoklaması gibi.”
(ve) **فنين**: Nasr’dan (naklen) Necd’de bir vadidir. (ve) **فنين**: Merv’de bir beldedir.
“Dedim: onda doğru olan, hâfızın ضبط ettiği gibi **الفاء**’ın fethası ve kesreli **النون**’un teşdîdidir; ve yakında gelecektir.”
(ve) **الفنان** ( **كشداد** gibi): yaban eşeği; onun koşudan **فنون**’u vardır. Cevherî dedi: o, A‘şâ’nın beytindedir. İbn Berrî dedi: o, onun şu sözüdür:
“Eğer şiddetten yaklaşma ona pahalı geldiyse,
**فنان**’ın maiyetiyle, **الاجارى**’dan, kesik (kuyruklu) (birlikte).”
Ve **الاجارى** onun koşuşunun türleridir; onun teki **اجريا**’dır.
(ve) “**رجل مفن**” (acayip şeyler getiren gibi). Ve “**رجل معن مفن**” denir: **عنن** ve itiraz sahibi; ve sözden **فنون** sahibi. (ve) o (yani acayip şey) **معنة مفنة**’dir. Burada onun ıstılahını unutmuştur. Ebû Zeyd inşad etti:
“Bizim bir ‘lakin’imiz vardır;
o, **معنه مفنه**’dir.”
(**والفنة**: zamandan bir saat). (ve) ayrıca: dehrin bir ucu, **كالفينة** gibi. “Şöyle şöyle bir hâlde idim: dehrden bir **فنه**” ve “dehrden bir **فينة**” ve “dehrden bir **ضربة**” derler; yani ondan bir uç.
(ve) **الفنة** (ötre ile): otun çoğu; İbnü’l-A‘râbî’den.
(ve) **المفننة** ( **كمعظمة** gibi): kötü huylu ihtiyar kadın; ve erkek de öyledir.
(ve) **المففنة**: sana gebe gibi hayal ettirilen, sonra **الكشاف**’tan açığa çıkan dişi deve. (ve) “**هو فن علم**” (kesre ile) denir: yani onunla güzelce kaim olma; ve onun üzerinedir.
(ve) **احمد بن ابى فنن** (harekeli): şair; ve **ابو عثمان الفنينى** ( **كسكيني** gibi): muhaddis. Ondan Ebû Recâ Muhammed b. Ahmed el-Hûrfânî, Mervlilerin tarihinin sahibi rivayet etti. Bunu İbnü’s-Sem‘ânî böyle ضبط etti; hâfız ise fetha ile ضبط etti; doğru olan odur. Ve **فنين** Merv’de bir köydür; onda Süleymân b. Bureyde b. el-Hasîb el-Eslemî’nin kabri vardır; kardeşi Abdullah da Câvers’e, Merv köylerinden birine, defnedildi. İkisi de Merv’dedir; **حصين** denilen bir kabristandadır.
“Dedim: bu köyde ayrıca **أبو حمزة محمد بن خالد الفنينى** vardır; ondan Ebû Bişr el-Mervezî hadis rivayet etti; onu el-Mâînî zikretti. Ve **ابو الحكم عيسى بن عين الفنينى**: Huzâa’nın mevlâsı; ve kardeşi Bedîl, Horasan’da Ebû Müslim’in beytülmâl haznedarı idi.”
(ve) **وفنفن** adam (İbnü’l-A‘râbî’den): tembellik ve gevşeklikten develerini dağıttı. (ve) **واستفنه**: onu yürüyüşün **فنون**’una sevk etti.
“Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **فَنَن الكلام**: **فن**’de, ardından **فن**’de türetildi; ve **التفنن** onun fiilidir. Ve eşek, dişisini **باتنه** ile **افتن** etti: onu kovmasında ve sürmesinde sağa ve sola, doğruca ve doğru olmayan şekilde aldı. Ve **الفنون**: insanlardan karışıklar; tek bir kabileden değillerdir. Ve “**فنه فنا**” onu **عناه** etti. Ve **الفن**: acayip iş; Cevherî onu nakletti. Ve cennet ehli hadîsinde: “**اولوا افانين**” yani saçlar ve perçemler; o, **الفنن**’in çoğulunun çoğuludur; **المرار الشعر**’dan tutam için; dal ile benzetildi. Ve dedi ki:
“Ümmü’l-Velîd’in alâkası mı, sonra
başının **افنان**’ı, soyulmuş devekuşu gibi (olduktan sonra)?”
Yani başının perçem tutamları, ağardığı zaman. Ve **تفنن**: **كالفنن** gibi çalkalanmadır. Ve “**فَنَّن رأيه**”: onu renklendirdi; tek bir görüş üzerinde sabit kalmadı. Ve **أفانين الكلام**: onun üslupları ve yolları. Ve **أفنون** bir kadının adıdır. Ve “**ثوب مفنن**”: farklı. Ve “**فرس مفن**” ( **كمسن** gibi): koşuşunda **فنون** getirir. Ve **ابو الحسن على بن محمد بن احمد بن فنون البغدادي** (ötre ile): İbnü’l-Batr’dan semâ etti; hâfız onu nakletti.
“Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **فتنان** (ötre ile, sükûn): Ferğāne amellerinden bir köy. Hâfız dedi: onu Ebû’l-Alâ el-Faradî el-Hâfız zikretti. Ve dedi: onda bana fakih Ebû Abdullah Muhammed b. Muhammed el-Âlûsî fayda verdi.”
