# فنو (ف-ن-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%86%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ن - و
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 5 sözlük

## Sözlükler (5)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%88/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ن ف ( و ا ي ء )
نفى ، ناف ، فنا ، فان ، إنف ، ينف ، أفن ، وفن ، فون ، فنو ، نفو ، إفن .
ينف : يَنُوف : اسمُ جَبلٍ في البادية .
نفى : اللّيث : نَفَيْت الرَّجُلَ وغيرَه نَفْياً ، إذا طَرَدْته ، فهو مَنْفِيّ : قال الله تعالى : ( أَوْ يُنفَوْاْ مِنَ الاَرْضِ ) ( المائدة : 33 ) .
قال بعضهم : معناه : مَن قَتله فَدَمُه هَدَرٌ ، أي لا يُطالب قاتلُه بدَمِه .
وقيل : أو يُنْفوا من الأرض : يُقاتلون حينما تَوجَّهوا منها لا يُتْركون فارِّين .
وقيل : نَفْيهم ، إذا لم يقْتلوا ولم يأخُذوا مالاً ، أو يُخلَّدوا في السِّجن ، إلا أن يَتُوبوا قبل أن يُقْدَر عليهم .
ونَفْي الزَّاني الذي لم يُحْصِن : أن يُنْفَى من بلده الذي هو به إلى بلد آخَر سنةً .
وهو التَّغْرِيب الذي جاء في الحَديث .
ونَفْي المُخنَّث : أن يُطرد من مُدن المُسلمين ، كما أَمر النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) بِنَفْي هِيتٍ وماتع ، وهما مُخَنّثان كانا بالمَدينة .
ويُقال : نفيت الشيء أَنْفِيه نَفْياً ونُفَاية ، إذا رَدَدْته .
والنُّفاية : المَنْفِيّ القَلِيل ، مثل : البُراية والنُّحاتة .
ونَفِيُّ الماء ، ما انْتَضح منه إذا نُزع من البئر بالدَّلو والقِرَب ؛ ومنه قولُ الراجز :
كأنّ مَتْنَيْه من النَّفِيّ
من طُول إشْرافِي على الطَّوِيّ
مواقعُ الطّيْر على الصفيّ
وهذا ساقٍ كان أسود الجِلدة يَسْتَقِي من بئر مِلْح ، فكان يَبْيَضّ نَفِيّ الماء على ظَهِره إذا تَرَشَّش ، لملُوحته .
أبو زيد : النِّفْية ، والنِّفْوة ، هما اسم ما نُفي من شيء لِردَاءته .
ابن شُميل : يقال للدائرة التي في قُصاص الشَّعر : النَّافِية ؛ وقُصاص الشَّعر : مُقَدَّمه .
ابن الأعرابي : النَّفِيّة ، والنُّفْيَة : سُفرة مُدوَّرة تُتخذ من خُوص النَّخْل .
وعوام الناس بالحجازِ يسمّونها : النَّبِيّة ، وهي النَّفيّة .
اللحياني : النَّفِيّ والنَّثِيّ ، هو ما نَفاه الرِّشاءُ مِن الماء .
قال : والفَنَا والثَّنا : فِناء الدار .
الليث : نَفِيّ الرِّيح : ما نَفى من التراب في أُصول الحِيطان ونحوه .
وكذلك : نفيّ المَطر ؛ ونَفِيّ القِدْر .
أبو عُبيد : نَفَى الرجلُ عَن الأَرض .
ونَفَيْته أنا ؛ وقال القُطاميّ :
فأصْبح جاراكُم قَتِيلاً ونافِياً
أَصَمّ فَزَادوا في مَسامعه وَقْرَا
وقال الليث نَحْوَه .
يُقال : نَفَى الشيءُ يَنْفى نَفْياً ، أي تَنَحّى .
ومن هذا يُقال : نَفَى شَعَرُ فلان يَنْفِي ، إذا ثار واشْعانّ ؛ ومنه قول محمد بن كعب القُرظيّ لعمر بن عبد العزيز حين استُخْلف فرآه شَعِثاً ، فأدام النظر إليه ؛ فقال له عمر : ما لك تديم النظر إليّ ؟ فقال : أنظر إلى ما نَفَى من شَعرك ، أي ثار وشَعِث .
ويقال : انتفى فلانٌ من ولده ، إذا نَفاه عن أن يكون له ولداً .
وانْتفى فلانٌ من فلانٍ ، وانْتَفل منه ، إذا رَغِب عنه أَنَفاً .
وانْتفى شَعرُ الإِنسان ، ونفَى ، إذا تساقط .
وانتفى ورقُ الشجر ، إذا تساقط .
ونَفَيان السَّحاب : ما نَفَى من مائه فأَسَاله ؛ وقال ساعدة الهُذليّ :
يَقْرُو به نَفيانُ كُلِّ عشيّة
فالماءُ فَوق مُتونه يَتصبَّبُ
وأما نَفيان السَّيْل ، فهو ما فاض من مُجتمعه كأنه يجتمع في الأنهار والإخاذات ، ثم يَفيض إذا مَلأها ، فذلك نَفَيانهُ .
الأصمعي : النَّفأ من النَّبت : القِطَع المتفرِّقة . واحدتها : نُفْأة .
ناف : ناف ، وأناف ، إذا أَشْرَف .
ومن ( ناف ) يقال : هذه مِئة ونَيِّف ، بتَشديد الياء ، أي زيادة .
وعوامّ الناس يخفّفون ويقولون : ونَيْف ، وهو لَحن عند الفُصحاء .
وقال أبو العبّاس : الذي حَصَّلناه من أقاويل حُذّاق البَصرِّيين والكوفيين أن ( النَّيِّف ) من واحدة إلى ثلاث .
قال : والبِضْع ، من أَربع إلى تِسْع .
ويقال : نَيَّف فلانٌ على السِّتِّين ونحوها ، إذا زاد عليها .
الليث : يقال : أنافت هذه الدراهم على مئة ، وأناف الجبل ؛ وأناف البِناء .
فهو جَبَلٌ مُنِيف .
وبناء مُنِيف ، أي طويل .
وناقة نِياف ، وجَمل نِيَافٌ ، أي طويل في ارتفاع .
قال : وبعضهم يقول : جمل نَيَّاف ، على ( فَيْعال ) إذا ارتفع في سَيْره ؛ وأَنْشد :
يَتْبعن نيّاف الضّحى عَزاهِلاَ
ويُروي : زيّاف الضُّحى ، وهو عندي أصَحّ .
ابن الأعرابي : النَّوْف : السَّنام العالي . وبه
سُمِّي نَوْفٌ البِكَالِيّ .
قال : والنَّوْف : بُظارة المرأة .
ويُقال لكل شيء مشرف على غيره : إنه لمُنِيف ؛ قال طرفة يصف الخيل :
وأنافتْ بهَوَادٍ تُلُعٍ
كَجذوعٍ شُذِّبت عنها القُشُرْ
ومنه يُقال : عشرون ونَيِّف ، لأنه زائد على العَقْد .
وكذلك : ألْف ونَيِّف .
ولا يُقال : نَيِّف ، إلا بَعد كُل عَقْد .
قال : وقال الأصمعي : النَّيِّف ، الفَضْل .
يُقال : ضَع النَّيِّفَ في مَوْضعه .
وقد نَيَّف العددُ على ما تَقُول .
المؤرّج : النَّوْف : المَصّ من الثَّدْي .
والنَّوْف : الصَّوْت .
يقال : نافت الضَّبُعة تَنُوف نَوْفاً .
قلت : وهذان الحرفان لا أَحفظهما ، ولا أدري من رواهما عنه .
أبو عُبيد ، عن الفراء : نَئِف يَنْأَف ، إذا أَكل . ويَصْلُح في الشُّرب .
قال : وقال أبو عمرو : نَئِف في الشَّراب إذا ارْتوى .
فين : الكسائي وغيره : الفَيْنة ، الوقت من الزَّمان .
قال : وإن أخذت قولهم ، شَعَر فَيْنان ، من ( الفَنَن ) ، وهو الغُصن ، صَرَفته في حالي المَعرفة والنكرة ، وإن أخذته من ( الفَيْنة ) ، وهو الوقت من الزمان ، ألحقته بباب : فَعْلان وفَعْلانة ، فصرفْته في النكرة ، ولم تَصْرفه في المعرفة .
أبو زَيد : يَقال : إني لآتي فلاناً الفينةَ بعد الفَيْنة ، أي آتِيه : الحِين بعد الحين ، والوقت بعد الوقت ، ولا أَريم الاختلاف إليه .
فنا : الليث : الفَنَاء : نقيض البَقَاء ، والفِعْل : فَنَى يَفْنَى فَنَاءً ، فهو فانٍ .
غيره : فَنِي الرَّجُلُ يَفْنَى ، إذا هَرم وأَشْرف على المَوْت ؛ وقال لَبيد يَصف الإنسانَ وفَنَاءه :
حبائِلُه مَبْثوثةٌ بِسَبِيله
ويَفْنَى إذا ما أَخْطأته الحَبائِلُ
أي : يَهْرم فيموت ، لا بُد منه ، إذا أخطأته أسبابُ المَنايا في شبِيبته وقبل هَرَمه .
الفِناء : سَعةٌ أمَام الدَّار . وجمعه : الأَفْنِية .
ابن الأعرابي : بها أفْناء من الناس وأَعْناء ، أي أَخْلاط . الواحد : عِنْوٌ ، وفِنْوٌ .
وقال أبو حاتم وأبو الهَيْثم : يُقال : هؤلاء من أفْناء الناس . ولا يُقال في الواحد : رجُلٌ من أَفناء الناس .
وتفسيره : قوم من هاهنا وهاهنا نُزَّاعٌ .
ولم نَعْرف لها واحداً .
أبو عمرو : شجرة فَنْواء : ذات أَفَنانٍ .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الفَنَاء ، مَقْصور : عِنَبُ الثَّعْلَب . ويُقال : نَبْت آخر ؛ وقال زُهَيْر :
كأنّ فُتات العِهْنِ في كُلِّ مَنْزِلٍ
نَزَلْن به حَبُّ الفَنا لم يُحَطَّم
ابن الأعرابي : أَنْشد قول الراجز في صِفة راعي غَنَم :
صُلْب العَصَا بالضَّرْبِ قد دَمَّاها
يَقُول لَيْت اللَّه قد أَفْنَاهَا
فيه مَعْنيان :
أحدهما : أنّه جَعل عَصاه صُلْبة ، لأنه يحتاج إلى تَقْويمها ، ودَعا عليها فقال : ليت ربِّي قد أَهْلكها ودمّاها ، أي سَيّل دَمَها بالضَّرب لخِلافها عليه .
والوجه الثاني في قوله ( صُلب العصا ) أي لا تُحوجه إلى ضربها ، فعصاه باقية . قوله ( بالضرب قد دَمّاها ) ، أي : كساها السِّمَن ، كأنه دَمَّمَها بالشَّحْم ، لأنه يُرَعِّيها كُلّ ضَرب من النَّبات .
وأما قوله ( ليت الله قد أفناها ) ، أي : أَنْبت لها الفَنَا ، وهو عِنَب الثَّعلب حتى تَغْزُر وتَسْمَن .
قال : والأفاني : نَبْت أصْفر وأحمر .
واحدته : أفَانِية .
أبو عبيد ، عن أبي عمرو : وإذا يَبس الأفاني ، فهو الحَمَاط .
قلت : هذا غَلط ، لأن ( الأفاني ) : نَبْت من ذُكور البَقْل ، وإذا يَبِس تناثر وَرَقُه .
وأما الحَماط ، فهو الحَلَمة ولا هَيْج لها ، لأنها من الْجَنْبة .
أبو عُبيد ، عن أبي عمرو : الفَنَاة : البَقَرة .
وجمعها : فَنَوات .
قال : وقال الأمويّ : فانَيْتُه ، أي سَكَّنْتُه .
غيره : المُفاناة : المُداراة ؛ وأَنْشد :
كما يُفَانِي الشُّمُوسَ رائِدُها
أبو تراب ، عن أبي السَّمَيْدع : بنو فلان ما يُعانُونُ مالَهم ولا يُفَانُونه ، أي ما يقومون عليه ولا يُصْلِحونه .
أفن : أبو عُبيد ، عن أبي زيد : المَأفون ، والمأفوك ، جميعاً ، من الرِّجال : الذي لا زَوْرَ له ولا صَيُّور ، أي : لا رأيَ له يُرْجَع إليه .
وأخبرني أبو الحسن المَزنيّ ، عن أحمد ابن يحيى ، أنه قال : وُجْدان الرَّقِين تُعَفِّي عن أَفْن الأَفِين . معناه : أن الرَّقين يَسْتر حُمْق الأحْمق .
أبو عبيد ، عن الأصمعي : أفَنْتُ الإبلَ أفْنَاً ، إذا حَلَبْت كُلّ ما في ضَرْعها ؛ وأَنْشَد للمُخبَّل :
إذا أُفِنَت أَرْوى عِيالَك أَفْنُها
وإن حُيِّنتْ أَرْبى على الوَطْب حِينُها
والتَّحْيين : أن تُحْلب في كل يوم وليلة مرةً واحدة .
قلت : ومن هذا قيل للأحمق : مأفون ، كأنه نُزع عنه عَقْلُه كُلّه .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الأفْن : نَقْص اللَّبَن .
ويُقال : ما في فلانٍ آفِنةٌ ، أي خَصْلة تَأْفِن عَقْله ؛ وقال الكُمَيْت يمدح زياد بن مَعْقِل الأسَدِيّ :
ما حَوَّلَتْك عن اسم الصِّدْق آفِنَةٌ
من العُيُوب وما نَبّرْت بالسَّبَبِ
يقول : ما حوَّلتك عن الزيادة خصلة تنْقُصك ، وكان اسمه زياداً .
أبو زيد : أُفِن الرجلُ يُؤْفَن أفْناً ، فهو مَأفون ، وهو الذي لا خَيْر فيه .
أنف : الليث : الأَنْف ، معروف . وجمعه : أُنوف .
ورَجلَ حَمِيّ الأنْف ، إذا كان أنِفاً يَأَنَف أن يُضَام .
وقد أَنِف يَأْنَف أَنَفاً وأَنَفَةً .
وفي الحديث : كالجَمل الأنِف .
قال أبو عُبيد : هو الذي عَقر أنْفَه الخِطَامُ .
وإن كان من خِشَاش أو بُرَة أو خِزَامة في أنفه ، فهو لا يَمْتنع على قائده في شيء ، للوَجع الذي به .
قال : وكان الأصل في هذا أن يُقال له : مأنُوف ، لأنه مَفْعول به .
كما يقال : مَصْدور ومَبْطون ، للذي يَشتكي صَدْره أوْ بَطْنه .
قال : وقال بعضهم : الأنِفُ : الذَّلُول .
ولا أرى أصْله إلا من هذا .
الفَرّاء : أنَفْت الرَّجُلَ : ضربتُ أنْفَه .
وأَنَفه الماءُ ، إذا بَلَغ أنْفَه .
وقال بعض الكِلابيّين : أنِفَت الإبلُ ، إذا وقع الذُّبَابُ على أُنوفها وطَلَبت أماكِنَ لم تكن تَطْلُبها قبل ذلك .
وهو الأنَفُ ، والأنفُ يُؤْذيها بالنَّهار ؛ وقال مَعْقِل بن رَيْحان :
وقَرِّبُوا كُلّ مَهْري ودَوسَرَةٍ
كالفَحْلِ يَقْدَعُها التَّفْقِيرُ والأنَفُ
وقد أنِف البَعِيرُ الكَلأ ، إذا أجَمَه .
وكذلك المرأة ، والناقة والفرس ، تَأَنَف فَحْلَها ، إذا تبيّن حَمْلُها فكرهَتْه ؛ وقال رُؤْبة :
حتى إذا ما أنِفَ التّنُّومَا
وخَبَطَ العِهْنَةَ والقَيْصُومَا
ابن الأعرابي : أنِفَ : أجَم ؛ ونَئِف : كَرِه ؛ قال ذو الرُّمّة :
رَعَتْ بارِضَ البُهْمَى جَمِيماً وبُسْرَةً
وصَمْعَاء حتى آنَفَتْها نِصَالُها
أي : صيّرت النِّصالُ هذه الإبلَ إلى هذه الحالةَ تَأْنف رَعي ما رَعَتْه ، أي تَأْجِمه .
وسمعتُ أعرابيًّا يقول : أنِفَتْ فرسي هذه البلدة ، أي اجْتَوت كَلأها فهُزِلَت .
ابن السِّكيت : رَجُلٌ أُنَافِيٌّ : عَظِيم الأنْف .
وقال : أنَفَت الإبلُ ، إذا وَطِئت كلأً أُنُفاً ، وهو الذي لم يُرْعَ . يقال : رَوْضَةٌ أُنُف .
وكأس أُنُف : لم يُشْرب بها قبل ذلك ؛ كأنّه استُؤْنِف الشُّرْبُ بها .
وأَنَفْتُه ، إذا ضربتَ أنْفَه .
ويقال : هاج البُهْمَى حتى آنَفَتِ الرَّاعيةَ نِصَالُها ، وذلك أن يَيْبَس سَفَاها فلا تَرْعاها الإبلُ ولا غيرُها ، وذلك في آخر الحَرّ ، فكأنها جعَلتْها تأنف رَعْيها ، أي تَكْرهه .
ويقال : ائْتَنفتُ الأمْرَ ، واستأنفته ، إذا اسْتَقْبَلته .
وهو من : أنْف الشيء .
وأَنْف كُلّ شيء : أوَّلُه .
يُقال : هذا أَنْف الشدّ ، أي أوّله .
وأنف البرد : أوّلُه .
وأنف المطرِ : أول ما أَنْبت ؛ وقال امرؤ القَيس :
قد غَدا يَحْملني في أَنْفِه
لاحِقُ الأيْطل مَحْبُوكٌ مُمَرّ
وأَنّف خُفّ البَعير : طَرف مَنْسمه .
ابن السّكيت : أَنْف الجَبل : نادِرٌ يَشْخَص منه .
وأنْف الناب : طرفُه حين يَطْلُع .
وأنْف البرد : أشدّه .
وأنْف الشّد : أَشَدّه .
والعرب تُسمِّي ( الأنف ) : أنفان ؛ وقال ابنُ أحمر :
يَسُوف بأَنْفَيْه النِّقاع كأنَّه
عن الرَّوْض من فَرْط النَّشَاط كَعِيمُ
أبو زيد : أَنِفْت من قولك أشَدَّ الأنَف ، أي كَرِهتُ ما قُلْت لي .
ابن الأعرابي : الأَنْف : السيّد .
وقال في قول الله جَلّ وعزّ : ( الْعِلْمَ مَاذَا قَالَ ) ( محمد : 16 ) ، أي : مُذْ سَاعة .
وقال الزجّاج : أي : ماذا قال الساعة .
قال : ومعنى ( آنفاً ) ، من قولك : استأنفتُ الشيء ، إذا ابْتدأتَه .
فالمعنى : ماذا قال في أوّل وَقْتٍ يَقْرُب منَّا .
الليث : أتيت فلاناً آنفاً ، كما تقول : من
ذي قُبُل .
وقال غيرُه : أَنَّف فلانٌ مالَه تأنيفاً ، وآنَفها إينافاً ، إذا رَعاها أُنُف الكَلأ ؛ وأَنشد :
لستُ بذي ثَلَّة مُؤَنَّفةٍ
آقِط ألبانَها وأَسْلَؤُها
وقال حُميد الأرْقط :
ضَرائِرٌ ليس لهنّ مَهْرُ
تَأَنِيفهنّ نَفَلٌ وأَفْرُ
أي : رَعْيُهنّ الكَلأ الأنف ، هذان الضربان من العدو والسَّير .
ويُقال : أرض أَنِيفة ، إذا بَكَّر نباتُها .
وهذه آنَفُ بلاد الله ، أي : أَسْرعها نَبَاتاً .
الأصمعي : رَجُلٌ مِئْنَافٌ : يُرَعِّي مالَه أُنُفَ الكَلأَ .
ويُقال للمرأة إذا حمَلت فاشتد وَحَمُها وتَشَهّت على أهلها الشيءَ بعد الشيء : إنها لتتأنَّف الشّهواتِ تأنُّفاً .
ويقال للحديد الليِّن : أَنِيفُ وأَنِيث .
ويقال : فلانٌ يَتَّبع أَنْفَه ، إذا كان يَتشمَّم الرائحة فَيَتْبعها .
وإذا نَسبوا إلى بني أنف الناقة ، وهم بَطْن من بني سَعْد بن زَيد مناة ، قالوا : فلانٌ الأنْفيّ ، سُمُّوا : أَنْفِيّين ، لقول الحُطيئة لهم :
قومٌ همُ الأنفُ والأذنابُ غَيْرُهُم
ومن يُسوِّى بأنْف الناقة الذَّنَبَا
وفن : ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الوَفْنَة : القِلّة في كُل شيء .
والتّوفُّن : النَّقْص في كُل شيء .
فون : وقال : التّفَوُّن : البَركة وحُسْن النَّمَاء .
فنو : والفَنْوة : المرأة العربيّة .
وأَفْنى الرَّجُلُ ، إذا صَحِب أَفْناء النَّاس .
نفو : النّفْوة : الخَرْجَة من بَلد إلى بَلد .
افن : وقال أبو عمرو : أتَيْتُه على إفّان ذلك ، وقِفّان ذلك ، وغِفّان ذلك ، أي على حين ذلك .
قال : والغَين ، في بَني كِلاب .

##### Türkçe

ن ف ( **و ا ي ء** )
**نفى** ، **ناف** ، **فنا** ، **فان** ، **إنف** ، **ينف** ، **أفن** ، **وفن** ، **فون** ، **فنو** ، **نفو** ، **إفن** .
**ينف** : **يَنُوف** : çölde bir dağın adıdır .
**نفى** : el-Leys: **نَفَيْت** **الرَّجُلَ** ve başkasını **نَفْياً** (diye), onu kovduğun zaman; o da **مَنْفِيّ**’dir: Allah Teâlâ şöyle dedi: ( **أَوْ يُنفَوْاْ مِنَ الاَرْضِ** ) (Mâide: 33).
Bazıları dedi ki: manası: kim onu öldürürse, onun kanı hederdir; yani katili, onun kanı sebebiyle talep edilmez.
Ve denildi ki: “yahut yerden sürülürler”: oradan yöneldikleri vakit onlarla savaşılır; kaçak olarak bırakılmazlar.
Ve denildi ki: onların sürülmesi, eğer öldürmemişler ve mal almamışlarsa; yahut, kendileri ele geçirilmeden önce tevbe etmeleri müstesna, hapiste ebedîleştirilirler.
Ve muhsan olmayan zânînin sürülmesi: bulunduğu beldeden başka bir beldeye bir yıl sürülmesidir.
Ve o, hadiste gelen **التَّغْرِيب**’dir.
Ve muhannesin sürülmesi: Müslümanların şehirlerinden kovulmasıdır; nitekim Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) **هِيتٍ** ve **ماتع**’ın sürülmesini emretti; ikisi de Medine’de bulunan iki muhannesti.
Ve denilir: **نفيت** şeyi, onu **أَنْفِيه** **نَفْياً** ve **نُفَاية** (diye), onu geri çevirdiğin zaman.
Ve **النُّفاية**: az olan sürülmüş (şey)dir; **البُراية** ve **النُّحاتة** gibi.
Ve suyun **نَفِيّ**’si: kova ve kırbalarla kuyudan çekildiğinde ondan sıçrayan şeydir; ondan râcizin sözü:
كأنّ مَتْنَيْه من النَّفِيّ
من طُول إشْرافِي على الطَّوِيّ
مواقعُ الطّيْر على الصفيّ
Ve bu, tuzlu bir kuyudan su çeken, derisi siyah bir sakaydı; sıçradığında, tuzluluğundan dolayı suyun **نَفِيّ**’si sırtında beyazlardı.
Ebû Zeyd: **النِّفْية** ve **النِّفْوة**; ikisi, kötülüğünden dolayı bir şeyden sürülen şeyin adıdır.
İbn Şümeyl: saç kırpıntısında bulunan daireye **النَّافِية** denilir; saç kırpıntısı: onun ön kısmıdır.
İbnü’l-A‘râbî: **النَّفِيّة** ve **النُّفْيَة**: hurma yaprağı lifinden yapılan yuvarlak bir sofra (yaygı)dır.
Hicaz’da avam, ona **النَّبِيّة** derler; o da **النَّفيّة**’dir.
el-Lihyânî: **النَّفِيّ** ve **النَّثِيّ**: ip’in sudan sürdüğü şeydir.
Dedi ki: **الفَنَا** ve **الثَّنا**: evin avlusu.
el-Leys: rüzgârın **نَفِيّ**’si: duvarların diplerinde ve benzerlerinde topraktan sürdüğü şeydir.
Aynı şekilde: yağmurun **نفيّ**’si; ve tencerenin **نَفِيّ**’si.
Ebû Ubeyd: adam yerden **نَفَى** etti.
Ve ben onu **نَفَيْت** ettim; ve el-Kutâmî dedi ki:
فأصْبح جاراكُم قَتِيلاً ونافِياً
أَصَمّ فَزَادوا في مَسامعه وَقْرَا
Ve el-Leys de onun benzerini söyledi.
Denilir: şey **نَفَى** eder, **يَنْفى** **نَفْياً**; yani uzaklaştı.
Bundan denilir: falanın saçı **نَفَى** eder, **يَنْفِي** eder; kabarıp dağınık olduğu zaman; ondan, Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî’nin, halife kılındığında onu dağınık görüp ona uzun uzun baktığı sırada Ömer b. Abdülazîz’e sözü: Ömer ona dedi: “Sana ne oluyor da bana bakmayı sürdürüyor sun?” O dedi: “Saçından **نَفَى** eden şeye bakıyorum”; yani kabardı ve dağınık oldu.
Ve denilir: falan, oğlundan **انتفى** etti; onu kendisine çocuk olmak bakımından nefyettiği zaman.
Ve falan, falandan **انْتفى** etti; ve ondan **انْتَفل** etti; ondan, kibirlenerek yüz çevirdiği zaman.
Ve insanın saçı **انْتفى** eder, ve **نفَى** eder; döküldüğü zaman.
Ve ağacın yaprağı **انتفى** eder; döküldüğü zaman.
Ve bulutun **نَفَيان**’ı: suyundan sürdüğü ve onu akıttığı şeydir; ve Sâ‘ide el-Hüzelî dedi ki:
يَقْرُو به نَفيانُ كُلِّ عشيّة
فالماءُ فَوق مُتونه يَتصبَّبُ
Ama selin **نَفيان**’ı, toplandığı yerden taşan şeydir; sanki nehirlerde ve su birikintilerinde toplanır, sonra onları doldurduğunda taşar; işte bu onun **نَفَيانهُ**’dur.
el-Asma‘î: bitkiden **النَّفأ**: dağınık parçalar. Tekili: **نُفْأة**.
**ناف** : **ناف** ve **أناف**; yükseldiği zaman.
Ve (**ناف**)’dan denilir: bu yüz ve **نَيِّف** (dir), yâ’nın şeddeli olmasıyla; yani fazlalık.
Ve avam, hafifletir ve **ونَيْف** der; ve bu, fasihler katında lahn (yanlış)tır.
Ebû’l-Abbâs dedi ki: Basralı ve Kûfeli usta bilginlerin sözlerinden elde ettiğimiz: (**النَّيِّف**) birden üçe kadardır.
Dedi ki: ve **البِضْع** dörtten dokuza kadardır.
Ve denilir: falan altmışa ve benzerine **نَيَّف** etti; onun üzerine arttığı zaman.
el-Leys: denilir: bu dirhemler yüze **أنافت** etti; ve dağ **أناف** etti; ve bina **أناف** etti.
O halde o, **مُنِيف** bir dağdır.
Ve **مُنِيف** bir bina; yani uzun.
Ve **نِياف** bir dişi deve; ve **نِيَافٌ** bir erkek deve; yani yükselişte uzun.
Dedi ki: bazısı “**نَيَّاف** bir erkek deve” der; (**فَيْعال**) üzere; yürüyüşünde yükseldiği zaman; ve inşad etti:
يَتْبعن نيّاف الضّحى عَزاهِلاَ
Ve “**زيّاف الضُّحى**” diye de rivayet edilir; ve o, bana göre daha sahihdir.
İbnü’l-A‘râbî: **النَّوْف**: yüksek hörgüçtür. Ve onunla
**نَوْفٌ البِكَالِيّ** adlandırıldı.
Dedi ki: ve **النَّوْف**: kadının bızârıdır.
Ve başkasına nazaran yüksek olan her şeye: onun **مُنِيف** olduğu söylenir; Tarafe, atları vasfederken dedi ki:
وأنافتْ بهَوَادٍ تُلُعٍ
كَجذوعٍ شُذِّبت عنها القُشُرْ
Ve ondan denilir: yirmi ve **نَيِّف**; çünkü akdin üzerine fazladır.
Aynı şekilde: bin ve **نَيِّف**.
Ve **نَيِّف** denilmez; ancak her akidden sonra.
Dedi ki: ve el-Asma‘î dedi ki: **النَّيِّف**: fazlalıktır.
Denilir: **النَّيِّف**’i yerine koy.
Ve sayı, dediğin şeyin üzerine **نَيَّف** etti.
el-Muerric: **النَّوْف**: memeden emmedir.
Ve **النَّوْف**: sestir.
Denilir: sırtlan **نافت** eder, **تَنُوف** eder, **نَوْفاً**.
Dedim: bu iki harfi (lafzı) ezberlemiyorum; ve onun hakkında kim rivayet etti, bilmiyorum.
Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: **نَئِف** eder, **يَنْأَف** eder; yediği zaman. Ve içmede de uygun olur.
Dedi ki: ve Ebû Amr dedi ki: içkide **نَئِف**; doyduğu zaman.
**فين** : el-Kisâî ve başkası: **الفَيْنة**: zamandan bir vakittir.
Dedi ki: ve eğer onların “**شَعَر فَيْنان**” sözünü alırsan, (**الفَنَن**)’den; o da daldır; onu marifelik ve nekrelik hâlinde i‘rablı kılarsın; ve eğer onu (**الفَيْنة**)’den alırsan; o da zamandan vakittir; onu **فَعْلان** ve **فَعْلانة** babına ilhak edersin; böylece onu nekrede i‘rablı kılarsın, marifede i‘rablı kılmazsın.
Ebû Zeyd: denilir: ben falana **الفينةَ** sonra **الفَيْنة** gelirim; yani ona: vakit ardından vakit, zaman ardından zaman gelirim; ve ona gidip gelmeyi bırakmam.
**فنا** : el-Leys: **الفَنَاء**: **البَقَاء**’ın zıddıdır; fiil: **فَنَى** eder, **يَفْنَى** eder, **فَنَاءً**; o da **فانٍ**’dir.
Başkası: adam **فَنِي** eder, **يَفْنَى** eder; yaşlanıp ölüme yaklaştığı zaman; ve Lebîd, insanı ve onun **فَنَاء**’ını vasfederek dedi ki:
حبائِلُه مَبْثوثةٌ بِسَبِيله
ويَفْنَى إذا ما أَخْطأته الحَبائِلُ
Yani: yaşlanır da ölür; ondan kaçış yoktur; gençliğinde ve yaşlılığından önce ölüm sebepleri onu ıskaladığı zaman.
**الفِناء**: evin önünde genişliktir. Çoğulu: **الأَفْنِية**.
İbnü’l-A‘râbî: onda insanlardan **أفْناء** ve **أَعْناء** vardır; yani karışıklar. Tekil: **عِنْوٌ** ve **فِنْوٌ**.
Ebû Hâtim ve Ebû’l-Heysem dedi ki: denilir: bunlar insanların **أفْناء**’ındandır. Ve tekilde “insanların **أَفناء**’ından bir adam” denilmez.
Onun tefsiri: buradan buradan kopup gelen bir kavimdir.
Ve onun için bir tekil bilmedik.
Ebû Amr: **فَنْواء** bir ağaç: **أَفَنانٍ** sahibi.
Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **الفَنَاء** (maksûr): **عِنَبُ الثَّعْلَب**’dır. Ve başka bir bitki de denilir; ve Züheyr dedi ki:
كأنّ فُتات العِهْنِ في كُلِّ مَنْزِلٍ
نَزَلْن به حَبُّ الفَنا لم يُحَطَّم
İbnü’l-A‘râbî: râcizin, koyun çobanının sıfatında sözünü inşad etti:
صُلْب العَصَا بالضَّرْبِ قد دَمَّاها
يَقُول لَيْت اللَّه قد أَفْنَاهَا
Onda iki mana vardır:
Birincisi: asâsını sert kıldı; çünkü onu doğrultmaya ihtiyaç duyar; ve ona beddua etti, dedi ki: keşke Rabbim onu helâk etse ve onu kanatsa; yani ona muhalefetinden dolayı vuruşla onun kanını akıttı.
İkinci vecih, (**صُلب العصا**) sözünde: yani onu dövmeye muhtaç etmez; böylece asâsı bâkidir. (**بالضرب قد دَمّاها**) sözü: yani ona semizlik giydirdi; sanki onu yağla kanlandırdı; çünkü ona her çeşit bitkiden otlatır.
Ve (**ليت الله قد أفناها**) sözüne gelince: yani ona **الفَنَا** bitkisini bitirdi; o da **عِنَب الثَّعلب**’dır; ta ki bol otlasın ve semirsin.
Dedi ki: ve **الأفاني**: sarı ve kırmızı bir bitkidir.
Tekili: **أفَانِية**.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: ve **الأفاني** kuruduğu zaman, o **الحَمَاط**’tır.
Dedim: bu yanlıştır; çünkü (**الأفاني**) baklagillerin erkeklerinden bir bitkidir; kuruduğu zaman yaprağı dökülür.
Ama **الحَماط**, o **الحَلَمة**’dir; ve onun için **هَيْج** yoktur; çünkü o **الْجَنْبة**’dendir.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الفَنَاة**: inektir.
Çoğulu: **فَنَوات**.
Dedi ki: ve el-Emevî dedi ki: **فانَيْتُه**; yani onu sakinleştirdim.
Başkası: **المُفاناة**: **المُداراة**’dır; ve inşad etti:
كما يُفَانِي الشُّمُوسَ رائِدُها
Ebû Turâb, Ebû’s-Semeyda‘dan: falan oğulları, mallarını ne **يُعانُونُ** ederler ne de onu **يُفَانُونه**; yani onun başında durmazlar ve onu ıslah etmezler.
**أفن** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **المَأفون** ve **المأفوك**; ikisi de erkeklerden: ne **زَوْرَ**u ne de **صَيُّور**u olan; yani kendisine dönülüp başvurulacak bir görüşü olmayan.
Ve bana Ebû’l-Hasen el-Meznî, Ahmed b. Yahyâ’dan haber verdi: o dedi ki: **وُجْدان الرَّقِين تُعَفِّي عن أَفْن الأَفِين**. Manası: **الرَّقين** ahmağın ahmaklığını örter.
Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: develeri **أفَنْتُ** ederim, **أفْنَاً** (diye); memesinde olanın hepsini sağdığım zaman; ve el-Muhabbel’e ait olarak inşad etti:
إذا أُفِنَت أَرْوى عِيالَك أَفْنُها
وإن حُيِّنتْ أَرْبى على الوَطْب حِينُها
Ve **التَّحْيين**: her gün ve gece bir defa sağılmasıdır.
Dedim: bundan dolayı ahmağa **مأفون** denildi; sanki onun aklının hepsi çekilip alınmış gibidir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأفْن**: sütün eksilmesidir.
Ve denilir: falanda bir **آفِنةٌ** yoktur; yani aklını **تَأْفِن** eden bir haslet; ve el-Kumeyt, Ziyâd b. Ma‘kıl el-Esedî’yi överken dedi ki:
ما حَوَّلَتْك عن اسم الصِّدْق آفِنَةٌ
من العُيُوب وما نَبّرْت بالسَّبَبِ
Diyor ki: seni doğruluk adından, seni eksilten bir haslet çevirmedi; ve onun adı **زياد** idi.
Ebû Zeyd: adam **أُفِن** edildi, **يُؤْفَن** eder, **أفْناً**; o da **مَأفون**’dur; ve o, onda hayır olmayan kimsedir.
**أنف** : el-Leys: **الأَنْف** bilinir. Çoğulu: **أُنوف**.
Ve **حَمِيّ الأنْف** bir adam; **أنِفاً** olup zulme uğramaktan **يَأَنَف** ettiği zaman.
Ve **أَنِف** etti, **يَأْنَف** eder, **أَنَفاً** ve **أَنَفَةً**.
Ve hadiste: **كالجَمل الأنِف**.
Ebû Ubeyd dedi ki: o, yuları burnunu yaralamış olandır.
Ve eğer burnunda **خِشَاش** yahut **بُرَة** yahut **خِزَامة** varsa, onda bulunan acıdan dolayı, onu sevk eden kimseye hiçbir şeyde karşı koymaz.
Dedi ki: bunun aslında ona “**مأنُوف**” denilmesi gerekir; çünkü o, kendisiyle fiil yapılan (mef‘ûl)dur.
Nitekim “**مَصْدور**” ve “**مَبْطون**” denildiği gibi; göğsünden yahut karnından şikâyet edene.
Dedi ki: ve bazıları dedi ki: **الأنِفُ**: uysal olandır.
Ve ben aslını ancak bundan görüyorum.
el-Ferrâ: adamı **أنَفْت** ettim: burnuna vurdum.
Ve su onu **أَنَفه** etti; burnuna ulaştığı zaman.
Ve bazı Kilâbîler dedi ki: develer **أنِفَت** etti; sinek burunlarına konduğu ve daha önce aramadıkları yerleri aradıkları zaman.
Ve o, **الأنَفُ**’tur; ve **الأنفُ** gündüz onlara eziyet eder; ve Ma‘kıl b. Reyhân dedi ki:
وقَرِّبُوا كُلّ مَهْري ودَوسَرَةٍ
كالفَحْلِ يَقْدَعُها التَّفْقِيرُ والأنَفُ
Ve deve, otu **أنِف** etti; ondan bıktığı zaman.
Aynı şekilde kadın, dişi deve ve at: erkeğine **تَأَنَف** eder; hamileliği belli olup ondan hoşlanmadığı zaman; ve Ru’be dedi ki:
حتى إذا ما أنِفَ التّنُّومَا
وخَبَطَ العِهْنَةَ والقَيْصُومَا
İbnü’l-A‘râbî: **أنِفَ**: bıktı; **نَئِف**: tiksindi; Zü’r-Rumme dedi ki:
رَعَتْ بارِضَ البُهْمَى جَمِيماً وبُسْرَةً
وصَمْعَاء حتى آنَفَتْها نِصَالُها
Yani: **النِّصالُ** bu develeri bu hâle getirdi; otladığını otlamaktan **تَأْنف** eder; yani ondan bıkar.
Ve bir bedevînin şöyle dediğini işittim: atım bu beldeyi **أنِفَتْ** etti; yani otunu içe sindiremedi, zayıfladı.
İbnü’s-Sikkît: **أُنَافِيٌّ** bir adam: burnu büyük.
Ve dedi ki: develer **أنَفَت** etti; **أُنُف** bir otlağı çiğnedikleri zaman; o da otlanmamış olandır. Denilir: **رَوْضَةٌ أُنُف**.
Ve **كأس أُنُف**: onunla daha önce içilmemiştir; sanki onunla içme yeniden başlatılmıştır.
Ve onu **أَنَفْتُ** ettim; burnuna vurduğun zaman.
Ve denilir: **البُهْمَى** kabardı da onun **نِصَالُها** çobanı **آنَفَتِ** etti; bu, onun **سَفَاها**’sının kurumasıdır; böylece develer ve başkası onu otlamaz; bu, sıcaklığın sonundadır; sanki onu otlamaktan tiksindirtti; yani onu kerih gördü.
Ve denilir: işi **ائْتَنفتُ** ettim ve onu **استأنفته** ettim; onu karşıladığın zaman.
Ve o, şeyin **أنْف**’indendir.
Ve her şeyin **أَنْف**’i: onun evvelidir.
Denilir: bu, şiddetin **أَنْف**’idir; yani evveli.
Ve soğuğun **أنف**’i: evvelidir.
Ve yağmurun **أنف**’i: ilk bitirdiği şeydir; ve İmru’ul-Kays dedi ki:
قد غَدا يَحْملني في أَنْفِه
لاحِقُ الأيْطل مَحْبُوكٌ مُمَرّ
Ve devenin ayağının **أَنّف**’i: tırnağının ucudur.
İbnü’s-Sikkît: dağın **أَنْف**’i: ondan sivrilen çıkıntıdır.
Ve azı dişinin **أنْف**’i: çıktığı vakit ucu.
Ve soğuğun **أنْف**’i: en şiddetlisi.
Ve şiddetin **أنْف**’i: en şiddetlisi.
Ve Araplar (**الأنف**)e: **أنفان** der; ve İbn Ahmer dedi ki:
يَسُوف بأَنْفَيْه النِّقاع كأنَّه
عن الرَّوْض من فَرْط النَّشَاط كَعِيمُ
Ebû Zeyd: senin “**أشَدَّ الأنَف**” sözünden **أَنِفْت** ettim; yani bana söylediğini kerih gördüm.
İbnü’l-A‘râbî: **الأَنْف**: efendidir.
Ve Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: ( **الْعِلْمَ مَاذَا قَالَ** ) (Muhammed: 16); yani: bir saat önce.
Ve ez-Zeccâc dedi ki: yani: şimdi ne dedi.
Dedi ki: (**آنفاً**)’nın manası, senin “şeyi **استأنفتُ** ettim” sözündendir; onu başlattığın zaman.
O halde mana: bize yakın olan bir vaktin ilkinde ne dedi?
el-Leys: falana **آنفاً** geldim; senin “**من ذي قُبُل**” dediğin gibi.
Ve başkası dedi ki: falan malını **أَنَّف** etti, **تأنيفاً**; ve onu **آنَفها** etti, **إينافاً**; **أُنُف** otu otlattığı zaman; ve inşad etti:
لستُ بذي ثَلَّة مُؤَنَّفةٍ
آقِط ألبانَها وأَسْلَؤُها
Ve Humeyd el-Arkat dedi ki:
ضَرائِرٌ ليس لهنّ مَهْرُ
تَأَنِيفهنّ نَفَلٌ وأَفْرُ
Yani: onların **الكَلأ الأنف**’i otlaması; bu iki tür, koşu ve yürüyüştendir.
Ve denilir: **أرض أَنِيفة**; bitkisi erken çıktığı zaman.
Ve bu, Allah’ın beldelerinin **آنَفُ**’udur; yani bitkisi en hızlı olanıdır.
el-Asma‘î: **مِئْنَافٌ** bir adam: malını **أُنُفَ الكَلأَ**’ya otlatır.
Ve kadın hamile kalıp aşermesi şiddetlendiğinde ve ailesinden şeyden şeye iştahlandığında ona denilir: o, şehvetleri **تتأنَّف** eder, **تأنُّفاً**.
Ve yumuşak demire denilir: **أَنِيفُ** ve **أَنِيث**.
Ve denilir: falan, **أَنْفَه**’ini takip eder; koku koklayıp onu takip ettiği zaman.
Ve **بني أنف الناقة**’ya nisbet ettiklerinde—onlar, Benî Sa‘d b. Zeyd Menât’tan bir batındır—“falan **الأنْفيّ**” derler; **أَنْفِيّين** diye adlandırıldılar; el-Hutay’e’nin onlara sözü sebebiyle:
قومٌ همُ الأنفُ والأذنابُ غَيْرُهُم
ومن يُسوِّى بأنْف الناقة الذَّنَبَا
**وفن** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الوَفْنَة**: her şeyde azlıktır.
Ve **التّوفُّن**: her şeyde eksilmedir.
**فون** : ve dedi ki: **التّفَوُّن**: bereket ve güzel gelişmedir.
**فنو** : ve **الفَنْوة**: Arap kadındır.
Ve adam **أَفْنى** etti; insanların **أَفْناء**’ına arkadaşlık ettiği zaman.
**نفو** : **النّفْوة**: bir beldeden bir beldeye çıkıştır.
**افن** : ve Ebû Amr dedi ki: ona, bunun **إفّان**’ı üzere, bunun **قِفّان**’ı üzere, bunun **غِفّان**’ı üzere geldim; yani bunun vaktinde.
Dedi ki: ve **الغَين** (lafzı), Benî Kilâb’dadır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%88/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ن و
شجرة فنواء قنواء‏:‏ كثيرة الأفنان طويلة‏.‏
وهو شيخ فانٍ وقد فني يفنى إذا هرم‏.‏
وقد تقاتلوا حتى تفانوا‏.‏
وتقول أفناء الناس يهرعون إلى فنائه ويكرعون في إنائه‏.‏
وهم فنون الناس قيل‏:‏ افناء في أفنان كما قيل‏:‏ فنواء في فناء‏.‏

##### Türkçe

ف ن و
**شجرة فنواء قنواء**: dalları çok, uzun.
Ve o, yaşlı bir ihtiyardır; yaşlanınca **فني يفنى**.
Ve onlar, yok oluncaya kadar savaştılar: **تفانوا**.
Ve “insanların **أفناء**’ı, onun **فنائه**’ne koşuşurlar ve onun **إنائه**’nde içerler” dersin.
Ve onlar, insanların **فنون**’udur; “**افناء** (kelimesi) **أفنان**’da (kullanılır)” denildi; nitekim “**فنواء** (kelimesi) **فناء**’da (kullanılır)” denildi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و ( *!الفناةُ : البَقَرَةُ ، ج *!فَنَوَاتٌ ) ؛ ) بالتَّحْريكِ ؛ هذا قولُ أَبي عَمْرٍ و ، وذَكَره الجَوْهرِي وغَيْرُهُ ، ويُرْوَى بالقافِ أَيْضاً كما سَيَأْتي .
وقالَ أَبو عليَ : القالِي : *!الفَنَا جَمْعُ *!فَنَاةٍ وهي البَقَرَةُ الوَحْشِيَّةُ ؛ يُكْتَبُ بالألِفِ لأنَّهُم يَجْمعُونَها فَنَوَاتٍ أَيْضاً .
( و ) الفَناةُ : ( عِنَبُ الثَّعْلبِ ، ج *!فَناً ) ، هكذا في النُّسخِ بالألِفِ ، ومِثْلُه في التَّهْذِيبِ والصِّحاح . ووجِد في المُحْكم بالياءِ ، ومثْلُه في كتابِ أبي عليَ القالِي ، وقالَ : مَقْصورٌ يُكْتبُ بالياءِ .
قالَ أبو بكْرِ بنُ الأنْبارِي : قالَ زهيرٌ :
كأَنَّ فُتاتَ العِهْن في كلِّ مَنْزِلٍ
نَزَلْنَ به حَبُّ الفَنا لم يُحَطَّمِوأَنْشَدَه الجَوْهرِي أَيْضاً هكذا قالَ : ويقالُ هو شَجَرٌ له حَبٌّ أَحْمر تُتَّخَذُ منه القَلائِدُ .
وفي المُحْكم : تُتَّخَذُ من حَبِّه قَرارِيط يُوْزَنُ بها ؛ أَو هي حَشِيشَةٌ تَنْبتُ في الغَلْظِ تَرْتفِعُ عن الأرضِ قِيسَ الإصْبَعِ وأَقَلّ يَرْعاها المالُ .
( و ) الفَناةُ : ( ماءٌ لجَذِيمَةَ .
( و ) يقالُ : ( شَعَرٌ *!أَفْنَى ) : ) أَي ( فَيْنانٌ ) ، أَي طويلٌ .
( وامرأَةٌ *!فَنْواءُ : أَثِيثَةُ الشَّعَرِ .
( وشَجَرَةٌ ) فَنْواءُ : ( واسِعَةُ الظِّلِّ ) .
( وقالَ أَبو عَمْرٍ و : ذاتُ أَفْنانٍ .
قالَ ابنُ سِيدَه : ولم نَسْمَعْ أحداً يقولُ إنَّ *!الفَنْواءَ مِن *!الفِناءِ ، إنَّما قالوا إنَّها ذاتُ الأَفْنانِ أَو الطَّويلَةُ الأَفْنانِ .
قالَ الجَوْهرِي : وهو على غيرِ قِياسٍ ، ( والقِياسُ *!فَنَّاءُ ) ، وقد ذُكِرَ في النونِ .
( *!وفَنًى ) بالفَتْح مَقْصورٌ

مُنوَّنٌ : ( جَبَلٌ بنَجْدٍ ) .
( وقالَ نَصْر : جَبَلٌ سَمِيراءَ ، وعنْدَه ماءٌ يقالُ له فُنانُ ، كغُرابٍ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الأَفناءُ من الناسِ : الأَخْلاطُ ، واحِدُها *!فِنْوٌ ، بالكسْرِ ، عن ابنِ الأعرابي .
ويقالُ : هؤلاء من *!أَفْناءِ الناسِ ، ولا يقالُ في الواحِدِ رجُلٌ مِن أَفْناءِ الناسِ ، وتَفْسِيرُه قَوْمٌ نُزَّاعٌ من ههنا وههنا ؛ ولم تَعْرفْ أُمُّ الهَيْثم *!للأَفْناءِ واحِداً ؛ وقولُ الراجزِ :
يقولُ لَيْتَ اللّهَ قد *!أَفْناها أَي أَنْبَتَ لها *!الفَنَى وهو عِنَبُ الثّعْلبِ حتى تَغْرزَ وتَسْمَنَ . وهو قولُ أبي النّجْم يَصِفُ راعِيَ الغَنَم ؛ عن ابنِ الأعرابي .

##### Türkçe

: ( ve ( **الفناةُ**: inek, çoğulu **فَنَوَاتٌ** )؛ ) harekeli (tahrîk ile); bu, Ebû Amr’ın sözüdür ve Cevherî ve başkası onu zikretmiştir; ve ileride geleceği üzere **القاف** ile de rivayet olunur.

Ebû Ali dedi: el-Kâlî: **الفَنَا** **فَنَاةٍ**’nin çoğuludur; o, yabanî inektir; elif ile yazılır; çünkü onlar onu **فَنَوَاتٍ** diye de çoğul yaparlar.

( ve ) **الفَناةُ**: ( tilki üzümü, çoğulu **فَناً** )؛ nüshalarda elif ile böyledir; Tehzîb ve Sıhâh’ta da bunun gibidir. Muhkem’de **الياء** ile bulundu; Ebû Ali el-Kâlî’nin kitabında da bunun gibidir; ve dedi: maksûrdur, **الياء** ile yazılır.

Ebû Bekr b. el-Enbârî dedi: Züheyr dedi:
كأَنَّ فُتاتَ العِهْن في كلِّ مَنْزِلٍ
نَزَلْنَ به حَبُّ الفَنا لم يُحَطَّمِ
Cevherî de onu böyle inşâd etti; dedi: ve denilir ki o, kırmızı tanesi olan bir ağaçtır; ondan gerdanlıklar yapılır.

Muhkem’de: tanesinden, onunla tartılan kırat(lar) yapılır; yahut o, kalın yerde biten bir ottur; yerden parmak ölçüsü ve daha az yükselir; davar onu otlar.

( ve ) **الفَناةُ**: ( Cezîme’ye ait bir su(yer)i.

( ve ) denilir: ( **أَفْنَى** saç: ) yani ( **فَيْنانٌ** )؛ yani uzun.

( ve bir kadın **فَنْواءُ**: gür saçlı.

( ve bir ağaç ) **فَنْواءُ**: ( gölgesi geniş ).

( ve Ebû Amr dedi: **ذاتُ أَفْنانٍ**.

İbn Sîde dedi: hiç kimsenin **الفَنْواءَ**’ın **الفِناءِ**’dan olduğunu söylediğini işitmedik; ancak, onun **ذاتُ الأَفْنانِ** yahut uzun dallı olduğunu söylediler.

Cevherî dedi: o, kıyasa göre değildir; (kıyas **فَنَّاءُ**’dır); ve **النون**’da zikredilmiştir.

( **وفَنًى** ) fetih ile maksûr,

tenvinli: ( Necd’de bir dağ ).

( ve Nasr dedi: Semîrâ’(da) bir dağdır; yanında **فُنانُ** denilen bir su vardır; **غُرابٍ** gibi.

Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**الأَفناءُ** insanlardan: karışıklar; onun teki **فِنْوٌ**’dur, kesre ile; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve denilir: bunlar **أَفْناءِ الناسِ**’tandır; tekil için “**أَفْناءِ الناسِ**’tan bir adam” denilmez; onun tefsiri: buradan buraya çekilip alınmış bir kavimdir; Ümmü’l-Heysem **للأَفْناءِ** için bir tekil tanımadı; ve râcizin sözü:
يقولُ لَيْتَ اللّهَ قد **أَفْناها**
yani ona **الفَنَى**’yı, o da tilki üzümüdür, bitirdi; ta ki (hayvan) otlayıp semirsin. Bu, Ebû’n-Necm’in koyun çobanını vasfederkenki sözüdür; İbnü’l-A‘râbî’den.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فِنْوٌ
فِنْوٌ ذ , said to be sing. of أَفْنَآءٌ: see the latter, below.

فَنًا
فَنًا ذ : see the next paragraph: -A2- and see also فَنًى, in art. فنى.

فَنَاةٌ
فَنَاةٌ ذ A bull or cow; syn. بَقَرَةٌ; (AA, T, S, M, K;) [i. e.] a بَقَرَة وَحْشِيَة [or wild bull or cow; an antelope of the bovine kind]: so says Aboo-'Alee El-Kلlee: (TA:) it occurs in a verse of Lebeed; and is said, as on the authority of IAar, to be قَنَاة, with ق: (TA in art. قنو:) pl. فَنَوَاتٌ (AA, T, S, M, K) and [coll. gen. n.] ↓ فَنًا. (Aboo- 'Alee El-Kلlee, TA.)

شَعَرٌ أَفْنَى
شَعَرٌ أَفْنَى ذ i. q. فَيْنَانٌ [i. e. Hair having locks like the branches of trees; or long and beautiful hair]; (M, K, TA;) [or] meaning long hair. (TA.) [The fem. of أَفْنَى is فَنْوَآءُ. Hence,] اِمْرَأَةٌ فَنْوَآءُ A woman having much hair: (IAar, M, K:) and شَجَرَةٌ فَنْوَآءُ A tree having أَفْنَان [or branches]; (AA, T, S, M;) or a tree having wide shade: (K:) by rule it should be فَنَّآءُ [q. v. in art. فن]. (S, M, K.)

أَفْنَآءٌ مِنَ النَّاسِ
أَفْنَآءٌ مِنَ النَّاسِ ذ means Mixed sorts of men or people; like أَعْنَآءٌ: and the sings. are [said to be] فِنْوٌ and عِنْوٌ: (IAar, T:) one says, هُوَ مِنْ أَفْنَآءِ النَّاسِ when it is not known of whom he is: (S:) or رَجَلٌ مِنْ أَفْنَآءِ القَبَائِلِ, meaning a man such that one knows not of what tribe he is: but some hold that one says only, قَوْمٌ من افنآء القبائل; not رَجُلٌ; and that there is no sing. of أَفْنَآء: (M in art. فنى:) accord. to AHeyth, one says, هٰؤُلَآءِ مِنْ أَفْنَآءِ النَّاسِ, meaning these are of the strangers from this and that place: but one does not say, speaking of one person, رَجُلٌ من افنآء الناس: and Umm El-Heythem knew not a sing. of أَفْنَآء. (T in art. فنى.)

##### Türkçe

**فِنْوٌ**
**فِنْوٌ** ذ, **أَفْنَآءٌ**’un tekili olduğu söylenir: aşağıda gelen ikincisine bak.

**فَنًا**
**فَنًا** ذ: sonraki paragrafa bak: -A2- ve ayrıca **فَنًى**’ya, **فنى** maddesinde bak.

**فَنَاةٌ**
**فَنَاةٌ** ذ Bir boğa veya inek; **بَقَرَةٌ** ile eşanlamlı; (AA, T, S, M, K;) [yani] bir **بَقَرَة وَحْشِيَة** [veya yabanî boğa yahut inek; sığır cinsinden bir antilop]: böyle der Ebû-’Alî El-Kلlee: (TA:) Lebîd’in bir beytinde vârid olur; ve IAar’ın rivayetine dayanarak, **قَنَاة**, **ق** ile, olduğu da söylenir: (TA, **قنو** maddesinde:) çoğulu **فَنَوَاتٌ** (AA, T, S, M, K) ve [cem‘î cins ismi] ↓ **فَنًا**. (Ebû-’Alî El-Kلlee, TA.)

**شَعَرٌ أَفْنَى**
**شَعَرٌ أَفْنَى** ذ **فَيْنَانٌ** ile aynı mânâdadır [yani ağaç dalları gibi tutamları olan saç; yahut uzun ve güzel saç]; (M, K, TA;) [yahut] mânâsı uzun saçtır. (TA.) [**أَفْنَى**’nın müennesi **فَنْوَآءُ**’dur. Bundan dolayı,] **اِمْرَأَةٌ فَنْوَآءُ** Çok saçı olan bir kadın: (IAar, M, K:) ve **شَجَرَةٌ فَنْوَآءُ** **أَفْنَان**’ı [yahut dalları] olan bir ağaç; (AA, T, S, M;) yahut geniş gölgesi olan bir ağaç: (K:) kaideye göre **فَنَّآءُ** olması gerekir [bkz. **فن** maddesinde]. (S, M, K.)

**أَفْنَآءٌ مِنَ النَّاسِ**
**أَفْنَآءٌ مِنَ النَّاسِ** ذ Karışık türden erkekler yahut insanlar demektir; **أَعْنَآءٌ** gibi: ve tekilleri [şöyle] denilmiştir: **فِنْوٌ** ve **عِنْوٌ**: (IAar, T:) kişi, onun kimlerden olduğu bilinmediği zaman, **هُوَ مِنْ أَفْنَآءِ النَّاسِ** der: (S:) yahut **رَجَلٌ مِنْ أَفْنَآءِ القَبَائِلِ**, mânâsı, hangi kabileden olduğu bilinmeyen bir adam: fakat bazıları, yalnızca **قَوْمٌ من افنآء القبائل** denileceğini; **رَجُلٌ** denilmeyeceğini; ve **أَفْنَآء**’un tekilinin bulunmadığını kabul eder: (M, **فنى** maddesinde:) AHeyth’e göre, **هٰؤُلَآءِ مِنْ أَفْنَآءِ النَّاسِ** denir, mânâsı, bunlar şu ve bu yerden olan yabancılardandır: fakat bir kişi hakkında konuşurken, **رَجُلٌ من افنآء الناس** denilmez: ve Ümm El-Heythem, **أَفْنَآء**’un bir tekilini bilmezdi. (T, **فنى** maddesinde.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَنَا
فَنَا -  أَفْنَى [ 14 ] ,
a.  Long ( hair ).

أَفْنَآء
أَفْنَآء [ 38A ],
a.  Mixed sorts.

فَنْوَآء
فَنْوَآء [ 42 ],
a.  Long-haired ( woman ).

b.  Spreading, branching, shady ( tree ).

مِن أَفْنَآء النَّاس
مِن أَفْنَآء النَّاس
a.  Of obscure origin, low-born, plebeian.

##### Türkçe

فَنَا
**فَنَا** - **أَفْنَى** [ 14 ] ,
a. Uzun (saç).

أَفْنَآء
**أَفْنَآء** [ 38A ],
a. Karışık türler.

فَنْوَآء
**فَنْوَآء** [ 42 ],
a. Uzun saçlı (kadın).

b. Yayılan, dallanan, gölgeli (ağaç).

مِن أَفْنَآء النَّاس
**مِن أَفْنَآء النَّاس**
a. Meçhul asıllı, aşağı doğumlu, avam.
