# فني (ف-ن-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%86%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Fena Yaprakları dökülmüş ağaç, fenyü ağaran saç demektir

- Harfler: ف - ن - ي
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 10 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: فنى

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَانٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8D.md) | فَاعِلٍ | Fani | 1 | 1 | [55:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A/ayet/55:26.md) |

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فني |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nakıs (son harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md), [زول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84.md), [نفد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF.md), [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) |
| Zıt Kök | [بقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin sınırına ve sonuna erişerek gücünün, yapısının ve mevcudiyetinin kademeli olarak tükenmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Yaratılmış tüm varlıkların ontolojik sınırına ulaşıp zeval bulması ve mutlak sürekliliğin yalnızca ilahi zata ait olması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık kategorisinin kendi başına kalıcı olmayıp sonluluk damgası taşıdığı, mutlak varlık ile izafi varlık arasındaki ontolojik ayrım |
| Kritik Hata Riski | Kökü mutlak yok oluş (adem-i mutlak) veya madde dışı bir hiçlik olarak daraltıp, varlığın ilahi beka karşısındaki izafi ve tükenici niteliğini gözden kaçırma yanılgısı |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فن | Ayrışma, kollara ayrılma, yayılma ve tükenişe doğru incelerek sınıra varma; bu anlam ağaç dallarının ayrışmasını anlatan [فنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%86.md) ve aşırı yaşlılıktan gücün dağılıp tükenmesini niteleyen [فند](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AF.md) köklerinde de görülür | ي | Anlamı zayıflama, akışın sonuna gelme, kademeli bir çözülmeyle nihai bitiş çizgisine erişme ve tükenme yönünde özelleştirmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açıklık, çıkış ve kenar | Varlığın iç sınırından dış hududuna ve bitiş çizgisine doğru yönelen çıkış hareketini temsil eder |
| ن | Balık, yılan veya filiz; süreklilik, canlılık ve hareket | Akıp giden canlılığı, zaman içindeki mevcudiyeti ve varoluşsal süreci simgeler |
| ي | El ve kol; uzanma, iş ve yönelim | Sürecin nihai bir amaca veya sınıra doğru uzanıp fiili neticeye ulaşmasını ifade eder |
| فني | Ağızdan çıkış ve kenara varış imgesinin canlılık akışıyla birleşerek nihai sınıra uzanması | Varlığın zaman içindeki canlı akışının dış sınıra dayanması, takatinin ve formunun bu sınırda son bularak tükenmesi hareketini tasvir eder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yaşlanıp gücün tükenmesi, ağacın yapraklarını dökmesi, evin önündeki geniş alanın (avlu/fina) yapının bittiği sınırda yer alması ve bir nesnenin aşınarak son kırıntılarına kadar bitmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü'l-Kays'ın Muallaka'sında geçen كأنّ فُتات العِهن في كُلِّ منزلٍ / نَزَلْنَ به حَبُّ الفَنا لم يُحَطَّـم mısraında yabani bir bitkinin (itüzümü) taneleri için kullanılması; Lebîd'in Muallaka'sında insanın yaşlanarak tükenişini anlatan حَبائِلُه مَبْثوثةٌ بسَبِيلِه / ويَفْنى إِذا ما أَخْطَأَتْه الحَبائلُ beyti |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ömer'in hac ve gazve sürekliliğini tavsiye ederken kullandığı ömrün tükenişine kadar devam etmeyi bildiren حَجَّةً ههنا ثم احْدِجْ ههنا حتى تَفْنى ifadesi ve Hz. Muaviye'nin yaşlı ve tükenmiş develeri nitelemek için kullandığı الفانية tabiri |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīwānu Lebîd.

### Sami etimolojik katman

Arapça فني kökü, Sami dil ailesinde sınır, yüz, yönelme ve bir yönün sonuna varma anlamlarını barındıran zengin bir morfo-semantik tabana dayanır. Kökün ilk iki konsonantı olan morfemik çekirdek, İbranicede yüz, yön ve dönme anlamı taşıyan פנה (panah / paneh) fiilinde ve Ugaritçede aynı yönelimsel kökte karşılık bulur. İbranicede bu kök bir şeyin yüzünü dönmesi, arkada kalması, günün akşama doğru dönüp tükenmesi (penot hayyom) bağlamlarında kullanılırken; Arapçada son harfin zayıflığı ile birlikte bu yöneliş, bir sürecin hududuna vararak tükenmesi, takatin bitmesi ve varlığın çözülmesi anlamında yoğunlaşmıştır. Süryanicede ise yönelme ve dönme türevleriyle paralel semantik çizgiler korunmuştur. Arapçadaki فني kullanımı, soyut bir hiçlikten ziyade bir şeyin sınırına (fina') ulaşıp nihayete ermesini ifade eden somut ve süreçsel bir semantik dönüşümün ürünüdür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Koehler-Baumgartner HALOT, Payne Smith Syriac Dictionary.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sınır, avlu (fina'), aşırı yaşlılık ve tükenme | Varlığın kenarına veya son haddine varıp mevcudiyetinin dağılması ve bitmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice פנה (panah), Süryanice פנא (pna) | Bir yöne dönme, yönelme, vaktin sona ermesi veya günün dönüp tükenmesi semantiğiyle akrabadır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yönelim ve uç/kenar kökleri | Doğu ve Kuzey Afrika kollarında yön, sınır ve dış kenar bildiren ilksel morfemlerle muhtemel temas | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فني | Anlamlı | Tükenmek, son bulmak | Varlığın veya gücün sınırına erişip zeval bulması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [فين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D9%86.md) | Anlamlı | Vakit, an, zaman aralığı | Sürecin muayyen aralıklarla tekrarlanması veya zaman dilimi | Kur'an'da geçmez |
| [نفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%8A.md) | Anlamlı | Uzaklaştırmak, sürmek, gidermek | Bir şeyi bulunduğu mekândan veya durumdan dışarı atmak | Kur'an'da geçer; dışlama yönüyle hedef kökle yakın |
| [نيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D9%81.md) | Anlamlı | Fazlalık, artmak, aşmak | Bir sayının veya sınırın üzerine çıkmak, ziyade olmak | Kur'an'da geçmez; sınır aşımı yönüyle hedef köke karşıt eğilim taşır |
| [يفن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%81%D9%86.md) | Anlamlı | Yaşlı, çökmüş ihtiyar | Yaşın ilerlemesiyle takati kalmamış ve ömrü tükenmiş kimse | Kur'an'da geçmez; hedef kökle doğrudan semantik akrabadır |
| [ينف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%86%D9%81.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde bu dizilişte kök kaydı bulunmamaktadır | Sözlüklerde mühmel kabul edilir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فني | Merkez | Tükeniş ve zeval | Kademeli olarak sınırına ulaşıp varlığın ve gücün son bulması | Bir sürecin tabii sınırına dayanarak çözülmesi ve bitmesi |
| [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) | Komşu | Bozulma ve yok olma | Ani, yıkıcı veya bozucu bir sebeple mevcudiyetin parçalanıp yitmesi | Kendi içinde zevalden ziyade harabiyet ve işlev kaybı ağırlıklıdır |
| [زول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84.md) | Komşu | Ayrılma ve yer değiştirme | Bir hâlden veya makamdan kayarak ortadan kalkma | Varlığın kendisinden ziyade konumunun veya hâlinin son bulmasıdır |
| [نفد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF.md) | Komşu | İkmal ve bitiş | Bir kaynağın harcanarak kırıntısına kadar tükenmesi | Depolanan veya mevcut olan miktarın harcanıp sıfırlanmasıdır |
| [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) | Komşu | Canlılığın kesilmesi | Biyolojik veya fonksiyonel hayatın sona ermesi | Doğrudan hayat ve ruh karşıtı olarak organik bitişi imler |
| [بقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A.md) | Zıt | Süreklilik ve kalıcılık | Sınır ve zaman aşımına uğramaksızın varlığını daim kılma | Zevale ve tükenmeye maruz kalmaksızın sabit kalma |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فني | Tükeniş, sonluluk | Bir şeyin sınırına varıp mevcudiyet ve tesirinin son bulması | Kesin |
| Latince | Caducus, transitorius, vanescere | Düşücü, geçici, silinip yok olan | Maddi formun zayıflayıp ortadan kalkmasını karşılar; ilahi beka zıtlığını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Perishable, evanescent, transient | Çürüyebilir, geçici, zeval bulucu | Varlığın fani ve sonlu yapısını doğru aktarır; ancak tükeniş sürecinin ontolojik derinliğini tam kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | Vergänglich, hinfällig | Gelip geçici, çöküntüye uğrayan | Zaman içindeki çözülmeyi ve dayanıksızlığı çok iyi yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Périssable, éphémère | Ölümlü, zail olan, kalıcı olmayan | Varlığın ömrünün kısalığına odaklanır; varoluşsal nihayeti kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَانٍ (İsm-i fâil formu) | Yeryüzündeki tüm varlıkların kaçınılmaz ontolojik sonluluğu ve zevali | Rahmân suresinde ilahi zatın mutlak ve kalıcı celal ve ikramı karşısında bütün mahlukatın durumunu niteleyen bağlam (Rahmân [55:26](https://lisan.digital/tr/ayet/55:26.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Fenâü'l-âlem ve fenâ-bekâ diyalektiği | Âlemin sonlu olup olmadığı, yok oluşun adem-i sırf mı yoksa yapısal dağılma mı olduğu tartışması | Yaratılmış varlığın kendi zatı gereği yok olmaya mahkûm oluşu |
| Fıkıh | Vakıf hukuku ve mülkiyetin intikali | Mülkiyet sahibinin veya vakfın tükenmesi, neslin kesilmesi (fenâü'l-akab) durumundaki intikal | Hukuki ehliyetin veya mülkiyet zincirinin nihayete ermesi |
| Tefsir | İlahî bekâ ile kevni zeval mukayesesi | Rahmân suresindeki ayetin kıyamet kopuşunu mu yoksa mahlukatın ontolojik fıtratını mı bildirdiği | İzafi varlığın sınırına erişmesi ve baki kalanın yalnızca Allah olması |
| Hadis | Dünyanın geçiciliği ve ömrün tükenişi | İnsan hayatının sınırlılığı, ihtiyarlık ve ahirete hazırlık rivayetleri | Gücün ve zamanın tükenerek nihai hesaba doğru varılması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ontolojik zemin | Mahlukatın sonluluğu | Şirki engelleme | Hiçbir yaratılmışın mutlak ve ebedi olamayacağını göstererek tapınmayı yalnızca Bâkî olan zata has kılar | Kesin |
| İlmi | Fiziksel evren | Entropi ve termodinamik son | Kapalı sistemlerin sınırını belirleme | Maddi süreçlerin enerjilerini tüketerek bir durağanlığa ve yapısal sonluluğa yöneldiğini açıklar | Güçlü |
| Siyasi | İktidar ve medeniyet | Gücün ve sistemlerin zevali | Despotizmi sınırlama | Hiçbir siyasi otorite veya imparatorluğun baki kalmayacağını, her iktidarın tükeniş sınırına tabi olduğunu bildirir | Güçlü |
| İktisadi | Tüketim ve meta döngüsü | Değer ve malın aşınması | Sermaye putlaştırmasını önleme | Biriktirilen ve tüketilen servetin zeval bulucu karakterini göstererek yatırımı kalıcı değerlere yönlendirir | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi ve asimptotik sönümlenme | Bir sistemdeki kullanılabilir enerjinin tükenerek sistemin nihai durağanlık veya dağılma sınırına ulaşması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal yaşam döngüsünün tükenişi | Sosyoloji ve tarihte kurumların, medeniyetlerin ve yapıların kaçınılmaz olarak zeval bulup çözülmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca fiziksel bir ölüm veya mekanik bir yok oluşa indirgeyip, ontolojik ve ahlaki boyutunu dışarıda bırakmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yaratılmış olan her varlığın bizatihi kendi özünde sonlu, tükenici ve mutlak devamlılıktan yoksun oluşu; ilahi bekanın mutlaklığı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın ve ürettiği sistemlerin mutlaklaştırılarak ebediyet vehmine kapılınması ve ilahi otoritenin tek baki kaynak oluşunun kavranamaması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık hiyerarşisini net biçimde kurarak Yaratan ile yaratılan arasındaki mutlak ontolojik farkı tek bir formda billurlaştırır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tevhidin ilahi beka ile açıklandığı, dünyanın ve üzerindekilerin geçiciliğinin vurgulandığı ve kıyamet sahnelerinin yer aldığı ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratılmış varlıklara, güce veya dünyaya kalıcılık atfeden seküler veya pagan ebediyet kurgularını yıkarak hakiki bekânın yönünü gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesnenin, yapının veya canlı gücünün son sınırına vararak aşınması, dökülmesi ve tükenmesi.
- Soyut anlam: Varlığın kendi başına yetersizliği sebebiyle kaçınılmaz olarak zeval bulması ve mutlak süreklilikten yoksun oluşu.
- Sistematik karşılık: İlahi zât dışındaki her mevcudun sınırlı bir zamansal ve varoluşsal aralığa hapsolmuş olması, mutlak varlık ile izafi varlık ayrımı.
- LaTeX modeli: $$\lim_{t \to T} V(t) = 0 \quad \text{iken} \quad B > 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $V(t)$, zamana ($t$) bağlı olarak yaratılmış bir varlığın mevcudiyet veya kapasite fonksiyonunu temsil eder. Zaman nihai sınır olan $T$ değerine yaklaştıkça bu fonksiyon sıfıra ($0$) yönelerek faniliği ve tükenişi gösterir. Buna karşılık $B$, zamandan ve sınırlardan münezzeh olan ilahi bekâyı temsil etmekte olup süreklilik arz eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%86%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Rahman 55:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A/ayet/55:26.md) — فَانٍ

كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ

Meal (IK): Onun üzerinde her bulunan fanidir.

## Sözlükler (10)

### ★ Akevler Sözlüğü

Fena Yaprakları dökülmüş ağaç, fenyü ağaran saç demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب النون والفاء و و ا ي ء معهما
ن ف ي، ن ي ف، ف ن ي، ي ف ن، ن أ ف، أ ن ف، أ ف ن مستعملات
نفي:
نفيت الرّجلّ وغَيرَه نَفْياً إذا طردتَه، فهو منفيّ، قال الله تعالى: "أو يُنْفَوْا من الأرض".
ويقال: معناه: السّجْنُ.
والانتفاء من الولد: أن يتبرّأ منه.
والنُّفاية من الدّراهم وغيرها: المنفيّ القليل مثل البُراية والنُّحاتة.
ونَفِيُّ الرّيح: ما نَفَى من التّراب في أُصُول الحِيطان ونحوِه، وكذلك نَفِيُّ المَطَر، ونَفِيُّ القِدْر.
قال:
صواريين يَنْضَحُ في لِحاهم		نَفِيّ الماء في خَشَبٍ وقارِ
وكذلك نفيّ الرَّحَى: ما ترامت به من دقيق.
ونفيّ البعير: ما تَرامَى به من الحَصَى.
والنَّفِيّة، وبعض يقول: النَّفْنفة: شيءٌ يُعْملُ من خُوصٍ شِبْه طبقٍ على وجه الأرض ينفي به الطَّعام. وقال بعضهم: يقال له أيضاً: الزِّعْنفة، والجميع: زعانف ونفانف.
ونَفَى الشَّيْءُ ينفي نَفياً، أي: تَنَحَّى.
نيف:
النَّيِّفُ، مثقّل: هو الزِّيادة، تقول: عشرة دراهم ونيّف.
وتقول: أَنافتْ هذه الدَّراهمُ على عَشَرة، وأناف الجبل، وأناف البناء.
وناقةٌ نِيافٌ وجمل نِيافٌ، وهو الطّويل في ارتفاع، وبَعْضُهم يقول: نيّاف، على: فيعال إذا ارتفع في سَيْره، قال: يَتبَعْنَ نيّاف الضُّحَى عزاهلا ويروى: زيّاف الضُّحَى.
فني:
الفَناءُ: نقيض البقاء، والفعل: فَنِيَ يَفْنَى فَناءً فهو فانٍ.
والفِناءُ: سَعَة أمامِ الدّار، وجَمْعُه: الأَفْنِية.
والفَنا: شجرةُ الثَّعلب لها حبٌّ كالعِنَب، وقيل: لا يُقالُ شجرةُ الثَّعْلب ولكن عِنبُ الثّعلب، قال:
كأنّ فُتات العِهن في كُلِّ منزلٍ		نَزَلْنَ به حَبُّ الفَنا لم يُحَطَّـم
ورجلٌ من أفناء القبائل، إذا لم يُعْرَفْ من أيّ قبيلة هو.
والأَفاني: نبتٌ، الواحدة: الأَفانيةُ، كأنّها بُنِيتْ على فَعالِيَةٍ.
نأف:
نَئِفتُ أَنأَفُ الشَّيْءَ نَأفْاً، أي: أكلته أَكْلاً شديداً.
يفن:
اليَفَنُ: الشَّيخ الكبير، قال: دعْ عنك قولَ اليَفَنِ المُحَمَّق والياء فيه أصليّة، وقال بعضهم: هو على تقدير يَفْعل، لأنّ الدّهر فَنّه وأبلاه.
أنف:
الأنف معروف، والجميع: الأنوف.
وبعيرٌ مأنوفٌ، اي: يُساقُ بأنفه، لأنّه إذا عقره الخِشاش انقاد، وفي الحديث: إنّ المؤمن كالبَعيرِ الأَنِف حيثما قِيدَ انقاد، أي: مأنوف، كأنّه جُعل في أنفه خِشاش يُقاد به.
والأَنَفُ: الحميّة، ورجلٌ حَمِيُّ الأَنْف إذا كان أَنِفاً يَأْنَفُ أَنْ يُضام.
والأُنُفُ من المَرْعَى والمسالك، والمشارب: ما لم يُسبَق إليه.. كلاٌ أُنُفٌ، وكأس أُنُفٌ، ومَنُهلٌ أُنُفٌ، قال: إن الشِّواءَ والنَّشيل والرُّغُف والقَيْنةَ الحسناءَ والكأسَ الأُنُفْ للطّاعنينَ الخيلَ والخَيْلُ قُطُفْ والأَنِفُ أيضاً: الذّلول المنقاد لصاحبه. وقال بعضهم: الأَنِفُ: الذي يأنف من الزَّجر والسَّوْط والحثّ فهو سَمْحٌ مُواتٍ، يعني: الدّوابّ.
وائتنفت ائتنافاً، وهو أوّل ما تَبتدىء به من كلِّ شيءٍ من الأَمْر والكَلام كذلك، وهو من أَنْف الشّيء، يقال: هذا أَنْفُ الشَّدِّ، أي: أوّله، وأَنْفُ البَرد أَوَّله.
وتقول: آنَفتُ فلاناً إينافا فأنا مُؤْنِفٌ.
وأتيتُ فلاناً أُنُفاً، كما تقول: من ذي قُبُل.
أفن:
أُفِنَ الرَّجُل أَفْناً فهو مأفون، أي: أحمق، لا رأي له يُرجع إليه.

##### Türkçe

باب **النون** و**الفاء** و**و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ن ف ي**، **ن ي ف**، **ف ن ي**، **ي ف ن**، **ن أ ف**، **أ ن ف**، **أ ف ن** مستعملات

**نفي**:
**نفيت** adamı ve başkasını **نَفْياً** (nefy) ile, onu kovduğun zaman; o hâlde o **منفيّ**’dir. Allah Teâlâ’nın sözü: “أو يُنْفَوْا من الأرض”.
Ve denilir: mânâsı: hapis.
Ve evlâttan **الانتفاء**: ondan beri olmak.
Ve dirhemlerden ve başkasından **النُّفاية**: **البُراية** ve **النُّحاتة** gibi, sürülmüş az şey.
Ve rüzgârın **نَفِيُّ**’si: duvarların diplerinde ve benzerinde topraktan neyi savurduysa; aynı şekilde yağmurun **نَفِيُّ**’si ve tencerenin **نَفِيُّ**’si.
Dedi ki:
صواريين يَنْضَحُ في لِحاهم		**نَفِيّ** الماء في خَشَبٍ وقارِ
Ve aynı şekilde değirmenin **نفيّ**’si: undan onunla savrulup saçılan şey.
Ve devenin **نفيّ**’si: çakıldan onunla savrulup saçılan şey.
Ve **النَّفِيّة**; bazıları der ki: **النَّفْنفة**: hurma yaprağından, yer yüzü üzerinde tabak benzeri yapılan bir şey; onunla yiyecek savrulur. Bazıları dedi ki: ona ayrıca **الزِّعْنفة** de denilir; hepsi: **زعانف** ve **نفانف**.
Ve **نَفَى** şey **ينفي** **نَفياً**; yani: uzaklaştı.

**نيف**:
**النَّيِّفُ** (ağırlaştırılmış): o, ziyadedir; dersin ki: on dirhem ve **نيّف**.
Ve dersin: bu dirhemler ona (onun) üzerine ondan fazla oldu; ve dağ yükseldi; ve bina yükseldi.
Ve **ناقةٌ نِيافٌ** ve **جمل نِيافٌ**: o, yükseklikte uzun olandır. Bazıları der ki: **نيّاف**; **فيعال** üzere, yürüyüşünde yükseldiği zaman. Dedi ki:
يَتبَعْنَ نيّاف الضُّحَى عزاهلا ويروى: زيّاف الضُّحَى.

**فني**:
**الفَناءُ**: bekânın zıddı; fiil: **فَنِيَ** **يَفْنَى** **فَناءً**; o hâlde o **فانٍ**’dir.
Ve **الفِناءُ**: evin önündeki genişlik; onun çoğulu: **الأَفْنِية**.
Ve **الفَنا**: tilki ağacı; onun üzüm gibi tanesi vardır. Ve denildi: **شجرةُ الثَّعْلب** denilmez; fakat **عِنبُ الثّعلب**. Dedi ki:
كأنّ فُتات العِهن في كُلِّ منزلٍ		نَزَلْنَ به حَبُّ **الفَنا** لم يُحَطَّـم
Ve kabilelerin **أفناء**’ından bir adam: hangi kabileden olduğu bilinmediği zaman.
Ve **الأَفاني**: bir bitkidir; teki: **الأَفانيةُ**; sanki **فَعالِيَةٍ** üzerine bina edilmiştir.

**نأف**:
**نَئِفتُ** **أَنأَفُ** şeyi **نَأفْاً**; yani: onu şiddetli bir yiyişle yedim.

**يفن**:
**اليَفَنُ**: büyük ihtiyar. Dedi ki: **اليَفَنِ** **المُحَمَّق**’ın sözünü bırak; ve onda **الياء** aslîdir. Bazıları dedi ki: o, **يَفْعل** takdiri üzeredir; çünkü zaman onu **فَنّه** etti ve onu eskitti.

**أنف**:
**الأنف** mâlûmdur; hepsi: **الأنوف**.
Ve **بعيرٌ مأنوفٌ**: yani, burnuyla sevk olunur; çünkü **الخِشاش** onu yaraladığı zaman boyun eğer. Hadiste: “Mümin, **البَعيرِ الأَنِف** gibidir; nerede bağlanırsa boyun eğer”; yani: **مأنوف**; sanki burnuna onunla sevk edildiği **خِشاش** konulmuştur.
Ve **الأَنَفُ**: hamiyet; ve **حَمِيُّ الأَنْف** bir adam: **أَنِفاً** olup **يَأْنَفُ** zulme uğramaktan olduğu zaman.
Ve otlaktan, yollardan ve su içilecek yerlerden **الأُنُفُ**: kendisine daha önce varılmamış olan şey; her biri **أُنُفٌ**’tür. Ve **كأس أُنُفٌ** ve **مَنُهلٌ أُنُفٌ**. Dedi ki:
إن الشِّواءَ والنَّشيل والرُّغُف والقَيْنةَ الحسناءَ والكأسَ الأُنُفْ للطّاعنينَ الخيلَ والخَيْلُ قُطُفْ
Ve **الأَنِفُ** ayrıca: sahibine boyun eğen uysal olandır. Bazıları dedi ki: **الأَنِفُ**: azarlamadan, kamçıdan ve sürmeden **يأنف** eden; o hâlde o yumuşak, uyumlu olandır; yani: binek hayvanları.
Ve **ائتنفت** **ائتنافاً**: o, her işten ve sözden başladığın ilk şeydir; bu, şeyin **أَنْف**’undandır. Denilir: bu, **أَنْفُ الشَّدِّ**’dir; yani: onun evveli. Ve soğuğun **أَنْفُ**’u: onun evveli.
Ve dersin: falancayı **آنَفتُ** **إينافا**; ben **مُؤْنِفٌ**’im.
Ve falancaya **أُنُفاً** geldim; “**من ذي قُبُل**” dediğin gibi.

**أفن**:
**أُفِنَ** adam **أَفْناً**; o hâlde o **مأفون**’dur; yani: ahmak; kendisine dönülüp başvurulacak bir görüşü yoktur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: فنى

فَنِيَ الشيء فَناءً، وأفْناهُ غيره. وتفانَوْا، أي أفْنى بعضهم بعضاً في الحرب. وفِناءُ الدار: ما امتدَّ من جوانبها، والجمع أفْنِيَةٌ. ويقال: هو من أفناءِ الناس، إذا لم يعلم ممن هو. والفَنا مقصور: عِنَب الثعلب، الواحدة فَناةٌ. قال زهير:
كأنَّ فُتاتَ العِهْنِ في كلِّ منزلٍنزلْنَ به حَبُّ الفَنا لم يُحطَّـمِ
ويقال: هو شجرٌ له حَبٌّ أحمر تتَّخذ منه القلائد. والفَناةُ أيضاً: البقرة، والجمع فَنَواتٌ. والأفاني: نبتٌ ما دام رطْباً، فإذا يبس فهو الحَماطُ، واحدتها أفانِيَةٌ. ويقال أيضاً: هو عنب الثعلب. أبو عمرو: فانَيْتُهُ، أي داريته. قال الكميت:
كما يُفاني الشَموسَ قائِدُها
الأمويّ: فانَيتُهُ: سَكَّنْتُهُ.

##### Türkçe

**فَنِيَ** şey **فَناءً** (yok oluşla) yok oldu; başkası da onu **أفْناهُ** (yok etti). Ve **تفانَوْا**: yani savaşta bazısı bazısını **أفْنى** (yok etti). Ve **فِناءُ الدار**: onun yanlarından uzanıp giden şeydir; çoğulu **أفْنِيَةٌ**’dir. Ve denilir: O, **أفناءِ الناس**’tandır; ne taraftan olduğu bilinmediği zaman. Ve **الفَنا** (maksur): tilki üzümüdür; bir tanesi **فَناةٌ**’dir. Züheyr dedi ki:
Sanki her menzilde, içine indikleri, yünün kırpıntısı, kırılmamış **حَبُّ الفَنا**’dır.

Ve denilir: O, kırmızı tanesi olan bir ağaçtır; ondan gerdanlıklar yapılır. Ve **الفَناةُ** ayrıca: inektir; çoğulu **فَنَواتٌ**’tır. Ve **الأفاني**: yaş kaldığı müddetçe bir bitkidir; kuruduğu zaman ise o **الحَماطُ**’tur; bir tanesi **أفانِيَةٌ**’dir. Ve ayrıca denilir: O, tilki üzümüdür. Ebû Amr: **فانَيْتُهُ**, yani ona müdârâ ettim. Kümeyt dedi ki:
Onun sürücüsü güneşleri nasıl **يُفاني** ederse.

El-Ümevî: **فانَيتُهُ**: onu sakinleştirdim.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والنون وما يثلثهما)
(فني) الفاء والنون والحرف المعتلّ. هذا بابٌ لا تنقاس كلِمُهُ، ولم يُبْنَ على قياسٍ معلوم، وقد ذكرنا ما جاء فيه. قالوا: فَنِيَ يَفْنَى فَناءً، والله تعالى أفناهُ، وذلك إذا انقطع. والله تعالى قَطَعه، أي ذهب به. والفَنَا مَقصورٌ: عِنَب الثّعلب. والفِناء: ما امتدَّ مع الدَّار من جوانبها، والجمع أفنية. ويقولون: هو من أفناء العرب، إذا لم يُدْرَ ممن هو. والمُفانَاة: المداراة. قال:
أقيمه تارةً وأُقْعِدُه  *** كما يُفانِي الشَّمُوسَ قائدُها([1])
والأَفانِي: نبت، الواحدة أفانِيَة. والفَنَاة: البَقرة، والجمع فَنَوات. وشجرةٌ فَنْواء، إذا ذهبت أفنانُها في كلِّ شيء، والقياس فَنَّاءُ، لأنَّه من الفَنَن.
(فند) الفاء والنون والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على ثِقَل وشدة، ويقال بعضه على بعض([2]) . من ذلك الفِنْد: الشِّمراخ من الجبل، وقال قوم: هو الجبَلُ العظيم، وبه سمِّي الرجل فِنْداً.
وممَّا يقاس عليه التفنيد، و[هو] اللوم، لأنَّه كلام يثقل على سامعه ويشتدّ. والفَنَد: الهَرَم، وهو ذاك القياس، ولا يكون هَرَماً إلاّ ومعه إنكارُ عقل. يقال أَفْنَدَ الرّجُل فهو مُفْنِدٌ، إذ أُهْتِر. ولا يقال عجوزٌ مُفْنِدة، لأنَّها لم تكُ في شبيبتها ذاتَ رأي.
ويقولون: الفَنَد: الكذب. وممكنٌ أن يكون سمِّي كذا لأنّ صاحِبَه يفنَّد، أي يلام. وممكنٌ أن يسمَّى كذا لأنَّه شديد الإثم؛ شديدٌ وِزْرُه.
(فنع) الفاء والنون والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على طِيبٍ وكثرةٍ وكَرَم. فالفَنَع: الكَرَم. ويقال إنَّ نَشْر المسكِ فَنَع. ويقال نَشْر الثّناءِ الحَسن. ويقال مالٌ ذو فَنَع، أي كَثْرة. قال:
وقد أجودُ وما مالي بذي فَنَعٍ  *** على الصَّديق وما خيري بممنونِ([3])
(فنق) الفاء والنون والقاف أُصَيْلٌ يدلُّ على كَرم ونَعْمة. من ذلك الفَنِيق: الفَحْل المكْرَم لا يُؤذَى لكرامته. ويقال الفُنُقُ: الجارية المنعَّمة. والمفنّق*: المنعّم.
(فنك) الفاء والنون والكاف كلمتان. قالوا: الفَنْك: اللَّجَاج: ويقال اللزوم. يقال: فَنَكَ: أقام.
والكلمة الأخرى: الفَنِيك: طرف اللَّحْيين عند العَنْفقة. قال بعضُهم: سألت أبا عمروٍ الشيبانيَّ عن الفَنِيك فقال: أمَّا الأعلى فمجتمَع اللَّحيين عند الذَّقَن، وأمَّا الأسفل فمجتمع الورِكَين حيثُ يلتقيان.
(فنح) الفاء والنون والحاء كلمة واحدة. يقولون: فَنَحَ الفرسُ من الماء، إذا شرب دونَ الرِّيّ. قال:
والأخْذ بالغَبوق والصَّبُوح  *** مُبرِّداً لمِقْأبٍ فَنُوحِ([4])
المِقأب: الكثير الشّرب للماء واللَّبَن. ورواها آخرون: "لمِصْأَبٍ"، وهو الذي يشرب دونَ الرّيّ. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــــ
([1]) للكميت، كما في اللسان (فنى) برواية: "تقيمه تارة وتقعده". ورواية المجمل تطابق رواية المقاييس.
([2]) كذا وردت هذه العبارة.
([3]) أرى البيت ملفقاً من بيتين، أحدهما لأبي محجن الثقفي في ديوانه 7 واللسان (فنع، فجر)، وهو:
وقد أجود وما مالي بذي فنع  *** وقد أكر وراء المحجر البرق
          ويروى: "بذي فجر". والآخر لذي الإصبع العدواني في المفضليات (1: 158) وهو:
إني لعمرك ما بابي بذي غلق  *** عن الصديق ولا خيري بممنون
([4]) الرجز في اللسان (فنح).

ـ

##### Türkçe

(فاء, نون ve onları üçleyen şeyler bâbı)
(**فني**) **الفاء** ve **النون** ve illetli harf. Bu, kelimeleri kıyas olunmayan bir bâbdır; bilinen bir kıyas üzerine bina edilmemiştir; onda geleni zikrettik. Dediler ki: **فَنِيَ يَفْنَى فَناءً**; Allah Teâlâ onu **أفناهُ**; bu, kesildiği zaman olur. Allah Teâlâ onu **قَطَعه**; yani onu götürdü. Ve **الفَنَا** (maksûr): tilki üzümü. Ve **الفِناء**: evle birlikte onun yanlarından uzayıp giden şey; çoğulu **أفنية**. Ve derler ki: o, Arapların **أفناء**sındandır; kimden olduğu bilinmediği zaman. Ve **المُفانَاة**: idâre etme. Dedi ki:
أقيمه تارةً وأُقْعِدُه  *** كما يُفانِي الشَّمُوسَ قائدُها([1])
Ve **الأَفانِي**: bir bitki; teki **أفانِيَة**. Ve **الفَنَاة**: inek; çoğulu **فَنَوات**. Ve **فَنْواء** bir ağaç: dalları her şeye doğru gittiği zaman; kıyas **فَنَّاءُ**dur; çünkü o, **الفَنَن**dendir.

(**فند**) **الفاء** ve **النون** ve **الدال**; ağırlık ve şiddete delâlet eden sahih bir asıldır; ve onun bir kısmı bir kısmı üzerine söylenir([2]). Bundan: **الفِنْد**: dağdan bir şimrâh; bir kavim dedi ki: o, büyük dağdır; bununla erkek **فِنْداً** diye adlandırıldı.
Ve ona kıyas olunan şeylerden **التفنيد**; ve [o] azarlamadır; çünkü o, dinleyene ağır gelen ve şiddetlenen sözdür. Ve **الفَنَد**: ihtiyarlıktır; o, şu kıyastır; ve ancak onunla birlikte aklın inkârı varken ihtiyarlık olur. Denir: adam **أَفْنَدَ**; o hâlde o **مُفْنِدٌ**dür; saçmaladığı zaman. Ve **مُفْنِدة** bir kocakarı denmez; çünkü o, gençliğinde görüş sahibi değildi.
Ve derler ki: **الفَنَد**: yalandır. Ve mümkün ki böyle adlandırıldı; çünkü sahibi **يفنَّد** olur; yani azarlanır. Ve mümkün ki böyle adlandırılır; çünkü o, şiddetli günahtır; yükü şiddetlidir.

(**فنع**) **الفاء** ve **النون** ve **العين**; hoşluk ve çokluk ve kereme delâlet eden sahih bir asıldır. O hâlde **الفَنَع**: keremdir. Ve denir ki: miskin yayılması **فَنَع**dır. Ve denir: güzel övgünün yayılması. Ve denir: **مالٌ ذو فَنَع**; yani çokluk. Dedi ki:
وقد أجودُ وما مالي بذي فَنَعٍ  *** على الصَّديق وما خيري بممنونِ([3])

(**فنق**) **الفاء** ve **النون** ve **القاف**; kerem ve nimete delâlet eden küçük bir asıldır. Bundan: **الفَنِيق**: ikram edilen, kerametinden dolayı incitilmeyen damızlık erkek. Ve denir: **الفُنُقُ**: nimet içinde yetişmiş cariye. Ve **المفنّق***: nimet içinde olan.

(**فنك**) **الفاء** ve **النون** ve **الكاف** iki kelimedir. Dediler ki: **الفَنْك**: inatçılık; ve denir: yapışıp kalma. Denir: **فَنَكَ**: ikamet etti.
Ve diğer kelime: **الفَنِيك**: **العَنْفقة** yanındaki iki çenenin ucu. Bazıları dedi ki: Ebû Amr eş-Şeybânî’ye **الفَنِيك** hakkında sordum; dedi ki: yukarısı, çene ucunda iki çenenin birleştiği yerdir; aşağısı ise, iki kalçanın birleştiği yerdir; orada birbirine kavuşurlar.

(**فنح**) **الفاء** ve **النون** ve **الحاء** tek kelimedir. Derler ki: at sudan **فَنَحَ**, doyma olmaksızın içtiği zaman. Dedi ki:
والأخْذ بالغَبوق والصَّبُوح  *** مُبرِّداً لمِقْأبٍ فَنُوحِ([4])
**المِقأب**: su ve süt içmesi çok olan. Başkaları onu şöyle rivayet etti: "لِمِصْأَبٍ"; o, doyma olmaksızın içendir. Allah doğrusunu daha iyi bilir.
--------------ـــــ
([1]) Kümeyt’indir; Lisân’da (**فنى**) içinde "تقيمه تارة وتقعده" rivayetiyle. Mücmel’in rivayeti, Mekâyîs’in rivayetine mutabıktır.
([2]) Bu ibare böyle vârid olmuştur.
([3]) Beyti iki beyitten uydurulmuş görüyorum; ikisinden biri Ebû Mihcen es-Sekafî’nindir; divanında 7 ve Lisân’da (**فنع**، **فجر**) içinde; o:
وقد أجود وما مالي بذي فنع  *** وقد أكر وراء المحجر البرق
          Ve "بذي فجر" diye rivayet olunur. Diğeri ise Zü’l-İsba‘ el-‘Advânî’nindir; Mufaddaliyât’ta (1: 158); o:
إني لعمرك ما بابي بذي غلق  *** عن الصديق ولا خيري بممنون
([4]) Recez, Lisân’da (**فنح**) içindedir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَناء: نَقِيض البقاء، والفعل فَنى يَفْنَى نادر؛ عن كراع، فَناء فهو فانٍ، وقيل: هي لغة بلحرث ابن كعب؛ وقال في ترجمة قرع: فلما فَنى ما في الكنائن، ضارَبُوا
إلى القُرْعِ من جِلْدِ الهِجانِ المُجَوَّبِ
أَي ضربوا بأَيديهم إِلى التِّرَسةِ لما فَنِيت سهامهم. قال: وفَنى بمعنى فَنِيَ في لغات طيّء، وأَفْناه هو. وتَفانى القومُ قتلاً: أَفنى بعضهم بعضاً، وتفانوا أَي أَفنى بعضهم بعضاً في الحرب. وفَنِيَ يَفْنى فَناء: هَرِمَ وأَشرف على الموت هَرَماً، وبذلك فسر أَبو عبيد حديث عمر، رضي الله عنه، أَنه قال: حَجَّةً ههنا ثم احْدِجْ ههنا حتى تَفْنى يعني الغزو؛ قال لبيد يصف الإنسان وفَناءه:
حَبائِلُه مَبْثوثةٌ بسَبِيلِه،
ويَفْنى إِذا ما أَخْطَأَتْه الحَبائلُ
يقول: إِذا أَخطأَه الموت فإِنه يفنى أَي يَهْرَمُ فيموت لا بدَّ منه إِذا أَخطأَته المنِيَّةُ وأَسبابها في شَبِيبَته وقُوَّته. ويقال للشيخ الكبير: فانٍ.
وفي حديث معاوية: لو كنتُ من أَهل البادِيةِ بعت الفانِيةَ واشتريت النامِيةَ؛ الفانِيةُ: المُسِنَّة من الإِبل وغيرها، والنامِيةُ: الفَتِيَّةُ الشابَّة التي هي في نموّ وزيادة.
والفِناء: سَعةٌ أَمامَ الدار، يعني بالسعة الاسم لا المصدر، والجمع أَفْنِيةٌ، وتبدل الثاء من الفاء وهو مذكور في موضعه؛ وقال ابن جني: هما أَصلان وليس أَحدهما بدلاً من صاحبه لأَن الفِناء من فَنِيَ يَفْنى، وذلك أَن الدار هنا تَفْنى لأَنك إِذا تناهيت إِلى أَقصى حدودها فَنِيَتْ، وأَما ثِناؤها فمن ثَنى يَثْني لأَنها هناك أَيضاً تنثني عن الانبساط لمجيء آخرها واسْتِقْصاء حدودها؛ قال ابن سيده: وهمزتها بدل من ياء لأَن إِبدال الهمز من الياء إِذا كانت لاماً أَكثر من إِبدالها من الواو، وإن كان بعض البغداديين قد قال: يجوز أَن يكون أَلفه واواً لقولهم شجرة فَنْواء أَي واسِعة فِناء الظل، قال: وهذا القول ليس بقوي لأَنا لم نسمع أَحداً يقول إِن الفَنْواء من الفِناء، إنما قالوا إِنها ذات الأَفنان أَو الطويلة الأَفنان. والأَفْنِية: السَّاحات على أَبواب الدور؛ وأَنشد: لا يُجْتَبى بِفناء بَيْتِك مثْلهم
وفناء الدار: ما امْتدَّ من جوانبها.
ابن الأَعرابي: بها أَعناء من الناس وأَفْناء أَي أَخْلاط، الواحد عِنْوٌ وفِنْوٌ. ورجل من أَفْناء القبائل أَي لا يُدرى من أَيّ قبيلة هو، وقيل: إِنما يقال قوم من أَفناء القبائل، ولا يقال رجل، وليس للأَفْناء واحد. قالت أُم الهيثم: يقال هؤلاء من أَفناء الناس ولا يقال في الواحد رجل من أَفناء الناس، وتفسيره قوم نُزَّاعٌ من ههنا وههنا. والجوهري: يقال هو من أَفناء الناس إِذا لم يُعلم من هو. قال ابن بري: قال ابن جني واحد أَفناء الناس فَناً ولامه واو، لقولهم شجرة فَنْواء إِذا اتسعت وانتشرت أَغصانها، قال: وكذلك أَفناء الناس انتشارهم وتشعبهم. وفي الحديث: رجل من أَفناء الناس أَي لم يُعلم ممن هو، الواحد فِنْوٌ، وقيل: هو من الفِناء وهو المُتَّسَعُ أَمام الدار، ويجمع الفِناء على أَفْنية. والمُفاناة: المُداراة. وأَفْنى الرجلُ إِذا صَحِب أَفناء الناس. وفانَيْت الرجل: دارَيْته وسَكَّنْته؛ قال الكميت يذكر هموماً اعترته:
تُقِيمُه تارةً وتُقْعِدُه،
كما يُفاني الشَّمُوسَ قائِدُها
قال أِبو تراب: سمعت أَبا السميدع يقول بنو فلان ما يُعانُون مالهم ولا يُفانُونه أَي ما يقومون عليه ولا يُصْلِحونه. والفَنا، مقصور، الواحدة فَناة: عنب الثَّعلب، ويقال: نبت آخر؛ قال زهير:
كأَنّ فُتاتَ العِهْنِ، في كلِّ مَنْزِلٍ
نَزَلْنَ، به حَبُّ الفَنا لم يُحَطَّمِ
وقيل: هو شجر ذو حب أَحمر ما لم يُكسَّر، يتخذ منه قراريط يوزن بها كل حبة قيراط، وقيل: يتخذ منه القَلائد، وقيل: هي حشيشة تنبت في الغَلْظ ترتفع على الأَرض قِيسَ الإِصْبع وأَقل يَرعاها المالُ، وأَلفها ياء لأَنها لام؛ وروى أَبو العباس عن ابن الأَعرابي أَنه أَنشده قول الراجز: صُلْبُ العَصا بالضَّرْبِ قد دَمَّاها،
يقولُ: لَيْتَ الله قد أَفْناها
(* قوله« صلب العصا» في التكملة: ضخم العصا.)
قال يصف راعي غنم وقال فيه معنيان: أَحدهما أَنه جعل عصاه صُلبة لأَنه يحتاج إِلى تقويمها ودَعا عليها فقال ليت اللهَ قد أَهلكها ودمَّاها أَي سيَّلَ دَمها بالضرب لخِلافِها عليه، والوجه الثاني في قوله صُلْبُ العصا أَي لا تحوجه إِلى ضربها فعصاه باقية، وقوله: بالضرب قد دمَّاها أَي كساها السِّمَن كأَنه دمَّمها بالشحم لأَنه يُرَعِّيها كل ضرب من النبات، وأَما قوله ليت اللهَ قد أَفناها أَي أَنبت لها الفَنا، وهو عنب الذئب، حتى تغزر وتَسْمَن.
والأَفاني: نبت ما دام رطباً، فإِذا يبس فهو الحَماط، واحدتها أَفانِيةٌ مثال ثمانية، ويقال أَيضاً: هو عنب الثعلب. وفي حديث القِيامة: فيَنْبُتُون كما يَنْبُت الفَنا؛ هو عنب الثعلب. وقيل: شجرته وهي سريعة النبات والنموّ؛ قال ابن بري شاهد الأَفاني النبت قول النابغة:
شَرَى أَسْتاهِهِنَّ من الأَفاني
وقال آخر:
فَتِيلانِ لا يَبْكِي المَخاضُ عليها،
إِذا شَبِعا مِنْ قَرْمَلٍ وأَفاني
(* قوله« فتيلان» كذا بالأصل، ولعله مصغر مثنى الفتل. ففي القاموس: الفتل ما لم ينبسط من النبات، أو شبه الشاعر النبت الحقير بالفتيل الذي يفتل بالاصبعين. وعلى كلا الاحتمالين الافاني فحق شبعا شبعت ومقتضى أن واحد الافاني كثمانية أن تكون الافاني مكسورة، وضبطت في القاموس هنا بالكسر ووزنه المجد في أفن بسكارى.)
وقال آخر:
يُقَلِّصْن عن زُغْبٍ صِغارٍ كأَنَّها،
إِذا دَرَجَتْ تَحتَ الظِّلالِ، أَفاني
وقال ضباب بن وَقْدان السَّدُوسِي:
كأَنَّ الأَفانَي شَيْبٌ لها،
إِذا التَفَّ تحتَ عَناصِي الوَبْرْ
قال ابن بري: وذكر ابن الأَعرابي أن هذا البيت لضباب بن واقد الطَّهَوِي، قال: والأَفاني شجر بيض، واحدته أَفانِيةٌ، وإِذا كان أَفانية مثل ثمانية على ما ذكر الجوهري فصوابه أَن يذكر في فصل أَفن، لأَن الياء زائدة والهمزة أَصل.
والفَناة: البقَرة، والجمع فَنَوات؛ وأَنشد ابن بري قول الشاعر: وفَناة تَبْغِي، بحَرْبةَ، طِفْلاً
مِن ذَبِيحٍ قَفَّى عليه الخَبالُ
وشعَر أَفْنَى: في معنى فَيْنان، قال: وليس من لفظة. وامرأَة فَنْواء: أَثِيثة الشعَر منه؛ روى ذلك ابن الأَعرابي، قال: وأَما جمهور أَهل اللغة فقالوا امرأَة فَنْواء أَي لشَعَرها فُنُون كأَفْنان الشِّعْر، وكذلك شجرة فَنْواء إِنما هي ذات الأَفْنان، بالواو. وروي عن ابن الأَعرابي: امرأَة فَنْواء وفَنْياء. وشعَر أَفْنَى وفَيْنانٌ أَي كثير. التهذيب: والفنوة المرأَة العربية؛ وفي ترجمة قنا قال قَيْس بن العَيْزار الهُذَلي: بما هي مَقْناةٌ، أَنِيقٌ نَباتُها،
مِرَبٌّ، فَتَهْواها المَخاضُ النَّوازِعُ
قال: مَقْناةٌ أَي مُوافِقة لكل مَن نَزَلها من قوله مُقاناةِ البياض بصُفْرَةٍ أَي يوافق بياضُها صفرتها، قال الأَصمعي: ولغة هذيل مَفْناةٌ بالفاءِ، والله أَعلم.

##### Türkçe

**الفَناء**: kalıcılığın zıddı; fiil **فَنى يَفْنَى** nadirdir; **كراع**’dan: **فَناء**; o hâlde o **فانٍ**’dir. Ve denildi ki: bu, **بلحرث ابن كعب**’ın bir dilidir. Ve **قرع** maddesinde dedi:

“Ne zaman ki kınlarda olan tükendi, vurdular
**القُرْع**’a, delik deşik edilmiş ince develer derisinden”

Yani: okları tükendiği vakit elleriyle kalkana vurdular. Dedi ki: **فَنى**; **طيّء** lehçelerinde **فَنِيَ** mânâsınadır; ve onu **أَفْناه** eder. Ve **تَفانى القومُ قتلاً**: bazısı bazısını yok etti; ve **تفانوا** yani savaşta bazısı bazısını yok etti. Ve **فَنِيَ يَفْنى فَناء**: ihtiyarladı ve ihtiyarlıkla ölüme yaklaştı; bununla **أَبو عبيد** Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisini tefsir etti: “Burada bir hac, sonra burada **احْدِجْ** et, ta ki **تَفْنى**” yani gazveyi kasteder. **لبيد** insanı ve onun **فَناء**’sını vasfederek dedi:

“Onun tuzakları yolunda saçılmıştır,
ve tuzaklar onu ıskaladığı vakit **يَفْنى**.”

Der ki: ölüm onu ıskalarsa, o yine **يفنى** yani ihtiyarlanır; böylece ölür; bundan kaçış yoktur; gençliğinde ve kuvvetinde **المنِيَّةُ** ve onun sebepleri onu ıskaladığı vakit. Ve büyük ihtiyara: **فانٍ** denir.

Ve Muâviye hadîsinde: “Eğer ben bedevî ehlinden olsaydım **الفانِيةَ** satardım ve **النامِيةَ** satın alırdım”; **الفانِيةُ**: develerden ve başkalarından yaşlı olan; **النامِيةُ**: büyüme ve artış içinde olan genç delikanlı olan.

Ve **الفِناء**: evin önünde bir genişliktir; genişlikle isim kastedilir, mastar değil. Çoğulu **أَفْنِيةٌ**’dir; ve **الثاء** **الفاء**’dan bedel kılınır; bu, yerinde zikredilmiştir. **ابن جني** dedi ki: ikisi iki asıldır; biri diğerinin bedeli değildir; çünkü **الفِناء** **فَنِيَ يَفْنى**’dandır; bu da şundandır: ev burada **تَفْنى** olur; çünkü onun en son sınırlarına vardığın vakit o **فَنِيَتْ** olur. Ama onun **ثِناؤها**’sı **ثَنى يَثْني**’dendir; çünkü orada da yayılmadan döner; sonunun gelmesi ve sınırlarının sonuna varılması sebebiyle. **ابن سيده** dedi ki: onun hemzesi yâ’dan bedeldir; çünkü hemzenin yâ’dan ibdâli, o lâm olduğu vakit, vâv’dan ibdâlinden daha çoktur; her ne kadar Bağdatlıların bazısı “onun elifi vâv olabilir” demişse de, “**شجرة فَنْواء**” demeleri sebebiyle; yani gölgenin **فِناء**’su geniş olan. Dedi ki: bu söz kuvvetli değildir; çünkü biz kimsenin “**الفَنْواء** **الفِناء**’dandır” dediğini işitmedik; ancak “o **ذات الأَفنان**’dır” yahut “uzun **الأَفنان**’lıdır” dediler. Ve **الأَفْنِية**: evlerin kapıları üzerindeki meydanlardır; ve inşad etti:

“Senin evinin **فناء**’sında onlar gibisi seçilip alınmaz.”

Ve evin **فناء**’su: onun yanlarından uzayıp giden şeydir.

**ابن الأَعرابي**: onda insanlardan **أَعناء** ve **أَفْناء** vardır; yani karışıklar; tekili **عِنْوٌ** ve **فِنْوٌ**. Ve “kabilelerin **أَفْناء**’sından bir adam” yani hangi kabileden olduğu bilinmez. Ve denildi ki: ancak “kabilelerin **أَفْناء**’sından bir kavim” denir; “adam” denmez; ve **الأَفْناء**’nın tekili yoktur. **أُم الهيثم** dedi: “Bunlar insanların **أَفْناء**’sındandır” denir; tekil hakkında “insanların **أَفْناء**’sından bir adam” denmez; bunun tefsiri: buradan buradan kopup gelen bir kavimdir. **الجوهري**: “O, insanların **أَفْناء**’sındandır” denir; kim olduğu bilinmediği vakit. **ابن بري** dedi ki: **ابن جني** “insanların **أَفناء**’sının tekili **فَناً**’dır ve onun lâmı vâvdur” dedi; “**شجرة فَنْواء**” demeleri sebebiyle; dalları genişleyip yayıldığı vakit. Dedi ki: insanların **أَفناء**’sı da onların yayılıp dallanıp budaklanmasıdır. Hadîste: “insanların **أَفْناء**’sından bir adam” yani kimden olduğu bilinmedi; tekili **فِنْوٌ**. Ve denildi ki: o **الفِناء**’dandır; o da evin önündeki genişliktir; ve **الفِناء** **أَفْنية** üzerine cem edilir. Ve **المُفاناة**: idâre etme (gönlünü alma). Ve adam **أَفْنى** eder; insanların **أَفْناء**’sına arkadaşlık ettiği vakit. Ve “adamı **فانَيْت** ettim”: onu idâre ettim ve onu yatıştırdım; **الكميت** kendisine arız olan kederleri zikrederek dedi:

“Onu bir kere ayağa diker, bir kere oturtur,
nasıl ki onun sürücüsü huysuz deveyi **يُفاني** eder.”

**أِبو تراب** dedi: **أَبا السميدع**’ı işittim, “filân oğulları mallarını ne **يُعانُون** ederler ne de **يُفانُونه**” derdi; yani onun başında durmazlar ve onu ıslah etmezler. Ve **الفَنا** (kısaltılmış), tekili **فَناة**: tilki üzümü; ve denilir: başka bir bitkidir. **زهير** dedi:

“Sanki her menzilde, indikleri yerde,
yünün kırpıntısı; kırılmamış **حَبُّ الفَنا**.”

Ve denildi ki: kırılmadıkça kırmızı taneli bir ağaçtır; ondan, her tanesi bir kırat olan ve onunla tartılan kıratlar yapılır. Ve denildi ki: ondan gerdanlıklar yapılır. Ve denildi ki: kalın yerde biten bir ottur; yerden parmak ölçüsü ve daha az yükselir; davar onu otlar. Ve onun elifi yâ’dır; çünkü o lâm’dır. **أَبو العباس** İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki, ona recez şairinin sözünü inşad etti:

“Değnek serttir; vuruşla onu kanattı;
der ki: keşke Allah onu **أَفْناها** etseydi.”

(* “**صلب العصا**” sözü tekmilede: “değneği kalın”dır.)

Bir koyun çobanını vasfederek dedi; onda iki mânâ vardır: birincisi, değneğini sert kıldı; çünkü onu doğrultmaya muhtaçtır; ve ona beddua etti; “keşke Allah onu helâk etseydi” dedi; ve “onu kanattı” yani kendisine muhalefetinden dolayı vuruşla onun kanını akıttı. İkinci vecih “**صُلْبُ العصا**” sözünde: yani onu vurmaya muhtaç etmez; böylece değneği bâkîdir. Ve “vuruşla onu kanattı” sözü: yani onu semizlikle kapladı; sanki onu yağla kanatmış gibi; çünkü ona bitkinin her türünü otlatır. “Keşke Allah onu **أَفْناها** etseydi” sözü ise: yani ona **الفَنا** bitirsin; o da kurt üzümüdür; ta ki bol sütlü olsun ve semirsin.

Ve **الأَفاني**: yaş kaldığı müddetçe bir bitkidir; kuruduğu vakit o **الحَماط**’tır. Tekili **أَفانِيةٌ**’dir; **ثمانية** misali. Ve ayrıca denilir: o tilki üzümüdür. Kıyamet hadîsinde: “**فيَنْبُتُون** nasıl ki **الفَنا** biter”; o tilki üzümüdür. Ve denildi ki: onun ağacıdır; o hızlı bitiş ve büyüme sahibidir. **ابن بري** dedi: bitki olarak **الأَفاني**’ye şahit, **النابغة**’nin sözü:

“Onların kalçalarını **الأَفاني**’den satın aldı.”

Ve bir başkası dedi:

“İki **فَتِيلان**; doğuran deve onların üzerine ağlamaz,
**قَرْمَلٍ** ve **أَفاني**’den doydukları vakit.”

(* “**فتيلان**” sözü: asılda böyledir; muhtemelen **الفتل**’in küçültülmüş ikilisidir. **القاموس**’ta: **الفتل** bitkiden yayılmamış olan şeydir; yahut şair, değersiz bitkiyi iki parmakla bükülen fitile benzetmiştir. Her iki ihtimale göre de **الافاني**’nin tekili **كثمانية** olduğuna göre, **الافاني**’nin kırık olması gerekir; **القاموس**’ta burada kesre ile ضبط edilmiştir; ve **المجد** onu **أفن**’de **بسكارى** vezninde tartmıştır.)

Ve bir başkası dedi:

“Gölgelikler altında yürüdükleri vakit, sanki
küçük tüylü yavrulardan, **أَفاني** gibi, uzaklaşırlar.”

Ve **ضباب بن وَقْدان السَّدُوسِي** dedi:

“Sanki **الأَفانَي** onun için bir aklıktır,
kürk yününün saçakları altında dolandığı vakit.”

**ابن بري** dedi: **ابن الأَعرابي** bunun **ضباب بن واقد الطَّهَوِي**’ye ait olduğunu zikretti. Dedi ki: **الأَفاني** beyaz ağaçtır; tekili **أَفانِيةٌ**’dir. Ve eğer **أَفانية** **ثمانية** gibi ise, **الجوهري**’nin zikrettiği üzere, doğrusu onu **أفن** faslında zikretmektir; çünkü yâ zâiddir ve hemze asıldır.

Ve **الفَناة**: inek; çoğulu **فَنَوات**. **ابن بري** şairin sözünü inşad etti:

“Ve bir **فَناة**, **حَرْبةَ**’de, bir çocuğu ister,
arkasını dönmüş bir kesikten; onun üzerine delilik musallat olmuştur.”

Ve **شعَر أَفْنَى**: **فَيْنان** mânâsındadır. Dedi ki: lafızdan değildir. Ve **امرأَة فَنْواء**: ondan gür saçlıdır; bunu **ابن الأَعرابي** rivayet etti. Dedi ki: ama dil ehlinin cumhuru “**امرأَة فَنْواء**” yani saçının **فُنُون**’u vardır; saçın **أَفْنان**’ı gibi, dediler. Ve aynı şekilde **شجرة فَنْواء** ancak **ذات الأَفْنان**’dır; vâv iledir. **ابن الأَعرابي**’den rivayet edildi: **امرأَة فَنْواء** ve **فَنْياء**. Ve **شعَر أَفْنَى** ve **فَيْنانٌ** yani çoktur. **التهذيب**: ve **الفنوة** Arap kadındır. Ve **قنا** maddesinde **قَيْس بن العَيْزار الهُذَلي** dedi:

“Onunla, o bir **مَقْناةٌ**’dır; bitkisi zariftir;
terbiye edilmiş; böylece çekip giden doğuran develer onu sever.”

Dedi ki: **مَقْناةٌ** yani ona inen her kimseye uygun; “beyazlığın sarılıkla **مُقاناة**’si” sözünden; yani onun beyazlığı onun sarılığına uygun düşer. **الأَصمعي** dedi: ve **هذيل**’in dili **مَفْناةٌ**’dır; **الفاء** ile. Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ن ي * * فَنِيَ * الشيء * فَنَاءً * باد و * تَفَانَوْا * أفنى بعضهم بعضا في الحرب و * فِنَاءُ * الدار ما امتدّ من جوانبها والجمع * أفْنِيَةٌ

##### Türkçe

* ف ن ي * **فَنِيَ** şey **فَنَاءً** (olarak) yok oldu ve **تَفَانَوْا**: savaşta birbirlerini yok etti; ve evin **فِنَاءُ**’u, onun yanlarından uzanan şeydir; çoğulu **أفْنِيَةٌ**’dir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ي ( *!فَنِيَ ) الشَّيءُ ، ( كرَضِيَ ) ، هذه هي اللُّغَةُ المَشْهورَةُ ؛ ( و ) حَكَى كُراعٌ : *!فَنَى *!يَفْنَى ، مثْلُ ( سَعَى )

يَسْعَى وهو نادِرٌ ، وقالَ : وهي بلُغَةِ بلحارِثِ بنِ كعْبٍ ، ( *!فَنَاءً ) ، مَصْدرُ البابَيْنِ ، فهو *!فانٍ : ( عُدِمَ ) .
( وفي المُحْكم : *!الفَناءُ ضِدُّ البَقاءِ .
وقالَ أبو عليَ القالِي : الفَناءُ نَفادُ الشيءِ ؛ قالَ نابِغَةُ بَني شَيْبانَ :
سَتَبْقَى الرَّاسِيات وكلُّ نَفْسٍ ومال سَوْفَ يَبْلغه الفَناءُوقالَ الآخَرُ :
كَتَبَ الفَناءَ على الخَلائِقِ رَبُّناوهو المَلِيكُ ومُلْكُه لا يَنْفدُ ( *!وأَفْناهُ غَيْرُهُ .
( و ) فَنِيَ ( فلانٌ ) يَفْنَى : إذا ( هَرِمَ ) .
( وفي التّهذيبِ : أشْرَفَ على المَوْتِ هَرَماً ؛ قالَ لبيدٌ :
حَبائِلُه مَبْثوثَةٌ بسَبيلِه *!ويَفْنى إذا ما أَخْطَأَتْه الحَبائِلُ أَي يَهْرَمُ فيَموتُ .
( *!والفَانِي : الشَّيْخُ الكَبيرُ ) الهَرِمُ .
( *!وتَفانَوْا : *!أَفْنَى بَعْضُهُم بَعْضاً ) في الحَرْبِ .
( *!وفِناءُ الَّدارِ ، ككِساءٍ : ما اتَّسَعَ من أَمامِها ) .
( وفي الصِّحاح : ما امْتَدَّ مِن جَوانِبِها .
وفي المُحْكم : هو سَعَةٌ أمامَ الدَّارِ ، نَعْني بالسَّعَةِ الاسْمُ لا المَصْدَر ؛ ( ج *!أَفْنِيَةٌ *!وفُنِيٌّ ) ، كعُتِيَ ، بالضمِّ والكسْرِ ، وتُبْدلُ الثاءُ من الفاءِ فيُقالُ ثِناءُ الدارِ *!وفِناؤُها ، وقد مَرَّ .
وقالَ ابنُ جنِّي : هُما أَصْلانِ وليسَ أَحَدُهما بَدَلاً من صاحِبِه ، لأنَّ الفِناءَ من فَنِيَ يَفْنَى ، وذلكَ أَنَّ الدارَ هناك *!تَفْنَى ، لأنَّك إذا تَناهَيْتَ إلى أقْصَى حُدُودِها فَنِيتْ ، وأَمَّا ثِناؤُها فمن ثَنَى يَثْني لأنَّها هناكَ

أَيْضاً تَنْثَني عن الانْبِساطِ لمجيءِ آخِرِها واسْتِقْصاء حُدُودِها .
قالَ ابنُ سِيدَه : وهَمْزتُها بَدَلٌ من الياءِ ، وجَوَّزَ بعضُ البَغْدادِيِّين أنْ تكونَ أَلِفُها واواً لقوْلِهم : شَجَرَةٌ فَنْواءُ ، وليسَ بقَوِيَ لأنَّها ليسَتْ مِن الفِناءِ ، وإنّما هي مِن الأَفْنانِ .
( *!وفَاناهُ : دَارَاهُ ) ؛ ) نقلَهُ الجَوْهرِي عن أَبي عَمْرٍ و ؛ وأَنْشَدَ للكُمَيْت :
تُقِيمُه تارَةً وتُقْعِدُه
كما *!يُفاني الشَّمُوسَ قائِدُهاوقالَ الأُموي : *!فَانَاهُ سَكَّنَه ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي أيْضاً .
وقالَ ابنُ الأعْرابي : فَانَاهُ دَاجَاهُ .
( وأَرضٌ *!مَفْناةٌ ) : ) أَي ( مُوافِقَةٌ لنَازِلِيها ) ، بلُغَةِ هُذَيْل ، نقلَهُ الأصْمعي ويُرْوَى بالقافِ كما سَيَأْتي .
( *!والأفانِي : نَبْتٌ ) ما دام رطباً فإذا يَبِسَ فهو الحَماطُ ، ( واحِدَتُها ) *!أَفانِيةٌ ، ( كثَمانِيَةٍ ) ؛ ) نقلَهُ الجَوْهرِي وهو قولُ أَبي عَمْرٍ و .
قالَ الأزْهرِي : هذا غَلَطٌ فإنَّ *!الأفَانِيَ نَبْتٌ على حِدةٍ وهو مِن ذُكورِ البَقْلِ يَهِيجُ فيَتناثَرُ ، وأَمَّا الحَماطُ فهو الحليةُ ولا هَيْجَ له لأنّه مِن الجنبةِ والعروَةِ .
قالَ الجَوْهرِي : ويقالُ أَيْضاً هو عِنَبُ الثّعْلب .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
يقالُ بَنُو فلانٍ ما يُعانُونَ ما لَهُم ولا *!يُفانُونَه ، أَي ما يَقُومُونَ عليه ولا يُصْلِحُونَه .
*!والمُفانَاةُ : التَّسْكِين ؛ عن الأُموي .
*!والفَانِيَةُ : المُسِنَّةُ مِن الإِبِلِ ؛ وقد جاءَ ذِكْرُها في الحديثِ .

##### Türkçe

: **فَنِيَ** şey, ( **رَضِيَ** gibi ), bu meşhur lugattır; (ve) Kurâ‘ rivayet etti: **فَنَى** **يَفْنَى** , ( **سَعَى** )

**يَسْعَى** gibi; ve o nâdirdir. Ve dedi ki: Bu, el-Hâris b. Ka‘b’ın lugatındandır. ( **فَنَاءً** ), iki bâbın masdarıdır; o hâlde o **فانٍ**’dir: ( yok oldu ).
( Ve el-Muḥkem’de: **الفَناءُ** **البَقاءِ**’nın zıddıdır.
Ve Ebû ‘Alî el-Kâlî dedi ki: **الفَناءُ** şeyin tükenmesidir; Benî Şeybân’ın Nâbiğa’sı dedi ki:
Sürekli kalacak olanlar sağlamca yerleşmişlerdir; ve her nefis ve mal, yakında ona **الفَناءُ** erişecektir
Ve başkası dedi ki:
Rabbimiz mahlûkat üzerine **الفَناءَ** yazdı; o meliktir ve mülkü tükenmez. ( **وأَفْناهُ** başkası onu yok etti.
( Ve ) **فَنِيَ** (falanca) **يَفْنَى**: ( ihtiyarladı ) ise.
( Ve Tehzîb’de: ihtiyarlıkla ölüme yaklaştı; Lebîd dedi ki:
Onun yolunda tuzakları yayılmıştır; ve tuzaklar onu ıskaladığı zaman **يَفْنى**; yani ihtiyarlanır da ölür.
( **والفَانِي**: büyük yaşlı ) ihtiyar.
( **وتَفانَوْا**: **أَفْنَى بَعْضُهُم بَعْضاً** ) savaşta.
( **وفِناءُ الَّدارِ** , **ككِساءٍ**: onun önünden genişleyen şey ) .
( Ve Ṣıḥâḥ’ta: onun yanlarından uzayan şey.
Ve el-Muḥkem’de: o, evin önünde bir genişliktir; genişlikle kastediyoruz isimdir, masdar değil; (çoğulu **أَفْنِيَةٌ** ve **فُنِيٌّ** ) , **عُتِيَ** gibi; zamme ve kesre ile. Ve **الثاءُ** **الفاءِ**’dan بدل yapılır da “**ثِناءُ الدارِ**” denir ve “**فِناؤُها**”; ve geçti.
Ve İbn Cinnî dedi ki: İkisi iki asıldır ve ikisinden biri diğerinin بدل’i değildir; çünkü **الفِناءَ** , **فَنِيَ يَفْنَى**’dandır; ve bu, şundandır ki ev orada **تَفْنَى**; çünkü sen onun en uç sınırlarına vardığında o fânî olur. Ama onun **ثِناؤُها**’sı **ثَنَى يَثْني**’dandır; çünkü o orada

yine yayılmadan bükülür; onun sonunun gelmesi ve sınırlarının sonuna kadar varılması sebebiyle.
İbn Sîde dedi ki: Hemzesi yâ’nın بدل’idir. Ve Bağdatlıların bir kısmı, “şecere **فَنْواءُ**” demelerinden dolayı, elifinin vâv olmasını câiz gördü; ve bu kuvvetli değildir; çünkü o **الفِناءِ**’dan değildir; ancak **الأَفْنانِ**’dandır.
( **وفَاناهُ**: **دَارَاهُ** ); ) el-Cevherî onu Ebû ‘Amr’dan nakletti ve; el-Kumeyt’ten inşâd etti:
Onu bir defa ayakta tutar, bir defa oturtur,
nasıl ki onun sürücüsü güneşleri **يُفاني**.
Ve el-Umevî dedi ki: **فَانَاهُ** onu sakinleştirdi; el-Cevherî onu da nakletti.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **فَانَاهُ** ona yumuşak davrandı.
( Bir yer **مَفْناةٌ** ): ) yani ( oraya inenlere uygun ) , Hüzeyl lugatında; el-Asma‘î onu nakletti; ve kāf ile rivayet olunur, ileride geleceği üzere.
( **والأفانِي**: bir bitkidir ) yaş kaldığı müddetçe; kuruduğunda ise o **الحَماطُ**’tur. (Onun bir teki) **أَفانِيةٌ**’dir, ( **كثَمانِيَةٍ** gibi ); ) el-Cevherî onu nakletti ve bu Ebû ‘Amr’ın sözüdür.
el-Ezherî dedi ki: Bu bir yanlıştır; çünkü **الأفَانِيَ** başlı başına bir bitkidir ve sebzenin erkeklerindendir; coşar da saçılır. Ama **الحَماطُ** ise süstür; onun coşması yoktur; çünkü o **الجنبةِ** ve **العروَةِ**’dandır.
el-Cevherî dedi ki: Yine denir ki o, tilki üzümüdür.
Ve ona ilâve olarak:
Denir ki: Falancanın oğulları, kendilerinin olanla uğraşmazlar ve onu **يُفانُونَه**; yani onun başında durmazlar ve onu ıslah etmezler.
**والمُفانَاةُ**: sakinleştirme; el-Umevî’den.
**والفَانِيَةُ**: develerden yaşlı olan; ve onun zikri hadiste gelmiştir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: فنى

فَنِىَ
1 فَنِىَ ذ , (T, S, M, Msb, K, &c.,) aor. يَفْنَى; (T, M, Msb, K;) and فَنَى, aor. يَفْنَى, (M, K,) which is extr., mentioned by Kr, and said by him to be of the dial. of Belhلrith Ibn-Kaab; (M;) the former of the two verbs being that which is commonly known; (TA;) inf. n. فَنَآءٌ, (T, S, M, Msb, K, &c.,) which is of both of the verbs; (TA;) It (i. e. a thing, S, Msb, TA) passed away and came to an end; vanished away; became spent, or exhausted; failed entirely; ceased, perished, or came to nought; or was, or became, transitory, evanescent, or non-existent; the inf. n. being syn. with نَفَادٌ; (Aboo-'Alee El- Kلlee, TA;) contr. of بَقَآءٌ; (M, TA;) and the pret. being syn. with عُدِمَ: (K, TA:) it is said of every created thing that it is subject to الفَنَآء. (Msb.) [Hence] دَارُ الفَنَآءِ [The abode of transitoriness, evanescence, or perishableness,] means the present world. (T in art. دور.) ― -b2- And, said of a man, (T, M, K,) i. e. فَنِىَ, aor. and inf. n. as above, (M,) (tropical:) He was, or became, extremely aged; or old and infirm; syn. هَرِمَ: (M, K:) or he became on the verge of death by reason of extreme age or of age and infirmity. (T.) Lebeed says,
حَبَائِلُهُ مَبْثُوثَةٌ بِسَبِيلهِ
وَيَفْنَى اـِذَا مَا أَخْطَأَتْهُ الحَبَائِلُ
(T, M,) meaning [His snares are spread in his way, and when the snares fail to catch him] he becomes old and infirm and so dies: (T:) or it means, when death misses him he becomes old and infirm. (M.)

فاناهُ
3 فاناهُ ذ , (T, S, M, K,) inf. n. مُفَانَاةٌ, (T, TA,) He (a man, S, M) soothed, or coaxed, him: (AA, T, S, M, K:) and, (M,) accord. to El-Umawee, (T, S,) he stilled, or quieted, him. (T, S, M.) El-Kumeyt says, (S, M,) mentioning anxieties, (M,)
تُقِيمُهُ تَارَةً وَتُقْعِدُهُ
كَمَ يُفَانِى الشَّمُوسَ قَائِدُهَا
[They rouse him at one time, and at another time they render him sedate like as her leader soothes, or coaxes, or like as he stills, or quiets, the refractory mare]. (S, M: in the T, accord. to the TT, the verse ends with رَائِدُهَا [her pastor], instead of قَائِدُهَا.) Accord. to IAar, فاناهُ signifies واِجاهُ [app. a mistranscription for وَاخَاهُ, originally آخَاهُ, He fraternized with him; or acted with him in a brotherly manner]. (TA.) [Hence the phrase] أُفَانِى الأَيَّامَ i. e. أُزَجِّى الزَّمَانَ [meaning I make the time to pass away easily; as though beguiling it]. (Har p. 607.) ― -b2- And one says, بَنُو فُلَانٍ مَا يُعَانُونَ مَالَهُمْ وَلَا يُفَانُونَهُ i. e. The sons of such a one do not tend, or take care of, their cattle, or camels, or [other] property, and do not manage the same well. (T.)

افناهُ
4 افناهُ ذ He, or it, caused it, or him, to pass away and come to an end; to vanish away; to become spent, or exhausted; to fail entirely; to cease, perish, or come to nought; he, or it, did away with, destroyed, or annihilated, it, or him; (T, S, * M, Msb, * K, TA;) trans. of فَنِىَ. (T, S, Msb, K.) The saying of a rلjiz, (T, TA,) namely, Abu-n-Nejm, (TA,) describing a pastor of sheep or goats,
يَقُولُ لَيْتَ اللّٰهَ قَدْ أَفْنَاهَا
(T, TA,) may mean an imprecation against them, i. e. He says, would that God had destroyed them: (T:) ― -b2- or it means, would that God had made to grow for them [the plant called] الفَنَى, i. e. عِنَبُ الثَّعْلَبِ; so that they might have abundance of milk, and become fat. (T, TA.)

تَفَانَوا
6 تَفَانَوا ذ , (S, K,) or تفانوا قَتْلًا, (M,) They destroyed one another, (S, M, K,) [or they shared, one with another, in destruction, (see an ex. in a verse cited voce دَقَّ,) by slaughter,] in war, or battle. (S.)

الفَنَى
الفَنَى ذ , thus, with ى, in the M, and thus it should be written accord. to Aboo-'Alee El-Kلlee, in the T and S with ا, and in like manner in the K, in which it is [mentioned in art. فنو, and] written without the article ال (فَنًا), and said to be a pl., of which the sing. is ↓ الفَنَاة, (TA,) [The plant called] عِنَبُ الثَّعْلَبِ; [see art. ثعلب; and see also الأَفَانِى, in this art.;] (T, S, M, K;) whereof one is called ↓ فَنَاةٌ: (S:) or, as some say, another plant; (T;) [i. e.,] as some say, a species of trees, or plants, (شَجَرٌ,) having red berries, (حَبّ), (S,) of which necklaces are made, (S,) or the unbroken of which are made use of as قَرَارِيط [meaning carat-weights] with which to weigh, every berry (حَبَّة) being a قِيرَاط: and some say that it is a herb that grows in rugged places, rising from the ground to the height of the measure of a finger, and less, and depastured by the cattle. (M.)

فَنَاةٌ
فَنَاةٌ ذ : see the next preceding paragraph, in two places: -A2- and see also art. فنو.

فِنَآءٌ
فِنَآءٌ ذ A yard, or an exterior court, i. e. a wide space, (T, S, M, Mgh, Msb, K,) in front, (T, M, Mgh, Msb, K,) or extending from the sides, (S, Msb,) of a house: (T, S, M, Mgh, Msb, K:) pl. أَفْنِيَةٌ (T, S, M, Msb, K) and فُنِىٌّ: (K:) and ثِنَآءٌ [q. v.] signifies the same. (T, M.)

فَانٍ
فَانٍ ذ part. n. of فَنِىَ [i. e. signifying Passing away and coming to an end; &c.]. (T.) ― -b2- And (tropical:) An old man extremely aged, or old and infirm; (M, * Msb, K, * TA;) so called because of his nearness to passing away, or perishing: (Msb:) or an old man whose faculties have entirely failed. (Mgh.) And فَانِيَةٌ occurs in a trad., applied to a she-camel, or to camels, as meaning (assumed tropical:) Advanced in age. (TA.) ― -b3- [فَانٍ فِى اللّٰهِ, in the language of the mystics, means (assumed tropical:) Lost in contemplation of God, and insensible to all else.]

أَفْنَآءٌ مِنَ النَّاسِ
أَفْنَآءٌ مِنَ النَّاسِ ذ is expl. in art. فنو.

الأَفَانِى
الأَفَانِى ذ [without the article أَفَانٍ] is the name of A species of plant, (T, S, K,) yellow, and red; (T;) [said to be so called] while fresh and succulent; (S;) accord. to AA, (T,) when it has dried up, it is called الحَمَاطُ; (S, T;) but this is a mistake; for الافانى signifies a particular species of plant by itself, of the herbs, or leguminous plants, termed ذُكُور, which dries up, and becomes scattered; whereas the حماط is the حَلبة [a mistranscription for حَلَمَة], and this does not dry up, because it is of the [kind called] جَنْبَة and عُرْوَة (T:) the n. un. is أَفَانِيَةٌ, (T, S.) like ثَمَانِيَةٌ [in measure]. (S.) And it is said to signify also [The plant called] عِنَبُ الثَّعْلَبِ. (S. [See also الفَنَى, above.])

مَفْنَاةٌ
مَفْنَاةٌ ذ A land (أَرْضٌ) suitable to those who alight and abide therein: (K, TA:) it occurs, in a verse of Keys Ibn-El-'Eyzلr El-Hudhalee, with ق, [as some relate that verse,] but As says that in the dial. of Hudheyl it is with ف. (TA in art. قنى.)

##### Türkçe

**فَنِىَ**
1 **فَنِىَ** ذ , (T, S, M, Msb, K, &c.,) muzâri‘i **يَفْنَى**; (T, M, Msb, K;) ve **فَنَى**, muzâri‘i **يَفْنَى**, (M, K,) ki bu şâzdır, Kr tarafından zikredilmiş ve onun tarafından Belhلrith Ibn-Kaab lehçesinden olduğu söylenmiştir; (M;) iki fiilden birincisi, yaygın olarak bilinenidir; (TA;) mastarı **فَنَآءٌ**, (T, S, M, Msb, K, &c.,) ki iki fiilin de mastarıdır; (TA;) O (yani bir şey, S, Msb, TA) geçip gitti ve sona erdi; yok olup gitti; tükenmiş yahut bitkin oldu; bütünüyle kesildi; durdu, helâk oldu yahut hiçliğe vardı; yahut fânî, geçici, uçucu yahut mevcut olmayan oldu; mastar, **نَفَادٌ** ile eşanlamlıdır; (Aboo-'Alee El- Kلlee, TA;) **بَقَآءٌ**’ın zıddıdır; (M, TA;) ve mâzî, **عُدِمَ** ile eşanlamlıdır: (K, TA:) her yaratılmış şey hakkında, onun **الفَنَآء**’a tâbi olduğu söylenir. (Msb.) [Bundan dolayı] **دَارُ الفَنَآءِ** [geçiciliğin, uçuculuğun yahut yok olurluğun yurdu] mevcut dünya demektir. (T, md. دور.) ― -b2- Ve, bir adam hakkında söylendiğinde, (T, M, K,) yani **فَنِىَ**, muzâri‘ ve mastarı yukarıdaki gibi, (M,) (mecaz:) O, pek ihtiyarladı; yahut yaşlı ve güçsüz oldu; **هَرِمَ** ile eşanlamlıdır: (M, K:) yahut aşırı ihtiyarlık yahut yaşlılık ve güçsüzlük sebebiyle ölümün eşiğine geldi. (T.) Lebeed der ki,
حَبَائِلُهُ مَبْثُوثَةٌ بِسَبِيلهِ
وَيَفْنَى اـِذَا مَا أَخْطَأَتْهُ الحَبَائِلُ
(T, M,) [Onun tuzakları yolunda yayılmıştır; tuzaklar onu yakalamayı ıskaladığında] o yaşlanıp güçsüzleşir ve böylece ölür, demektir: (T:) yahut mânâsı, ölüm onu ıskaladığında yaşlanıp güçsüzleşir. (M.)

**فاناهُ**
3 **فاناهُ** ذ , (T, S, M, K,) mastarı **مُفَانَاةٌ**, (T, TA,) O (bir adam, S, M) onu yatıştırdı yahut gönlünü aldı: (AA, T, S, M, K:) ve, (M,) El-Umawee’ye göre, (T, S,) onu sakinleştirdi yahut susturdu. (T, S, M.) El-Kumeyt der ki, (S, M,) kaygıları anarak, (M,)
تُقِيمُهُ تَارَةً وَتُقْعِدُهُ
كَمَ يُفَانِى الشَّمُوسَ قَائِدُهَا
[Onu bir defa ayağa kaldırırlar, bir başka defa da onu, inatçı kısrağı sürücüsünün yatıştırması yahut gönlünü alması gibi; yahut onu sakinleştirmesi yahut susturması gibi, sakin kılarlar]. (S, M: T’de, TT’ye göre, beyit **قَائِدُهَا** yerine **رَائِدُهَا** [onun otlak arayıcısı] ile biter.) IAar’a göre, **فاناهُ** **واِجاهُ**’u ifade eder [görünüşe göre **وَاخَاهُ**, aslında **آخَاهُ**, “onunla kardeşleşti; yahut onunla kardeşçe davrandı” için bir yanlış yazımdır]. (TA.) [Bundan dolayı ibare] **أُفَانِى الأَيَّامَ** yani **أُزَجِّى الزَّمَانَ** [mânâsı: zamanı kolayca geçiririm; sanki onu oyalayarak]. (Har s. 607.) ― -b2- Ve şöyle denir: **بَنُو فُلَانٍ مَا يُعَانُونَ مَالَهُمْ وَلَا يُفَانُونَهُ** yani: filânın oğulları hayvanlarına yahut develerine yahut [başka] mallarına bakmazlar ve onu iyi idare etmezler. (T.)

**افناهُ**
4 **افناهُ** ذ O, yahut o (şey), onu yahut onu (kimseyi) geçip gitmeye ve sona ermeye sebep oldu; yok olup gitmeye; tükenmiş yahut bitkin olmaya; bütünüyle kesilmeye; durmaya, helâk olmaya yahut hiçliğe varmaya; onu yahut onu (kimseyi) ortadan kaldırdı, yok etti yahut imha etti; (T, S, * M, Msb, * K, TA;) **فَنِىَ**’nin müteaddîsidir. (T, S, Msb, K.) Bir recez şairinin sözü, (T, TA,) yani Abu-n-Nejm’in, (TA,) koyun yahut keçi güdeni vasfederek,
يَقُولُ لَيْتَ اللّٰهَ قَدْ أَفْنَاهَا
(T, TA,) onlara beddua mânâsına gelebilir; yani: “Allah onları yok etseydi” der: (T:) ― -b2- yahut mânâsı: Allah onlar için **الفَنَى** denilen [bitkiyi], yani **عِنَبُ الثَّعْلَبِ**’i bitirseydi; böylece sütleri bol olur ve semirirler. (T, TA.)

**تَفَانَوا**
6 **تَفَانَوا** ذ , (S, K,) yahut **تفانوا قَتْلًا**, (M,) Onlar birbirlerini yok ettiler, (S, M, K,) [yahut savaşta, öldürme yoluyla, yok oluşta birbirleriyle ortak oldular,] harp yahut muharebede. (S.)

**الفَنَى**
**الفَنَى** ذ , böylece, ى ile, M’de; ve Aboo-'Alee El-Kلlee’ye göre böyle yazılmalıdır; T ve S’de ا ile, ve aynı şekilde K’de; onda [md. فنو’da zikredilmiş ve] harf-i tarif **ال** olmaksızın (**فَنًا**) yazılmış, ve bunun bir çoğul olduğu, tekilinin de aşağıdaki **الفَنَاة** olduğu söylenmiştir; (TA;) [**عِنَبُ الثَّعْلَبِ** denilen bitki]; [md. ثعلب’e bak; ve ayrıca bu maddede **الأَفَانِى**’ye de bak;] (T, S, M, K;) bunun bir tanesine aşağıdaki **فَنَاةٌ** denir: (S:) yahut bazılarına göre başka bir bitki; (T;) [yani,] bazılarına göre kırmızı taneleri (حَبّ) olan bir ağaç yahut bitkiler türü (شَجَرٌ); (S;) ondan gerdanlıklar yapılır, (S,) yahut kırılmamış olanı **قَرَارِيط** [yani karat ağırlıkları] olarak tartıda kullanılır; her bir tane (حَبَّة) bir **قِيرَاط**tır: ve bazıları da onun sarp yerlerde biten bir ot olduğunu, yerden bir parmak ölçüsü kadar ve daha az yükseldiğini, ve hayvanların onu otladığını söyler. (M.)

**فَنَاةٌ**
**فَنَاةٌ** ذ : iki yerde, bir önceki paragraf’a bak: -A2- ve ayrıca md. فنو’ya da bak.

**فِنَآءٌ**
**فِنَآءٌ** ذ Bir avlu, yahut dış avlu; yani geniş bir alan, (T, S, M, Mgh, Msb, K,) bir evin önünde, (T, M, Mgh, Msb, K,) yahut yanlarından uzanan: (S, Msb,) (T, S, M, Mgh, Msb, K:) çoğulu **أَفْنِيَةٌ** (T, S, M, Msb, K) ve **فُنِىٌّ**: (K:) ve **ثِنَآءٌ** [bk.] da aynı mânâyı ifade eder. (T, M.)

**فَانٍ**
**فَانٍ** ذ **فَنِىَ**’nin ism-i fâilidir [yani “geçip giden ve sona eren; &c.” mânâsında]. (T.) ― -b2- Ve (mecaz:) pek ihtiyar bir adam, yahut yaşlı ve güçsüz; (M, * Msb, K, * TA;) geçip gitmeye yahut helâk olmaya yakınlığından dolayı böyle adlandırılmıştır: (Msb:) yahut kuvveleri bütünüyle sönmüş bir ihtiyar. (Mgh.) Ve **فَانِيَةٌ**, bir rivayette, bir dişi deveye yahut develere nispetle, (varsayılan mecaz olarak:) yaşça ilerlemiş mânâsında vârid olmuştur. (TA.) ― -b3- [**فَانٍ فِى اللّٰهِ**, sûfîlerin dilinde, (varsayılan mecaz olarak:) Allah’ın tefekküründe kaybolmuş ve başka her şeye karşı hissiz demektir.]

**أَفْنَآءٌ مِنَ النَّاسِ**
**أَفْنَآءٌ مِنَ النَّاسِ** ذ md. فنو’da açıklanmıştır.

**الأَفَانِى**
**الأَفَانِى** ذ [harf-i tarif olmaksızın **أَفَانٍ**] sarı ve kırmızı olan bir bitki türünün adıdır, (T, S, K,) (T;) [taze ve sulu iken böyle adlandırıldığı söylenir]; (S;) AA’ya göre, (T,) kuruduğunda ona **الحَمَاطُ** denir; (S, T;) fakat bu bir hatadır; zira **الافانى**, kendisi başlı başına, otlardan yahut baklagil türü bitkilerden **ذُكُور** diye adlandırılanların belirli bir türünü ifade eder; o kurur ve dağılır; hâlbuki **حماط**, **حَلبة**’dir [**حَلَمَة** için bir yanlış yazım]; ve bu kurumaz; çünkü o **جَنْبَة** ve **عُرْوَة** [denilen tür]dendir. (T:) tekil isim (n. un.) **أَفَانِيَةٌ**’dir, (T, S.) ölçüde **ثَمَانِيَةٌ** gibi. (S.) Ve ayrıca [**عِنَبُ الثَّعْلَبِ** denilen bitki]yi de ifade ettiği söylenir. (S. [Yukarıda **الفَنَى**’ye de bak.])

**مَفْنَاةٌ**
**مَفْنَاةٌ** ذ İçine inen ve orada kalan kimselere uygun bir arazi (أَرْضٌ): (K, TA:) Keys Ibn-El-'Eyzلr El-Hudhalee’nin bir beytinde ق ile vârid olmuştur, [bazılarının o beyti rivayet ettiği üzere,] fakat As, Hudheyl lehçesinde onun ف ile olduğunu söyler. (TA, md. قنى.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَنِيَ
فَنِيَ A ( n. ac. فَنًى [ 4 ] ,  فَنَآء [ 22A ] ),
a.  Disappeared, vanished; wasted away, dwindled; decayed; was spent, exhausted; perished; was perishable, transient; was mortal; was decrepit, old.

فَاْنَيَ
فَاْنَيَ III ,
a.  Coaxed, flattered, caressed, courted, curried favour with.

أَفْنَيَ
أَفْنَيَ IV ,
a.  Caused to perish, to pass away; destroyed, brought to nought; annihilated; used up, exhausted.

تَفَاْنَيَ
تَفَاْنَيَ VI ,
a.  Destroyed, killed each other; perished together.

فَنًى
فَنًى [ 4 ],
a.  see 22 .

فَانٍ
فَانٍ [ 21 ],
a.  Passing away, perishing; perishable, transient, transitory, fleeting, evanescent, ephemeral; mortal.

b.  Old, infirm, decrepit.

فَنَآء
فَنَآء [ 22A ],
a.  Perishableness, transitoriness; nothingness; annihilation.

b.  Infirmity, decrepitude, decrepitness, decay.

فِنَآء
فِنَآء [ 23A ] , ( pl. أَفْنِيَة [ 15t ] ,
a.  فُنِيّ ), Court, court-yard; open space; parvis.

أَفَانِيّ
أَفَانِيّ
a.  Night-shade ( plant ).

##### Türkçe

فَنِيَ
فَنِيَ A ( n. ac. **فَنًى** [ 4 ] ,  **فَنَآء** [ 22A ] ),
a.  Kayboldu, yok oldu; zayıflayıp tükendi, azaldı; çürüdü; harcandı, tüketildi; helâk oldu; fânî, geçici oldu; ölümlü oldu; bunak, yaşlı oldu.

فَاْنَيَ
فَاْنَيَ III ,
a.  Gönlünü aldı, pohpohladı, okşadı, kur yaptı, göze girmeye çalıştı.

أَفْنَيَ
أَفْنَيَ IV ,
a.  Helâk etti, yok etti; mahvetti, hiçliğe getirdi; tamamen yok etti; tüketti, bitirdi.

تَفَاْنَيَ
تَفَاْنَيَ VI ,
a.  Birbirlerini yok ettiler, öldürdüler; birlikte helâk oldular.

فَنًى
فَنًى [ 4 ],
a.  22’ye bak.

فَانٍ
فَانٍ [ 21 ],
a.  Geçip giden, helâk olan; fânî, geçici, gelip geçici, uçucu, kaybolup giden, kısa ömürlü; ölümlü.

b.  Yaşlı, güçsüz, bunak.

فَنَآء
فَنَآء [ 22A ],
a.  Fânîlik, geçicilik; hiçlik; yok oluş.

b.  Güçsüzlük, bunaklık, bunak olma, çürüme.

فِنَآء
فِنَآء [ 23A ] , ( pl. **أَفْنِيَة** [ 15t ] ,
a.  **فُنِيّ** ), Avlu, avlu-yeri; açık alan; ön avlu.

أَفَانِيّ
أَفَانِيّ
a.  İtüzümü (bitki).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فني
فَنِيَ - يَفْنَى - فاني
فَنِيَ - يَفْنى + الكائن أو الشيء: ضد "بقي - يبقى": اختفى كامل بنائه وكيانه الظاهر من الوجود
فَاني - فان: اسم فاعل صفة مشبهة من " فَنيَ - يَفْنى"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " هلاك وفناء الشيء وزواله، جسماً، أو أثراً وفعلاً " وهي:
فَنيَ - يَفْنى، هَلَكَ - يَهْلِكُ، زَهَقَ - يَزْهَقُ، بَادَ - يَبيْدُ، بَطَلَ - يَبْطُلُ، نَفِدَ - يَنْفَدُ

فان
 	﴿كل من عليها فان(26)﴾ الرحمن
مختار الصحاح
● [فني] ف ن ي: فَنِيَ الشيء فَنَاءً باد و تَفَانَوْا أفنى بعضهم بعضا في الحرب و فِنَاءُ الدار ما امتدّ من جوانبها والجمع أفْنِيَةٌ
معجم الفرائد القرآنية:
ف ن ي
" فَانٍ" في قوله تعالى : " كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ " (26) الرحمن .
فَني : عَدِمَ وباد، فانٍ: أي بائد وهالك .
ملخص اللسان:
1.     الفَناء: نَقِيض البقاء، والفعل فَنى يَفْنَى نادر
2.      وتَفانى القومُ قتلاً: أَفنى بعضهم  بعضاً
3.     وفَنِيَ يَفْنى فَناء:  هَرِمَ وأَشرف على الموت هَرَماً
4.     والفِناء: سَعةٌ أَمامَ الدار
5.     وفانَيْت الرجل: دارَيْته  وسَكَّنْته؛
لسان العرب
● - فني: الفَناء: نَقِيض البقاء، والفعل فَنى يَفْنَى نادر؛ عن كراع، فَناء  فهو فانٍ، وقيل: هي لغة بلحرث ابن كعب؛ وقال في ترجمة قرع:  فلما فَنى ما في الكنائن، ضارَبُوا  إلى القُرْعِ من جِلْدِ الهِجانِ المُجَوَّبِ  أَي ضربوا بأَيديهم إِلى التِّرَسةِ لما فَنِيت سهامهم. قال: وفَنى  بمعنى فَنِيَ في لغات طيّء، وأَفْناه هو. وتَفانى القومُ قتلاً: أَفنى بعضهم  بعضاً، وتفانوا أَي أَفنى بعضهم بعضاً في الحرب. وفَنِيَ يَفْنى فَناء:  هَرِمَ وأَشرف على الموت هَرَماً، وبذلك فسر أَبو عبيد حديث عمر، رضي الله  عنه، أَنه قال: حَجَّةً ههنا ثم احْدِجْ ههنا حتى تَفْنى يعني الغزو؛  قال لبيد يصف الإنسان وفَناءه:  حَبائِلُه مَبْثوثةٌ بسَبِيلِه،  ويَفْنى إِذا ما أَخْطَأَتْه الحَبائلُ  يقول: إِذا أَخطأَه الموت فإِنه يفنى أَي يَهْرَمُ فيموت لا بدَّ منه  إِذا أَخطأَته المنِيَّةُ وأَسبابها في شَبِيبَته وقُوَّته. ويقال للشيخ  الكبير: فانٍ.  وفي حديث معاوية: لو كنتُ من أَهل البادِيةِ بعت الفانِيةَ واشتريت  النامِيةَ؛ الفانِيةُ: المُسِنَّة من الإِبل وغيرها، والنامِيةُ: الفَتِيَّةُ  الشابَّة التي هي في نموّ وزيادة.  والفِناء: سَعةٌ أَمامَ الدار، يعني بالسعة الاسم لا المصدر، والجمع  أَفْنِيةٌ، وتبدل الثاء من الفاء وهو مذكور في موضعه؛ وقال ابن جني: هما  أَصلان وليس أَحدهما بدلاً من صاحبه لأَن الفِناء من فَنِيَ يَفْنى، وذلك  أَن الدار هنا تَفْنى لأَنك إِذا تناهيت إِلى أَقصى حدودها فَنِيَتْ، وأَما  ثِناؤها فمن ثَنى يَثْني لأَنها هناك أَيضاً تنثني عن الانبساط لمجيء  آخرها واسْتِقْصاء حدودها؛ قال ابن سيده: وهمزتها بدل من ياء لأَن إِبدال  الهمز من الياء إِذا كانت لاماً أَكثر من إِبدالها من الواو، وإن كان بعض  البغداديين قد قال: يجوز أَن يكون أَلفه واواً لقولهم شجرة فَنْواء أَي  واسِعة فِناء الظل، قال: وهذا القول ليس بقوي لأَنا لم نسمع أَحداً يقول  إِن الفَنْواء من الفِناء، إنما قالوا إِنها ذات الأَفنان أَو الطويلة  الأَفنان. والأَفْنِية: السَّاحات على أَبواب الدور؛ وأَنشد:  لا يُجْتَبى بِفناء بَيْتِك مثْلهم  وفناء الدار: ما امْتدَّ من جوانبها.  ابن الأَعرابي: بها أَعناء من الناس وأَفْناء أَي أَخْلاط، الواحد  عِنْوٌ وفِنْوٌ. ورجل من أَفْناء القبائل أَي لا يُدرى من أَيّ قبيلة هو،  وقيل: إِنما يقال قوم من أَفناء القبائل، ولا يقال رجل، وليس للأَفْناء واحد.  قالت أُم الهيثم: يقال هؤلاء من أَفناء الناس ولا يقال في الواحد رجل من  أَفناء الناس، وتفسيره قوم نُزَّاعٌ من ههنا وههنا. والجوهري: يقال هو  من أَفناء الناس إِذا لم يُعلم من هو. قال ابن بري: قال ابن جني واحد  أَفناء الناس فَناً ولامه واو، لقولهم شجرة فَنْواء إِذا اتسعت وانتشرت  أَغصانها، قال: وكذلك أَفناء الناس انتشارهم وتشعبهم. وفي الحديث: رجل من  أَفناء الناس أَي لم يُعلم ممن هو، الواحد فِنْوٌ، وقيل: هو من الفِناء وهو  المُتَّسَعُ أَمام الدار، ويجمع الفِناء على أَفْنية. والمُفاناة:  المُداراة. وأَفْنى الرجلُ إِذا صَحِب أَفناء الناس. وفانَيْت الرجل: دارَيْته  وسَكَّنْته؛ قال الكميت يذكر هموماً اعترته:  تُقِيمُه تارةً وتُقْعِدُه،  كما يُفاني الشَّمُوسَ قائِدُها  قال أِبو تراب: سمعت أَبا السميدع يقول بنو فلان ما يُعانُون مالهم ولا  يُفانُونه أَي ما يقومون عليه ولا يُصْلِحونه. والفَنا، مقصور، الواحدة  فَناة: عنب الثَّعلب، ويقال: نبت آخر؛ قال زهير:  كأَنّ فُتاتَ العِهْنِ، في كلِّ مَنْزِلٍ  نَزَلْنَ، به حَبُّ الفَنا لم يُحَطَّمِ  وقيل: هو شجر ذو حب أَحمر ما لم يُكسَّر، يتخذ منه قراريط يوزن بها كل  حبة قيراط، وقيل: يتخذ منه القَلائد، وقيل: هي حشيشة تنبت في الغَلْظ  ترتفع على الأَرض قِيسَ الإِصْبع وأَقل يَرعاها المالُ، وأَلفها ياء لأَنها  لام؛ وروى أَبو العباس عن ابن الأَعرابي أَنه أَنشده قول الراجز:  صُلْبُ العَصا بالضَّرْبِ قد دَمَّاها،  يقولُ: لَيْتَ الله قد أَفْناها  (* قوله« صلب العصا» في التكملة: ضخم العصا.)  قال يصف راعي غنم وقال فيه معنيان: أَحدهما أَنه جعل عصاه صُلبة لأَنه  يحتاج إِلى تقويمها ودَعا عليها فقال ليت اللهَ قد أَهلكها ودمَّاها أَي  سيَّلَ دَمها بالضرب لخِلافِها عليه، والوجه الثاني في قوله صُلْبُ العصا  أَي لا تحوجه إِلى ضربها فعصاه باقية، وقوله: بالضرب قد دمَّاها أَي  كساها السِّمَن كأَنه دمَّمها بالشحم لأَنه يُرَعِّيها كل ضرب من النبات،  وأَما قوله ليت اللهَ قد أَفناها أَي أَنبت لها الفَنا، وهو عنب الذئب، حتى  تغزر وتَسْمَن.  والأَفاني: نبت ما دام رطباً، فإِذا يبس فهو الحَماط، واحدتها أَفانِيةٌ  مثال ثمانية، ويقال أَيضاً: هو عنب الثعلب. وفي حديث القِيامة:  فيَنْبُتُون كما يَنْبُت الفَنا؛ هو عنب الثعلب. وقيل: شجرته وهي سريعة النبات  والنموّ؛ قال ابن بري شاهد الأَفاني النبت قول النابغة:  شَرَى أَسْتاهِهِنَّ من الأَفاني  وقال آخر:  فَتِيلانِ لا يَبْكِي المَخاضُ عليها،  إِذا شَبِعا مِنْ قَرْمَلٍ وأَفاني  (* قوله« فتيلان» كذا بالأصل، ولعله مصغر مثنى الفتل. ففي القاموس:  الفتل ما لم ينبسط من النبات، أو شبه الشاعر النبت الحقير بالفتيل الذي يفتل  بالاصبعين. وعلى كلا الاحتمالين الافاني فحق شبعا شبعت ومقتضى أن واحد  الافاني كثمانية أن تكون الافاني مكسورة، وضبطت في القاموس هنا بالكسر  ووزنه المجد في أفن بسكارى.)  وقال آخر:  يُقَلِّصْن عن زُغْبٍ صِغارٍ كأَنَّها،  إِذا دَرَجَتْ تَحتَ الظِّلالِ، أَفاني  وقال ضباب بن وَقْدان السَّدُوسِي:  كأَنَّ الأَفانَي شَيْبٌ لها،  إِذا التَفَّ تحتَ عَناصِي الوَبْرْ  قال ابن بري: وذكر ابن الأَعرابي أن هذا البيت لضباب بن واقد  الطَّهَوِي، قال: والأَفاني شجر بيض، واحدته أَفانِيةٌ، وإِذا كان أَفانية مثل  ثمانية على ما ذكر الجوهري فصوابه أَن يذكر في فصل أَفن، لأَن الياء زائدة  والهمزة أَصل.  والفَناة: البقَرة، والجمع فَنَوات؛ وأَنشد ابن بري قول الشاعر:  وفَناة تَبْغِي، بحَرْبةَ، طِفْلاً  مِن ذَبِيحٍ قَفَّى عليه الخَبالُ  وشعَر أَفْنَى: في معنى فَيْنان، قال: وليس من لفظة. وامرأَة فَنْواء:  أَثِيثة الشعَر منه؛ روى ذلك ابن الأَعرابي، قال: وأَما جمهور أَهل اللغة  فقالوا امرأَة فَنْواء أَي لشَعَرها فُنُون كأَفْنان الشِّعْر، وكذلك  شجرة فَنْواء إِنما هي ذات الأَفْنان، بالواو. وروي عن ابن الأَعرابي:  امرأَة فَنْواء وفَنْياء. وشعَر أَفْنَى وفَيْنانٌ أَي كثير. التهذيب: والفنوة  المرأَة العربية؛ وفي ترجمة قنا قال قَيْس بن العَيْزار الهُذَلي:  بما هي مَقْناةٌ، أَنِيقٌ نَباتُها،  مِرَبٌّ، فَتَهْواها المَخاضُ النَّوازِعُ  قال: مَقْناةٌ أَي مُوافِقة لكل مَن نَزَلها من قوله مُقاناةِ البياض  بصُفْرَةٍ أَي يوافق بياضُها صفرتها، قال الأَصمعي: ولغة هذيل مَفْناةٌ  بالفاءِ، والله أَعلم.
مقاييس اللغة:
(فني) الفاء والنون والحرف المعتلّ. هذا بابٌ لا تنقاس كلِمُهُ، ولم يُبْنَ على قياسٍ معلوم، وقد ذكرنا ما جاء فيه. قالوا: فَنِيَ يَفْنَى فَناءً، والله تعالى أفناهُ، وذلك إذا انقطع. والله تعالى قَطَعه، أي ذهب به. والفَنَا مَقصورٌ: عِنَب الثّعلب. والفِناء: ما امتدَّ مع الدَّار من جوانبها، والجمع أفنية. ويقولون: هو من أفناء العرب، إذا لم يُدْرَ ممن هو. والمُفانَاة: المداراة. قال:
أقيمه تارةً وأُقْعِدُه  *** كما يُفانِي الشَّمُوسَ قائدُها([1])
والأَفانِي: نبت، الواحدة أفانِيَة. والفَنَاة: البَقرة، والجمع فَنَوات. وشجرةٌ فَنْواء، إذا ذهبت أفنانُها في كلِّ شيء، والقياس فَنَّاءُ، لأنَّه من الفَنَن.
القاموس المحيط:
ي فَنِيَ، كرضِيَ وسَعَى، فَنَاءً عُدِمَ، وأفْناهُ غَيْرُهُ، و فُلانٌ هَرِمَ. والفانِي الشَّيْخُ الكَبيرُ.
وتَفَانَوْا: أفْنَى بَعْضُهُمْ بَعْضاً. وفِناءُ الدارِ، ككِساءٍ: ما اتَّسَعَ من أمامِها ج: أفْنِيَةٌ وفُنِيٌّ.
وفاناهُ: دَاراهُ. وأرْضٌ مَفْناةٌ: موافِقَةٌ لِنَازِلِيها. والْأَفانِي: نَبْتٌ، واحِدَتُها: كَثَمَانِيةٍ.
و الفناةُ البَقَرَةُ ج فَنَوَاتٌ، وعِنَبُ الثَّعْلَبِ ج فَناً، وماءٌ لِجَذِيمَةَ. وشَعَرٌ أفْنَى فَيْنانٌ. وامرأةٌ فَنْواءُ أثِيثَةُ الشَّعَرِ، وشَجَرَةٌ واسِعَةُ الظِلِّ، والقياسُ فَنَّاءُ وفَناً جَبَلٌ بِنَجْدٍ.
تاج العروس:
( ى فنى ) الشئ ( كرضى ) هذه هي اللغة المشهورة ( و ) حكى كراع فنى يفنى مثل ( سعى ) يسعى وهو نادر قال وهى بلغة بلحرث بن كعب ( فناء ) مصدر البابين فهو فان ( عدم ) وفى المحكم الفناء ضد البقاء وقال أبو على القالى الفناء نفاد الشئ قال نابغة بنى شيبان ستبقى الراسيات وكل نفس * ومال سوف يبلغه الفناء وقال الآخر كتب الفناء على الخلائق ربنا * وهو المليك وملكه لا ينفد ( وأفناه غيره و ) فنى ( فلان ) يفنى إذا ( هرم ) وفى التهذيب أشرف على الموت هر ما قال لبيد حبائله مبثوثة بسبيله * ويفنى إذا ما أخطاته الحبائل أي يحرم فيموت ( والفاني الشيخ الكبير ) الهرم ( وتفانوا أفنى بعضهم بعضا ) في الحرب ( وفناء الدار ككساء ما اتسع من أمامها ) وفى الصحاح ما امتد من جوانبها وفى المحكم هو سعة أمام الدار نعنى بالسعة الاسم لا المصدر ( ج أفنية وفنى ) كعتى بالضم والكسر
وتبدل الثاء من الفاء فيقال ثناء الدار وفناؤها وقد مر وقال ابن جنى هما أصلان وليس أحدهما بدلامن صاحبه لان الفناء من فنى يفنى وذلك ان الدار هناك تفنى لانك إذا تناهيت الى أقصى حدودها فنيت وأما ثناؤها فمن ثنى يثنى لانها هناك أيضا تنثني عن الانبساط لمجئ آخرها واستقصاء حدودها قال ابن سيده وهمزتها بدل من الياء وجوز بعض البغداد بين أن تكون ألفها واوا لقولهم شجرة فنواء وليس بقوى لانها ليست من الفناء وانما هي من الأفنان ( وفاناه داراه ) نقله الجوهرى عن أبى عمرو وأنشد للكميت تقيمه تارة وتقعده * كما يفانى الشموس قائدها وقال الاموى فاناه سكنه نقله الجوهرى أيضا وقال ابن الاعرابي فاناه داجاه ( وأرض مفناة ) أي ( موافقة لنازليها ) بلغة هذيل نقله
الا صعمى ويروى بالقاف كما سيأتي ( والافاني نبت ) مادام رطبا فإذا يبس فهو الحماط ( واحدتها ) أفانية ( كثمانية ) نقله الجوهرى وهو قول أبى عمرو قال الازهرى هذا غلط فان الافانى نبت على حدة وهو من ذكور البقل يحيج فيتناثر وأما الحماط فهو الحلية ولا هيج له لانه من الجنبة والعروة قال الجوهرى ويقال أيضا هو عنب الثعلب * ومما يستدرك عليه يقال بنو فلان ما يعانون ما لهم ولا يفانونه أي ما يقومون عليه ولا يصلحونه والمفاناة التسكين عن الاموى والفانية المسنة من الابل وقد جاء ذكرها في الحديث ( والفناة البقرة ج فنوات ) بالتحريك هذا قول أبى عمرو وذكره الجوهرى وغيره ويروى بالقاف أيضا كما سيأتي وقال أبو على القالى الفنا جمع فناة وهى البقرة الوحشية يكتب بالالف لانهم يجمعونها فنوات أيضا ( و ) الفناة ( عنب الثعلب ج فنا ) هكذا في النسخ بالالف ومثله في التهذيب والصحاح ووجد في المحكم بالياء ومثله في كتاب أبى على القالى وقال مقصور يكتب بالياء قال أبو بكر بن الانباري قال زهير كأن فتات العهن في كل منزل * نزلن به حب الفنالم يحطم وأنشده الجوهرى أيضا هكذا قال ويقال هو شجر له حب أحمر تتخذ منه القلائد وفى المحكم تتخذ من حبه قراريط يوزن بها أوهى حشيشة تنبت في الغلظ ترتفع عن الارض قيس الاصبع وأقل يرعاها المال ( و ) الفناة ( ماء لجذيمة و ) يقال ( شعر أفنى ) أي ( فينان ) أي طويل ( وامرأة فنواء أثيثة الشعر وشجرة ) فنواء ( واسعة الظل ) وقال أبو عمر وذات أفنان قال ابن سيده ولم نسمع أحدا يقول ان الفنواء من الفناء انما قالوا انها ذات الافنان أو الطويلة الافنان قال الجوهرى وهو على غير قياس ( والقياس فناء ) وقد ذكر في النون ( وفنى ) بالفتح مقصور منون ( جبل بنجد ) وقال نصر جبل قرب سميراء وعنده ماء يقال له قنان كغراب * ومما يستدرك عليه الأفناء من الناس الأخلاط واحدها فنو بالكسر عن ابن لاعرابي ويقال هؤلاء من أفناء الناس ولايقال في الواحد رجل من أفناء الناس وتفسيره قوم نزاع من ههنا وههنا ولم تعرف أم الهيثم للأفناء واحدا وقول الراجز * يقول ليت الله قد أفناها * أي أنبت لها الفنى وهو عنب الثعلب حتى تغزر وتسمن وهو قال أبى النجم يصف راعى الغنم عن ابن الاعرابي

##### Türkçe

فني
**فَنِيَ** - **يَفْنَى** - **فاني**
**فَنِيَ - يَفْنى** + varlık veya şey: “**بقي - يبقى**”nın zıddı: varlıktan, yapısının ve görünen varlığının bütünüyle yok olması
**فَاني - فان**: “**فَنيَ - يَفْنى**”dan isim fâil, sıfat-ı müşebbehe
Ve lafız, “şeyin helâki ve fenası ve yok oluşu; cisim olarak yahut eser ve fiil olarak” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**فَنيَ - يَفْنى**، **هَلَكَ - يَهْلِكُ**، **زَهَقَ - يَزْهَقُ**، **بَادَ - يَبيْدُ**، **بَطَلَ - يَبْطُلُ**، **نَفِدَ - يَنْفَدُ**

فان
	﴿**كل من عليها فان(26)**﴾ الرحمن
مختار الصحاح
● [**فني**] ف ن ي: **فَنِيَ** şey **فَنَاءً**: yok oldu; ve **تَفَانَوْا**: savaşta birbirlerini yok etti; ve **فِنَاءُ الدار**: onun yanlarından uzayıp giden şey; çoğulu **أفْنِيَةٌ**

معجم الفرائد القرآنية:
ف ن ي
“**فَانٍ**” Yüce Allah’ın sözü olan: “**كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ**” (26) الرحمن’da.
**فَني**: yok oldu ve yok olup gitti; **فانٍ**: yani yok olup giden ve helâk olan.

ملخص اللسان:
1.     **الفَناء**: bekânın zıddı; fiil **فَنى يَفْنَى** nadirdir
2.      **وتَفانى القومُ قتلاً**: birbirlerini yok etti
3.     **وفَنِيَ يَفْنى فَناء**: ihtiyarladı ve ihtiyarlıkla ölüme yaklaştı
4.     **والفِناء**: evin önünde bir genişlik
5.     **وفانَيْت الرجل**: onu idare ettin ve onu yatıştırdın;

لسان العرب
● - **فني**: **الفَناء**: bekânın zıddı; fiil **فَنى يَفْنَى** nadirdir; Kura‘dan: **فَناء**; o hâlde o **فانٍ**dır; ve denildi ki: bu, Belhâris b. Ka‘b’ın dilidir; ve **قرع** maddesinde dedi:
  “فَلَمّا **فَنى** ما في الكنائن، ضارَبُوا  إلى القُرْعِ من جِلْدِ الهِجانِ المُجَوَّبِ”
  yani: okları **فَنِيت** (tükendi)ği vakit, elleriyle kalkana vurdular. Dedi ki: **وفَنى** bazı Tâyi’ lehçelerinde **فَنِيَ** mânasınadır; ve onu o **أَفْناه** (yok etti). Ve **تَفانى القومُ قتلاً**: birbirlerini yok etti; ve **تفانوا**: yani savaşta birbirlerini yok etti. Ve **فَنِيَ يَفْنَى فَناء**: ihtiyarladı ve ihtiyarlıkla ölüme yaklaştı; ve bununla Ebû Ubeyd, Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisini tefsir etti: “Burada bir hac, sonra burada deveye bindir de **تَفْنى**” yani gazve. Lebîd, insanı ve onun **فَناء**ını vasfederek dedi:
  “حَبائِلُه مَبْثوثةٌ بسَبِيلِه،  ويَفْنى إِذا ما أَخْطَأَتْه الحَبائلُ”
  der ki: ölüm onu ıskalarsa, o **يفنى** yani ihtiyarlayıp ölür; bundan kaçış yoktur; gençliğinde ve kuvvetinde **المنِيَّة** ve sebepleri onu ıskalarsa. Büyük ihtiyara: **فانٍ** denir. Muâviye’nin hadisinde: “Eğer ben bedevîlerden olsaydım, **الفانِية**yi satardım ve **النامِية**yi satın alırdım”; **الفانِية**: develerden ve başkalarından yaşlı olan; **النامِية**: büyüme ve artış içinde olan genç delikanlı olan. Ve **الفِناء**: evin önünde bir genişliktir; genişlikle kastedilen isimdir, masdar değil; çoğulu **أَفْنِيةٌ**dur; ve **الثاء** **الفاء**dan bedel kılınır; bu, yerinde zikredilmiştir. İbn Cinnî dedi: ikisi iki asıldır; biri diğerinin bedeli değildir; çünkü **الفِناء** **فَنِيَ يَفْنَى**dandır; bu da şundandır: burada ev **تَفْنى**; çünkü onun en uç sınırlarına vardığında o **فَنِيَتْ**; ama onun **ثِناؤها**sı **ثَنى يَثْني**dendir; çünkü orada da sonunun gelmesi ve sınırlarının sonuna varılması sebebiyle yayılmadan dönüp bükülür; İbn Sîde dedi: onun hemzesi, yâ’dan bedeldir; çünkü hemzenin yâ’dan ibdâli, lâm olduğunda, vâvdan ibdâlinden daha çoktur; her ne kadar bazı Bağdatlılar “onun elifi vâv olabilir” demişse de, “**شجرة فَنْواء**” (yani gölgesinin **فِناء**ı geniş) demelerinden dolayı; dedi ki: bu söz kuvvetli değildir; çünkü biz, hiç kimsenin “**الفَنْواء** **الفِناء**dandır” dediğini işitmedik; ancak “o, **الأَفنان** sahibidir” yahut “uzun **الأَفنان** sahibidir” dediler. Ve **الأَفْنِية**: evlerin kapıları üzerindeki meydanlardır; ve şu beyit okunmuştur:
  “لا يُجْتَبى بِفناء بَيْتِك مثْلهم”
  Ve **فناء الدار**: onun yanlarından uzayıp giden şeydir. İbnü’l-A‘râbî: onda insanlardan **أَعناء** ve **أَفْناء** vardır; yani karışıklar; tekili **عِنْوٌ** ve **فِنْوٌ**dur. Ve kabilelerin **أَفْناء**ından bir adam: yani hangi kabileden olduğu bilinmez; ve denildi ki: ancak “kabilelerin **أَفْناء**ından bir kavim” denir, “adam” denmez; ve **الأَفْناء**ın tekili yoktur. Ümmü’l-Heysem dedi: “Bunlar insanların **أَفْناء**ındandır” denir; tekil için “insanların **أَفْناء**ından bir adam” denmez; bunun tefsiri: buradan buradan kopup gelen bir kavimdir. Cevherî: “O, insanların **أَفْناء**ındandır” denir; kim olduğu bilinmediğinde. İbn Berrî dedi: İbn Cinnî dedi ki: insanların **أَفناء**ının tekili **فَناً**dır ve lâmı vâvdır; “**شجرة فَنْواء**” demelerinden dolayı; dalları genişleyip yayıldığında; dedi ki: insanların **أَفناء**ı da onların yayılıp dallanıp budaklanmasıdır. Hadiste: insanların **أَفْناء**ından bir adam: yani kimden olduğu bilinmedi; tekili **فِنْوٌ**dur; ve denildi ki: o, **الفِناء**dandır; o da evin önündeki genişliktir; ve **الفِناء** **أَفْنية** üzerine cem‘ edilir. Ve **المُفاناة**: idare etmedir. Ve adam **أَفْنى**: insanların **أَفْناء**ına arkadaşlık ettiğinde. Ve **فانَيْت الرجل**: onu idare ettin ve onu yatıştırdın; Kümeyt, kendisine arız olan kederleri zikrederek dedi:
  “تُقِيمُه تارةً وتُقْعِدُه،  كما يُفاني الشَّمُوسَ قائِدُها”
  Ebû Turâb dedi: Ebû’s-Semîde‘in “Falancaların oğulları mallarını ne **يُعانُون** ne de onu **يُفانُونه**” dediğini işittim; yani onun başında durmazlar ve onu ıslah etmezler. Ve **الفَنا** (maksûr), tekili **فَناة**: tilki üzümü; ve denilir: başka bir bitki; Züheyr dedi:
  “كأَنّ فُتاتَ العِهْنِ، في كلِّ مَنْزِلٍ  نَزَلْنَ، به حَبُّ الفَنا لم يُحَطَّمِ”
  Ve denildi ki: o, kırılmadıkça kırmızı taneli bir ağaçtır; ondan, her tanesi bir kırat olan ve onunla tartılan kıratlar yapılır; ve denildi ki: ondan gerdanlıklar yapılır; ve denildi ki: o, kalın yerde biten bir ottur; yerden parmak ölçüsü kadar ve daha az yükselir; hayvanlar onu otlar; ve elifi yâ’dır; çünkü o lâm’dır. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: onun kendisine recez şairinin sözünü okuduğunu:
  “صُلْبُ العَصا بالضَّرْبِ قد دَمَّاها،  يقولُ: لَيْتَ الله قد أَفْناها”
  (Sözü “**صلب العصا**” tekmilede: “**ضخم العصا**”.)
  Bir çobanı vasfederek dedi; onda iki mânâ vardır: birincisi: asasını sert kıldı; çünkü onu doğrultmaya ihtiyaç duyar; ve ona beddua etti; “Allah keşke onu helâk etse” dedi; ve “**دمَّاها**” yani ona muhalefetinden dolayı vuruşla onun kanını akıttı. İkinci vecih, “**صُلْبُ العصا**” sözünde: yani onu dövmeye muhtaç etmez; böylece asası bâkidir; ve “**بالضرب قد دمَّاها**” sözü: yani onu semizlikle kapladı; sanki onu yağla kanlandırdı; çünkü onu her çeşit bitkiden otlatır. “**ليت الله قد أَفناها**” sözü ise: yani ona **الفَنا** bitirsin; o da tilki üzümüdür; ta ki bol olsun ve semirsin. Ve **الأَفاني**: yaş kaldığı müddetçe bitkidir; kuruduğunda o **الحَماط**tır; tekili **أَفانِيةٌ**dur, “**ثمانية**” misali; ve ayrıca denilir: o, tilki üzümüdür. Kıyamet hadîsinde: “**فيَنْبُتُون كما يَنْبُت الفَنا**”; o, tilki üzümüdür. Ve denildi ki: onun ağacıdır; o da hızlı bitme ve büyüme sahibidir. İbn Berrî dedi: **الأَفاني**nin bitki olduğuna şahit, Nâbiga’nın sözü:
  “شَرَى أَسْتاهِهِنَّ من الأَفاني”
  Ve bir başkası dedi:
  “فَتِيلانِ لا يَبْكِي المَخاضُ عليها،  إِذا شَبِعا مِنْ قَرْمَلٍ وأَفاني”
  (Sözü “**فتيلان**” asılda böyle; muhtemelen “**الفتل**”in küçültülmüş ikilisidir. Kâmûs’ta: **الفتل** bitkiden yayılmamış olan; yahut şair, değersiz bitkiyi iki parmakla bükülen fitile benzetti. Her iki ihtimale göre de **الافاني**de “**شبعا**”nın hakkı “**شبعت**”tır; ve **الافاني**nin tekili “**ثمانية**” gibi ise, **الافاني**nin kırık olması gerekir; ve Kâmûs’ta burada kesre ile ضبط edildi; ve Mecd’in vezni **أفن**de “**بسكارى**”dır.)
  Ve bir başkası dedi:
  “يُقَلِّصْن عن زُغْبٍ صِغارٍ كأَنَّها،  إِذا دَرَجَتْ تَحتَ الظِّلالِ، أَفاني”
  Ve Dıbâb b. Vaqdân es-Sedûsî dedi:
  “كأَنَّ الأَفانَي شَيْبٌ لها،  إِذا التَفَّ تحتَ عَناصِي الوَبْرْ”
  İbn Berrî dedi: İbnü’l-A‘râbî, bu beytin Dıbâb b. Vâqid et-Tahavî’ye ait olduğunu zikretti; dedi ki: ve **الأَفاني** beyaz ağaçtır; tekili **أَفانِيةٌ**dur; ve eğer **أَفانية** Cevherî’nin zikrettiği üzere “**ثمانية**” gibi ise, doğrusu onu **أفن** faslında zikretmektir; çünkü yâ zâiddir ve hemze asıldır.

Ve **الفَناة**: inek; çoğulu **فَنَوات**; İbn Berrî, şairin sözünü okudu:
  “وفَناة تَبْغِي، بحَرْبةَ، طِفْلاً  مِن ذَبِيحٍ قَفَّى عليه الخَبالُ”
Ve **شعَر أَفْنَى**: **فَيْنان** mânasında; dedi ki: lafızdan değildir. Ve **امرأَة فَنْواء**: onunla saçın gürlüğü; bunu İbnü’l-A‘râbî rivayet etti; dedi ki: dil ehlinin çoğunluğu ise “**امرأَة فَنْواء**” yani saçında, saçın dalları gibi **فُنُون** vardır, dediler; ve aynı şekilde **شجرة فَنْواء** ancak **الأَفْنان** sahibidir; vâv iledir. İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edildi: **امرأَة فَنْواء** ve **فَنْياء**. Ve **شعَر أَفْنَى** ve **فَيْنانٌ**: yani çok. Tehzîb: ve **الفنوة** Arap kadındır; ve **قنا** tercümesinde Kays b. el-‘Ayzâr el-Huzelî dedi:
  “بما هي مَقْناةٌ، أَنِيقٌ نَباتُها،  مِرَبٌّ، فَتَهْواها المَخاضُ النَّوازِعُ”
  dedi ki: **مَقْناةٌ** yani ona inen herkes için uygun; “**مُقاناةِ البياض بصُفْرَةٍ**” sözünden; yani onun beyazı sarılığına uygun düşer; Asma‘î dedi: Huzeyl’in dili **مَفْناةٌ**dır, **الفاء** ile; Allah daha iyi bilir.

مقاييس اللغة:
(**فني**) **الفاء** ve **النون** ve illetli harf. Bu, kelimeleri kıyaslanmayan bir bâbdır; bilinen bir kıyas üzerine bina edilmemiştir; onda geleni zikrettik. Dediler ki: **فَنِيَ يَفْنَى فَناءً**; ve Yüce Allah onu **أفناهُ**; bu, kesildiği vakittir. Ve Yüce Allah onu kesti; yani onu götürdü. Ve **الفَنَا** maksûrdur: tilki üzümü. Ve **الفِناء**: evle birlikte yanlarından uzayıp giden şey; çoğulu **أفنية**. Ve derler ki: o, Arapların **أفناء**ındandır; kimden olduğu bilinmediğinde. Ve **المُفانَاة**: idare etme. Dedi ki:
أقيمه تارةً وأُقْعِدُه  *** كما يُفانِي الشَّمُوسَ قائدُها([1])
Ve **الأَفانِي**: bitkidir; tekili **أفانِيَة**. Ve **الفَنَاة**: inektir; çoğulu **فَنَوات**. Ve bir ağaç **فَنْواء**: dalları her şeye doğru gittiğinde; kıyas ise **فَنَّاءُ**dur; çünkü o **الفَنَن**dendir.

القاموس المحيط:
ي **فَنِيَ** ( **رضِيَ** ve **سَعَى** gibi), **فَنَاءً**: yok oldu; ve başkası onu **أفْناهُ**; ve falan ihtiyarladı. Ve **الفانِي**: büyük ihtiyar.
Ve **تَفَانَوْا**: birbirlerini **أفْنَى** (yok etti). Ve **فِناءُ الدارِ** ( **كِساءٍ** gibi): onun önünden genişleyen şey; çoğulu: **أفْنِيَةٌ** ve **فُنِيٌّ**.
Ve onu **فاناهُ**: onu idare etti. Ve **أرْضٌ مَفْناةٌ**: ona inenlere uygun. Ve **الْأَفانِي**: bitkidir; tekili: “**كَثَمَانِيةٍ**” gibidir.
Ve **الفناةُ**: inektir; çoğulu **فَنَوَاتٌ**; ve tilki üzümü; çoğulu **فَناً**; ve Cezîme’ye ait bir su. Ve **شَعَرٌ أفْنَى فَيْنانٌ**. Ve **امرأةٌ فَنْواءُ**: saç gür; ve bir ağaç: gölgesi geniş; kıyas **فَنَّاءُ**dur. Ve **فَناً**: Necd’de bir dağdır.

تاج العروس:
( ى **فنى** ) şey ( **كرضى** ): bu meşhur dildir; ve (ve) Kura‘, **فنى يفنى**yi ( **سعى** **يسعى** gibi) nakletti; o nadirdir; dedi ki: o, Belhâris b. Ka‘b’ın dilidir. (**فناء**) iki bâbın masdarıdır; o hâlde o **فان**dır. (yok oldu). Ve Muhkem’de: **الفناء** bekânın zıddıdır; Ebû Ali el-Kâlî dedi: **الفناء** şeyin tükenmesidir; Nâbiga b. Şeybân dedi: “ستبقى الراسيات وكل نفس * ومال سوف يبلغه الفناء” ve bir başkası: “كتب الفناء على الخلائق ربنا * وهو المليك وملكه لا ينفد”. (Ve başkası onu **أفناه**; ve) falan **فنى** **يفنى**: (ihtiyarladığında). Tehzîb’de: ihtiyarlıkla ölüme yaklaştı; Lebîd’in “حبائله مبثوثة بسبيله * ويفنى إذا ما أخطاته الحبائل” sözü gibi; yani ihtiyarlayıp ölür. (Ve **الفاني** büyük ihtiyar): ihtiyar. (Ve **تفانوا**: birbirlerini **أفنى**): savaşta. (Ve **فناء الدار** ( **ككساء** gibi): onun önünden genişleyen şey): ve Sıhâh’ta: onun yanlarından uzayıp giden şey; ve Muhkem’de: evin önünde bir genişliktir; genişlikle kastedilen isimdir, masdar değil. (Çoğulu **أفنية** ve **فنى**): ( **عتى** gibi) damme ve kesre ile.
Ve **الثاء** **الفاء**dan bedel kılınır; “**ثناء الدار**” ve “**فناؤها**” denir; geçmişti. İbn Cinnî dedi: ikisi iki asıldır; biri diğerinin bedeli değildir; çünkü **الفناء** **فنى يفنى**dandır; bu da şundandır: ev orada **تفنى**; çünkü onun en uç sınırlarına vardığında o **فنيت**; ama onun **ثناؤها**sı **ثنى يثنى**dendir; çünkü orada da sonunun gelmesi ve sınırlarının sonuna varılması sebebiyle yayılmadan dönüp bükülür. İbn Sîde dedi: onun hemzesi yâ’dan bedeldir; ve bazı Bağdatlılar, onun elifi vâv olabilir diye cevaz verdi; “**شجرة فنواء**” demelerinden dolayı; ve bu kuvvetli değildir; çünkü o **الفناء**dan değildir; ancak o **الأفنان**dandır. (Ve onu **فاناه**: onu idare etti): Cevherî, Ebû Amr’dan nakletti; ve Kümeyt’ten şu beyiti şahit getirdi: “تقيمه تارة وتقعده * كما يفانى الشموس قائدها”. Ve Ümevî dedi: **فاناه** onu yatıştırdı; Cevherî bunu da nakletti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **فاناه** onu oyaladı. (Ve **أرض مفناة**): yani (ona inenlere uygun): Huzeyl diliyle; Asma‘î nakletti; ve **القاف** ile de rivayet edilir; gelecektir. (Ve **الافاني**: bitkidir): yaş kaldığı müddetçe; kuruduğunda o **الحماط**tır. (Tekili): **أفانية** (“**ثمانية**” gibi): Cevherî nakletti; bu, Ebû Amr’ın sözüdür. Ezherî dedi: bu yanlıştır; çünkü **الافانى** başlı başına bir bitkidir; baklanın erkeklerindendir; olgunlaşır da saçılır; ama **الحماط** süstür; onun olgunlaşması yoktur; çünkü o **الجنبة** ve **العروة**dandır. Cevherî dedi: ayrıca denilir: o, tilki üzümüdür. * Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerden: “Falancaların oğulları mallarını ne **يعانون** ne de onu **يفانونه**” denir; yani onun başında durmazlar ve onu ıslah etmezler. Ve **المفاناة**: Ümevî’den, yatıştırmadır. Ve **الفانية**: develerden yaşlı olan; hadiste zikri gelmiştir. (Ve **الفناة**: inektir; çoğulu **فنوات**): hareke ile; bu, Ebû Amr’ın sözüdür; Cevherî ve başkaları zikretti; ve **القاف** ile de rivayet edilir; gelecektir. Ebû Ali el-Kâlî dedi: **الفنا** **فناة**nın cem‘idir; o da yaban ineğidir; elif ile yazılır; çünkü onu **فنوات** diye de cem‘ ederler. (Ve) **الفناة** (tilki üzümü; çoğulu **فنا**): nüshalarda böyle, elif ile; Tehzîb ve Sıhâh’ta da böyledir; ve Muhkem’de yâ ile bulundu; Ebû Ali el-Kâlî’nin kitabında da böyledir; “maksûrdur, yâ ile yazılır” dedi. Ebû Bekr b. el-Enbârî dedi: Züheyr dedi: “كأن فتات العهن في كل منزل * نزلن به حب الفنا لم يحطم” ve Cevherî de onu böyle rivayet etti. Dedi ki: denilir: o, kırmızı taneli bir ağaçtır; ondan gerdanlıklar yapılır. Muhkem’de: onun tanelerinden, onunla tartılan kıratlar yapılır; yahut o, kalın yerde biten bir ottur; yerden parmak ölçüsü kadar ve daha az yükselir; hayvanlar onu otlar. (Ve) **الفناة** (Cezîme’ye ait bir su). Ve denilir: (**شعر أفنى**): yani (**فَيْنان**): yani uzun. (Ve **امرأة فنواء**: saç gür; ve bir ağaç) **فنواء**: (gölgesi geniş). Ebû Amr dedi: ve **ذات أفنان**. İbn Sîde dedi: hiç kimsenin “**الفنواء** **الفناء**dandır” dediğini işitmedik; ancak “o, **ذات الافنان**dır” yahut “uzun **الافنان** sahibidir” dediler. Cevherî dedi: o, kıyasa aykırıdır. (Ve kıyas **فناء**dır): **النون**da zikredildi. (Ve **فنى**): fetha ile, maksûr, tenvinli: (Necd’de bir dağ): Nasr dedi: Semîrâ’ya yakın bir dağdır; yanında “**قنان**” denilen bir su vardır; ( **غراب** gibi). * Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerden: insanlardan **الأفناء**: karışıklar; tekili **فنو**dur, kesre ile; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve “Bunlar insanların **أفناء**ındandır” denir; tekil için “insanların **أفناء**ından bir adam” denmez; bunun tefsiri: buradan buradan kopup gelen bir kavimdir; Ümmü’l-Heysem, **الأفناء** için bir tekil tanımadı. Ve recez şairinin sözü: “يقول ليت الله قد أفناها”: yani ona **الفنى** bitirsin; o da tilki üzümüdür; ta ki bol olsun ve semirsin; bu, Ebû’n-Necm’in, koyun çobanını vasfederken söylediğidir; İbnü’l-A‘râbî’den.
