# فني — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%86%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فني

: ( ي ( *!فَنِيَ ) الشَّيءُ ، ( كرَضِيَ ) ، هذه هي اللُّغَةُ المَشْهورَةُ ؛ ( و ) حَكَى كُراعٌ : *!فَنَى *!يَفْنَى ، مثْلُ ( سَعَى )

يَسْعَى وهو نادِرٌ ، وقالَ : وهي بلُغَةِ بلحارِثِ بنِ كعْبٍ ، ( *!فَنَاءً ) ، مَصْدرُ البابَيْنِ ، فهو *!فانٍ : ( عُدِمَ ) .
( وفي المُحْكم : *!الفَناءُ ضِدُّ البَقاءِ .
وقالَ أبو عليَ القالِي : الفَناءُ نَفادُ الشيءِ ؛ قالَ نابِغَةُ بَني شَيْبانَ :
سَتَبْقَى الرَّاسِيات وكلُّ نَفْسٍ ومال سَوْفَ يَبْلغه الفَناءُوقالَ الآخَرُ :
كَتَبَ الفَناءَ على الخَلائِقِ رَبُّناوهو المَلِيكُ ومُلْكُه لا يَنْفدُ ( *!وأَفْناهُ غَيْرُهُ .
( و ) فَنِيَ ( فلانٌ ) يَفْنَى : إذا ( هَرِمَ ) .
( وفي التّهذيبِ : أشْرَفَ على المَوْتِ هَرَماً ؛ قالَ لبيدٌ :
حَبائِلُه مَبْثوثَةٌ بسَبيلِه *!ويَفْنى إذا ما أَخْطَأَتْه الحَبائِلُ أَي يَهْرَمُ فيَموتُ .
( *!والفَانِي : الشَّيْخُ الكَبيرُ ) الهَرِمُ .
( *!وتَفانَوْا : *!أَفْنَى بَعْضُهُم بَعْضاً ) في الحَرْبِ .
( *!وفِناءُ الَّدارِ ، ككِساءٍ : ما اتَّسَعَ من أَمامِها ) .
( وفي الصِّحاح : ما امْتَدَّ مِن جَوانِبِها .
وفي المُحْكم : هو سَعَةٌ أمامَ الدَّارِ ، نَعْني بالسَّعَةِ الاسْمُ لا المَصْدَر ؛ ( ج *!أَفْنِيَةٌ *!وفُنِيٌّ ) ، كعُتِيَ ، بالضمِّ والكسْرِ ، وتُبْدلُ الثاءُ من الفاءِ فيُقالُ ثِناءُ الدارِ *!وفِناؤُها ، وقد مَرَّ .
وقالَ ابنُ جنِّي : هُما أَصْلانِ وليسَ أَحَدُهما بَدَلاً من صاحِبِه ، لأنَّ الفِناءَ من فَنِيَ يَفْنَى ، وذلكَ أَنَّ الدارَ هناك *!تَفْنَى ، لأنَّك إذا تَناهَيْتَ إلى أقْصَى حُدُودِها فَنِيتْ ، وأَمَّا ثِناؤُها فمن ثَنَى يَثْني لأنَّها هناكَ

أَيْضاً تَنْثَني عن الانْبِساطِ لمجيءِ آخِرِها واسْتِقْصاء حُدُودِها .
قالَ ابنُ سِيدَه : وهَمْزتُها بَدَلٌ من الياءِ ، وجَوَّزَ بعضُ البَغْدادِيِّين أنْ تكونَ أَلِفُها واواً لقوْلِهم : شَجَرَةٌ فَنْواءُ ، وليسَ بقَوِيَ لأنَّها ليسَتْ مِن الفِناءِ ، وإنّما هي مِن الأَفْنانِ .
( *!وفَاناهُ : دَارَاهُ ) ؛ ) نقلَهُ الجَوْهرِي عن أَبي عَمْرٍ و ؛ وأَنْشَدَ للكُمَيْت :
تُقِيمُه تارَةً وتُقْعِدُه
كما *!يُفاني الشَّمُوسَ قائِدُهاوقالَ الأُموي : *!فَانَاهُ سَكَّنَه ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي أيْضاً .
وقالَ ابنُ الأعْرابي : فَانَاهُ دَاجَاهُ .
( وأَرضٌ *!مَفْناةٌ ) : ) أَي ( مُوافِقَةٌ لنَازِلِيها ) ، بلُغَةِ هُذَيْل ، نقلَهُ الأصْمعي ويُرْوَى بالقافِ كما سَيَأْتي .
( *!والأفانِي : نَبْتٌ ) ما دام رطباً فإذا يَبِسَ فهو الحَماطُ ، ( واحِدَتُها ) *!أَفانِيةٌ ، ( كثَمانِيَةٍ ) ؛ ) نقلَهُ الجَوْهرِي وهو قولُ أَبي عَمْرٍ و .
قالَ الأزْهرِي : هذا غَلَطٌ فإنَّ *!الأفَانِيَ نَبْتٌ على حِدةٍ وهو مِن ذُكورِ البَقْلِ يَهِيجُ فيَتناثَرُ ، وأَمَّا الحَماطُ فهو الحليةُ ولا هَيْجَ له لأنّه مِن الجنبةِ والعروَةِ .
قالَ الجَوْهرِي : ويقالُ أَيْضاً هو عِنَبُ الثّعْلب .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
يقالُ بَنُو فلانٍ ما يُعانُونَ ما لَهُم ولا *!يُفانُونَه ، أَي ما يَقُومُونَ عليه ولا يُصْلِحُونَه .
*!والمُفانَاةُ : التَّسْكِين ؛ عن الأُموي .
*!والفَانِيَةُ : المُسِنَّةُ مِن الإِبِلِ ؛ وقد جاءَ ذِكْرُها في الحديثِ .

### Türkçe

: **فَنِيَ** şey, ( **رَضِيَ** gibi ), bu meşhur lugattır; (ve) Kurâ‘ rivayet etti: **فَنَى** **يَفْنَى** , ( **سَعَى** )

**يَسْعَى** gibi; ve o nâdirdir. Ve dedi ki: Bu, el-Hâris b. Ka‘b’ın lugatındandır. ( **فَنَاءً** ), iki bâbın masdarıdır; o hâlde o **فانٍ**’dir: ( yok oldu ).
( Ve el-Muḥkem’de: **الفَناءُ** **البَقاءِ**’nın zıddıdır.
Ve Ebû ‘Alî el-Kâlî dedi ki: **الفَناءُ** şeyin tükenmesidir; Benî Şeybân’ın Nâbiğa’sı dedi ki:
Sürekli kalacak olanlar sağlamca yerleşmişlerdir; ve her nefis ve mal, yakında ona **الفَناءُ** erişecektir
Ve başkası dedi ki:
Rabbimiz mahlûkat üzerine **الفَناءَ** yazdı; o meliktir ve mülkü tükenmez. ( **وأَفْناهُ** başkası onu yok etti.
( Ve ) **فَنِيَ** (falanca) **يَفْنَى**: ( ihtiyarladı ) ise.
( Ve Tehzîb’de: ihtiyarlıkla ölüme yaklaştı; Lebîd dedi ki:
Onun yolunda tuzakları yayılmıştır; ve tuzaklar onu ıskaladığı zaman **يَفْنى**; yani ihtiyarlanır da ölür.
( **والفَانِي**: büyük yaşlı ) ihtiyar.
( **وتَفانَوْا**: **أَفْنَى بَعْضُهُم بَعْضاً** ) savaşta.
( **وفِناءُ الَّدارِ** , **ككِساءٍ**: onun önünden genişleyen şey ) .
( Ve Ṣıḥâḥ’ta: onun yanlarından uzayan şey.
Ve el-Muḥkem’de: o, evin önünde bir genişliktir; genişlikle kastediyoruz isimdir, masdar değil; (çoğulu **أَفْنِيَةٌ** ve **فُنِيٌّ** ) , **عُتِيَ** gibi; zamme ve kesre ile. Ve **الثاءُ** **الفاءِ**’dan بدل yapılır da “**ثِناءُ الدارِ**” denir ve “**فِناؤُها**”; ve geçti.
Ve İbn Cinnî dedi ki: İkisi iki asıldır ve ikisinden biri diğerinin بدل’i değildir; çünkü **الفِناءَ** , **فَنِيَ يَفْنَى**’dandır; ve bu, şundandır ki ev orada **تَفْنَى**; çünkü sen onun en uç sınırlarına vardığında o fânî olur. Ama onun **ثِناؤُها**’sı **ثَنَى يَثْني**’dandır; çünkü o orada

yine yayılmadan bükülür; onun sonunun gelmesi ve sınırlarının sonuna kadar varılması sebebiyle.
İbn Sîde dedi ki: Hemzesi yâ’nın بدل’idir. Ve Bağdatlıların bir kısmı, “şecere **فَنْواءُ**” demelerinden dolayı, elifinin vâv olmasını câiz gördü; ve bu kuvvetli değildir; çünkü o **الفِناءِ**’dan değildir; ancak **الأَفْنانِ**’dandır.
( **وفَاناهُ**: **دَارَاهُ** ); ) el-Cevherî onu Ebû ‘Amr’dan nakletti ve; el-Kumeyt’ten inşâd etti:
Onu bir defa ayakta tutar, bir defa oturtur,
nasıl ki onun sürücüsü güneşleri **يُفاني**.
Ve el-Umevî dedi ki: **فَانَاهُ** onu sakinleştirdi; el-Cevherî onu da nakletti.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **فَانَاهُ** ona yumuşak davrandı.
( Bir yer **مَفْناةٌ** ): ) yani ( oraya inenlere uygun ) , Hüzeyl lugatında; el-Asma‘î onu nakletti; ve kāf ile rivayet olunur, ileride geleceği üzere.
( **والأفانِي**: bir bitkidir ) yaş kaldığı müddetçe; kuruduğunda ise o **الحَماطُ**’tur. (Onun bir teki) **أَفانِيةٌ**’dir, ( **كثَمانِيَةٍ** gibi ); ) el-Cevherî onu nakletti ve bu Ebû ‘Amr’ın sözüdür.
el-Ezherî dedi ki: Bu bir yanlıştır; çünkü **الأفَانِيَ** başlı başına bir bitkidir ve sebzenin erkeklerindendir; coşar da saçılır. Ama **الحَماطُ** ise süstür; onun coşması yoktur; çünkü o **الجنبةِ** ve **العروَةِ**’dandır.
el-Cevherî dedi ki: Yine denir ki o, tilki üzümüdür.
Ve ona ilâve olarak:
Denir ki: Falancanın oğulları, kendilerinin olanla uğraşmazlar ve onu **يُفانُونَه**; yani onun başında durmazlar ve onu ıslah etmezler.
**والمُفانَاةُ**: sakinleştirme; el-Umevî’den.
**والفَانِيَةُ**: develerden yaşlı olan; ve onun zikri hadiste gelmiştir.
