# فن (ف-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب النون والفاء
نف ، فن : مستعملة .
نف : أخبرني المُنذريّ ، عن أحمد بن محمد ، عن محمد بن عمرويه ، عن المُثنَّى ، عن المؤرِّج : نَفَفْتُ السَّوِيقَ وسَفِفْتُه ، وهو النَّفِيف والسَّفيف ، لِسَفِيف السَّويق ؛ وأنشد لرجل من أَزْد شَنُوءة :
وكان نَصِيري مَعْشَراً فطَحَا بهم
نَفِيفُ السَّوِيق والبُطونُ النَّوافِقُ
وقال : إذا عَظُم البطن وارتفع المَعَدُّ ، قيل لصاحبه : ناتق .
الليث : النَّفْنَف : الهواء .
وكل شيء بينه وبين الأرض مَهْوًى ، فهو نَفْنف ؛ وقال ذو الرُّمَّة :
ترى قُرْطَها من حُرّة اللِّيت مُشْرِفاً
على هَلَكٍ في نَفْنف يَتطوَّحُ
أبو عبيد ، عن الأصمعي : النَّفْنَف : مَهْواةُ ما بَين كُلّ جَبَلَيْن .
ابن شُميل : نَفانف الكَبِد : نَواحِيها .
ونَفانِف الدار : نواحِيها .
شَمِر ، عنه : صُقْع الجبل ، الذي كأنّه جدارٌ مَبْنِيٌّ مُسْتَوٍ : نَفْنَف .
قال : والنَّفْنف أيضاً : أسناد الجَبل التي تَعْلوه منها وتَهْبط منها .
قال : والركيّة من شَفتها إلى قَعْرِها : نَفْنَف .
ونفَانِف الجَبل لا تُنبت شيئاً ، لأنها خشنة غليظة بعيدة من الأرض .
ابن الأعرابي : النَّفْنَف : ما بين أَعلى الحائط إلى أسفل ، وبين السماء والأرض ، وأعلى البِئر إلى أسفل .
فن : الليث : الفَنّ : الحال .
قال : والفُنون : الضُّروب ؛ يقال : رَعَينا فُنون النَّبات ، وأَصبنا فُنون الأَمْوال ؛ وأنشد :
قد لَبِسْت الدَّهْر من أَفْنانِه
كل فنَ ناعمٍ منه حَبِرْ
قال : والرجلُ يفنِّن الكلام ، أي يشتقّ في فنَ بعد فَنّ .
قال : والتفنُّن ، فِعْلك .
قال : والتَّفنين : فِعْلُ الثوب إذا بَلِي فَتَفَزَّر
بعضُه من بعض من غير تَشَقُّق .
قال : والفَنَن : الغُصْن المُستقيم طُولاً وعرضاً ؛ وقال العجاج :
والفَنَنُ الشّارِقُ والغَرْبِيّ
وقال عِكرمة في قول الله جلّ وعزّ : ( ) تُكَذِّبَانِ ذَوَاتَآ أَفْنَانٍ ) ( الرحمن : 48 ) .
قال : ظِلّ الأغْصان على الحِيطان .
وقال أبو الهيثم : فسّره بعضُهم ، ذواتا أَغْصان ؛ وفَسّره بعضُهم : ذواتا ألوان .
واحدها حينئذ : فَنّ وفَنَن ، كما قالوا : سَنٌّ وسَنَن ، وعَنٌّ وعَنَن .
وقال غيره : واحد ( الأفنان ) بمعنى ( الألوان ) فَنّ .
وإذا أردت ( الأغصان ) ، فواحدها : فَنَن .
أبو عُبيد ، عن أبي عمرو : شجرة فَنْواء : ذات أفنان .
قال أبو عُبيد : وكان يَنبغي في التقدير : فَنّاء .
وأخبرني المُنذري ، عن أحمد بن يحيى : شجرة فنّاء وفَنْواء : ذات أفْنان .
وأما : شجرة قَنْواء ، بالقاف ، فهي الطَّويلة .
وفي حديث أهل الجنة : مُرْدٌ مُكَحَّلون أولُو أفانِين .
يريد : أولو شُعور وجُمَم .
وأفانين : جمع أفنان ؛ وأفنان : جمع فَنَن ، وهو الخُصْلة من الشّعر ، شُبِّه بالغُصن ؛ قال الشاعر :
يَنْفُضن أفنان السّبِيب والعُذَر
يصف الخيل ونَفْضها خُصل شَعر نواصيها وأَذنابها .
وقال المرّار :
أعلاقةً أمَّ الوَليد بعد ما
أَفْنانُ رأسِك كالثَّغام المُخْلِسِ
يعني : خُصل جُمّة رأسه حين شَاب .
أبو زيد : الفَيْنان : الشَّعر الطويل الحَسن .
قلت : هو ( فيعال ) من ( الفنن ) ، والياء زائدة .
ويقال : فَنّن فلانٌ رَأْيَه ، إذا لَوّنه ولم يَثْبت على رأي واحد .
ورَجَلٌ مِفَنٌّ مِعَنٌّ : ذو فُنون من الكلام واعتراض وعنَن ؛ وأنشد أبو زيد :
إنّ لنا لكَنَّهْ
مِعَنَّةٌ مِفَنَّهْ
أبو زيد : المُفَنِّنة : المرأة الكبيرة السيِّئة الخُلق .
ورَجُلٌ مُفَنِّن .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : التَفْنين : البُقعة السَّخيفة السّمجة في الثَّوب الصَّفِيق ، وهو عَيْب .
وفي قول أبَان بن عثمان : مَثَل اللَّحن في الرَّجُل السَّرِيّ كالتَّفْنين في الثَّواب .
ابن الأعرابي : الأُفنون : الحَيّة . والأُفنون : العجوز المُسِنَّة . والأُفنون : الغُصن المُلتفّ . والأُفنون : الجَرْيُ المُختلط ، من جَرْي الفرس والناقة . والأُفنون : الكلام المُثَبَّج ، من كلام الهِلْبَاجَة .
والعرب تقول : كنت بحالة حسنة فَنَّةً من الدهر ، وفَيْنةً من الدهر ، وضَرْبةً من الدَّهر ، أي طَرفاً من الدهر .
أبو عبيد ، عن أبي زيد : الفَنّ : العَنَاء .
فَنَنْتُ الرَّجُلَ : أفُنّه فنًّا ، إذا عَنَّيْته ؛ وقال الراجز :
لأَجْعَلَنْ لابْنة عمروٍ فَنًّا
حتى يكونَ مَهْرُها دُهْدُنَّا
أبو عُبيد ، عن أبي عمرو : الفَنّ : الطَّرْدُ .
وهو يَفُنّ الإِبلَ .
ابن هانىء ، عن أبي زيد : الفَنّ : المَطْل .
ابن الأعرابي : فَنْفَن الرّجُل : إذا فَرَّقَ إبلَه كسلاً وتوَانِياً .
أبو عُبَيد : اليَفَن : الكَبِير ؛ وقال الأعْشى :
وما إن أرَى الدَّهْر فيما مَضى
يُغادر مِنْ شَارِفٍ أو يَفَنْ
ابن الأعرابي : من أسماء البقرة : اليَفَنَة ، والعَجوز ، واللِّفْت ، والطَّغْيَا .
الليث : اليَفَن : الشَّيخ الفاني .
وقال : ( الياء ) فيه أَصْلية .
وقال بعضُهم : بل هو على تقدير ( يفعل ) ، لأنّ الدهر فنَّه وأَبْلاه .

##### Türkçe

باب **النون** و**الفاء**
**نف** ، **فن** : kullanımdadır.
**نف** : Bana **المُنذريّ** haber verdi, **أحمد بن محمد**’den, **محمد بن عمرويه**’den, **المُثنَّى**’dan, **المؤرِّج**’den: **نَفَفْتُ السَّوِيقَ** ve **سَفِفْتُه**; o, **النَّفِيف** ve **السَّفيف**tir; **السَّويق**’in **سَفِيف**i içindir; ve **أَزْد شَنُوءة**’den bir adam için inşad etti:

Ve benim yardımcım bir topluluk idi; onlarla (düşmanı) yere serdi
**نَفِيفُ السَّوِيق** ve şişkin karınlar

Ve dedi: Karın büyüyüp mide yükseldiği zaman, sahibine: **ناتق** denir.
**الليث**: **النَّفْنَف**: havadır.
Ve her şey ki onunla yer arasında bir düşüş boşluğu vardır, o **نَفْنف**tir; ve **ذو الرُّمَّة** dedi:

Onun küpesini, **اللِّيت**’in hürresinden, yüksekçe görürsün
Bir helâkın üzerinde, yuvarlanıp duran bir **نَفْنف** içinde

**أبو عبيد** , **الأصمعي**’den: **النَّفْنَف**: her iki dağ arasındaki şeyin düşüş boşluğudur.
**ابن شُميل**: **نَفانف الكَبِد**: onun yanlarıdır.
Ve **نَفانِف الدار**: onun yanlarıdır.
**شَمِر** , ondan: Dağın, sanki düz, yapılmış bir duvar gibi olan yanı: **نَفْنَف**tir.
Dedi: ve **النَّفْنف** ayrıca: dağın, ondan yükselinen ve ondan inilen dayanaklarıdır.
Dedi: ve kuyu, dudağından dibine kadar: **نَفْنَف**tir.
Ve **نفَانِف الجَبل** hiçbir şey bitirmez; çünkü o, kaba, kalın, yerden uzak olur.
**ابن الأعرابي**: **النَّفْنَف**: duvarın üstü ile altı arası, gök ile yer arası, kuyunun üstü ile altı arası olan şeydir.

**فن** : **الليث**: **الفَنّ**: hâldir.
Dedi: ve **الفُنون**: türlerdir; denir: **رَعَينا فُنون النَّبات** ve **أَصبنا فُنون الأَمْوال**; ve inşad etti:

Zamanı, onun **أَفْنان**ından giydim
Ondan her yumuşak **فنَ**ı, sevinçli

Dedi: ve adam konuşmayı **يفنِّن** eder; yani bir **فنَ**dan sonra **فَنّ** içinde türetir.
Dedi: ve **التفنُّن**: senin fiilindir.
Dedi: ve **التَّفنين**: elbisenin, eskidiği zaman, bir kısmı bir kısmından, yarılma olmaksızın ayrılıp dağılması fiilidir.
Dedi: ve **الفَنَن**: uzunluk ve genişlikçe düzgün olan daldır; ve **العجاج** dedi:

Ve doğulu ve batılı **الفَنَن**

Ve **عِكرمة** Allah’ın, aziz ve celil, sözü hakkında: ( ) **تُكَذِّبَانِ ذَوَاتَآ أَفْنَانٍ** ) ( **الرحمن** : 48 ) .
Dedi: duvarlar üzerindeki dalların gölgesi.
Ve **أبو الهيثم** dedi: Onların bazısı onu, dallar sahibi diye tefsir etti; bazısı da onu, renkler sahibi diye tefsir etti.
O vakit onun teki: **فَنّ** ve **فَنَن**dir; nitekim dediler: **سَنٌّ** ve **سَنَن** , **عَنٌّ** ve **عَنَن**.
Ve başkası dedi: ( **الأفنان** )ın, ( **الألوان** ) mânasında olan teki: **فَنّ**dir.
Ve eğer ( **الأغصان** )ı istersen, onun teki: **فَنَن**dir.
**أبو عُبيد** , **أبي عمرو**’dan: **شجرة فَنْواء**: **أفنان** sahibi.
**أبو عُبيد** dedi: takdirde: **فَنّاء** olması gerekirdi.
Ve bana **المُنذري** haber verdi, **أحمد بن يحيى**’dan: **شجرة فنّاء** ve **فَنْواء**: **أفْنان** sahibi.
Ama: **شجرة قَنْواء** , **القاف** ile, o uzundur.
Ve cennet ehlinin hadîsinde: **مُرْدٌ مُكَحَّلون أولُو أفانِين**.
İster: saçlar ve gür saçlar sahipleri.
Ve **أفانين**: **أفنان**ın cem‘idir; ve **أفنان**: **فَنَن**in cem‘idir; o, saçtan tutamdır; dal ile benzetildi; şair dedi:

**يَنْفُضن أفنان السّبِيب والعُذَر**

Atları ve onların, alın perçemleri ve kuyruklarının saç tutamlarını silkeleyişini vasfeder.
Ve **المرّار** dedi:

Bir alâka mı, **أمَّ الوَليد**; sonra
Senin başının **أَفْنان**ı, soyulmuş **الثَّغام** gibi

Yani: saçları ağardığı zaman, başının gür saçının tutamları.
**أبو زيد**: **الفَيْنان**: uzun güzel saçtır.
Dedim: o, ( **فيعال** ) veznindedir, ( **الفنن** )den; ve **الياء** ziyadedir.
Ve denir: falan, görüşünü **فَنّن** etti; onu renklendirdiği ve tek bir görüş üzerinde sabit kalmadığı zaman.
Ve **رَجَلٌ مِفَنٌّ مِعَنٌّ**: konuşmadan ve itirazdan ve **عنَن**dan türler sahibi; ve **أبو زيد** inşad etti:

Şüphesiz bizim, senin için bir **لَكَنَّهْ** vardır
**مِعَنَّةٌ مِفَنَّهْ**

**أبو زيد**: **المُفَنِّنة**: kötü huylu yaşlı kadındır.
Ve **رَجُلٌ مُفَنِّن**.
**ثعلب** , **ابن الأعرابي**’den: **التَفْنين**: kalın elbisede bayağı, çirkin leke; o bir ayıptır.
Ve **أبَان بن عثمان**’ın sözü içinde: seçkin adamda **اللَّحن**ın misali, elbiselerde **التَّفْنين** gibidir.
**ابن الأعرابي**: **الأُفنون**: yılandır. Ve **الأُفنون**: yaşlı, ihtiyar kadındır. Ve **الأُفنون**: dolanmış daldır. Ve **الأُفنون**: karışık koşuştur; atın ve devenin koşuşundan. Ve **الأُفنون**: **الهِلْبَاجَة**’nin sözünden, karışık söz.
Ve Araplar der: iyi bir hâlde idim, zamanın bir **فَنَّةً**sı; ve zamanın bir **فَيْنةً**si; ve zamanın bir **ضَرْبةً**si; yani zamanın bir tarafı.
**أبو عبيد** , **أبي زيد**’den: **الفَنّ**: yorgunluktur.
**فَنَنْتُ الرَّجُلَ**: onu **أفُنّه** **فنًّا**; onu yorduğum zaman; ve **الراجز** dedi:

Elbette **ابْنة عمروٍ** için bir **فَنًّا** yapacağım
Ta ki onun mehri **دُهْدُنَّا** olsun

**أبو عُبيد** , **أبي عمرو**’dan: **الفَنّ**: kovmadır.
Ve o, develeri **يَفُنّ** eder.
**ابن هانىء** , **أبي زيد**’den: **الفَنّ**: oyalamadır.
**ابن الأعرابي**: Adam **فَنْفَن** etti; develerini tembellik ve gevşeklikle dağıttığı zaman.
**أبو عُبَيد**: **اليَفَن**: büyüktür; ve **الأعْشى** dedi:

Ve ben, geçmişte zamanın, ne bir yaşlı deve ne de bir **يَفَنْ** bırakacağını görmüyorum

**ابن الأعرابي**: İneğin adlarından: **اليَفَنَة** , **العَجوز** , **اللِّفْت** , **الطَّغْيَا**.
**الليث**: **اليَفَن**: fânî ihtiyardır.
Ve dedi: onda **الياء** aslîdir.
Ve bazısı dedi: bilakis o, ( **يفعل** ) takdiri üzeredir; çünkü zaman onu **فنَّه** etti ve onu eskitti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء وما بعدها في المضاعف والمطابق)
(فق) الفاء والقاف في المضاعف يدلُّ على تفتُّح واختلاطٍ في الأمر. يقال: انفَقّ الشَّيءُ، إذا انفرَجَ. ويقولون: رجلٌ فَقْفَاقٌ، أي أحمق مُخلِّطٌ في كلامه. ويقال فَقَاقٌ أيضاً([1]) .
(فك) الفاء والكاف أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تفتُّح وانفراج. من ذلك فَكَاك الرَّهْن، وهو فَتْحُه من الانغلاق. وحكى الكسائي: الفِكَاك بالكسر. ويقال: فَكَكْتُ الشَّيءَ أفكُّه فكّاً. وسقط فلانٌ وانفكَّت قدمُه، أي انفرجت. وقولهم: لا ينفكُّ يفعل ذلك، بمعنى لا يزال. والمعنى هو وذلك الفعلُ لا يفترقان. فالقياس فيه صحيح. والفكُّ([2]) : انفراج المَنْكِبِ عن مَفْصِله ضَعْفا.
ومما هو من الباب: الفَكَّانِ: مُلتقى الشِّدْقين. *وسمِّيا بذلك للانفراج.
(فل) الفاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على انكسارٍ وانثلام. أو ما يقاربُ ذلك. مِن ذلك الفَلُّ: القومُ المنهزِمون. والفُلولُ: الكُسور في حدِّ السيف، الواحدُ فَلٌّ. قال النابغة:
ولا عيبَ فيهم غير أنَّ سُيوفَهم *** بهنَّ فُلولٌ من قِراع الكتائبِ([3])
والفليل: ناب البعير إذا انثلَمَ.
ومما يقارب هذا الفِلُّ: الأرض لا نباتَ فيها. والقياس فيه صحيح. وقال:
* فَِلٌّ عن الخير مَعْزِلُ([4]) *
يقال: أفلَلْنا: صِرنا في الفَِلّ.
ومما شذّ عن هذا الأصل: الفَليلة: الشّعر المجتمِع، والجمع الفليل. قال:
ومُطَّرِدِ الدِّماءِ وحيث يُهْدَى  *** من الشَّعَر المضفّر كالفليلِ([5])
 (فم) الفاء والميم ليس فيه غير الفم، وليس هذا موضعه، لكن حكي فمٌّ بالضمّ والتشديد. قال: * يا ليتها قد خرجَتْ من فُمِّهْ([6]) *
(فن) الفاء والنون أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على تعنِيَةٍ، والآخَر على ضربٍ من الضُّروب في الأشياء كلِّها.
فالأوّل: الفَنّ، وهو التعنية والإطراد الشّديد. يقال: فَنَنْتُه فَنّاً، إذا أطردتَه وعنّيْتَه.
والآخر الأفانين: أجناس الشّيء وطُرقُه. ومنه الفَنَن، وهو الغصن، وجمعه أفنان، ويقال: شجرةٌ فَنْواء، قال أبو عبيد: كأنّ تقديره فَنّاء.
(فه) الفاء والهاء كلمةٌ واحدةٌ تدل على العِيِّ وما أشبهه، من ذلك الرّجل الفَهُّ، وهو العَيِيّ، والمرأة فَهّةٌ، ومصدره الفَهَاهة. قال:
فلم تَلقَنِي فَهَّاً ولم تَلْقَ حُجَّتي  *** مُلَجْلَجَةً أبغِي لها مَنْ يقيمُها([7])
ويقال: خرجتُ لحاجةٍ فأَفَهَّنِي فلانٌ حتَّى فَهِهْت، أي أنسانِيها.
(فأ) الفاء والهمزة مع معتلٍّ بينهما، كلماتٌ تدلُّ على الرجوع. يقال: فاء الفَيء، إذا رجع الظِّلُّ من جانب المغرِب إلى جانب المشرق. وكلُّ رجوعٍ فيءٌ. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ﴾  [الحجرات 9]، أي ترجع. قال الشَّاعر:
تَيَمَّمَتِ العَينَ التي عند ضارجٍ *** يَفيءُ عليها الظِّلُّ عِرْمِضُها طامِ([8])
يقال منه: فيَّأَتِ الشَّجرةُ، وتَفَيّأْت أنا في فَيئها. والمرأة تَفيِّئُ شعرَها، إذا حرَّكتْ رأسَها من قِبَل الخُيَلاء. ويقال تفيُّؤها: تكسُّرها لزَوْجِها. والقياس فيه كلِّه واحد. والفيء: غنائمُ تُؤخذ من المشركين أفاءها الله تعالى عليهم. قال الله سبحانه: ﴿مَا أَفَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ القُرَى﴾  [الحشر 7]. ويقال: استفأْتُ هذا المالَ، أي أخذتُه فيْئاً. وفلانٌ سريع الفَيءِ من غضبه والفِيئَة.
فأمَّا قولهم: يا فَيْءَ مالِي، فيقولون: إِنَّها كلمةُ أسفٍ. وهذا عندي من الكلام الذي ذهب مَنْ كان يُحسن حقيقةَ معناه. وأنشد:
يا فَيْءَ مالِي مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  *** مرُّ الزَّمان عليه والتَّقليبُ([9])
(فت) الفاء والتاء كلمةٌ تدلُّ على تكسير([10]) شيء ورفْتِه. يقال: فَتَتُّ الشَّيءَ أفُتُّ فَتَّاً، فهو مفتوتٌ وفَتيت. وفُتَّة: ما يُفَتُّ ويُوضَع تحتَ الزَّند([11]) . وفَتَّ في عضُده، وذلك إذا أساء إليه، كأنَّه قد ف‍َتَّ من عَضُده شيئاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفَتفتة: أن تشرب الإبلُ دونَ الرِّيّ.
(فث) الفاء والثاء كلماتٌ تدلُّ على كَسْر شيءٍ، أو نثرِه، أو قلعه. من ذلك قولهم: فَثَّ جُلَّته: نَثَرها([12]) . وانفَثَّ الرّجُلُ من همٍّ أصابه، أي انكسر.
ويقال إنّ الفَثَّ: الفسيلُ يُقتلَعُ من أصله([13]) .
ومن الباب الفَثُّ، وهو هَبِيدُ الحَنظل، لأنّه يُنثَر.
(فج) الفاء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّح وانفراج. من ذلك الفَجُّ: الطَّريق الواسع. ويقال: قَوسٌ فَجّاءُ، إذا بَانَ وترُها عن كَبِدها. والفَجَج أقْبَحُ من الفَحَج. ومنه حافرٌ مُفِجٌّ، أي مقبَّب، وإذا كان كذا كان في باطنه شِبْه الفَجْوة.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفِجُّ: الشيء لم ينضَجْ مما ينبغي نُضْجُه.
وشذّت كلمةٌ واحدة أخرى حكاها ابنُ الأعرابيّ، قال: أَفَجَّ يُفِجُّ، إذا أسرع. ومنه رجلٌ فجفاجٌ: كثير الكلام.
(فح) الفاء والحاء كلمةٌ واحدةٌ، وهو* الفَحيح: صوتُ الأفعى. قال:
كأَنَّ نَقيقَ الحَبِّ في حاويائِهِ  *** فَحِيحُ الأفاعي أو نقيقُ العقاربِ([14])
(فخ) الفاء والخاء كلماتٌ لا تنقاس. من [ذلك] الفَخِيخ كالغَطيط في النَّوم. والفَخَّة: استرخاءٌ في الرجلين([15]) . ويقال الفَخَّة: المرأة الضخمة([16]) . والفَخُّ للصَّيد معروف.
(فد) الفاء والدال أصلٌ صحيح، يدلُّ على صَوت وجَلَبة. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إِنَّ الجفاءَ والقَسْوةَ في الفَدَّادِين([17]) "، وهي أصواتُهم في حروثِهم وموَاشيهم. قال الشَّاعر:
نُبِّئْتُ أخوالِي بني يزيدُ([18])  *** ظلماً علينا لهُمُ فَدِيدُ
ومما شذَّ عن هذا: الفَدْفَد: الأرض المستويَة.
(فذ) الفاء والذال كلمةٌ واحدة تدلُّ على انفرادٍ وتفرُّق. من ذلك الفَذُّ، وهو الفَرْد. ويقال: شاةٌ مُفِذٌّ، إذا ولدت واحداً، فإن كان ذلك عادتَها فهي مِفْذَاذ. ولا يقال: ناقةٌ مُفِذّ، لأنَّ الناقة لا تلِدُ إلاَّ واحداً. ويقال تَمْرٌ فَذٌّ: متفرِّق. والفَذُّ: الأوَّل من سِهام القِداح.
(فر) الفاء والراء أصول ثلاثة: فالأوّل الانكشاف وما يقاربُهُ من الكَشْف عن الشَّيء، والثاني جنسٌ من الحيوان، والثالث دالٌّ على خِفّة وطَيْش.
فالأوّل قولهم: فَرّ عن أسنانه. وافتَرَّ الإنسان، إذا تبسَّمَ. قال:
يفترُّ مِنْك عن الواضحا  *** تِ إذْ غيرُك القَلِح الأثْعَلُ([19])
ويقولون في الأمثال:
* هو الجوادُ عينُه فُِرارُه([20]) *
أي يَغنيك مَنظرُه من مَخْبَره. وكأَنَّ معنَى هذا إنَّ نَظَرَك إليه يُغنيك عن أن تَفُرَّه، أي تكشفَه وتبحثَ عن أسْنانِه([21]) . ويقولون: أفرَّ المُهرُ، إذا دنا أن يُفَرَّ جَذَعاً. وأفَرَّت الإبلُ للإثناء إفراراً، إذا ذهبَتْ رَواضِعُها وأَثْنَتْ. ويقولون: فُرَّ فلاناً عمَّا في نفسه، أي فتِّشْه. وفُرَّ عن الأمر: ابحثْ.
ومن هذا القياس وإن كانا متباعدَين في المعنى: الفِرار، وهو الانكشاف، يقال فَرَّ يَفِرّ، والمَفَرّ المصدر. والمَفَرّ: الموضع يُفَرُّ إليه. والفرّ: القَوم الفارُّون. يقال فَرٌّ جمع فارّ، كما يقال صَحْبٌ جمع صاحب، وشَرْبٌ جمع شارب.
والأصل الثاني: الفَرير: ولد البقرة. ويقال الفُرَار من ولد المَعْز: ما صَغُر جسمُه، واحدة فَرِيرٌ، كرَخْل ورُخال، وظئر وظُؤار.
والثالث: الفَرْفَرة: الطَّيْش والخِفَّة. يقال: رجلٌ فَرْفارٌ وامرأةٌ فرفارة. والفَرفارة: شجرة.
(فز) الفاء والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على خفّةٍ وما قاربَهَا. تقول: فَزَّهُ واستفزَّه، إذا استخفَّه. قال الله تعالى: ﴿وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْض﴾  [الإسراء 76]، أي يحملونك على أن تَخِفَّ عنها. وأفزَّه الخوفُ وأفْزَعَه بمعنىً. وقد استفَزَّ فُلاناً جهْلُه. ورجل فَزٌّ: خفيف. ويقولون: فزَّ عن الشيء: عدل. والفَزُّ: ولَد البقرة. ويُمكن أن يسمَّى بذلك لخفَّة جسمِه. قال:
كما استغَاثَ بسيءٍ فَزُّ غَيْطَلَةٍ  *** خافَ العُيونَ ولم يُنظُرَ به الحَشَكُ([22])
(فس) الفاء والسين ليس فيه شيءٌ إلا كلمةٌ معرّبة. يقولون الفِسْفِسَةُ: الرَّطْبَةُ.
(فش) الفاء والشين يدلُّ على انتشارٍ وقلّة تماسُك. يقال: ناقةٌ فَشُوشٌ، إذا كانت مُنتشرَةَ الشَّخْب. وانْفَشَّ عن الأمر: كسِلَ. والفَشُّ: تتبُّع السَّرَقِ الدُّون؛ وهو فَشَّاش.
(فص) الفاء والصاد كلمةٌ تدلُّ على فَصْل بين شيئين. من ذلك الفُصُوصُ، هي مفاصِلُ العظامِ كلِّها -قال أبو عبيد: إِلاّ الأصابع- واحدها فَصّ. ومن هذا الباب: أفْصَصت إليه من حقِّه شيئاً، كأنَّكَ فصَلْتَه عنك إليك. وفَصَّ الجُرْحُ: سال.
ومما يقارِبُ هذا: الفَصُّ: فَصُّ الخاتَم. وسمِّي بذلك لأنَّه ليس من نَفس الخاتَم، بل هو مُلْصَقٌ به. فأمَّا فَصُّ العَينِ فحدَقتُها على معنى التَّشْبيه.
(فض) الفاء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تفريقٍ وتجزئة. من ذلك: فضَضْتُ الشَّيءَ، إذا فرَّقتَه؛ وانْفَضَّ هو. وانْفَضَّ القومُ: تفرَّقوا. قال الله سبحانه:﴿وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ القَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ﴾  [آل عمران 159].
ومن هذا الباب: فَضَضْت عن الكِتاب خَتْمَه. وممكن أن *يكون الفِضَّةُ من هذا الباب، كأنها تفضّ([23]) ، لما يتَّخَذُ منها من حَلْي. والفُِضاض: ما تفضَّضَ من الشيء إذا انفَضَّ. والفاضَّة: الدّاهية، والجمع فَوَاضُّ، كأنَّهَا تَفُضُّ، أي تُفَرَّق.ومن الذي يجوز أن يُقاسَ على هذا: الفَضْفَضَة: سَعَةُ الثَّوب. وثوبٌ فَضفاضٌ ودرعٌ فضفاضةٌ، لأنَّها إذا اتسَعتْ تباعَدَتْ أطرافُها. وأمَّا الفضِيض فالماءُ العَذْب، سمِّي لفَضاضتِه وسُهولةِ مَرِّه في الحَلْقِ.
(فظ) الفاء والظاء كلمةٌ تدلُّ على كراهةٍ وتكرُّه. من ذلك الفَظ: ماءُ الكَرِش. وافتُظَّ الكرِش، إذا اعتُصِر. قال الشاعر([24]) :
فكانوا كأنفِ اللَّيث لا شَمَّ مَرْغَماً  *** وما نال فَظَّ الصَّيد حَتَّى يُعفِّرا([25])
قال بعضُ أهل اللُّغة: إِنَّ الفَظاظةَ من هذا. يقال رجلٌ فظٌّ: كريه الخُلُق. وهو من فَظِّ الكَرِش، لأنه لا يُتناول إِلاَّ ضرورةً على كراهة. ويقولون: الفَظِيظ: ماءُ الفَحْل.
(فغ([26])) الفاء والغين ليس فيه كلامٌ أَصيل، وهو شِبْهُ حكايةٍ لصوت. يقولون: الفَغْفَغَة: الصَّوت بالغَنَم. ويقولون: الفغْفغاني([27]) : القصَّاب أو الرَّاعي؛ وكذلك الفَغْفغيّ. ويقول: الفَغْفَغان: الرّجلُ الخفيفُ. وتفغفغَ في أمره: أسرَعَ. وكلُّ هذا قريبٌ بعضه من بعض. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ــ
([1]) يقال فقاق وفقاقة بالهاء كذلك.
([2]) ويقال "الفكك" أيضاً بالتحريك.
([3]) ديوان النابغة 6. وأنشد عجزه في اللسان (فلل) بدون نسبة.
([4]) قطعة من بيت لعبد الله بن رواحة يصف العزى، وهو بتمامه كما في اللسان (فلفل):
وإن التي بالجزع من بطن نخلة  *** ومن دانها فل من الخير معزل
([5]) للكميت في اللسان (فلل) برواية: "حيث يُلقى".
([6])الرجز لمحمد بن ذؤيب العماني الفقيمي، كما في اللسان (فمم). قال: "ولو قال من فمه بفتح الفاء لجاز".
([7]) وكذا وردت روايته في المجمل. وفي البيان (1: 131) واللسان (فهه) : "فلم تلفني فها ولم تلف" بالفاء في الموضعين.
([8]) البيت لامرئ القيس، كما في معجم البلدان (ضارج) والأغاني (7: 123) حيث أوردا قصة لـه، إذ كان سبباً في إنقاذ وفد من اليمن كانوا يريدون لقاء الرسول.
([9]) البيت من أبيات لنويفع بن نفيع الفقعسي، كما في أمالي الزجاجي 81-82 واللسان (مرط). ويقال بل هو نافع بن نفيع، أو نافع بن لقيط الفقعسي. وأنشده في اللسان (شيأ، فيأ) بدون نسبة، وفي (هيأ) بنسبته إلى الجميح بن الطماح أو نافع بن لقيط الأسدي، وانظر في البيان (3: 82) بتحقيقنا. ويروى: "يا فيّ مالي" و "يا هيء مالي" و "يا شيء مالي" وكلها كلمات معناها التعجب. ورواية الجاحظ: "وكذاك حقاً".
([10]) في الأصل: "تكسر".
([11]) في اللسان: "بعرة أو روثة توضع تحت الزند عند القدح".
([12]) في اللسان: "إذا نثر تمرها".
([13]) هذا المعنى لم يرد في المعاجم المتداولة.
([14]) البيت لجرير، كما سبق في حواشي (حوي) برواية أخرى. وأنشده في اللسان (حوى): "نقيق الأفاعي". ورواية اللسان (نقق) تطابق رواية المقاييس هنا.
([15]) ورد هذا المعنى في القاموس ولم يرد في اللسان.
([16]) ورد هذا المعنى أيضاً في القاموس ولم يرد في اللسان. واقتصر في اللسان على تفسيره بالمرأة القذرة، وجمع صاحب القاموس بين المعنيين.
([17]) انظر البيان (1: 13) والحيوان (5: 507).
([18]) الرجز من شواهد الخزانة (1: 131) أنشده الرضي شاهداً لأن "يزيد" علم محكي، لكونه سمي بالفعل مع ضميره المستتر، من قولك: المال يزيد. قال البغدادي: ولو كان من قولك يزيد المال لوجب منعه من الصرف وكان هنا مجروراً بالفتحة. وبنو يزيد: تجار كانوا بمكة. انظر تحقيق البغدادي في اليزيدية والتزيدية. قال "هذا البيت في غالب كتب النحو ولم أظفر بقائله، ولم يعزه أحد لقائله غير العيني فإنه قال: هو لرؤبة بن العجاج. وقد تصفحت ديوانه فلم أجده فيه".
([19]) للكميت في اللسان (فرر) برواية "ويفتر منك عن الواضحات إذا".
([20]) في اللسان (فرر) أمثال الميداني: "إن الجواد". والفرار، بضم الفاء وكسرها وفتحها.
([21]) في الأصل: "شأنه".
([22]) البيت لزهير في ديوانه 177 واللسان (سيأ، فزز، غطل، حشك) . وسيء، يقال بفتح السين وكسرها، وهو اللبن قبل نزول الدرة يكون في طرف الأخلاف.
([23]) في الأصل: "تفض له".
([24]) هو جساس بن نشبة، كما في اللسان وتاج العروس (فظظ). وفي الحماسة 339 بشرح المرزوقي أنه حسان بن نشبة.
([25]) في اللسان: "فكونوا". وفي الأصل: "حتى تعفرا"، صوابه في اللسان.
([26]) هذه المادة ليست في اللسان. والذي في القاموس: "الفغة: تضوع الرائحة. وقد فغتني الرائحة". فسائر المادة هنا مما انفردت به المقاييس والمجمل.
([27]) في الأصل: "الفغفغان"، وأثبت ما في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب **الفاء** ve ondan sonra gelenler, ikizli ve mutabıkta)

(**فق**) **الفاء** ve **القاف** ikizlide, işte bir açılma ve işte bir karışma üzerine delâlet eder. Denir: **انفَقّ الشَّيءُ**; yani yarıldı/açıldı. Ve derler: **رجلٌ فَقْفَاقٌ**; yani sözünde ahmak, karıştırıcı. Ve **فَقَاقٌ** da denir([1]).

(**فك**) **الفاء** ve **الكاف** sahih bir asıldır; açılma ve yarılmaya delâlet eder. Bundan: **فَكَاك الرَّهْن**; o, onun kapanıklıktan açılmasıdır. Ve **الكسائي** hikâye etti: **الفِكَاك** kesre ile. Ve denir: **فَكَكْتُ الشَّيءَ أفكُّه فكّاً**. Ve falan düştü ve **انفكَّت قدمُه**; yani ayrıldı/açıldı. Ve onların sözü: **لا ينفكُّ يفعل ذلك**; “devam eder” mânâsında. Mânâ şudur: o ve o fiil ayrılmazlar. Öyleyse onda kıyas sahihtir. Ve **الفكُّ**([2]): zayıflık sebebiyle omuzun ekleminden ayrılması/açılmasıdır.
Ve babdan olan şeylerden: **الفَكَّانِ**: iki yanağın birleşme yeri. Ve açılmadan dolayı böyle adlandırıldılar.

(**فل**) **الفاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; bir kırılmaya ve bir gediklenmeye delâlet eder. Yahut buna yakın şeye. Bundan: **الفَلُّ**: yenilmiş kavim. Ve **الفُلولُ**: kılıcın ağzındaki kırıklar; teki **فَلٌّ**. **النابغة** dedi:
ولا عيبَ فيهم غير أنَّ سُيوفَهم *** بهنَّ فُلولٌ من قِراع الكتائبِ([3])
Ve **الفليل**: deve dişi, gediklendiği zaman.
Ve buna yakın olan şeylerden: **الفِلُّ**: üzerinde bitki olmayan toprak. Ve onda kıyas sahihtir. Ve dedi:
* فَِلٌّ عن الخير مَعْزِلُ([4]) *
Denir: **أفلَلْنا**: **الفَِلّ**e girdik/onda olduk.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **الفَليلة**: toplanmış saç; çoğulu **الفليل**. Dedi:
ومُطَّرِدِ الدِّماءِ وحيث يُهْدَى  *** من الشَّعَر المضفّر كالفليلِ([5])

(**فم**) **الفاء** ve **الميم**de **الفم**den başka bir şey yoktur; bu da onun yeri değildir; lâkin damme ile ve şeddeli **فمٌّ** hikâye edildi. Dedi:
* يا ليتها قد خرجَتْ من فُمِّهْ([6]) *

(**فن**) **الفاء** ve **النون** iki sahih asıldır; ikisinden biri bir eziyete, diğeri bütün şeylerde türlerden bir türe delâlet eder.
Birincisi: **الفَنّ**; o, eziyet ve şiddetli sürdürmedir. Denir: **فَنَنْتُه فَنّاً**; yani onu sürdürdün ve ona eziyet ettin.
Diğeri **الأفانين**: şeyin cinsleri ve yolları. Ondan **الفَنَن**; o, daldır; çoğulu **أفنان**. Ve denir: **شجرةٌ فَنْواء**. **أبو عبيد** dedi: sanki takdiri **فَنّاء**.

(**فه**) **الفاء** ve **الهاء** bir tek kelimedir; tutukluğa ve ona benzer şeye delâlet eder. Bundan: **الرّجل الفَهُّ**; o, tutuk (dili dönmeyen)dir. Ve kadın **فَهّةٌ**; masdarı **الفَهَاهة**. Dedi:
فلم تَلقَنِي فَهَّاً ولم تَلْقَ حُجَّتي  *** مُلَجْلَجَةً أبغِي لها مَنْ يقيمُها([7])
Ve denir: bir ihtiyaç için çıktım da falan beni **أَفَهَّنِي**; tâ ki **فَهِهْت**; yani onu bana unutturdu.

(**فأ**) **الفاء** ile **الهمزة** ve ikisinin arasında bir illetli ile, dönüşe delâlet eden kelimelerdir. Denir: **فاء الفَيء**; yani gölge batı tarafından doğu tarafına döndü. Ve her dönüş **فيءٌ**dür. Allah Teâlâ dedi: ﴿حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ﴾ [الحجرات 9]; yani dönersin. Şair dedi:
تَيَمَّمَتِ العَينَ التي عند ضارجٍ *** يَفيءُ عليها الظِّلُّ عِرْمِضُها طامِ([8])
Ondan denir: **فيَّأَتِ الشَّجرةُ**; ve ben onun gölgesinde **تَفَيّأْت**. Ve kadın **تَفيِّئُ شعرَها**; yani kibir tarafından başını hareket ettirdiği zaman. Ve denir: onun **تفيُّؤها**: kocası için nazlanıp kırıtmasıdır. Ve onda hepsinde kıyas birdir. Ve **الفيء**: müşriklerden alınan ganimetlerdir; Allah Teâlâ onu onlara iade etti. Allah Subhânehû dedi: ﴿مَا أَفَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ القُرَى﴾ [الحشر 7]. Ve denir: **استفأْتُ هذا المالَ**; yani onu **فيْئاً** olarak aldım. Ve falan, öfkesinden ve **الفِيئَة**den çabuk dönen/çabuk yatışandır.
Ama onların sözü: **يا فَيْءَ مالِي**; derler ki: o, bir esef kelimesidir. Bu, bence, hakikat mânâsını iyi bilen kimsenin kaybolup gittiği sözlerdendir. Ve okudu:
يا فَيْءَ مالِي مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  *** مرُّ الزَّمان عليه والتَّقليبُ([9])

(**فت**) **الفاء** ve **التاء** bir kelimedir; bir şeyi kırmaya([10]) ve onu ufalamaya delâlet eder. Denir: **فَتَتُّ الشَّيءَ أفُتُّ فَتَّاً**; o da **مفتوتٌ** ve **فَتيت**tir. Ve **فُتَّة**: ufalanan ve **الزَّند**ın altına konulan şeydir([11]). Ve **فَتَّ في عضُده**; bu, ona kötülük ettiği zaman olur; sanki onun pazusundan bir şey ufalamış gibidir.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **الفَتفتة**: develerin kanmadan içmesidir.

(**فث**) **الفاء** ve **الثاء**; bir şeyi kırmaya, yahut onu saçmaya, yahut onu söküp çıkarmaya delâlet eden kelimelerdir. Bundan onların sözü: **فَثَّ جُلَّته**: onu saçtı([12]). Ve **انفَثَّ الرّجُلُ** kendisine isabet eden bir kederden; yani kırıldı.
Ve denir ki: **الفَثَّ**: kökünden sökülüp çıkarılan fidan/filizdir([13]).
Ve babdan: **الفَثُّ**; o, **هَبِيدُ الحَنظل**dır; çünkü o saçılır.

(**فج**) **الفاء** ve **الجيم** sahih bir asıldır; açılma ve yarılmaya delâlet eder. Bundan: **الفَجُّ**: geniş yol. Ve denir: **قَوسٌ فَجّاءُ**; yani kirişi göbeğinden ayrılıp belirgin olduğu zaman. Ve **الفَجَج** **الفَحَج**dan daha çirkindir. Ondan: **حافرٌ مُفِجٌّ**; yani kubbeli. Ve böyle olduğu zaman, iç tarafında **الفَجْوة** benzeri vardır.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **الفِجُّ**: olması gereken olgunluğa erişmemiş şey.
Ve **ابنُ الأعرابيّ**nin hikâye ettiği bir tek kelime daha şâz oldu; dedi: **أَفَجَّ يُفِجُّ**; yani hızlandı. Ondan: **رجلٌ فجفاجٌ**: çok konuşan.

(**فح**) **الفاء** ve **الحاء** bir tek kelimedir; o da **الفَحيح**: yılanın sesidir. Dedi:
كأَنَّ نَقيقَ الحَبِّ في حاويائِهِ  *** فَحِيحُ الأفاعي أو نقيقُ العقاربِ([14])

(**فخ**) **الفاء** ve **الخاء**; kıyaslanmaz kelimelerdir. [Bundan] **الفَخِيخ**: uykudaki **الغَطيط** gibidir. Ve **الفَخَّة**: iki bacakta gevşekliktir([15]). Ve denir: **الفَخَّة**: iri kadın([16]). Ve av için **الفَخُّ** bilinir.

(**فد**) **الفاء** ve **الدال** sahih bir asıldır; ses ve gürültüye delâlet eder. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "إِنَّ الجفاءَ والقَسْوةَ في الفَدَّادِين([17])"، ve onlar, ekinlerinde ve hayvanlarında onların sesleridir. Şair dedi:
نُبِّئْتُ أخوالِي بني يزيدُ([18])  *** ظلماً علينا لهُمُ فَدِيدُ
Ve bundan şâz olan şeylerden: **الفَدْفَد**: düz arazi.

(**فذ**) **الفاء** ve **الذال** bir tek kelimedir; yalnız kalmaya ve ayrılığa delâlet eder. Bundan: **الفَذُّ**; o, tek olandır. Ve denir: **شاةٌ مُفِذٌّ**; yani bir tane doğurduğu zaman; eğer bu onun âdeti ise o **مِفْذَاذ**dır. Ve denmez: **ناقةٌ مُفِذّ**; çünkü dişi deve ancak bir tane doğurur. Ve denir: **تَمْرٌ فَذٌّ**: dağınık. Ve **الفَذُّ**: **سِهام القِداح**ın ilki.

(**فر**) **الفاء** ve **الراء** üç asıldır: birincisi açığa çıkma ve ona yakın olan, şeyden örtüyü kaldırma; ikincisi hayvandan bir cins; üçüncüsü hafiflik ve taşkınlığa delâlet eden.
Birincisi onların sözü: **فَرّ عن أسنانه**. Ve insan **افتَرَّ**, yani tebessüm etti. Dedi:
يفترُّ مِنْك عن الواضحا  *** تِ إذْ غيرُك القَلِح الأثْعَلُ([19])
Ve darbımesellerde derler:
* هو الجوادُ عينُه فُِرارُه([20]) *
Yani onun görünüşü, sana onun iç yüzünden yeter. Ve sanki bunun mânâsı: ona bakışın, onu **تَفُرَّه**den, yani onu açığa çıkarıp dişlerini araştırmandan seni müstağni kılar([21]). Ve derler: **أفرَّ المُهرُ**; yani **جَذَعاً** olarak dişleri açığa çıkarılmaya yaklaştı. Ve develer **أفَرَّت** **للإثناء** **إفراراً**; yani süt emen yavruları gitti ve iki yaşına girdi. Ve derler: falanı, içinde olan şeyden **فُرَّ**; yani onu yokla/araştır. Ve **فُرَّ عن الأمر**: araştır.
Bu kıyastan, mânâda uzak olsalar da: **الفِرار**; o, açığa çıkmadır. Denir: **فَرَّ يَفِرّ**; ve **المَفَرّ** masdardır. Ve **المَفَرّ**: kendisine kaçılan yerdir. Ve **الفرّ**: kaçan kavimdir. Denir: **فَرٌّ** kaçan (**فارّ**)ın cem‘idir; nasıl ki **صَحْبٌ** **صاحب**ın cem‘i, **شَرْبٌ** **شارب**in cem‘i denir.
İkinci asıl: **الفَرير**: ineğin yavrusu. Ve denir: keçi yavrusundan **الفُرَار**: cismi küçük olan; bir tanesi **فَرِيرٌ**; **رَخْل** ve **رُخال** gibi; **ظئر** ve **ظُؤار** gibi.
Üçüncüsü: **الفَرْفَرة**: taşkınlık ve hafiflik. Denir: **رجلٌ فَرْفارٌ** ve kadın **فرفارة**. Ve **الفَرفارة**: bir ağaçtır.

(**فز**) **الفاء** ve **الزاء**; hafifliğe ve ona yakın olana delâlet eden bir asıldır. Dersin: **فَزَّهُ** ve **استفزَّه**; yani onu hafife aldı. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْض﴾ [الإسراء 76]; yani seni ondan hafifleyip çıkmaya sevk ederler. Ve korku onu **أفزَّه** ve onu **أفْزَعَه**; mânâca birdir. Ve falanı onun cehaleti **استفَزَّ** etmiştir. Ve **رجل فَزٌّ**: hafif. Ve derler: **فزَّ عن الشيء**: saptı/ayrıldı. Ve **الفَزُّ**: ineğin yavrusu. Ve cismindeki hafiflikten dolayı bununla adlandırılması mümkündür. Dedi:
كما استغَاثَ بسيءٍ فَزُّ غَيْطَلَةٍ  *** خافَ العُيونَ ولم يُنظُرَ به الحَشَكُ([22])

(**فس**) **الفاء** ve **السين**de, mu‘arreb bir kelimeden başka bir şey yoktur. Derler: **الفِسْفِسَةُ**: **الرَّطْبَةُ**.

(**فش**) **الفاء** ve **الشين** yayılmaya ve az tutunmaya delâlet eder. Denir: **ناقةٌ فَشُوشٌ**; yani sütü dağınık akan. Ve **انْفَشَّ عن الأمر**: üşendi. Ve **الفَشُّ**: aşağı hırsızların izini sürmektir; o da **فَشَّاش**tır.

(**فص**) **الفاء** ve **الصاد** bir kelimedir; iki şey arasında ayırmaya delâlet eder. Bundan: **الفُصُوصُ**; o, bütün kemiklerin eklemleridir -**أبو عبيد** dedi: parmaklar hariç-; teki **فَصّ**tır. Ve bu babdandır: onun hakkından bir şeyi ona **أفْصَصت**; sanki onu senden ona ayırdın. Ve **فَصَّ الجُرْحُ**: aktı.
Buna yakın olan şeylerden: **الفَصُّ**: yüzüğün taşı. Ve onunla adlandırıldı; çünkü o, yüzüğün bizzat kendisinden değildir; bilakis ona yapışıktır. Ama **فَصُّ العَينِ** ise, benzetme mânâsı üzere göz bebeğidir.

(**فض**) **الفاء** ve **الضاد** sahih bir asıldır; ayırmaya ve parçalamaya delâlet eder. Bundan: **فضَضْتُ الشَّيءَ**; yani onu ayırdım; ve o **انْفَضَّ**. Ve kavim **انْفَضَّ**: dağıldılar. Allah Subhânehû dedi: ﴿وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ القَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ﴾ [آل عمران 159].
Ve bu babdandır: kitaptan mührünü **فَضَضْت**. Ve mümkündür ki **الفِضَّةُ** bu babdan olsun; sanki o **تفضّ**([23]); ondan yapılan ziynet sebebiyle. Ve **الفُِضاض**: şeyden, dağılıp ayrıldığı zaman ayrılıp dağılan şeydir. Ve **الفاضَّة**: musibet; çoğulu **فَوَاضُّ**; sanki o **تَفُضُّ**; yani dağıtır. Ve buna kıyas edilmesi câiz olan şeylerden: **الفَضْفَضَة**: elbisenin genişliğidir. Ve **ثوبٌ فَضفاضٌ** ve **درعٌ فضفاضةٌ**; çünkü genişlediği zaman uçları uzaklaşır. Ama **الفضِيض**: tatlı sudur; boğazdan kolay geçmesi ve akıcılığı sebebiyle böyle adlandırıldı.

(**فظ**) **الفاء** ve **الظاء** bir kelimedir; tiksinmeye ve tiksinti göstermeye delâlet eder. Bundan: **الفَظ**: işkembenin suyu. Ve işkembe **افتُظَّ**, yani sıkıldı. Şair([24]) dedi:
فكانوا كأنفِ اللَّيث لا شَمَّ مَرْغَماً  *** وما نال فَظَّ الصَّيد حَتَّى يُعفِّرا([25])
Dil ehlinden bazıları dedi: **الفَظاظةَ** bunun içindendir. Denir: **رجلٌ فظٌّ**: kötü huylu. Ve o, **فَظِّ الكَرِش**tendir; çünkü o, ancak zaruret halinde, tiksintiyle yenir. Ve derler: **الفَظِيظ**: aygırın suyu.

(**فغ**([26])) **الفاء** ve **الغين**de asıl bir söz yoktur; o, sesin hikâyesi gibidir. Derler: **الفَغْفَغَة**: koyunla olan ses. Ve derler: **الفغْفغاني**([27]): kasap yahut çoban; aynı şekilde **الفَغْفغيّ**. Ve der: **الفَغْفَغان**: hafif adam. Ve işinde **تفغفغَ**: hızlandı. Ve bütün bunlar, bazısı bazısına yakındır. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَنَّهُ
1 فَنَّهُ ذ , (M,) or فَنَّ الاـِبِلَ, (T, S,) aor. فَنُ٣َ , (T, M,) inf. n. فَنٌّ, (T, S, M, K,) He drove away (T, S, M, K *) him, (M,) or the camels. (T, S.) ― -b2- And [فَنَّهُ also signifies He delayed, or deferred, with him, or put him off, in the matter of his debt, by promising time after time to pay him; for] one of the significations of الفَنُّ is المَطْلُ. (T, K.) ― -b3- And فَنَّهُ, aor. فَنُ٣َ , (M,) inf. n. فَنٌّ, (M, K,) He cheated, deceived, overreached, or defrauded, him; or made him to suffer loss or damage or detriment; syn. of the inf. n. غَبْنٌّ. (M, K.) ― -b4- And He caused him to suffer difficulty, distress, or trouble; or fatigue, or weariness; syn. عَنَّاهُ; (M;) or the syn. of الفَنُّ is العَنَآءُ [which is the subst. from عَنَّاهُ; and signifies difficulty, distress, or trouble]. (T, K.) ― -b5- [And He, or it, adorned. or decorated, him, or it; for] الفَنُّ signifies التَّزْيِينُ. (K.)

فنّن النَّاسَ
2 فنّن النَّاسَ ذ He made the men, or people, to consist of different sorts, or of a medley, not of one tribe. (M, K, TA.) ― -b2- فنّن الحَدِيثَ He diversified the narrative, or discourse. (MA.) And فنّن الكَلَامَ [He diversified the speech, or language: or] he branched off into one mode after another [in speech]: and so ↓ تفنّن [alone, this verb being intrans.]. (T, TA.) And فنّن رَأْيَهُ He varied his opinion, not keeping steadily to one opinion. (T, TA.) ― -b3- And [the inf. n.] تَفْنِينٌ signifies The mixing or confusing [a thing or things]; or a state of confusion or disorder; syn. تَخْلِيطٌ. (S, K.) [Hence, as inf. n. of فُنِّنَ,] in a garment, or piece of cloth, [the having] streaks differing from the rest: (S, K:) or the state of becoming dissundered, (T, M,) one part from another, (T,) when old and worn out, without becoming much rent: (T, M:) or difference (M, K) in its make (M) or in its texture, (K,) by thinness in one place and thickness in another: (M, K:) or التَّفْنِينُ signifies [there being] what is a thin, or flimsy, unseemly place in the garment, or piece of cloth, that is [in other parts] thick, or compact. (T.) ― -b4- And فنّن signifies also He sought many [or various] things. (Har p. 612.)

تفنّن
5 تفنّن ذ It was, or became, of various sorts, or modes, or manners. (KL.) ― -b2- See also 2. You say likewise تفنّن فِى الكَلَامِ [He practised, or took to, various modes, or manners, in speech; he diversified therein]. (TA in art. طرق, conj. 3. [Thus used, it is like افتنّ, q. v.]) ― -b3- And تفنّن فِى العُلُومِ He was, or became, possessed of various acquirements in the sciences. (MA.) -A2- Also It was, or became, in a state of commotion: thus expl. by some; others add, like the فَنَن [or branch]. (M.)

افتنّ
8 افتنّ ذ He began, commenced, or entered upon, various sorts of speech. (M, K.) And افتنّ فِى حَدِيثِهِ and فِى خُطْبَتِهِ He produced, or gave utterance to, various sorts and ways of speech, [i. e. he diversified,] in his narration, or discourse, and in his oration, or harangue: (S, TA:) it is like اِشْتَقَّ [meaning he branched off in it]. (S. [See also 5.]) And افتنّ فِى خُصُومَتِهِ He expatiated, and practised versatility, in his altercation, or disputation, or litigation. (TA.) ― -b2- And افتنّ الحِمَارُ بِأُتُنِهِ The he-ass betook himself to driving away his she-asses to the right and to the left and in a direct and an indirect course. (TA.)

استفنّهُ
10 استفنّهُ ذ He incited, urged, or made, him to practise various sorts, or modes, or manners, of pacing. (K.)

فَنْفَنَ
R. Q. 1 فَنْفَنَ ذ He (a man, IAar, T) caused his camels to become dispersed, by reason of indolence and remissness. (IAar, T, K.)

فَنٌّ
فَنٌّ ذ A sort, or species, syn. ضَرْبٌ, (T, M, K,) or نَوْعٌ, (S, Msb,) of a thing; (Msb;) as also ↓ أُفْنُونٌ [in this sense and in the senses here following; in the CK, erroneously, اَفْنُون]: (M, K:) and a state, or condition; syn. حَالٌ: (M, K:) [and a way: (see what follows:)] and a mode, or manner: (MA:) pl. [of mult.] فُنُونٌ (T, S, M, Msb, K) and [of pauc.] أَفْنَانٌ. (T, M, K.) One says, رَعَيْنَا فُنُونَ النَّبَاتِ [We pastured our cattle upon the various sorts of herbage]: and أَصَبْنَا فُنُونَ الأَمْوَالِ [We obtained the various sorts of possessions]: and a poet says,
قَدْ لَبِسْتُ الدَّهْرَ مِنْ أَفْنَانِهِ
كُلُّ فَنٍّ نَاعِمٍ مِنْهُ حَبِرْ
[I have enjoyed of the various sorts of fortune, every pleasant, soft, sort thereof]. (T.) [↓ أُفْنوُنٌ has for its pl. أَفَانِيْنُ, which may also be regarded as pl. of أَفْنَانٌ pl. of فَنٌّ like as it is said to be a pl. pl. of فَنَنٌ: and] أَفَانِينُ [alone], (S,) or أَفَانِينُ كَلَامٍ, (TA,) signifies kinds [or sorts], and ways, or modes, or manners, [i. e. diversities, or varieties,] of speech; (S, TA, * PS;) like أَسَالِيبُ [pl. of أُسْلُوبٌ]. (S, TA.) And فُنُونٌ signifies Different sorts of men, or a medley thereof, not of one tribe. (M.) ― -b2- Also A wonderful thing or affair or case. (S, TA.)

هُوَ فِنُّ عِلْمٍ
هُوَ فِنُّ عِلْمٍ ذ He is [a good student of science, i. e.] one who occupies himself well with science. (K.)

فَنَّةٌ مِنَ الدَّهْرِ
فَنَّةٌ مِنَ الدَّهْرِ ذ A particular period of time; [or a particular time;] as also فَيْنَةٌ. (T, K. *) The Arabs say, كُنْتُ بِحَالِ كَذَا وَكَذَا فَنَّةً مِنَ الدَّهْرِ and فَيْنَةً مِنَالدَّهْرِ [I was in such and such a state, or condition, at, or during, a particular time]. (T.)

فُنَّةٌ
فُنَّةٌ ذ Much, or abundance, of herbage. (IAar, K.)

فَنَنٌ
فَنَنٌ ذ A branch of a tree: (S, M, Msb, K:) or such as is of just proportion in length or in breadth: (T:) said to be syn. with غُصْنٌ; but this latter signifies “ such as has been cut off ” i. q. قَضِيبٌ meaning مَقْضُوبٌ: (M:) pl. أَفْنَانٌ; (T, S, M, Msb, K;) said by Sb to be its only pl.; (M;) occurring in the Kur lv. 48; where some explain it as pl. of فَنٌّ, and meaning “ sorts, ” or “ species ”; others, as pl. of فَنَنٌ: (T, Bd:) and أَفَانِينُ is a pl. pl., (T, S, K,) i. e. pl. of أَفْنَانٌ. (T, S.) ― -b2- And as a branch shelters like as does darkness, a poet uses it metaphorically, saying,
أَغَاثَ شَرِيدَهُمْ فَنَنُ الظَّلَامِ
(tropical:) [The shelter of the darkness aided him, or them, who fled]. (M.) ― -b3- And [in like manner also] the pl. pl. is used in a trad. describing the inmates of Paradise, as meaning (tropical:) Locks of hair; these being likened to branches: and El-Marrلr says,
أَعَلَاقَةً أُمَّ الوَلِيدِ بَعْدَمَا
أَفْنَانُ رَأْسِكَ كَالثَّغَامِ المُخْلِسِ
(tropical:) [Dost thou feel attachment of love to Umm-ElWeleed after that the locks of thy head have become like the hoary thaghلm?]; meaning the locks of the hair of his head when he had become hoary. (T. [See ثَغَامٌ.])

فَنِينٌ
فَنِينٌ ذ A humour in the armpit [of a camel], with pain. (M, K.) ― -b2- And A camel having the tumour thus called; as also ↓ مَفْنُونٌ. (M, K.)

شَجَرَةٌ فَنَّآءُ
شَجَرَةٌ فَنَّآءُ ذ and فَنْوَآءُ, which latter is anomalous, A tree having branches; (S;) the latter thus expl. by AA; but by rule it should be فَنَّآءُ: (A'Obeyd, T:) or the latter, which is anomalous, signifies having long branches: (M:) or both signify having many branches. (K.) ― -b2- And [hence] اِمْرَأَةٌ فَنْوَآءُ (assumed tropical:) A woman having much hair: but in this case, as in the former, the epithet, by rule, should be فَنَّآءُ. (M.) [See also فَيْنَانٌ.]

فَنَّانٌ
فَنَّانٌ ذ A wild ass that has various sorts, or modes, of running: (S, K:) used in this sense in the poetry of El-Aashà. (S.) [See also مِفَنٌّ.]

شَعَرٌ فَيْنَانٌ
شَعَرٌ فَيْنَانٌ ذ (assumed tropical:) Hair having locks [lit. branches (أَفْنَان)] (M, * K) like the أَفْنَان of trees; [the latter word properly signifying having many branches, (see Ham p. 622,) of the measure فَيْعَالٌ, not فَعْلَان;] therefore it is perfectly decl.: so says Sb: (M:) or it signifies long and beautiful hair; the latter word being of the measure فَيْعَالٌ from الفَنَنُ, and the ى augmentative. (T.) ― -b2- And one says also, agreeably with analogy, رَجُلٌ فَيْنَانٌ, (M,) and اِمْرَأَةٌ فَيْنَانَةٌ, (M, K,) meaning [A man, and a woman,] having much hair; (K;) for فَيْنَان is perfectly decl., derived from أَفْنَانُ الشَّجَرِ: IAar has mentioned اِمْرَأَةٌ فَيْنَى meaning [a woman] having much hair; and if the phrase be thus, فَيْنَان must be imperfectly decl.; but [ISd says] I regard this as a mistake of IAar. (M.) [See also art. فين.]

أُفْنُونٌ
أُفْنُونٌ ذ : see فَنٌّ, in two places. -A2- Also A tangled, or luxuriant, or dense, branch. (T, K.) ― -b2- And Obscure, indistinct, or confused, speech, (T, K,) of a foolish, stupid, or dull, person. (T.) ― -b3- And A mixed, or confused, run, of a horse and of a she-camel. (T, K.) -A3- Also A serpent. (T, M, K.) ― -b2- And An old woman: so some say: (M:) or an old woman advanced in age: (T, K:) or one who is flaccid, or flabby: (K:) Yaakoob has explained it as having the first of these three meanings; but IB regards this as improbable, because a verse of Ibn-Ahmar which is cited as an ex. thereof is preceded by what shows that it is applied to his beloved. (TA.) [It is said in the M to be also the proper name of a certain woman; and as such it may be used by Ibn-Ahmar.] ― -b3- And i. q. دَاهِيَةٌ [A calamity, or misfortune, &c.]: (M, K:) so some say. (M.) -A4- And The first part of youth, or youthfulness; and of clouds. (M, K.)

مِفَنٌّ
مِفَنٌّ ذ A man who has various sorts, or modes, [i. e. diversities, or varieties,] of speech; (T, TA;) and so ↓ مُتَفَنِّنٌ: (S:) or a man who utters, or performs, wonderful things: (S, K, TA:) fem. with ة. (T, S, K.) ― -b2- And A horse that performs various sorts, or modes, of running. (TA.)

مُفَنَّنٌ
مُفَنَّنٌ ذ A garment, or piece of cloth, diversified; not uniform. (M, TA.) ― -b2- And Old, and evil in disposition, as an epithet applied to a man: (M:) and so with ة applied to a woman. (M, K.) ― -b3- Also, with ة, A she-camel that seems to one to have been ten months pregnant, ثُمَّ تَنْكَشِفُ مَنَ الكِشَافِ [app. meaning then suffers, or exposes, herself to be compressed; from الكِشَافُ as inf. n. of كَشَفَت said of a she-camel: compare تنكشف as here used with تَكْتَشِفُ said of a woman]. (K.)

مَفْنُونٌ
مَفْنُونٌ ذ : see فَنِينٌ.

مُتَفَنِّنُ
مُتَفَنِّنُ ذ : see مِفَنٌّ.

##### Türkçe

**فَنَّهُ**
1 **فَنَّهُ** ذ, (M,) veya **فَنَّ الاـِبِلَ**, (T, S,) muzâri‘i **فَنُ٣َ**, (T, M,) mastarı **فَنٌّ**, (T, S, M, K,) O, (T, S, M, K*) onu, (M,) veya develeri, (T, S,) sürdü (uzaklaştırdı). ― -b2- Ve **فَنَّهُ** ayrıca, onunla borcu meselesinde, ona tekrar tekrar ödeme vakti vaad ederek, onu geciktirdi, erteledi, oyaladı; çünkü **الفَنُّ**’ün anlamlarından biri **المَطْلُ**’dür. (T, K.) ― -b3- Ve **فَنَّهُ**, muzâri‘i **فَنُ٣َ**, (M,) mastarı **فَنٌّ**, (M, K,) O, onu aldattı, kandırdı, hile yaptı, gabnetti; yahut ona zarar, ziyan, eksilme çektirdi; mastarın eşanlamlısı **غَبْنٌّ**’dür. (M, K.) ― -b4- Ve O, ona güçlük, sıkıntı, zahmet; yahut yorgunluk, bitkinlik çektirdi; eşanlamlısı **عَنَّاهُ**; (M;) veya **الفَنُّ**’ün eşanlamlısı **العَنَآءُ**’dür [ki bu, **عَنَّاهُ**’dan isimdir; ve güçlük, sıkıntı, zahmet anlamına gelir]. (T, K.) ― -b5- [Ve O, yahut o, onu, yahut onu, süsledi, bezedi; çünkü] **الفَنُّ** **التَّزْيِينُ** anlamına gelir. (K.)

**فنّن النَّاسَ**
2 **فنّن النَّاسَ** ذ O, adamları, yahut insanları, tek bir kabileden değil, türlü türlü sınıflardan, yahut karışık bir topluluk hâlinde kıldı. (M, K, TA.) ― -b2- **فنّن الحَدِيثَ** O, rivayeti, yahut sözü çeşitlendirdi. (MA.) Ve **فنّن الكَلَامَ** [O, konuşmayı, yahut dili çeşitlendirdi: yahut] konuşmada bir tarzdan diğerine dallanıp geçti: ve böylesi ↓ **تفنّن** [yalnız başına; bu fiil lâzım olmak üzere]. (T, TA.) Ve **فنّن رَأْيَهُ** O, görüşünü çeşitlendirdi; tek bir görüş üzerinde sebat etmedi. (T, TA.) ― -b3- Ve [mastarı] **تَفْنِينٌ** [bir şeyi veya şeyleri] karıştırmak yahut birbirine katmak; yahut karışıklık ve düzensizlik hâli; eşanlamlısı **تَخْلِيطٌ**’dur. (S, K.) [Bundan dolayı, **فُنِّنَ**’in mastarı olarak,] bir elbisede yahut kumaş parçasında, geri kalanından farklı çizgilerin bulunması: (S, K:) veya eskiyip yıprandığında, çok yırtılmadan, (T, M,) bir kısmın diğer kısımdan (T,) ayrışır hâle gelmesi: (T, M:) veya yapılışında (M, K) yahut dokusunda, (K,) bir yerde incelik, başka yerde kalınlık bulunması sebebiyle farklılık: (M, K:) veya **التَّفْنِينُ**, kalın yahut sık dokulu olan elbise yahut kumaş parçasında, ince, gevşek, yakışıksız bir yerin bulunması anlamına gelir. (T.) ― -b4- Ve **فنّن** ayrıca, O, birçok [yahut çeşitli] şeyler aradı, anlamına gelir. (Har p. 612.)

**تفنّن**
5 **تفنّن** ذ O, yahut o, çeşitli türlerden, tarzlardan, hâllerden oldu. (KL.) ― -b2- 2’ye de bak. Yine **تفنّن فِى الكَلَامِ** dersin: [O, konuşmada çeşitli tarzlar, hâller edindi; onda çeşitlendirdi]. (TA, md. طرق, bab 3. [Böyle kullanıldığında, **افتنّ** gibidir; bkz.]) ― -b3- Ve **تفنّن فِى العُلُومِ** O, ilimlerde çeşitli kazanımlara sahip oldu, yahut oldu hâle geldi. (MA.) -A2- Ayrıca O, yahut o, çalkantı hâlinde oldu: bazılarınca böyle açıklanmıştır; başkaları, **فَنَن** [yahut dal] gibi, diye ekler. (M.)

**افتنّ**
8 **افتنّ** ذ O, konuşmanın çeşitli türlerine başladı, girişti, koyuldu. (M, K.) Ve **افتنّ فِى حَدِيثِهِ** ve **فِى خُطْبَتِهِ** O, rivayetinde yahut sözünde ve hutbesinde yahut hitabesinde, konuşmanın çeşitli türlerini ve yollarını ortaya koydu, dile getirdi, [yani çeşitlendirdi]: (S, TA:) **اِشْتَقَّ** gibidir [onda dallanıp budaklandı anlamında]. (S. [5’e de bak.]) Ve **افتنّ فِى خُصُومَتِهِ** O, çekişmesinde, tartışmasında, davasında genişledi ve çok yönlülük yaptı. (TA.) ― -b2- Ve **افتنّ الحِمَارُ بِأُتُنِهِ** Erkek eşek, dişi eşeklerini sağa sola, doğru ve dolaylı yollardan sürüp uzaklaştırmaya koyuldu. (TA.)

**استفنّهُ**
10 **استفنّهُ** ذ O, onu, yürüyüşün çeşitli türlerini, tarzlarını, hâllerini yapmaya kışkırttı, sevk etti, yaptırdı. (K.)

**فَنْفَنَ**
R. Q. 1 **فَنْفَنَ** ذ O (bir adam, IAar, T) gevşeklik ve ihmalkârlık sebebiyle develerini dağılır hâle getirdi. (IAar, T, K.)

**فَنٌّ**
**فَنٌّ** ذ Bir şeyin bir türü, bir cinsi; eşanlamlısı **ضَرْبٌ**, (T, M, K,) veya **نَوْعٌ**, (S, Msb,) (Msb;) bunun gibi ↓ **أُفْنُونٌ** [bu anlamda ve burada ardından gelen anlamlarda; CK’de yanlışlıkla **اَفْنُون**]: (M, K:) ve bir hâl, bir durum; eşanlamlısı **حَالٌ**: (M, K:) [ve bir yol: (aşağıda gelene bak:)] ve bir tarz, bir üslup: (MA:) çoğulu [kesret] **فُنُونٌ** (T, S, M, Msb, K) ve [kıllet] **أَفْنَانٌ**. (T, M, K.) Denir ki: **رَعَيْنَا فُنُونَ النَّبَاتِ** [Biz, hayvanlarımızı otların çeşitli türleri üzerinde otlattık]: ve **أَصَبْنَا فُنُونَ الأَمْوَالِ** [Biz, malların çeşitli türlerini elde ettik]: ve bir şair der ki,
قَدْ لَبِسْتُ الدَّهْرَ مِنْ أَفْنَانِهِ
كُلُّ فَنٍّ نَاعِمٍ مِنْهُ حَبِرْ
[Ben, zamanın çeşitli türlerinden, onun her hoş, yumuşak türünden, nasiplendim]. (T.) [↓ **أُفْنوُنٌ**’un çoğulu **أَفَانِيْنُ**’dür; bu, **فَنٌّ**’ün çoğulu **أَفْنَانٌ**’ın da çoğulu sayılabilir; nitekim **فَنَنٌ**’in çoğulunun çoğulu olduğu da söylenir: ve] **أَفَانِينُ** [yalnız başına], (S,) veya **أَفَانِينُ كَلَامٍ**, (TA,) konuşmanın türleri [yahut çeşitleri], ve yolları, yahut tarzları, üslupları, [yani çeşitlilikleri, türlülükleri] anlamına gelir; (S, TA, * PS;) **أَسَالِيبُ** [**أُسْلُوبٌ**’un çoğulu] gibidir. (S, TA.) Ve **فُنُونٌ** tek bir kabileden değil, erkeklerin farklı türleri, yahut onların karışığı anlamına gelir. (M.) ― -b2- Ayrıca şaşılacak bir şey, bir iş, bir hâl. (S, TA.)

**هُوَ فِنُّ عِلْمٍ**
**هُوَ فِنُّ عِلْمٍ** ذ O, [ilimde iyi bir talebe, yani] ilimle iyi şekilde meşgul olan kimsedir. (K.)

**فَنَّةٌ مِنَ الدَّهْرِ**
**فَنَّةٌ مِنَ الدَّهْرِ** ذ Zamanın belirli bir devresi; [yahut belirli bir zaman;] bunun gibi **فَيْنَةٌ**. (T, K. *) Araplar der ki: **كُنْتُ بِحَالِ كَذَا وَكَذَا فَنَّةً مِنَ الدَّهْرِ** ve **فَيْنَةً مِنَالدَّهْرِ** [Ben, zamanın belirli bir vaktinde yahut süresince, şöyle şöyle bir hâlde idim]. (T.)

**فُنَّةٌ**
**فُنَّةٌ** ذ Otun çokluğu, bolluğu. (IAar, K.)

**فَنَنٌ**
**فَنَنٌ** ذ Bir ağacın dalı: (S, M, Msb, K:) yahut uzunlukta veya genişlikte ölçülü olanı: (T:) **غُصْنٌ** ile eşanlamlı olduğu söylenir; fakat bu sonuncusu “kesilmiş olan”ı ifade eder; yani **قَضِيبٌ** (mânâsı **مَقْضُوبٌ**) demektir: (M:) çoğulu **أَفْنَانٌ**; (T, S, M, Msb, K;) Sb tarafından bunun tek çoğulu olduğu söylenmiştir; (M;) Kur’ân’da lv. 48’de geçer; orada bazıları bunu **فَنٌّ**’ün çoğulu sayıp “türler, cinsler” anlamı verir; başkaları ise **فَنَنٌ**’in çoğulu sayar: (T, Bd:) ve **أَفَانِينُ** çoğulun çoğuludur, (T, S, K,) yani **أَفْنَانٌ**’ın çoğuludur. (T, S.) ― -b2- Ve dal, karanlığın örttüğü gibi örttüğünden, bir şair onu mecazî olarak kullanarak şöyle der:
أَغَاثَ شَرِيدَهُمْ فَنَنُ الظَّلَامِ
(mecaz:) [Karanlığın örtüsü, kaçanına yahut kaçanlarına yardım etti]. (M.) ― -b3- Ve [benzer şekilde] çoğulun çoğulu, Cennet ehline dair bir hadiste, (mecaz:) saç lüleleri anlamında kullanılmıştır; bunlar dallara benzetilmiştir: ve El-Marrلr der ki,
أَعَلَاقَةً أُمَّ الوَلِيدِ بَعْدَمَا
أَفْنَانُ رَأْسِكَ كَالثَّغَامِ المُخْلِسِ
(mecaz:) [Başının saç lüleleri aklaşmış **ثَغَام** gibi olduktan sonra, Ümmü’l-Velîd’e sevgi bağlılığı mı duyuyorsun?]; yani başının saç lüleleri, o aklaştığında. (T. [Bkz. **ثَغَامٌ**.])

**فَنِينٌ**
**فَنِينٌ** ذ [Devenin] koltuk altında, ağrılı bir şişlik. (M, K.) ― -b2- Ve böyle denilen şişliğe sahip deve; bunun gibi ↓ **مَفْنُونٌ**. (M, K.)

**شَجَرَةٌ فَنَّآءُ**
**شَجَرَةٌ فَنَّآءُ** ذ ve **فَنْوَآءُ**, ki bu sonuncusu kıyas dışıdır, Dalları olan bir ağaç; (S;) AA bunu böyle açıklamıştır; fakat kaideye göre **فَنَّآءُ** olmalıdır: (A'Obeyd, T:) yahut bu sonuncusu, ki kıyas dışıdır, uzun dalları olan anlamına gelir: (M:) yahut ikisi de çok dallı anlamına gelir. (K.) ― -b2- Ve [bundan dolayı] **اِمْرَأَةٌ فَنْوَآءُ** (varsayılan mecaz:) Saçı çok olan bir kadın: fakat bu durumda da, önceki durumda olduğu gibi, sıfat kaideye göre **فَنَّآءُ** olmalıdır. (M.) [**فَيْنَانٌ**’a da bak.]

**فَنَّانٌ**
**فَنَّانٌ** ذ Koşmasının çeşitli türleri, tarzları olan bir yaban eşeği: (S, K:) El-A‘şâ’nın şiirinde bu anlamda kullanılmıştır. (S.) [**مِفَنٌّ**’e de bak.]

**شَعَرٌ فَيْنَانٌ**
**شَعَرٌ فَيْنَانٌ** ذ (varsayılan mecaz:) Ağaçların **أَفْنَان**’ı gibi, [lafzen dallar (**أَفْنَان**) olan] lüleleri bulunan saç. (M, * K) [Son kelime aslında çok dallı anlamındadır, (Ham p. 622’ye bak,) vezni **فَيْعَالٌ** olup **فَعْلَان** değildir;] bu sebeple tam i‘râblıdır: Sb böyle der: (M:) yahut uzun ve güzel saç anlamına gelir; son kelime **الفَنَنُ**’den **فَيْعَالٌ** veznindedir ve **ى** ziyadedir. (T.) ― -b2- Ve ayrıca kıyasa uygun olarak **رَجُلٌ فَيْنَانٌ**, (M,) ve **اِمْرَأَةٌ فَيْنَانَةٌ**, (M, K,) denir; yani [bir erkek ve bir kadın] saçı çok olan; (K;) çünkü **فَيْنَان** tam i‘râblıdır, **أَفْنَانُ الشَّجَرِ**’den türemiştir: IAar **اِمْرَأَةٌ فَيْنَى**’yı, [saçı çok olan bir kadın] anlamında zikretmiştir; eğer ibare böyle ise, **فَيْنَان** nâkıs i‘râblı olmalıdır; fakat [ISd der ki] ben bunu IAar’ın bir hatası sayarım. (M.) [Md. فين’e de bak.]

**أُفْنُونٌ**
**أُفْنُونٌ** ذ: iki yerde **فَنٌّ**’e bak. -A2- Ayrıca dolaşık, gür, sık bir dal. (T, K.) ― -b2- Ve ahmak, budala, yahut anlayışı kıt bir kimsenin kapalı, belirsiz, karışık sözü. (T, K.) ― -b3- Ve bir atın ve bir dişi devenin karışık, düzensiz koşusu. (T, K.) -A3- Ayrıca bir yılan. (T, M, K.) ― -b2- Ve yaşlı bir kadın: bazıları böyle der: (M:) yahut yaşı ilerlemiş yaşlı bir kadın: (T, K:) yahut gevşek, sarkık olan: (K:) Ya‘kūb bunu bu üç anlamın ilkiyle açıklamıştır; fakat IB bunu uzak görür; çünkü buna örnek olarak getirilen İbn-Ahmar beyti, bunun sevgilisine uygulandığını gösteren bir şeyle öncelenmiştir. (TA.) [M’de, bunun ayrıca belirli bir kadının özel adı olduğu; ve bu şekilde İbn-Ahmar tarafından kullanılabileceği söylenir.] ― -b3- Ve **دَاهِيَةٌ** ile aynı anlamda [bir felâket, musibet, vb.]: (M, K:) bazıları böyle der. (M.) -A4- Ve gençliğin, yahut gençlik hâlinin; ve bulutların ilk kısmı. (M, K.)

**مِفَنٌّ**
**مِفَنٌّ** ذ Konuşmanın çeşitli türleri, tarzları [yani çeşitlilikleri, türlülükleri] olan bir adam; (T, TA;) bunun gibi ↓ **مُتَفَنِّنٌ**: (S:) yahut şaşılacak şeyler söyleyen yahut yapan bir adam: (S, K, TA:) dişili ة iledir. (T, S, K.) ― -b2- Ve koşmanın çeşitli türlerini, tarzlarını yapan bir at. (TA.)

**مُفَنَّنٌ**
**مُفَنَّنٌ** ذ Çeşitlendirilmiş, tekdüze olmayan bir elbise yahut kumaş parçası. (M, TA.) ― -b2- Ve bir adama sıfat olarak: yaşlı ve huysuz. (M:) bunun gibi, ة ile, bir kadına uygulanır. (M, K.) ― -b3- Ayrıca, ة ile, bir dişi deve ki, kişiye on aylık gebe gibi görünür; sonra **تَنْكَشِفُ مَنَ الكِشَافِ** [görünüşe göre: sonra sıkıştırılmaya maruz kalır yahut kendini sıkıştırılmaya açar; **الكِشَافُ**’tan, dişi deve hakkında söylenen **كَشَفَت**’in mastarı olarak: burada kullanılan **تنكشف** ile, kadın hakkında söylenen **تَكْتَشِفُ**’i karşılaştır]. (K.)

**مَفْنُونٌ**
**مَفْنُونٌ** ذ: **فَنِينٌ**’e bak.

**مُتَفَنِّنُ**
**مُتَفَنِّنُ** ذ: **مِفَنٌّ**’e bak.
