# فهد — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D8%AF/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%87%D8%AF/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D8%AF.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: فهد

ه د ف
هدف ، فهد ، دهف ، دفه : مستعملة .
هدف : روى شمر بإسناد له أنَّ الزُّبير وعمرو بن العاص اجتمعا في الحِجر ، فقال الزُّبير : أما والله لقد كنت أهدَفْتَ لي
يوم بَدْر ، ولكني اسْتَبْقَيتُك لمثل هذا اليوم .
فقال عمرو : وأنت والله لقد كنت أَهدفْتَ لي ، وما يَسُرُّني أنَّ لي مثل ذلك بِفَرَّتي منك .
قال شمر : قوله : أهدفت لي ، الإهدافُ : الدُّنُّو منك والاستقبالُ لك والانتصاب . يقال : أهدَف لي الشيءُ فهو مُهدِف ، وأنشد :
ومِن بني ضَبَّة كَهْفٌ مِكْهَفُ
إنْ سالَ يوماً جَمْعُهمْ وأَهدَفُوا
وقال : الإهدافُ : الدُّنُوُّ : أَهدَفَ القومُ : إذا قَرُبوا .
وقال ابن شُميل ، أو قاله الفرَّاء : يقال لمّا أَهدَفَتْ لي الكوفةُ نَزَلْتُ ، ولمّا أهدَفَتْ لهم تفرَّقوا ، وكلُّ شيء رأيته قد استقبَلك استقبالاً فهو مُهْدِف ومُسْتَهدِف .
قال النابغة :
وإِذا طَعَنْتَ طَعَنْتَ في مُسْتَهدِفٍ
رابِي المَجَسَّة بالعَبِير مُقَرْمَدِ
أي مُرتفع منتصب ، وقد اسْتهدَف : أي انتَصَب ، ومن ذلك أُخذ الهدَف لانتصابه لِمَنْ يَرمِيه .
وقال الزَّفَيان السَّعْديّ يذكر ناقته :
ترجوا اجتبارَ عظْمها إذْ أَزْحَفَتْ
فأَمْرَعَتْ لما إليكَ أَهدَفَتْ
أيْ قدْ قَرُبتْ وَدَنَتْ .
وفي ( النوادر ) : يقال : جاءت هادِفَةٌ من ناس ، ودَاهفَةٌ وجاهشَةٌ .
وهاجِشَةٌ وهابِشَةٌ وهائِشةٌ ويقال : هل هَدَف إليكم هادِفٌ ، أو هَبَشَ هابِشٌ : يستخبره هل حَدَثَ ببَلده أحدٌ سِوى مَن كان به .
وقال الليث : الهدَف : الغرَض . والهَدَفُ من الرّجال : الجسيم الطَّويلُ العُنُق العريضُ الألوَاح .
ويقال : أَهْدَفَ لك السحابُ أو الشيء : إذا انتَصَب ، والهَدفُ : كلُّ شيءٍ عريض مرتفِع .
وفي الحديث أَنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان إذا مرَّ بهدفٍ مائلٍ أو صَدفٍ مائلٍ أسرَعَ المشيَ .
قال أبو عُبيد : قال الأصمعيّ : الهدَف : كل شيء عظيم مرتفع .
وقال غيره : وبه شُبِّه الرَّجل العظيم ، فقيل له : هَدَف ، وأنشد :
إذا الهَدَفُ المِعْزالُ صوَّب رأْسَه
وأَعجبه ضَفْوٌ من الثَّلّةِ الخُطْلِ
قال : والصَّدَف نحوٌ من الهَدف .
وقال أبو سعيد في قوله : إذا الهدف المِعْزال : هذا راعِي ضأن فهو لضَأْنه هَدف تأوِي إليه ، وهذا ذمٌّ للرجُل إذا كان راعِيَ الضأن ، ويقال : أحمقُ من راعي الضأن . قال : ولم يُرِدْ بالخُطْل اسْترخاء آذانها ، أراد بالخُطْل : الكثيرةَ تخْطِل عليه وتَتْبَعُه .
قال : وقوله : الهَدَف : الرجلُ العظيم خطأ .
وفي حديث أبي بكر : قال له ابنه عبد الرحمن : لقد أَهْدَفْتَ لي يومَ بدر ، فَصِفْتُ عنك ، فقال أبو بكر : لكنَّك لو أَهدفْتَ لي لم أَصِفْ عنك : يقال لكل
شيء دنا منك وانتصب لك واستَقْبَلك : قد أهدف لي الشيءُ ، واستَهْدَف ، ومنه أُخِذ الهَدف لانتصابه .
وقال ابنُ شُميل : الهَدف : ما رُفِع وثُنِيَ من الأرض للنِّضال . والقرْطاس : ما وُضِع في الهدف ليُرْمى . والغرض : ما يُنْصَب شِبْه غِرْبال أو حلْقة .
وقال في موضعٍ آخر : الغرض : الهدَف ، ويُسَمَّى القِرطاسُ هَدَفاً أو غَرَضاً على الاستعارة . ويقال : أهدفَ لكَ الصَّيدُ فارْمِه ، وأَكْثبَ وأعرَضَ مثلُه .
وقال عبد الرحمن بن أبي بكر رضي الله عنهما لأبيه : لقد أهْدَفْتَ لي يوم بدر فصدفت عنك ، فقال أبو بكر : لكنك لو أهدفتَ لي لم أصْدِف عنك .
وقال إسحاق بن الفَرَج : قال الأصمعيّ : عِدْفةٌ وعِدَف ، وهِدْفةٌ وهِدَفٌ بمعنى قِطْعَةٌ .
قال : وقال عُقْبَة : رأيتُ هِدْفةً من الناس : أي فِرْقة .
دهف : في ( النوادِر ) : جاءت هادفةٌ من الناس وداهفةٌ بمعنى واحد .
ويقال : إبلٌ داهفةٌ ، أي مُعْيِيَةٌ من طُولِ السّيْر . وقال أبو صَخر الهَذَلِيّ :
فما قَدِمَتْ حتى تَوَاتَرَ سيرُها
وحتى أُنِيخَتْ وهي داهِفةٌ دبْرُ
دفه : أهمله الليث ورَوى ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الدّافِه : الغريب . قلت : كأنه قُلِبَ عن الداهِف أو الهادِف .
فهد : قال الليث : الفَهْد معروف ، وجمعُه فُهود ، وثلاثةُ أفْهُد .
وقال أبو عبيدة : فَهْدَتا صَدْرِ الفَرَسِ : لحمتان تكتنفانه .
وقال غيره : فَهْدَتَا البعير : عَظْمانِ ناتِئَانِ خَلْفَ الأُذُنين ، وهما الخُشَشَاوَان . والفَهْد : مِسْمَارٌ يُسَمَّر به وَاسِطُ الرَّحْل ، وأنشد :
مُضَبَّرٌ كأنما زَئيرُه
صَرِيرُ فَهْدٍ واسطٍ صرِيرُه
شبَّه صَرِيفَ نابِ الفحْل بصَرِيرِ هذا المِسمار .
قال خالد : واسطُ الفَهد : مِسمارٌ يُجعل في واسطِ الرَّحْل .
اللِّحيانيّ : غلامٌ فَوْهَد وثَوْهَد : إذا كان ناعماً ممتلِئاً .
ووَصَفَت امرأةٌ زوجَها فقالت : ( زَوجي إن دَخَل فهدَ ، وإن خرَج أَسِدَ ) ، فوصفَت زوجها باللِّين والسكون إذا كان معها في البيت . ويُوصَف الفَهْد بكثرة النَّوم ، فيقال : أنْوَمُ مِن فهدٍ ، فشبَّهتْهُ به إذا خَلا بها ، وبالأسد إذا رأى عدُوَّه . ويقال للَّذي يُعلِّمُ الفَهدَ الصَّيْد : فَهَّاد .
وقال أَبو عَمرو : غلام فَلْهَد وفَوْهَد ، وهو الغلام السَّمين الذي قد راهَقَ الحُلُم .
وفي ( النَّوادِر ) : يقال : فَهَد فلانٌ لفلانٍ ، وفَأَدَ ، ومَهَد : إذا عَمِل في أَمْرِه بالغَيْبِ جَميلاً .

### Türkçe

ه د ف
**هدف** , **فهد** , **دهف** , **دفه** : kullanımdadır.

**هدف** : Şemr, kendisine ait bir isnadla rivayet etti ki **الزُّبير** ve **عمرو بن العاص** **الحِجر**’de toplandılar; bunun üzerine **الزُّبير** dedi: “Evet, vallahi, **يوم بَدْر**’de bana karşı gerçekten **أهدَفْتَ** idin; fakat seni böyle bir gün için sakladım.”
Bunun üzerine **عمرو** dedi: “Sen de vallahi bana karşı gerçekten **أَهدفْتَ** idin; ve senden kaçışımla bunun benzerinin benim için olması beni sevindirmez.”
Şemr dedi: Onun sözü: **أهدفت لي**; **الإهدافُ**: senden yakınlaşma, sana yönelme ve dikilmedir. Denir ki: “**أهدَف لي الشيءُ**; o da **مُهدِف**’tir.” Ve şu şiir okunmuştur:
“Ve **بني ضَبَّة**’den bir sığınak, çok sığınaklı,
Bir gün onların topluluğu akarsa ve **أَهدَفُوا** (yaklaştılarsa).”
Ve dedi: **الإهدافُ**: yakınlaşmadır; **أَهدَفَ القومُ**: yaklaştıkları zaman (denir).
İbn Şümeyl dedi, yahut bunu Ferrâ söyledi: “**لمّا أَهدَفَتْ لي الكوفةُ نَزَلْتُ** (Kûfe bana doğru **أَهدَفَتْ** edince indim/konakladım); ve **لمّا أهدَفَتْ لهم تفرَّقوا** (onlara doğru **أهدَفَتْ** edince dağıldılar).” Ve seninle yüz yüze gelerek sana yönelmiş bir karşılama ile gördüğün her şey **مُهْدِف** ve **مُسْتَهدِف**’tir.
Nâbiga dedi:
“Ve sen sapladığında, **مُسْتَهدِفٍ** olana saplarsın,
Yoklaması kabarık, **العَبِير** ile katranlanmış.”
Yani: yükselmiş, dikilmiş; ve **اسْتهدَف** etmiştir: yani dikildi. Bundan da, kendisine atan kimse için dikilişinden dolayı **الهدَف** alınmıştır.
Zefyân es-Sa‘dî, dişi devesini anarak dedi:
“Kemiğinin onarılmasını umar; **إذْ أَزْحَفَتْ** (sürünürcesine yürüdüğünde),
Ve **فأَمْرَعَتْ**; sana doğru **أَهدَفَتْ** edince.”
Yani: gerçekten yaklaşmış ve yakınlaşmıştır.
( **النوادر** )’de: Denir ki: insanlardan bir **هادِفَةٌ** geldi; ve **دَاهفَةٌ** ve **جاهشَةٌ**.
Ve **هاجِشَةٌ** ve **هابِشَةٌ** ve **هائِشةٌ**. Ve denir ki: “Size bir **هادِفٌ** **هَدَف** etti mi; yahut bir **هابِشٌ** **هَبَشَ** etti mi?”; onunla, beldesinde, orada bulunan kimseden başka birinin meydana gelip gelmediğini haber almak ister.
Leys dedi: **الهدَف**: hedef/nişan (غرَض). Ve erkeklerden **الهَدَفُ**: iri, boynu uzun, omuzları geniş olan.
Ve denir ki: “**أَهْدَفَ لك السحابُ** yahut şey”: dikildiği zaman; ve **الهَدفُ**: her geniş, yüksek şey.
Hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) eğik bir **هدفٍ** yahut eğik bir **صَدفٍ**’in yanından geçtiği zaman yürüyüşü hızlandırırdı.
Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: **الهدَف**: her büyük, yüksek şey.
Başkası dedi: Bununla büyük adam benzetildi; ona **هَدَف** denildi. Ve şu şiir okunmuştur:
“**الهَدَفُ** **المِعْزالُ** başını aşağı eğdiğinde,
Ve **الثَّلّةِ الخُطْلِ**’den bir **ضَفْوٌ** onu hoşnut etti.”
Dedi: ve **الصَّدَف** **الهَدف**’e benzer bir türdür.
Ebû Saîd, “**إذا الهدف المِعْزال**” sözü hakkında dedi: Bu, koyun çobanıdır; koyunları için ona sığındıkları bir **هَدف**’tir; bu, adam için, koyun çobanı olduğu zaman bir yermedir. Ve denir ki: “Koyun çobanından daha ahmak.” Dedi: **الخُطْل** ile kulaklarının gevşekliğini kastetmedi; **الخُطْل** ile, üzerine çokça **تخْطِل** eden ve onu izleyen (koyunları) kastetti.
Dedi: ve “**الهَدَف**: büyük adam” sözü hatadır.
Ebû Bekir hadîsinde: Oğluna **عبد الرحمن** dedi ki: “**يومَ بدر**’de bana karşı gerçekten **أَهْدَفْتَ** idin; ben de senden **فَصِفْتُ** ettim (yüz çevirdim).” Ebû Bekir dedi: “Fakat sen bana karşı **أَهدفْتَ** olsaydın, senden **أَصِفْ** etmezdim.” Denir ki: Sana yakınlaşan, sana dikilen ve seni karşılayan her şey için: “**قد أهدف لي الشيءُ**” ve “**استَهْدَف**”; ve ondan **الهَدف** alınmıştır, dikilişinden dolayı.
İbn Şümeyl dedi: **الهَدف**: atışma için yerden yükseltilip iki kat yapılan şeydir. Ve **القرْطاس**: atılmak üzere hedefin içine konulan şeydir. Ve **الغرض**: elek benzeri yahut halka benzeri dikilen şeydir.
Ve başka bir yerde dedi: **الغرض**: **الهدَف**’tir; ve **القِرطاس** mecaz yoluyla **هَدَفاً** yahut **غَرَضاً** diye adlandırılır. Ve denir ki: “**أهدفَ لكَ الصَّيدُ**; öyleyse ona at”; ve onun benzeri: **أَكْثبَ** ve **أعرَضَ**.
Abdurrahman b. Ebî Bekir (رضي الله عنهما) babasına dedi: “**يوم بدر**’de bana karşı gerçekten **أهْدَفْتَ** idin; ben de senden **فصدفت** ettim.” Ebû Bekir dedi: “Fakat sen bana karşı **أهدفتَ** olsaydın, senden **أصْدِف** etmezdim.”
İshak b. el-Ferec dedi: Asma‘î dedi: **عِدْفةٌ** ve **عِدَف**; ve **هِدْفةٌ** ve **هِدَفٌ** “parça” anlamındadır.
Dedi: ve Ukbe dedi: “İnsanlardan bir **هِدْفةً** gördüm”: yani bir fırka.

**دهف** : ( **النوادِر** )’de: insanlardan bir **هادفةٌ** geldi ve **داهفةٌ**; tek bir anlamdadır.
Ve denir ki: **إبلٌ داهفةٌ**: yani uzun yürüyüşten yorgun düşürücü. Ebû Sahr el-Hüzelî dedi:
“Gelmedi; ta ki yürüyüşü ardı ardına geldi,
Ve ta ki çöktürüldü; o, **داهِفةٌ** (yorgun düşürücü) iken, sırtı.”

**دفه** : Leys onu ihmal etti. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **الدّافِه**: garip/yabancı. Dedim: Sanki **الداهِف** yahut **الهادِف**’ten çevrilmiştir.

**فهد** : Leys dedi: **الفَهْد** bilinen (hayvandır); çoğulu **فُهود**; ve “üç”ü: **أفْهُد**.
Ebû Ubeyde dedi: Atın göğsünün **فَهْدَتا**’sı: onu kuşatan iki et parçasıdır.
Başkası dedi: Devenin **فَهْدَتَا**’sı: iki kulağın arkasında çıkıntı yapan iki kemiktir; ikisi **الخُشَشَاوَان**’dır. Ve **الفَهْد**: semerin ortası çakılan, onunla çakılan bir çividir. Ve şu şiir okunmuştur:
“Sağlamlaştırılmış; sanki onun kükremesi,
Orta **فَهْد**’in gıcırtısıdır; onun gıcırtısı.”
Erkek devenin azı dişinin gıcırtısını bu çivinin gıcırtısına benzetti.
Hâlid dedi: **واسِطُ الفَهد**: semerin ortasına konulan bir çividir.
Lihyânî: **غلامٌ فَوْهَد** ve **ثَوْهَد**: yumuşak, dolgun olduğu zaman.
Bir kadın kocasını niteledi; dedi ki: “(Kocam, girerse **فهدَ**; çıkarsa **أَسِدَ**.)” Böylece, evde onunla beraber olduğu zaman kocasını yumuşaklık ve sükûnetle niteledi. Ve **الفَهْد** çok uyumakla nitelenir; denir ki: “**أنْوَمُ مِن فهدٍ**”; onunla baş başa kaldığında onu ona benzetti; düşmanını gördüğünde ise aslana (benzetti). Ve **الفَهد**’e avı öğreten kimseye **فَهَّاد** denir.
Ebû Amr dedi: **غلام فَلْهَد** ve **فَوْهَد**; o, ergenliğe yaklaşmış semiz oğlandır.
( **النَّوادِر** )’de: Denir ki: “Falanca, falanca için **فَهَد** etti; ve **فَأَدَ**; ve **مَهَد**”: onun işi hakkında gıyabında güzel iş yaptığı zaman.
