# فهق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%87%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فهق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فهق

فهق الإناء، كفرح فهقا بالفتح على غير قياس ويحرك على القياس، وقد ذكرهما الجوهري: امتلأ حتى يتصبب، وكذلك الغدير. وأنشد الجوهري للأعشى:
  تروح على آل المحلق جفنة                      كجابية الشيخ العراقي تفهق ويروى السيح يريد دجلة. قال الصاغاني: ومن روى الشيخ أراد أنه يجمع في جابيته الماء لأنه يضعف عن الاستقاء. والفهقة: عظم عند مركب العنق، وهو أول الفقار كما في الصحاح. زاد غيره: يلي الرأس. أو عظم عند فائق الرأس، مشرف على اللهاة قاله الليث، وأنشد:
  وتضرب الفهقة حتى تندلق قلت: وهو قول القلاخ. وفهقه، كمنعه فهقا: أصاب فهقته نقله الجوهري. والفاهقة: الطعنة التي تفهق بالدم أي: تتصبب. والفاهقة: كية على الفهقة عن ابن عباد. وقال الليث: الفهق: اتساع كل شيء ينبع منه ماء أو دم. قال: والفيهق كصيقل: الواسع من كل شيء حتى يقال مفازة فيهق. وناقة فيهق، وهي: الصفي من النوق. ويقال: بئر مفهاق أي: كثيرة الماء. قال حسان رضي الله عنه:
  على كل مفهاق خسيف غروبهـا                      تفرغ في حوض من الماء أسجلا الغروب هنا: ماؤها. وأفهقه أي: السقاء: ملأه كأفحقه على البدل. وفي حديث جابر رضي الله عنه فنزعنا في الحوض حتى أفهقنا. وأفهق البعير: كواه الفاهقة، نقله الصاغاني. وأفهق البرق وغيره: اتسع، كتفهق عن ابن الأعرابي. وانفهق. وفي حديث علي رضي الله عنه: في هواء منفتق، وجو منفهق وأنشد ابن السكيت لأعرابي اختلعت منه امرأته، واختارت زوجا غيره، فأضرها، وضيق عليها في المعيشة، فبلغه ذلك، فقال يهجوها، ويعيبها بما صارت إليه من الشقاء:
  رغما وتعسا للشريم الصهصلق
  كانت لدينا لا تـبـيت ذا أرق
  ولا تشكى خمصا في المرتزق
  تضحي وتمسي في نعيم وفنق
  لم تخش عندي قط ما إلا السنق
  فالرسل در، والإناء منفـهـق الشريم: المفضاة، وما هنا زائدة. أراد لم تخش عندي قط إلا السنق، وهو شبه البشم يعتري من كثرة شرب اللبن، وإنما عيرها بما صارت إليه بعده. وفي الحديث: فإذا دنا منها انفهقت له الجنة، أي: اتسعت. وقال رؤبة:

  وانشق عنها صحصحان المنفهق وتفيهق في كلامه: إذا تنطع وتوسع فيه، قاله الفراء. وأصله الفهق، وهو الامتلاء كأنه ملأ به فمه. وفي الحديث: وأبعدكم مني مجالس يوم القيامة الثرثارون المتفيهقون، قيل: يا رسول الله وما المتفيهقون? قال: المتكبرون. وقال الفرزدق:
  تفيهق بالعراق أبو المثنى                      وعلم قومه أكل الخبيص ومما يستدرك عليه: الفهاق، بالكسر: جمع الفهقة لآخر خرزة في العنق، عن ابن الأعرابي. وفهق الصبي كعني: سقطت فهقته عن لهاته. وقال ابن الأعرابي: أرض فيهق وفيحق وهي الواسعة. وأنشد لرؤبة:
  وإن علوا من فيف خرق فيهقا
  ألقى به الآل غديرا ديسـقـا وقال الأزهري: هي أرض تنفهق مياها عذابا. ويقال: هو يتفيهق علينا بمال غيره. وتفيهق في مشيته: تبختر. وقال قرة بن خالد: سئل عبد الله بن غني عن المتفيهق، فقال: هو المتفخم المتفتح المتبختر.

### Türkçe

**فهق** kap, **فرح** gibi: **فهقا** (fetha ile), kıyasa aykırı olarak; kıyasa göre ise harekelenir. İkisini de Cevherî zikretmiştir: (kap) doldu, ta ki sızıp akacak hâle gelinceye kadar; aynı şekilde gölcük de. Cevherî, A‘şâ’dan şu beyti okudu:
  آل المحلق ailesine bir çanak gider gelir                      Iraklı şeyhin havuzu gibi, **تفهق** olur
Ve **السيح** rivayet olunur; Dicle’yi kasteder. Sâğânî dedi: “Şeyh” rivayet eden kimse, onun havuzunda suyu topladığını kastetmiştir; çünkü su çekmekten zayıf düşer. Ve **الفهقة**: boynun birleşim yerinde bir kemiktir; o, **الفقار**’ın ilki-dir; **الصحاح**’ta olduğu üzere. Başkası artırdı: başa bitişik olan. Yahut başın tepesinde bir kemik; küçük dile doğru yüksek; bunu Leys söyledi ve şu beyti okudu:
  Ve **الفهقة**’ye vurursun, ta ki yarılıp açılsın
Dedim: Bu, **القلاخ**’ın sözüdür. Ve **فهقه**، **منعه** gibi: **فهقا** (yaptı): onun **فهقة**’sine isabet etti; bunu Cevherî nakletti. Ve **الفاهقة**: kan ile **تفهق** olan (yani) sızıp akan mızrak darbesidir. Ve **الفاهقة**: İbn Abbâd’dan, **الفهقة** üzerine bir dağlamadır. Leys dedi: **الفهق**: kendisinden su yahut kan fışkıran her şeyin genişlemesidir. Dedi: ve **الفيهق**، **صيقل** gibi: her şeyden geniş olan; hatta “geniş çöl: **مفازة فيهق**” denir. Ve **ناقة فيهق**: o, develerin **الصفي**’sidir. Ve denir ki: **بئر مفهاق** yani: suyu çok. Hassân (Allah ondan razı olsun) dedi:
  Her **مفهاق** üzerinde, batışı alçak                      bir havuza, sudan kovalar boşaltır
Burada **الغروب**: onun suyu demektir. Ve **أفهقه** yani: kırba: onu doldurdu; **أفحقه** gibi, بدل üzere. Câbir (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “Havuzda çekip durduk, ta ki **أفهقنا** oluncaya kadar.” Ve **أفهق البعير**: onu **الفاهقة** ile dağladı; bunu Sâğânî nakletti. Ve **أفهق** şimşek ve başkası: genişledi; İbnü’l-A‘râbî’den, **تفهق** gibi. Ve **انفهق**. Ali (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “yarılmış bir hava içinde, ve **جو منفهق**.” İbnü’s-Sikkît, karısı kendisinden ayrılan, başka bir kocayı seçen; o da ona zarar veren ve geçimde ona darlık yapan bir bedevî için şu beyti okudu; bu ona ulaşınca onu hicvederek, düştüğü bedbahtlıkla ayıpladı:
  Zorla ve helâk olsun, **الشريم الصهصلق** için
  Bizde iken, uykusuzluk sahibi olarak gecelemiyordu
  Rızıkta açlıktan şikâyet etmiyordu
  Sabahlar ve akşamlar, nimet ve **فنق** içinde olurdu
  Yanımda asla korkmadı; ancak **السنق**’ten
  Şu hâlde süt bol; ve kap **منفـهـق**
**الشريم**: **المفضاة**’dir. Buradaki **ما** ziyadedir. “Yanımda asla korkmadı; ancak **السنق**’ten” demek istedi; o, çok süt içmekten arız olan, şişkinliğe benzer bir hâldir; onu ancak, ondan sonra düştüğü hâl ile ayıpladı. Hadîste: “Ona yaklaşınca, onun için cennet **انفهقت**” yani: genişledi. Rü’be dedi:

  Ondan, **المنفهق** olan bir düzlük yarıldı
Ve **تفيهق** onun sözünde: eğer zorlanıp yapmacıklığa sapar ve onda genişlerse; bunu Ferrâ söyledi. Aslı **الفهق**’tır; o da dolmadır; sanki onunla ağzını doldurdu. Hadîste: “Kıyamet günü meclisçe benden en uzak olanlar: çok konuşanlar, **المتفيهقون**.” Denildi ki: “Ey Allah’ın Resûlü, **المتفيهقون** nedir?” Dedi: “Kibirlenenlerdir.” Ferazdak dedi:
  Irak’ta **تفيهق** etti Ebû’l-Müsennâ                      ve kavmine **الخبيص** yemeyi öğretti
Ve kendisine istidrâk olunanlardan: **الفهاق** (kesre ile): boyundaki son boncuk için, **الفهقة**’nin çoğuludur; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **فهق الصبي**، **عني** gibi: onun **فهقة**’si, küçük dilinden düştü. İbnü’l-A‘râbî dedi: **أرض فيهق** ve **فيحق**; o, geniş olandır. Rü’be’ye ait şu beyit okundu:
  Ve eğer, geniş bir düzlükten **فيهقا** olan bir yere yükselseler
  Serap, onunla bir gölcüğü, **ديسـقـا** olarak bıraktı
Ezherî dedi: O, tatlı sular olarak sularını **تنفهق** eden bir arazidir. Ve denir ki: O, başkasının malı ile bize karşı **يتفيهق** eder. Ve **تفيهق** onun yürüyüşünde: salınarak yürüdü. Kurra b. Hâlid dedi: Abdullah b. Ganî’ye **المتفيهق** hakkında soruldu; dedi ki: O, **المتفخم المتفتح المتبختر** olandır.
