# فهم (ف-ه-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%87%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Hemen onu anlamasını sağladık

- Harfler: ف - ه - م
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَفَهَّمْنَاهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/siga/%D9%81%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%87%D9%8E%D9%91%D9%85%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَفَعَّلْنَاهَا | Hemen onu anlamasını sağladık | 1 | 1 | [21:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/ayet/21:79.md) |

## Mücavir kökler — 12 mücavir (13 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [داود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Davut
2. [سليمان](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Süleyman
3. [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Tayr” kuş demektir
4. [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sahr kayalık sahadır
5. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Dağ anlamındadır
6. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
7. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
8. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Beraber
9. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Gem demektir
10. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
11. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
12. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فهم |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md), [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md), [فقه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87.md), [درك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%83.md) |
| Zıt Kök | [عمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin iç yüzünü, kastını ve derin anlamını zihinde ve kalpte tam olarak kavrama |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi lütuf ve özel kavrayış yetisiyle hükmün hakikatine ve en uygun çözüme vakıf kılınma |
| Çekirdek Özet 3 | Bilginin sadece ezberlenmesi veya kaydedilmesi değil, problem çözücü bağlamsal kavrayışa dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Anlamayı salt zihni bir ezber veya mekanik bilgi düzeyiyle karıştırıp tikel olaylardaki hikmetli kavrayış boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فه | Ağızdan çıkan ses, nefes ve dışa vurum; zihinsel duraklama ve arayış hali | م | Toplama ve kuşatma bildiren harfin eklenmesiyle, dağınık ipuçlarını toplayıp zihinde anlamlı bir bütün haline getirme ve kavrama anlamı doğmuştur |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız | Sözün, ifadenin ve dışa vurulan işaretlerin algılanması |
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Dikkat kesilme, idrakin uyanması ve meselenin özünün açığa çıkması |
| م | Su | Çokluk, derinlik ve dağınık unsurların zihinsel bir hazzede toplanıp birleşmesi |
| فهم | Ağızdan çıkan işaret ve sözlerin dikkatle karşılanıp zihinsel derinlikte toplanarak kavranması | İfade edilen veya gözlemlenen bir durumun iç anlamına nüfuz ederek bütünü kavramak |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kalbin ve zihnin bir nesneyi, sözü veya durumu iç yüzüyle kavraması; kapalı bir durumun idrak tarafından çözümlenmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiirinde ve kabile adlandırmalarında zekâ, kavrayış ve intikal sürati anlamında bir vasıf olarak kullanılmıştır; nitekim kabile atası olarak bilinen فهم ismi bu kökten türemiştir |
| Erken Arapça kullanım | Klasik lügatlerde bir kimsenin sözün veya halin hakikatine süratle intikal etmesi; bir şeyi kalben bilip tasavvur etmesi şeklinde tanımlanmıştır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça فهم kökü, klasik sözlük geleneğinde kalple bilmek ve idrak etmek anlamıyla kayıtlıdır. Sami dilleri genelinde doğrudan sesdeş bir kök olarak geniş bir yayılım göstermekten ziyade, Arapçanın iç gelişimi içinde zihinsel kavrayış ve özel idrak yetisini niteleyen özgün bir fiil olarak yerleşmiştir. İbranice ve Süryanice gibi kuzeybatı Sami dillerinde bu kavram alanı daha çok bin (kök: בין) veya sekel (kök: שכל) kökleriyle karşılanırken, Arapçada فهم kökü bilginin sadece dışsal kabullerine değil, doğrudan durumun anlamına ve maksadına nüfuz etme boyutuna tahsis edilmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir durumun veya sözün manasını kalple yakalama | Geniş anlamlı bilme kavramından ayrışarak tikel durumlardaki kavrayış süratine işaret eder | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Arapçada özelleşmiş semantik yapı | Diğer Sami dillerinde kavramsal karşılıkları bulunsa da kök formu ağırlıklı olarak Arapçada sabitleşmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin dışında doğrudan bir bağ tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فهم | Anlamlı | Bir şeyin özünü ve kastını kavramak | Kalbin ve aklın bir manayı kuşatması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فمه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| هفم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| همف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| مفه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| مهف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فهم | Merkez | Kavrama ve idrak | Bir meselenin özüne, maksadına ve derin hikmetine doğrudan nüfuz etme | Özel bir durumdaki en doğru çözümü veya manayı kavrama |
| [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) | Komşu | Genel bilgi ve biliş | Genel mahiyette bilme; hakikate mutabık kesin inanç | Kapsamı en geniş olan biliş düzeyidir |
| [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md) | Komşu | Bağ kurma ve denetleme | Zihnin bilgiyi bağlaması, tutması ve insanı hatadan alıkoyması | Ahlaki ve mantıksal sınırlama gücü taşır |
| [فقه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87.md) | Komşu | Derin anlayış | Sözün ve delillerin arkasındaki gizli maksatları çıkarma | Çaba ve istinbat yoluyla elde edilen kavrayıştır |
| [درك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%83.md) | Komşu | Erişme ve yakalama | Bir nesnenin veya mananın son sınırına ulaşıp onu bütünüyle ihata etme | Sezgi veya takip sonucu idrake varma |
| [عمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87.md) | Zıt | Şaşkınlık ve körlük | Zihnin ve basiretin yönünü bütünüyle kaybetmesi hali | Hakikati ve doğru hükmü görememe durumu |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فهم | Bir şeyin kastını ve özünü kavramak | Bilginin içselleştirilip maksadın idrak edilmesini ifade eder | Kesin |
| Latince | Intellectus, Comprehensio | İçini okuma, zihinde birleştirip kavrama | Nesnelerin veya ilkelerin arkasındaki anlam bağını çözme yönünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Understanding, Comprehension | Anlama, derin kavrayış | Bilgiyi sadece alma değil, onunla muhakeme yürütebilme boyutunu karşılar | Kesin |
| Almanca | Verstehen, Begreifen | Kavramak, derinden anlamak | Olayın bağlamını ve amacını bütüncül olarak idrak etmeyi içerir | Güçlü |
| Fransızca | Compréhension, Entendement | Kavrama, anlama yetisi | Mantıksal ve bağlamsal kavrayışı ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Tefhîm (فَفَهَّمْنَاهَا) | İlahi ihsan ile hükmün iç yüzüne ve adil çözüme vakıf kılınma | Davud ve Süleyman peygamberlerin ekin davasındaki muhakemesi bağlamında (Enbiyâ [21:79](https://lisan.digital/tr/ayet/21:79.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İdrak ve lütuf teorisi | Anlayışın salt kesbî mi yoksa ilahi bir inayet ve tefhim eseri mi olduğu | İnsanın kavrayış ufkuna ilahi tevfîk ve hidayetin etkisi |
| Fıkıh | Hüküm çıkarma ve ictihad | İki farklı ictihaddan birinin isabetli çözüme daha yakın olması ve Süleyman örneği | Hükmün adaleti tesis eden en derin katmanına ulaşma |
| Tefsir | Peygamberlerin ilmi ve fazileti | Davud'un hikmet ve ilmine rağmen Süleyman'a bahşedilen özel kavrayışın niteliği | Nassın veya olayın arkasındaki maslahatın kavranması |
| Hadis | Sahabenin anlama düzeyi | İlim ehlinin Kur'an'dan ve rivayetlerden çıkardığı kavrayış yetisi | Hüküm ve fetvada isabet ettiren zihni meleke |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin ve hükümlerin maksadı | Makâsıdı kavrama | Şeriatın gayelerini idrak ederek literalizme düşmeyi engelleme | Dini kuralların lafzından maksadına geçişi sağlar | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve ictihad | Bağlamsal idrak | Ezberlenen malumatı problem çözen kavrayışa dönüştürme | Bilgiyi dogmatik olmaktan çıkarıp canlı kılar | Kesin |
| Siyasi | Yargı ve yönetim | Adil hüküm verme | Çatışan menfaatler arasında hakkaniyeti en üst düzeyde gözeten çözümü bulma | Yargısal krizleri hikmetle çözüme kavuşturur | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve tazminat | Telafi ve denge | Meydana gelen zararı hem hak sahibini memnun edecek hem zarar vereni ezmeyecek biçimde giderme | Tazminatta adil dengeyi kurar | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonel optimizasyon | Verilen kısıtlar altında en uygun çözümü ve parametreyi tespit etme | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hermenötik kavrayış | Metin veya olayların literal sınırlarını aşıp bağlamsal ve maksatsal anlamını yakalama | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Anlamayı sadece zihinsel enformasyon edinme veya metni sözlük anlamıyla çözme derekesine indirmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hükmün, olayın ve metnin arkasındaki adaleti ve maslahatı gerçekleştirecek ilahi inayet kaynaklı derin idrak |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bir meselede şekli hukuku uygulayıp hakikati ıskalamak; Davud'un meşru kararını mutlaklaştırıp Süleyman'ın getirdiği daha üstün çözümü kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin ve hükümlerin şekli tatbikatın ötesinde derin bir kavrayış ve hikmet gerektirdiğini gösterdiği için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin yargı yetkisi, ictihad, ilahi ilim ve hüküm bağlamındaki kıssalarda (özellikle Enbiyâ [21:79](https://lisan.digital/tr/ayet/21:79.md)) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bilgiyi sadece lafız ezberciliği sanan yaklaşımı düzeltir; farklı ictihadlar arasında daha kuşatıcı ve adil olanın değerini ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir işaretin, durumun veya sözün zihinsel ve kalbî merkezde toplanarak anlamının açığa çıkarılması.
- Soyut anlam: Bir hadisenin arkasındaki maksadı, adaleti ve hikmeti ilahi yardımla doğrudan yakalama melekesi.
- Sistematik karşılık: Kuralların şekilci uygulanmasının ötesine geçerek en uygun çözümü tesis eden muhakeme ve hikmet kabiliyeti.
- LaTeX modeli: $$F: (X, \Omega) \xrightarrow{\Phi} Y^*$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $X$ karşılaşılan olayı ve verileri, $\Omega$ olayın hukuki ve ahlaki bağlamını temsil eder. $\Phi$ ilahi lütuf ve hikmetle desteklenmiş kavrayış melekisidir. $F$ fonksiyonu bu girdileri işleyerek $Y^*$ ile gösterilen en adil, hikmete en uygun ve optimal çözüme ulaştırır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%87%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Enbiya 21:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/ayet/21:79.md) — فَفَهَّمْنَاهَا

فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فَاعِلِينَ

Meal (IK): Biz bu hükmü hemen Süleyman’a belletmiştik. Her birine hüküm ve ilim verdik. Davud ile birlikte tesbih etsinler diye dağları ve kuşları buyruk altına aldık. Bunları yapanlar Bizdik.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والميم والفاء معهما
ف ه م مستعمل فقط فهم: فَهِمْتُ الشَّيء فَهَماً وفَهْماً عَرَفْتُه وعَقَلْتُه، وفهّمتُ فلانا وأَفْهَمْتُه: عَرَّفْته، وقرأ ابن مسعود: فأفهمناها سليمان. ورجلٌ فَهِمٌ: سريع الفَهْم.

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الميم** و**الفاء** معهما
**ف ه م** kullanılır, yalnızca **فهم**: **فَهِمْتُ الشَّيء** **فَهَماً** ve**فَهْماً**: onu bildim ve onu aklettim; ve **فهّمتُ** falancayı ve **أَفْهَمْتُه**: ona bildirdim; ve İbn Mes‘ûd okudu: **فأفهمناها سليمان**. Ve bir adam **فَهِمٌ**: anlayışı hızlı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

فَهِمْتُ الشيء فَهْماً وفَهامِيَةً: علمته. وفلانٌ فَهِمٌ. وقد اسْتَفْهَمَني الشيء فأفْهَمْتُهُ، وفَهَّمْتُهُ تَفْهيماً. وتَفَهَّمَ الكلامَ، إذا فَهِمَهُ شيئاً بعد شيء.

##### Türkçe

**فَهِمْتُ** şeyi **فَهْماً** ve **فَهامِيَةً** (olarak): onu bildim. Ve falan kimse **فَهِمٌ**’dür. Ve şey beni **اسْتَفْهَمَ** etti de ben onu **أفْهَمْتُهُ**, ve onu **فَهَّمْتُهُ** **تَفْهيماً** (olarak). Ve sözü **تَفَهَّمَ**, onu şey şeyden sonra anladığı zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ف م
فهم
استعمل من وجوهه :
فهم : قال الليث : يقال : فهمتُ الشيء : أي عقَلْتُه وعَرَفته وفَهَّمتُ فلاناً وأفْهمتُه ورجلٌ فهِم : سريعُ الفَهم ، ويقال : فَهْم وفَهَمٌ وتفهَّمْتُ المعنى : إذا تَكَلّفْتَ فَهْمَه .

##### Türkçe

ه ف م
**فهم**
Kökünün vecihlerinden kullanıldı:
**فهم**: **الليث** dedi: Denilir: **فهمتُ الشيء**: yani onu aklettim ve onu bildim; ve **فَهَّمتُ فلاناً** ve **أفْهمتُه**; ve **رجلٌ فهِم**: anlayışı hızlı (olan). Ve denilir: **فَهْم** ve **فَهَمٌ**. Ve **تفهَّمْتُ المعنى**: eğer onun anlaşılmasını külfete girdin (zorlayarak üstlendin) ise.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والهاء وما يثلثهما)
(فهج) الفاء والهاء والجيم كلمة. يقال إنَّ الفَيْهَج: الخَمْر. وأنشَدوا:
ألا يا اصْبَحينا فَيْهَجاً جدرية  *** بماءِ سحابٍ يسبق الحقَّ باطلي([1])

(فهد) الفاء والهاء والدال يدلُّ على جِنْس من الحيوان، ثم يُستعار. فالفهد معروف، والجمع فُهود. ويقال فَهدَ الرَّجُل: غَفَل عن الأُمور، شُبِّه بالفَهد.
وفي حديث أُمِّ زَرع([2]) : "إِنْ دخَل فَهِدَ، وإنْ خرجَ أَسِدَ". ويقولون هذا لأنَّ الفَهْد نَؤُوم.
والمستعار الفَهْدتان: لحمتا زَور الفَرس. ويقولون: الفهد: مِسمارٌ في واسطة الرَّحْل.
(فهر) الفاء والهاء والراء ليس فيه من اللُّغة الأصلية شيءٌ [إلاّ] كلمةٌ واحدة، وهي الفِهر، مؤنَّثة، وهي الحجر من الحجارة. ويقولون: إِنّ الفَهْر: أنْ يُجامِع الرّجلُ المرأةَ ويُفرِغَ في غيرها. وقد جاء فيه. ويقال تفَهَّرَ في المال: اتَّسعَ فيه. يقولون: ناقةٌ فَيْهَرَةٌ: شديدة. وكلُّ هذا قريبٌ بعضُه في الضعف([3]) مِن بَعض.
(فهق) الفاء والهاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على سَعَةٍ وامتلاء. من ذلك الفَهْق: الامتلاء. يقال: أفهَقْت الكأسَ، إذا ملأتَها. وفي الحديث: "إن أبغضَكم إليَّ الثَّرثارون والمتفيهِقُون" واحدهم مُتفيهِق. وفي الذي يفهق كلامه ويَملأُ به فمَه قال الأعشى:
تَروحُ على آلِ المحلِّق جَفنةٌ  *** كجابيةِ الشَّيخ العراقيِّ تَفهقُ([4])
قال الخليل: الفَيْهق: الواسعُ من كلِّ شيء، حتى يقالُ مفازةٌ فيهق. قال: ومُنفهق الوادي: متَّسَعه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفَهْقَة: عظمٌ عند فائق الرَّأس([5]) مشرفٌ على اللَّهاة.
(فهم) الفاء والهاء والميم عِلْم الشيء، كذا يقولون أهلُ اللغة([6]) . وفَهمٌ: قبيلة.
--------------ــــ
([1]) وكذا سبقت روايته في (جدر). وفي المجمل (جدر): "ألا يا اصبحينا فيهجا جيدرية"، وقد سبق التنبيه على صواب روايته، وعلى نسبته إلى معبد بن سعنة.
([2]) انظره كاملاً في المزهر (2: 532)، ورواه البخاري ومسلم، والترمذي في شمائله، والطبراني وغيرهم. والكلمة التالية من كلام المرأة الخامسة.
([3]) لعلها "في المعنى".
([4]) ديوان الأعشى 150 برواية: "نفى الذم عن آل المحلق"، وأنشده في اللسان (حلق، فهق، جبي)، وسبق إنشاده في (جبي).
([5]) وكذا في المجمل. والفائق: موصل العنق في الرأس. وفي اللسان: عند مركب العنق، وهو أول الفقار.
([6]) كذا وردت العبارة، وهي لغة معروفة لبني الحارث بن كعب. وانظر حواشي 462.

ـ

##### Türkçe

(باب **الفاء** و**الهاء** وما يثلثهما)

(**فهج**) **الفاء** ve**الهاء** ve**الجيم** bir kelimedir. Denir ki: **الفَيْهَج**: şaraptır. Ve inşad ettiler:
ألا يا اصْبَحينا **فَيْهَجاً** جدرية  *** بماءِ سحابٍ يسبق الحقَّ باطلي([1])

(**فهد**) **الفاء** ve**الهاء** ve**الدال** bir hayvan cinsine delâlet eder, sonra ödünç alınır. Böylece **الفهد** bilinir, çoğulu **فُهود**. Ve denir: **فَهدَ** adam: işlerden gafil oldu; **الفَهد**e benzetildi.
Ve Ümmü Zer‘ hadîsinde([2]) : "Eğer girerse **فَهِدَ**; ve eğer çıkarsa **أَسِدَ**." Ve bunu, **الفَهْد** çok uyuyan olduğu için söylerler.
Ve ödünç alınmış olan **الفَهْدتان**: atın göğsünün iki et parçası. Ve derler: **الفهد**: eyerin orta kısmında bir çividir.

(**فهر**) **الفاء** ve**الهاء** ve**الراء**da aslî dilden hiçbir şey yoktur [ancak] tek bir kelime, o da **الفِهر**dir; müennestir; ve o, taşlardan bir taştır. Ve derler: Şüphesiz **الفَهْر**: erkeğin kadına cima edip başkasına boşaltmasıdır. Ve onda gelmiştir. Ve denir: **تفَهَّرَ** malda: onda genişledi. Derler: **ناقةٌ فَيْهَرَةٌ**: şiddetli. Ve bütün bunların her biri, zayıflıkta([3]) birbirine yakındır.

(**فهق**) **الفاء** ve**الهاء** ve**القاف** sahih bir asıldır; genişliğe ve doluluğa delâlet eder. Bundan: **الفَهْق**: doluluktur. Denir: **أفهَقْت** kadehi; onu doldurduğun zaman. Ve hadîste: "Şüphesiz bana en buğz edileniniz, çok konuşanlar ve **المتفيهِقُون**dur"; onların bir teki **مُتفيهِق**tir. Ve o ki sözünü **يفهق** eder ve onunla ağzını doldurur; A‘şâ dedi:
تَروحُ على آلِ المحلِّق جَفنةٌ  *** كجابيةِ الشَّيخ العراقيِّ تَفهقُ([4])
Halîl dedi: **الفَيْهق**: her şeyden geniş olandır; hatta denir: **مفازةٌ فيهق**. Dedi: Ve **مُنفهق الوادي**: onun geniş yeridir.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **الفَهْقَة**: başın tepesinde([5]) küçük dilin üzerine çıkıntı yapan bir kemiktir.

(**فهم**) **الفاء** ve**الهاء** ve**الميم**: şeyin bilgisi; dil ehli([6]) böyle derler. Ve **فَهمٌ**: bir kabiledir.

--------------ــــ
([1]) Ve böylece rivayeti (جدر)’de geçti. Ve el-Mücmel’de (جدر): "ألا يا اصبحينا فيهجا جيدرية"; ve rivayetinin doğruluğuna ve onun Ma‘bed b. Sa‘ne’ye nispetine dair uyarı daha önce geçti.
([2]) Onu bütünüyle el-Müzhir’de (2: 532) gör; ve onu Buhârî ve Müslim, Tirmizî Şemâil’inde, Taberânî ve başkaları rivayet etti. Ve sonraki kelime beşinci kadının sözündendir.
([3]) Muhtemelen "mânâda".
([4]) Dîvânu’l-A‘şâ 150’de rivayetle: "نفى الذم عن آل المحلق"; ve Lisân’da (حلق، فهق، جبي) onu inşad etti; ve (جبي)’de inşadı daha önce geçti.
([5]) Ve böylece el-Mücmel’de. Ve **الفائق**: boynun baştaki birleşim yeridir. Ve Lisân’da: boynun birleşim yerinde; ve o, omurların ilki.
([6]) İbare böyle vârid oldu; ve o, Benî’l-Hâris b. Ka‘b için bilinen bir lugattır. Ve 462 haşiyelerine bak.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفهم: هيئة للإنسان بها يتحقق معاني ما يحسن، يقال: فهمت كذا، وقوله: ﴿ففهمناها سليمان﴾ [الأنبياء/79]، وذلك إما بأن جعل الله له من فضل قوة الفهم ما أدرك به ذلك؛ وإما بأن ألقى ذلك في روعه، أوبأن أوحى إليه وخصه به، وأفهمته: إذا قلت له حتى تصوره، والاستفهام: أن يطلب من غيره أن يفهمه.

##### Türkçe

- **الفهم**: İnsana ait bir heyettir; onunla, güzelce kavradığı şeyin mânâları tahakkuk eder. Denilir ki: **فهمت كذا**. Ve O’nun sözü: ﴿**ففهمناها سليمان**﴾ [الأنبياء/79]; bu ise ya Allah’ın ona, bununla onu idrak ettiği **قوة الفهم**’den bir fazilet kılmasıyladır; yahut bunu onun gönlüne atmasıyladır; yahut ona vahyetmesi ve onu bununla tahsis etmesiyle. Ve **أفهمته**: Ona, onu tasavvur edinceye kadar söylediğim zaman. Ve **الاستفهام**: Başkasından, kendisine onu anlamasını istemesidir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ه م
تقول‏:‏ من لم يؤت من سوء الفهم أتى من سوء الإفهام وقلّ من أوتي أن يفهم ويُفهم ورجل فهم‏:‏ سريع الفهم ولا يتفاهمون ما يقولون‏.‏
وتقول‏:‏ من جزع من الاستبهام فزع إلى الاستفهام‏.‏

##### Türkçe

ف ه م
Şöyle dersin: Kime **سوء الفهم**’den verilmemişse, **سوء الإفهام**’den gelmiştir; ve azdır, kendisine hem anlasın hem de anlatsın diye verilmiş olan. Ve **رجل فهم**: anlayışı hızlı olan. Ve söylediklerini birbirlerine anlatıp anlamazlar.

Ve şöyle dersin: **الاستبهام**’dan ürken kimse, **الاستفهام**’a sığınır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَهْمُ: معرفتك الشيء بالقلب. فَهِمَه فَهْماً وفَهَماً وفَهامة: عَلِمَه؛ الأخيرة عن سيبويه. وفَهِمْت الشيء: عَقَلتُه وعرَفْته. وفَهَّمْت فلاناً وأَفْهَمْته، وتَفَهَّم الكلام: فَهِمه شيئاً بعد شيء. ورجل فَهِمٌ: سريع الفَهْم، ويقال: فَهْمٌ وفَهَمٌ. وأَفْهَمه الأَمرَ وفَهَّمه إياه: جعله يَفْهَمُه. واسْتَفْهَمه: سأَله أن يُفَهِّمَه. وقد اسْتعفْهَمَني الشيءَ فأَفْهَمْته وفَهَّمْته تفهيماً.
وفَهْم: قبيلة أبو حي، وهو فَهْم بن عَمرو بن قَيْسِ ابن عَيْلان.

##### Türkçe

**الفَهْمُ**: şeyi kalp ile bilmen. **فَهِمَه** **فَهْماً** ve **فَهَماً** ve **فَهامة**: onu bildi; sonuncusu Sîbeveyh’den. Ve **فَهِمْت** **الشيء**: onu aklettim ve onu bildim.
Ve **فَهَّمْت** falancayı ve **أَفْهَمْته**; ve **تَفَهَّم** **الكلام**: onu şeyden sonra şey olarak anladı. Ve adam **فَهِمٌ**: **الفَهْم**’de hızlı; ve denilir: **فَهْمٌ** ve **فَهَمٌ**. Ve **أَفْهَمه** **الأَمرَ** ve **فَهَّمه** onu: onu onu anlayacak kıldı. Ve **اسْتَفْهَمه**: ona, kendisine onu anlatmasını sordu. Ve muhakkak **اسْتعفْهَمَني** **الشيءَ**; ben de onu **أَفْهَمْته** ve **فَهَّمْته** **تفهيماً**.
Ve **فَهْم**: bir kabiledir, Ebû Hayy; o, **فَهْم** b. Amr b. Kays b. Aylân’dır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ه م * * فَهِمَ * الشيء بالكسر * فَهْما * و * فَهَامةً * أي علمه وفلان * فَهِمٌ * و * اسْتَفْهَمَهُ * الشيء * فَافْهَمَهُ * و * فَهَّمَهُ تفهِيما * و * تَفَهَّمَ * الكلام فهمه شيئا بعد شيء و * فَهْمٌ * قبيلة

##### Türkçe

* ف ه م * **فَهِمَ** şeyi kesre ile **فَهْما** ve **فَهَامةً** (olarak); yani onu bildi. Ve falan **فَهِمٌ**’dür. Ve ona şeyi **اسْتَفْهَمَهُ**; böylece onu **فَافْهَمَهُ**. Ve onu **فَهَّمَهُ** (ona) **تفهِيما** (olarak). Ve **تَفَهَّمَ** sözü: onu, şeyden sonra şey olarak anladı. Ve **فَهْمٌ** bir kabiledir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( فَهِمَهُ ، كَفَرِحَ فَهْمًا ) ، بِالفَتْحِ ، ( ويُحَرَّكُ | وهِيَ أَفْصَحُ ، وفَهَامةً ) ، وهَذهِ عن سِيبَوَيْهِ ، | ( ويُكْسَرُ وفَهَامِيَةً ) ، كَعَلانِيَةً : أَيْ ( عَلِمَهُ | وعَرَفَهُ بالقَلْبِ ) فيه إشارةٌ إلى الفَرْق بَيْنَ | الفَهْم والعِلْم ، فإنَّ العِلْمَ مُطْلَقُ الإدْرَاكِ ، | وأَمَّا الفَهْمُ فَهُو سُرْعَةُ انْتِقَالِ النَّفْسِ مِنَ | الأمُورِ الخَارِجِيَّة إلى غَيْرِهَا ، وقِيل : الفَهْمُ : | تَصَوُّرُ المَعْنَى من اللَّفْظِ ، وقيل : هَيْئَةٌ لِلنَّفْسِ | يُتَحَقَّق بها ما يَحْسُنُ . وفي أَحْكَامِ | الآمِدِيِّ : الفَهْمُ : جَوْدَةُ الذِّهْنِ مِنْ جِهَةِ | تَهَيُّئِه لاقْتِنَاصِ ما يَرِدُ عَلَيْهِ مِنَ المَطَالِبِ . | | ( وهُوَ فَهِمٌ ، كَكَتِفٍ : سَرِيعُ الفَهْمِ ) . | | ( واسْتَفْهَمَنِي ) الشَّيءَ : طَلَبَ مِنِّي فَهْمَهُ | ( فَأَفْهَمْتُه ) إِيَّاهُ ، ( وفَهَّمْتُهُ ) تَفْهِيمًا : جَعَلْتُه | يَفْهَمُهُ . | | ( وانْفَهَمَ ) مُطاوِعُ فَهَّمَهُ تَفْهِيمًا ، | وهو ( لَحْنٌ ) . | | ( وتَفَهَّمَهُ ) إِذا ( فَهِمَهُ شَيْئًا بَعْدَ شَيءٍ ) . | | ( وفَهْمٌ : أَبُو حَيٍّ ) مِنَ العَرَبِ ، ( و ) هو | ( ابنُ عُمَيْرٍ ) كَذَا في النُّسَخِ ، والصَّوابُ : | ابنُ عَمْرِو ( بنِ قَيْس بنِ عَيْلانَ ) كما هو | نَصُّ الصِّحاح وغَيْرِه . مِنْهُم تَأَبَّطَ شَرًّا | أَحَدُ فُتَّاكِ العَرَبِ وشُعَرَائِهَا ، وهو ثابِتُ بنُ | جَابِرِ بنِ سُفْيَانَ بنِ كَعْبِ بنِ حَرْبِ بنِ | تَيْمِ بنِ سَعْدِ بنِ فَهْمٍ ، وأبو الحَارِث لَيثُ بنُ | سَعْدٍ ، فَقِيهُ مِصْرَ وإمامُهم ، تُوفِّي سنةَ | خَمسٍ وسَبْعِين ومِائَةٍ . | [ ] ومِمَّا يُسْتَدْرَك عليه : | | الفَهَّامةُ ، بِالتَّشْدِيدِ : هو الكَثِيرُ الفَهْمِ ، | مُبَالَغَةً . وكَذلِكَ الفَهِيمُ ، كَأَمِيرٍ . | | وقد فَهِمَ فَهْمًا ، فَهُوَ : فَهِيمٌ ، كَعَلِم فَهْوَ | عَلِيمٌ . | | والتَّفَاهُمُ : التَّفَهُّمُ . | | وفَهْمُ الجَمَراتِ : بَطْنٌ من لَخْمٍ ، ومن |

| مَوَالِيهِمْ زِيادُ بنُ أَبِي حَمْزَةَ الفَقِيهُ ، وله | ذُرِّيَّةٌ بِمِصْرَ ، رَوَى عَنْه اللَّيْثُ ، وأبو ثَوْرٍ | الفَهْمِيُّ الصَّحَابِيُّ قيل : مِنْ هَذا البَطْنِ ، | وفي الأَزْدِ : فَهْمُ بنُ غَنْمِ بنِ دَوْسِ بنِ | عُدْثَانَ ، منهم جَذِيمَةُ بنُ مالكِ بنِ فَهْمِ | المَلِكُ الأَبْرَشُ . | | والحُسَيْنُ بنُ فَهْمٍ ، رَوَى عن يَحْيَى بنِ | مَعِينٍ . |

##### Türkçe

| | ( **فَهِمَهُ** ، كَ**فَرِحَ** **فَهْمًا** ) ، fetih ile, (ve harekelenir | ve o daha fasîhtir, ve **فَهَامةً** ) , ve bu Sîbeveyh’tendir, | (ve kesrelenir ve **فَهَامِيَةً** ) , **كَعَلانِيَةً** gibi: yani ( **عَلِمَهُ** | ve kalp ile **عَرَفَهُ** ) ; onda, | **الفَهْم** ile **العِلْم** arasındaki farka bir işaret vardır; çünkü **العِلْم** mutlak idraktir, | ama **الفَهْم** ise nefsin dış şeylerden | başkasına intikalinin süratidir. Ve denildi: **الفَهْم**: | lafızdan mânânın tasavvurudur. Ve denildi: nefse ait bir heyettir ki | onunla güzel olan tahakkuk eder. Ve | Âmidî’nin Ahkâm’ında: **الفَهْم**: zihnin, | kendisine gelen taleplerden olanı kapmaya hazırlanması cihetinden, | kalitesidir. | | ( Ve o **فَهِمٌ**’dir, **كَكَتِفٍ** gibi: anlayışı hızlıdır ) . | | ( **واسْتَفْهَمَنِي** ) şeyi: benden onun anlaşılmasını istedi; | ( **فَأَفْهَمْتُه** ) onu kendisine, ( ve **فَهَّمْتُهُ** ) tefhîm olarak: onu | onu anlar kıldım. | | ( **وانْفَهَمَ** ) **فَهَّمَهُ**’nin tefhîm olarak mutâviidir, | ve o ( **لَحْنٌ** )’dir. | | ( **وتَفَهَّمَهُ** ) eğer ( **فَهِمَهُ شَيْئًا بَعْدَ شَيءٍ** ) . | | ( **وفَهْمٌ : أَبُو حَيٍّ** ) Araplardan, ( ve ) o | ( **ابنُ عُمَيْرٍ** )’dir; nüshalarda böyle, doğrusu ise: | **ابنُ عَمْرِو** ( **بنِ قَيْس بنِ عَيْلانَ** )’dır; sıhâhın ve başkasının nassı olduğu üzere. Onlardandır **تَأَبَّطَ شَرًّا**; | Arapların füttâkından ve şairlerinden biridir; o, Sâbit b. | Câbir b. Sufyân b. Ka‘b b. Harb b. | Teym b. Sa‘d b. **فَهْمٍ**’dir. Ve Ebü’l-Hâris Leys b. | Sa‘d, Mısır’ın fakihi ve onların imamı; vefat etti senesinde | yüz yetmiş beş. | [ ] Ve ona istidrâk olunanlardandır: | | **الفَهَّامةُ** , teşdîd ile: o, anlayışı çok olandır, | mübâlağa olarak. Ve كذلك **الفَهِيمُ** , **كَأَمِيرٍ** gibi. | | Ve gerçekten **فَهِمَ فَهْمًا**; o hâlde o: **فَهِيمٌ**’dir; **كَعَلِم** olunca o da | **عَلِيمٌ** olduğu gibi. | | **التَّفَاهُمُ**: **التَّفَهُّمُ**’dür. | | **وفَهْمُ الجَمَراتِ**: Lahm’dan bir batındır; ve onlardan |

| mevlâlarından Ziyâd b. Ebî Hamza el-fakîh; onun | Mısır’da zürriyeti vardır; ondan rivayet etti Leys ve Ebû Sevr. | **الفَهْمِيُّ** sahâbî; denildi: bu batındandır. | Ve Ezd’de: **فَهْمُ** b. Ganm b. Devs b. | ‘Udthân; onlardandır Cezîme b. Mâlik b. **فَهْمِ** | **المَلِكُ الأَبْرَشُ**. | | Hüseyin b. **فَهْمٍ**, Yahyâ b. | Ma‘în’den rivayet etti. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَهِمَهُ
1 فَهِمَهُ ذ , aor. فَهَمَ , inf. n. فَهْمٌ (S, Msb, K, &c.) and فَهَمٌ, (Msb, K,) which is the more chaste, (K,) but the former is a dial. var. [more] extensively obtaining, or, as some say, it is a subst. used as an inf. n., (Msb,) and فَهَامِيَةٌ (S, K) and فَهَامَةٌ and فِهَامَةٌ, (K,) He understood it, or knew it with the mind; he apprehended its meaning; syn. عَقَلَهُ, (JK,) and عَلِمَهُ (S, Msb, K) and عَرَفَهُ بِالقَلْبِ. (K.) And فَهِمَ عَنْهُ [He understood what he (another) said]. (A in art. خرس; &c.) [See also فَهْمٌ below.] ― -b2- فَهُمَ, meaning He was, or became, such as is termed فَهِيم [i. e. one having much understanding], is like عَلُمَ, meaning “ he was, or became, such as is termed عَلِيم. ” (TA.)

2 فَهَّمَ see what next follows.

أَفْهَمْتُهُ
4 أَفْهَمْتُهُ ذ and ↓ فَهَّمْتُهُ, (S, Msb, K, TA,) inf. n. of the latter تَفْهِيمٌ, (S, TA,) I made him to understand, or know, a thing; (S, * Msb, * K, * TA;) syn. جَعَلْتُهُ يَفْهَمُهُ. (TA.)

تفهّمهُ
5 تفهّمهُ ذ He understood it, or knew it, (فَهِمَهُ,) one thing [or one particular thereof] after another; (S, K;) namely, speech, or language. (S.) ― -b2- [And He endeavoured to understand it. (See its inf. n. as used in the former half of the second paragraph of art. دبر.)] And ↓ التَّفَاهُمُ signifies the same as التَّفَهُّمُ [app. as meaning The endeavouring to understand; or the affecting, or pretending, to understand]. (TA.)

6 تَفَاْهَمَ see what next precedes.

انفهم
7 انفهم ذ , (K, TA,) as quasi-pass. of فَهَّمَهُ, inf. n. تَفْهِيمٌ, [or of أَفْهَمَهُ, i. e. as meaning He was made to understand, or know,] (TA,) is an incorrect word, (K, TA.)

اِسْتَفْهَمَنِى الشَّىْءَ
10 اِسْتَفْهَمَنِى الشَّىْءَ ذ He sought, or desired, of me, the understanding of the thing [i. e., that he might be made to understand it]; (S, * K, * TA;) syn. طَلَبَ مِنِّى فَهْمَهُ. (TA.)

فَهْمٌ
فَهْمٌ ذ is an inf. n. of 1, (S, Msb, K, &c.,) or a subst. used as an inf. n.: (Msb:) [see 1, first sentence:] it is expl. as signifying The conception of the meaning from the word, or expression: or the quickness of the transition of the mind from extrinsic to other [i. e. intrinsic] things: or a condition of the mind whereby it ascertains what is approvable: or, as in the “ Ahkلm ” of El- ءmidee, excellence of intelligence in respect of its readiness to apprehend quickly subjects of inquiry that present themselves to it. (TA.)

فَهِمٌ
فَهِمٌ ذ , an epithet applied to a man, (S,) Quick of understanding; syn. سَرِيعُ الفَهْمِ. (K.)

فَهِيمٌ
فَهِيمٌ ذ Having much understanding; syn. كَثِيرُ الفَهْمِ; an intensive epithet; like ↓ فَهَّامَةٌ [except that the latter is doubly intensive]. (TA.)

فَهَّامَةٌ
فَهَّامَةٌ ذ : see what next precedes.

فَاهِمٌ
فَاهِمٌ ذ [act. part. n. of فَهِمَ; Understanding, or knowing, a thing].

مَفْهُومٌ
مَفْهُومٌ ذ [pass. part. n. of فَهِمَ; Understood, or known. ― -b2- And hence, لَفْظٍ مَفْهُومٌ The acceptation of a word or an expression; i. e. the meaning, or sense, in which it is understood: see also مَعْنًى, in art. عنى].

##### Türkçe

**فَهِمَهُ**
1 **فَهِمَهُ** ذ , muzâri‘ **فَهَمَ** , mastar ismi **فَهْمٌ** (S, Msb, K, &c.) ve **فَهَمٌ**, (Msb, K,) ki bu daha fasîhtir, (K,) fakat birincisi, daha geniş ölçüde geçerli olan bir lehçe varyantıdır; yahut bazılarına göre, mastar ismi olarak kullanılan bir isimdir, (Msb,) ve **فَهَامِيَةٌ** (S, K) ve **فَهَامَةٌ** ve **فِهَامَةٌ**, (K,) O, onu anladı, yahut onu zihinle bildi; onun mânâsını kavradı; eş anlamlısı **عَقَلَهُ**, (JK,) ve **عَلِمَهُ** (S, Msb, K) ve **عَرَفَهُ بِالقَلْبِ**. (K.) Ve **فَهِمَ عَنْهُ** [O (başkasının) söylediğini anladı]. (A, md. **خرس**’te; &c.) [Aşağıda **فَهْمٌ**’e de bak.] ― -b2- **فَهُمَ**, “**فَهِيم** diye adlandırılan türden (yani çok anlayış sahibi) oldu yahut öyle hâle geldi” mânâsında, “**عَلِيم** diye adlandırılan türden oldu yahut öyle hâle geldi” mânâsındaki **عَلُمَ** gibidir. (TA.)

2 **فَهَّمَ**: hemen ardından gelen şeye bak.

**أَفْهَمْتُهُ**
4 **أَفْهَمْتُهُ** ذ ve ↓ **فَهَّمْتُهُ**, (S, Msb, K, TA,) ikincisinin mastar ismi **تَفْهِيمٌ**, (S, TA,) Ben ona bir şeyi anladım yahut bildirdim; (S, * Msb, * K, * TA;) eş anlamlısı **جَعَلْتُهُ يَفْهَمُهُ**. (TA.)

**تفهّمهُ**
5 **تفهّمهُ** ذ O, onu anladı yahut bildi, (**فَهِمَهُ**, ) bir şeyi [yahut onun bir hususunu] birinden sonra birini; (S, K;) yani söz yahut dil. (S.) ― -b2- [Ve o, onu anlamaya gayret etti. (Md. **دبر**’in ikinci paragrafının ilk yarısında kullanıldığı şekliyle onun mastar ismine bak.)] Ve ↓ **التَّفَاهُمُ**, **التَّفَهُّمُ** ile aynı mânâya gelir [görünüşe göre “anlamaya gayret etme; yahut anlamış gibi yapma, yahut anlamayı iddia etme” mânâsında]. (TA.)

6 **تَفَاْهَمَ**: hemen önce gelene bak.

**انفهم**
7 **انفهم** ذ , (K, TA,) **فَهَّمَهُ**’nun sanki edilgeni olarak, mastar ismi **تَفْهِيمٌ**, [yahut **أَفْهَمَهُ**’nun; yani “ona anlama yahut bilme sağlandı” mânâsında] (TA,) yanlış bir kelimedir, (K, TA.)

**اِسْتَفْهَمَنِى الشَّىْءَ**
10 **اِسْتَفْهَمَنِى الشَّىْءَ** ذ O, benden, şeyin anlaşılmasını istedi yahut arzuladı [yani ona onu anlaması sağlansın diye]; (S, * K, * TA;) eş anlamlısı **طَلَبَ مِنِّى فَهْمَهُ**. (TA.)

**فَهْمٌ**
**فَهْمٌ** ذ 1’in mastar ismidir, (S, Msb, K, &c.,) yahut mastar ismi olarak kullanılan bir isimdir: (Msb:) [1’in ilk cümlesine bak:] “kelimeden yahut ibareden mânânın tasavvur edilmesi” diye açıklanır: yahut zihnin dışsal şeylerden diğer [yani içsel] şeylere intikalinin sürati: yahut zihnin, uygun olanı tespit ettiği bir hâl: yahut El-ءmidee’nin “Ahkلm”ında olduğu üzere, kendisine arz olunan araştırma konularını çabucak kavramaya hazır oluşu bakımından zekânın mükemmelliği. (TA.)

**فَهِمٌ**
**فَهِمٌ** ذ , bir erkeğe uygulanan bir sıfattır, (S,) Anlayışı çabuk; eş anlamlısı **سَرِيعُ الفَهْمِ**. (K.)

**فَهِيمٌ**
**فَهِيمٌ** ذ Çok anlayış sahibi; eş anlamlısı **كَثِيرُ الفَهْمِ**; mübalağalı bir sıfat; ↓ **فَهَّامَةٌ** gibidir [şu farkla ki ikincisi iki kat mübalağalıdır]. (TA.)

**فَهَّامَةٌ**
**فَهَّامَةٌ** ذ : hemen önce gelene bak.

**فَاهِمٌ**
**فَاهِمٌ** ذ [**فَهِمَ**’in ism-i fâili; bir şeyi anlayan yahut bilen].

**مَفْهُومٌ**
**مَفْهُومٌ** ذ [**فَهِمَ**’in ism-i mef‘ûlü; anlaşılmış yahut bilinmiş. ― -b2- Ve buradan, **لَفْظٍ مَفْهُومٌ** Bir kelimenin yahut bir ibarenin kabul edilen mânâsı; yani anlaşıldığı mânâ yahut anlam: ayrıca md. **عنى**’da **مَعْنًى**’ya da bak].

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَهِمَ
فَهِمَ A ( n. ac. فَهْم 1 ,  فَهَم 4 ,  فَهَاْمَة 22t ,  فِهَاْمَة 23t ,  فَهَامِيَة ),
a.  Understood, comprehended.

فَهَّمَ
فَهَّمَ II ,  أَفْهَمَ IV ,
a.  Made to understand, comprehend; taught, instilled into.

تَفَهَّمَ
تَفَهَّمَ V ,
a.  Understood by degrees.

b.  Endeavoured to understand.

تَفَاْهَمَ
تَفَاْهَمَ VI ,
a.  see V (b) .

اِنْفَهَمَ
اِنْفَهَمَ VII ,
a.  Was made to understand.

b.  [ coll. ], Was understood, comprehended.

اِفْتَهَمَ
اِفْتَهَمَ VIII
a.  [ coll. ],  see I .

اِسْتَفْهَمَ
اِسْتَفْهَمَ X ,
a.  Wanted to understand, to know; asked, inquired about.

فَهْم
فَهْم 1 ,
a.  Understanding, comprehension; intelligence; intellect, mind.

فَهِم
فَهِم 5 ,
a.  Intelligent, quick.

فَاْهِم
فَاْهِم 21 ,
a.  Knowing.

فَهِيْم
فَهِيْم 25 ,
a.  see 5 .

فَهَّاْمَة
فَهَّاْمَة 28t ,
a.  see 5 .

فَهڤمَ
N. P. فَهڤمَ I ,
a.  Understood.

اِسْتَفْهَمَ
N. Ac. اِسْتَفْهَمَ X ,
a.  Inquiry; interrogation.

حَرْف الاِسْتِفْهَام
حَرْف الاِسْتِفْهَام
a.  Interrogative particle.

مَفْهُوْمِيَّة
مَفْهُوْمِيَّة
a.  see 1 .

##### Türkçe

فَهِمَ
فَهِمَ A ( n. ac. **فَهْم** 1 ,  **فَهَم** 4 ,  **فَهَاْمَة** 22t ,  **فِهَاْمَة** 23t ,  **فَهَامِيَة** ),
a.  Anladı, kavradı.

فَهَّمَ
فَهَّمَ II ,  **أَفْهَمَ** IV ,
a.  Anlatıp anlar kıldı, kavrattı; öğretti, içine yerleştirdi.

تَفَهَّمَ
تَفَهَّمَ V ,
a.  Derece derece anladı.

b.  Anlamaya çabaladı.

تَفَاْهَمَ
تَفَاْهَمَ VI ,
a.  bkz. V (b) .

اِنْفَهَمَ
اِنْفَهَمَ VII ,
a.  Anlar kılındı.

b.  [ kol. ], Anlaşıldı, kavrandı.

اِفْتَهَمَ
اِفْتَهَمَ VIII
a.  [ kol. ],  bkz. I .

اِسْتَفْهَمَ
اِسْتَفْهَمَ X ,
a.  Anlamak, bilmek istedi; sordu, hakkında soruşturdu.

فَهْم
**فَهْم** 1 ,
a.  Anlama, kavrayış; zekâ; akıl, zihin.

فَهِم
**فَهِم** 5 ,
a.  Zeki, çabuk anlayan.

فَاْهِم
**فَاْهِم** 21 ,
a.  Bilen.

فَهِيْم
**فَهِيْم** 25 ,
a.  bkz. 5 .

فَهَّاْمَة
**فَهَّاْمَة** 28t ,
a.  bkz. 5 .

فَهڤمَ
N. P. **فَهڤمَ** I ,
a.  Anladı.

اِسْتَفْهَمَ
N. Ac. **اِسْتَفْهَمَ** X ,
a.  Soruşturma; sorgulama.

حَرْف الاِسْتِفْهَام
**حَرْف الاِسْتِفْهَام**
a.  Soru edatı.

مَفْهُوْمِيَّة
**مَفْهُوْمِيَّة**
a.  bkz. 1 .

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فهم
فََهِمَ - يَفْْهَمُ - فَهَّمَ - يُفَهِّمُ
فََهِِمَ - يَفْْهَمُ + كائن + أمراً: يعلم لماذا كان ذلك: الفهم هو استنتاج واستخراج علاقة مخفية وغير ظاهرة بين المعلومات الواردة في قضية من القضايا، والتي بسببها تتقرر وتنتج الأحكام أو النتائج
فَهَّمَ - يُفَهِّمُ: على وزن " فَعَّل " من " فََهِمَ - يَفْْهَمُ ": جعله " يَفْْهَمُ " على وجه التكرار والشدة: بين له الأمر أو الشأن أو القضية، وفصلها له، وبين العلاقات المخفية غير الظاهرة بين معلوماته، والتي تكون سبباً مؤثراُ، منه يتقرر ما يبنى عليه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " العقل والرشد وحسن الفهم والادراك" وهي:
حَلُمَ - يَحْلُمُ (حَلِمَ - يَحْلَمُ )، فَقِهَ - يَفْقَهُ، عَقَلَ - يَعْقِلُ، لَبَّ - يَلَبُّ، فََهِمَ - يَفْهَمُ، رَشَدَ - يَرْشُدُ
ملاحظة  من المؤلف راتب: وردت قصة الحكم في الغنم مرة واحدة، ووردت قصة الحكم في النعاج مرة واحدة، وفي كلتا الحالتين كان هناك داوود يحكم، ولكن في أحد الروايتين أن سليمان هو الذي استطاع الفهم بهداية الله له
لذا أغلب الظن هنا أن الآيات من سورة الأنبياء هي مثاني للآيات من سورة ص،
وبالتالي يمكن فهم معنى كلمة " فهم " :
الفهم هو استنتاج واستخراج علاقة مخفية وغير ظاهرة بين المعلومات الواردة في قضية من القضايا
مثلاً : العلاقة التي تربط اتحاد الذرات ببعضها (التكافؤ الكيميائي) ، أو العلاقة التي تربط التجاذب الكوني بين الكتل المادية، ومثل ذلك كل العلاقات العلمية والقانونية
وفي موضوع الآيات: العلاقة غير الظاهرة هي
ما هو الارتباط بين كون أحد الخصمين يملك 99 نعجة والآخر لا يملك إلا واحدة
ما الارتباط الذي يجعل الأول يظلم الآخر إذا طلب ضم نعجته إلى نعاجه
الظلم هو أن تسنتج حكماً لا يتوافق منطقياً مع المقدمات المطروحة
وهنا لا يوجد مثل ذلك، فهو قد طلب وعز في الخطاب ولكنه لم يجبره على التخلي عن نعجته أو يسلب نعجته غصباً
وكون أن أحدهما يملك الكثير والآخر لا يملك، لا ينشئ مثل هذا الارتباط، ولا يعني أنه ظلم الآخر حين طلب ضم نعجته إلى نعاجه
وهنا فهم سليمان أن هناك خطأ في الحكم، فلا توجد علاقة مترابطة منطقية
إذا فسليمان فهم وجود أو عدم وجود علاقة، وهذا هو الفهم

فَهَّمَ - يُفَهِّم
فهمناها	﴿وداوود وسليمان إذ يحكمان في الحرث إذ نفشت فيه غنم القوم وكنا لحكمهم شاهدين(78) ففهمناها سليمان وكلا آتينا حكما وعلما وسخرنا مع داوود الجبال يسبحن والطير وكنا فاعلين(79)﴾ الأنبياء
 	﴿وهل أتاك نبأ الخصم إذ تسوروا المحراب(21) إذ دخلوا على داوود ففزع منهم قالوا لا تخف خصمان بغى بعضنا على بعض فاحكم بيننا بالحق ولا تشطط واهدنا إلى سواء الصراط(22) إن هذا أخي له تسع وتسعون نعجة ولي نعجة واحدة فقال أكفلنيها وعزني في الخطاب(23)﴾ ص ﴿قال لقد ظلمك بسؤال نعجتك إلى نعاجه وإن كثيرا من الخلطاء ليبغي بعضهم على بعض إلا الذين آمنوا وعملوا الصالحات وقليل ما هم وظن داوود أنما فتناه فاستغفر ربه وخر راكعا وأناب(24)﴾ ص
مختار الصحاح
● [فهم] ف ه م: فَهِمَ الشيء بالكسر فَهْما و فَهَامةً أي علمه وفلان فَهِمٌ و اسْتَفْهَمَهُ الشيء فَافْهَمَهُ و فَهَّمَهُ تفهِيما و تَفَهَّمَ الكلام فهمه شيئا بعد شيء و فَهْمٌ قبيلة
معجم الفرائد القرآنية:
ف هـ م
" فَفَهَّمْنَاهَا" في قوله تعالى :" فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلاًّ آتَيْنَا حُكْماً " (79) الأنبياء .
الفَهْم : حُسنُ تصوّر الشيء، وفَهِمَ الشيء أي عَلِمَه وعَرف حقيقته وأحسن تصوّره
الراغب
فهم
- الفهم: هيئة للإنسان بها يتحقق معاني ما يحسن، يقال: فهمت كذا، وقوله: }ففهمناها سليمان{ [الأنبياء/79]، وذلك إما بأن جعل الله له من فضل قوة الفهم ما أدرك به ذلك؛ وإما بأن ألقى ذلك في روعه، أوبأن أوحى إليه وخصه به، وأفهمته: إذا قلت له حتى تصوره، والاستفهام: أن يطلب من غيره أن يفهمه.
ملخص اللسان:
1.     وفَهِمَ الشيء يَفْهَمُه: عَقَلتُه وعرَفْته
2.     الفَهْمُ: معرفتك الشيء بالقلب.
لسان العرب
● - فهم: الفَهْمُ: معرفتك الشيء بالقلب. فَهِمَه فَهْماً وفَهَماً وفَهامة:      عَلِمَه؛ الأخيرة عن سيبويه. وفَهِمْت الشيء: عَقَلتُه وعرَفْته.      وفَهَّمْت فلاناً وأَفْهَمْته، وتَفَهَّم الكلام: فَهِمه شيئاً بعد شيء. ورجل      فَهِمٌ: سريع الفَهْم، ويقال: فَهْمٌ وفَهَمٌ. وأَفْهَمه الأَمرَ وفَهَّمه      إياه: جعله يَفْهَمُه. واسْتَفْهَمه: سأَله أن يُفَهِّمَه. وقد      اسْتعفْهَمَني الشيءَ فأَفْهَمْته وفَهَّمْته تفهيماً.      وفَهْم: قبيلة أبو حي، وهو فَهْم بن عَمرو بن قَيْسِ ابن عَيْلان.
مقاييس اللغة:
(فهم) الفاء والهاء والميم عِلْم الشيء، كذا يقولون أهلُ اللغة([6]) . وفَهمٌ: قبيلة.
القاموس المحيط:
فَهِمَهُ، كفَرِحَ، فَهْماً ويُحَرَّكُ، وهي أفْصَحُ، وفَهامَةً ويُكْسَرُ وفَهامِيَةً عَلِمَهُ، وعَرَفَهُ بالقَلْبِ.
وهو فَهِمٌ، ككتِفٍ: سَريعُ الفَهْمِ. واسْتَفْهَمَنِي فأَفْهَمْتُه وفَهَّمْتُه، وانْفَهَمَ لَحْنٌ. وتَفَهَّمَهُ: فَهِمَهُ شيئاً بعد شيءٌ. وَفَهْمٌ: أبو حَيٍّ، وابنُ عُمَيْرِ بنِ قَيْسِ بنِ عَيْلانَ.
تاج العروس:
( فهمه كفرح فهما ) بالفتح ( ويحرك وهي أفصح وفهامة ) وهذه عن سيبويه ( ويكسر وفهامية ) كعلانية أي ( علمه وعرفه بالقلب ) فيه إشارة الى الفرق بين الفهم والعلم فإن العلم مطلق الادراك وأما الفهم فهو سرعة انتقال النفس من الامور الخارجية الى غيرها وقيل الفهم تصور المعنى من اللفظ وقيل هيئة للنفس يتحقق بها ما يحسن وفي أحكام الآمدي الفهم جودة الذهن من جهة تهيئه لاقتناص ما يرد عليه من المطالب ( وهو فهم ككتف سريع الفهم واستفهمني ) الشئ طلب مني فهمه ( فاهمته ) إياه ( وفهمته ) تفهيما جعلته يفهم ( وانفهم ) مطاوع فهمه تفهيما وهو ( لحن وتفهمه ) إذا ( فهمه شيئا بعد شئ وفهم أبو حي ) من العرب ( و ) هو ( ابن عمير ) كذا في النسخ والصواب ابن عمرو ( بن قيس بن عيلان ) كما هو نص الصحاح وغيره منهم تأبط شرا أحد فتاك العرب وشعرائها وهو ثابت بن جابر بن سفيان بن كعب بن حرب بن تيم بن سعد بن فهم وأبو الحرث ليث بن سعد فقيه مصر وإمامهم توفي سنة خمس وسبعين ومائة * ومما يستدرك عليه الفهامة بالتشديد هو الكثير الفهم مبالغة وكذلك الفهيم كأمير وقد فهم فهما فهو فهيم كعلم فهو عليم والتفاهم التفهم وفهم الجمرات بطن من لخم ومن مواليهم زياد بن أبي حمزة الفقيه وله ذرية بمصر روى عنه الليث وأبو ثور الفهمي الصحابي قيل من هذا البطن وفي الارذ فهم بن غنم بن دوس بن عدثان منهم جذيمة بن مالك بن فهم الملك الابرش والحسين بن فهم روى عن يحيى بن معين

##### Türkçe

فهم
**فََهِمَ** - **يَفْْهَمُ** - **فَهَّمَ** - **يُفَهِّمُ**
**فََهِِمَ** - **يَفْْهَمُ** + bir varlık + bir işi: bunun niçin olduğunu bilir: anlama, meselelerden bir meselede vârid olan bilgiler arasındaki gizli ve görünür olmayan bir ilişkiyi istinbat etme ve çıkarma olup, onun sebebiyle hükümler veya sonuçlar kararlaştırılır ve üretilir.
**فَهَّمَ** - **يُفَهِّمُ**: “**فَعَّل**” vezninde, “**فََهِمَ** - **يَفْْهَمُ**”dan: onu, tekrar ve şiddet yönü üzere “**يَفْْهَمُ**” kıldı: ona işi veya hâli veya meseleyi açıkladı ve onu onun için ayırıp tafsil etti; onun bilgilerinin arasındaki gizli, görünür olmayan ilişkileri açıkladı; ki bunlar etkili bir sebep olur; ondan, üzerine bina edilecek şey kararlaştırılır.

Ve lafız, “**العقل والرشد وحسن الفهم والادراك**” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**حَلُمَ** - **يَحْلُمُ** (**حَلِمَ** - **يَحْلَمُ**)، **فَقِهَ** - **يَفْقَهُ**، **عَقَلَ** - **يَعْقِلُ**، **لَبَّ** - **يَلَبُّ**، **فََهِمَ** - **يَفْهَمُ**، **رَشَدَ** - **يَرْشُدُ**

Müellif Ratib’ten not: koyunlarda hüküm kıssası bir defa vârid oldu; dişi koyunlarda hüküm kıssası bir defa vârid oldu; her iki durumda da hükmeden Dâvûd vardı; fakat rivayetlerden birinde, Allah’ın ona hidayetiyle anlayışı başarabilen kişinin Süleyman olduğu (vardır).
Bu sebeple burada galip zan, Enbiyâ sûresinden âyetlerin Sâd sûresinden âyetlerin mesânîsi olmasıdır;
dolayısıyla **" فهم "** kelimesinin manası anlaşılabilir:
anlama, meselelerden bir meselede vârid olan bilgiler arasındaki gizli ve görünür olmayan bir ilişkiyi istinbat etme ve çıkarma olup.
Meselâ: atomların birbirleriyle birleşmesini bağlayan ilişki (kimyevî tekâfü), yahut maddî kütleler arasındaki kozmik çekimi bağlayan ilişki; ve bunun benzeri bütün ilmî ve kanunî ilişkiler.
Âyetlerin mevzuunda: görünür olmayan ilişki şudur:
iki hasımdan birinin 99 dişi koyuna sahip olması ve diğerinin yalnız bir taneden başka bir şeye sahip olmaması arasında bağ nedir?
birincinin, dişi koyununu kendi dişi koyunlarına katmayı istediğinde, onu diğerine zulmettir(en) bağı kuran nedir?
zulüm, ortaya konulan mukaddimelerle mantıken uyuşmayan bir hükmü istinbat etmendir.
Burada ise bunun benzeri yoktur; o, istemiş ve hitapta sertlik göstermiştir; fakat onu dişi koyunundan vazgeçmeye zorlamamış veya dişi koyununu zorla gasbetmemiştir.
Ve birinin çok, diğerinin ise sahip olmaması, böyle bir bağı doğurmaz; ve dişi koyununu kendi dişi koyunlarına katmayı istediğinde ona zulmettiği manasına gelmez.
Burada Süleyman, hükümde bir hata olduğunu anladı; zira mantıken birbirine bağlı bir ilişki yoktur.
Öyleyse Süleyman, bir ilişkinin varlığını veya yokluğunu anladı; işte bu, anlamadır.

**فَهَّمَ** - **يُفَهِّم**
Onu ona anlattık:	﴿Dâvûd ve Süleyman’ı da; hani ekin hakkında hükmediyorlardı; hani kavmin koyunları onun içine geceleyin yayılmıştı; ve biz onların hükmüne şahitler idik (78). Onu Süleyman’a anlattık; ve her birine hüküm ve ilim verdik; ve Dâvûd ile beraber dağları musahhar kıldık, tesbih ederlerdi; ve kuşları da; ve biz yapanlar idik (79)﴾ **الأنبياء**
 	﴿Sana hasmın haberi geldi mi; hani mihrabı aştılar (21); hani Dâvûd’un yanına girdiler de onlardan ürktü; dediler ki: korkma; iki hasımız; bazımız bazımıza azdı; aramızda hak ile hükmet ve haksızlık etme; ve bizi yolun ortasına hidayet et (22). Şüphesiz bu, kardeşimdir; onun doksan dokuz dişi koyunu var; benim ise bir dişi koyunum var; dedi ki: onu bana kefil kıl; ve hitapta beni bastırdı (23)﴾ **ص** ﴿dedi ki: dişi koyununu kendi dişi koyunlarına katmayı istemekle sana zulmetmiştir; ve şüphesiz ortakların çoğu, bazısı bazısına azar; ancak iman edenler ve salih ameller işleyenler müstesna; ve onlar ne kadar azdır; ve Dâvûd, ancak onu imtihan ettiğimizi zannetti; Rabbinden mağfiret diledi; ve rükû eden olarak yere kapandı; ve yöneldi (24)﴾ **ص**

Muhtâr es-Sıhâh
● [**فهم**] ف ه م: **فَهِمَ** şeyi kesre ile **فَهْما** ve **فَهَامةً**; yani onu bildi. Ve falan **فَهِمٌ**dür. Ve **اسْتَفْهَمَهُ** şeyi; böylece onu **فَافْهَمَهُ**. Ve onu **فَهَّمَهُ** **تفهِيما**. Ve **تَفَهَّمَ** sözü: onu şey şey anladı. Ve **فَهْمٌ** bir kabiledir.

Kur’ânî Ferâid Mu‘cemi:
ف هـ م
**" فَفَهَّمْنَاهَا"** O’nun sözü olan: **" فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلاًّ آتَيْنَا حُكْماً "** (79) **الأنبياء**.
**الفَهْم**: şeyin tasavvurunun güzelliği. Ve **فَهِمَ** şeyi; yani onu bildi ve hakikatini tanıdı ve tasavvurunu güzel yaptı.

er-Râgıb
فهم
- **الفهم**: insan için bir heyettir; onunla, güzel olanın manaları tahakkuk eder. Denilir: **فهمت** şöyle. Ve O’nun sözü: }**ففهمناها سليمان**{ [**الأنبياء**/79]; bu ise ya Allah’ın ona, onunla onu idrak ettiği anlama kuvvetinden bir fazl vermesiyle; yahut onu onun gönlüne atmasıyla; yahut ona vahyetmesi ve onu bununla tahsis etmesiyle. Ve **أفهمته**: ona söyledim, ta ki onu tasavvur etsin. Ve **الاستفهام**: başkasından onu kendisine anlatmasını istemektir.

Lisân’ın özeti:
1. **وفَهِمَ** şeyi **يَفْهَمُه**: onu aklettim ve onu tanıdım.
2. **الفَهْمُ**: şeyi kalp ile bilmen.

Lisânü’l-‘Arab
● - فهم: **الفَهْمُ**: şeyi kalp ile bilmen. Onu **فَهِمَه** **فَهْماً** ve **فَهَماً** ve **فَهامة**: onu bildi; sonuncusu Sîbeveyh’tendir. Ve **فَهِمْت** şeyi: onu aklettim ve onu tanıdım. Ve falanı **فَهَّمْت** ve ona **أَفْهَمْت**; ve **تَفَهَّم** sözü: onu şey şey anladı. Ve bir adam **فَهِمٌ**dür: anlama bakımından hızlıdır. Ve denilir: **فَهْمٌ** ve **فَهَمٌ**. Ve ona işi **أَفْهَمه** ve onu ona **فَهَّمه**: onu, onu anlar kıldı. Ve onu **اسْتَفْهَمه**: ona, onu kendisine anlatmasını sordu. Ve muhakkak o, bana şeyi **اسْتعفْهَمَني**; böylece onu ona **فَأَفْهَمْته** ve onu **فَهَّمْته** **تفهيماً**. Ve **فَهْم**: bir kabiledir, Ebû Hayy; o, **فَهْم** b. **عَمرو** b. **قَيْسِ** b. **عَيْلان**dır.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**فهم**) **الفاء** ve **الهاء** ve **الميم** şeyin ilmidir; lugat ehli böyle derler([6]). Ve **فَهمٌ**: bir kabiledir.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
Onu **فَهِمَهُ**, **كفَرِحَ** gibi, **فَهْماً**; ve harekelenir; ve o daha fasîhtir. Ve **فَهامَةً**; ve kesrelenir. Ve **فَهامِيَةً**: onu bildi ve onu kalp ile tanıdı.
Ve o, **فَهِمٌ**, **ككتِفٍ** gibi: anlamada hızlıdır. Ve beni **اسْتَفْهَمَنِي**; böylece onu ona **فَأَفْهَمْتُه** ve onu ona **فَهَّمْتُه**. Ve bir **لَحْنٌ** **انْفَهَمَ**. Ve onu **تَفَهَّمَهُ**: onu şey şey anladı. Ve **فَهْمٌ**: Ebû Hayy’dır; ve **قَيْسِ** b. **عَيْلان** b. **عُمَيْرِ**’in oğludur.

Tâcü’l-‘Arûs:
(onu **فهمه كفرح فهما**) fetih ile (ve harekelenir; ve o daha fasîhtir; ve **فهامة**) ve bu Sîbeveyh’tendir (ve kesrelenir; ve **فهامية**) **كعلانية** gibi; yani (onu bildi ve onu kalp ile tanıdı). Bunun içinde, anlama ile ilim arasındaki farka işaret vardır; zira ilim idrakin mutlakıdır; ama anlama, nefsin dış işlerden başkasına hızlı intikalidir. Ve denildi: anlama, lafızdan manayı tasavvur etmektir. Ve denildi: nefis için bir heyettir; onunla güzel olan tahakkuk eder. Ve Âmidî’nin Ahkâm’ında: anlama, zihnin, kendisine vârid olan talepleri kapmaya hazırlanması cihetinden kalitesidir. (Ve o, **فهم**dür, **ككتف** gibi: anlamada hızlıdır. Ve beni **استفهمني**): şeyi, onu anlamamı benden istedi. (Böylece onu ona **فاهمته**) (ve onu **فهمته** **تفهيما**): onu anlar kıldım. (Ve **انفهم**) **فهمه تفهيما**’nın mutâvi‘idir; ve o (**لحن**)dır. (Ve onu **تفهمه**) eğer (onu şey şey anladı). Ve (**فهم أبو حي**) Araplardan (ve) o (**ابن عمير**)dir; nüshalarda böyledir; doğrusu **ابن عمرو**dur. (**بن قيس بن عيلان**) Sıhâh’ın ve başkasının nassı üzere. Onlardan **تأبط شرا** Arapların füttekâsından ve şairlerindendir; o, **ثابت بن جابر بن سفيان بن كعب بن حرب بن تيم بن سعد بن فهم**’dir. Ve Ebû’l-Hâris **ليث بن سعد** Mısır’ın fakihi ve imamıdır; yüz yetmiş beş senesinde vefat etti. * Ve ona müstedrek olarak: şeddeli **الفهامة** çok anlayan demektir, mübalağa olarak; ve bunun gibi **الفهيم** **كأمير** gibi. Ve muhakkak o, **فهم فهما**; o halde o **فهيم**dir; **علم** gibi; o halde o **عليم**dir. Ve **التفاهم** **التفهم**dir. Ve **فهم الجمرات**: **لخم**’dan bir batındır. Ve onların mevlâlarından: fakih **زياد بن أبي حمزة**; onun Mısır’da zürriyeti vardır; ondan **الليث** rivayet etti; ve **أبو ثور**. **الفهمي** sahâbî; denildi: bu batındandır. Ve **الارذ**’de: **فهم بن غنم بن دوس بن عدثان**; onlardan: kral **جذيمة بن مالك بن فهم** **الابرش**; ve **الحسين بن فهم**; **يحيى بن معين**’den rivayet etti.
