# فهم — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%85/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%87%D9%85/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%85.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: فهم

فهم
فََهِمَ - يَفْْهَمُ - فَهَّمَ - يُفَهِّمُ
فََهِِمَ - يَفْْهَمُ + كائن + أمراً: يعلم لماذا كان ذلك: الفهم هو استنتاج واستخراج علاقة مخفية وغير ظاهرة بين المعلومات الواردة في قضية من القضايا، والتي بسببها تتقرر وتنتج الأحكام أو النتائج
فَهَّمَ - يُفَهِّمُ: على وزن " فَعَّل " من " فََهِمَ - يَفْْهَمُ ": جعله " يَفْْهَمُ " على وجه التكرار والشدة: بين له الأمر أو الشأن أو القضية، وفصلها له، وبين العلاقات المخفية غير الظاهرة بين معلوماته، والتي تكون سبباً مؤثراُ، منه يتقرر ما يبنى عليه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " العقل والرشد وحسن الفهم والادراك" وهي:
حَلُمَ - يَحْلُمُ (حَلِمَ - يَحْلَمُ )، فَقِهَ - يَفْقَهُ، عَقَلَ - يَعْقِلُ، لَبَّ - يَلَبُّ، فََهِمَ - يَفْهَمُ، رَشَدَ - يَرْشُدُ
ملاحظة  من المؤلف راتب: وردت قصة الحكم في الغنم مرة واحدة، ووردت قصة الحكم في النعاج مرة واحدة، وفي كلتا الحالتين كان هناك داوود يحكم، ولكن في أحد الروايتين أن سليمان هو الذي استطاع الفهم بهداية الله له
لذا أغلب الظن هنا أن الآيات من سورة الأنبياء هي مثاني للآيات من سورة ص،
وبالتالي يمكن فهم معنى كلمة " فهم " :
الفهم هو استنتاج واستخراج علاقة مخفية وغير ظاهرة بين المعلومات الواردة في قضية من القضايا
مثلاً : العلاقة التي تربط اتحاد الذرات ببعضها (التكافؤ الكيميائي) ، أو العلاقة التي تربط التجاذب الكوني بين الكتل المادية، ومثل ذلك كل العلاقات العلمية والقانونية
وفي موضوع الآيات: العلاقة غير الظاهرة هي
ما هو الارتباط بين كون أحد الخصمين يملك 99 نعجة والآخر لا يملك إلا واحدة
ما الارتباط الذي يجعل الأول يظلم الآخر إذا طلب ضم نعجته إلى نعاجه
الظلم هو أن تسنتج حكماً لا يتوافق منطقياً مع المقدمات المطروحة
وهنا لا يوجد مثل ذلك، فهو قد طلب وعز في الخطاب ولكنه لم يجبره على التخلي عن نعجته أو يسلب نعجته غصباً
وكون أن أحدهما يملك الكثير والآخر لا يملك، لا ينشئ مثل هذا الارتباط، ولا يعني أنه ظلم الآخر حين طلب ضم نعجته إلى نعاجه
وهنا فهم سليمان أن هناك خطأ في الحكم، فلا توجد علاقة مترابطة منطقية
إذا فسليمان فهم وجود أو عدم وجود علاقة، وهذا هو الفهم

فَهَّمَ - يُفَهِّم
فهمناها	﴿وداوود وسليمان إذ يحكمان في الحرث إذ نفشت فيه غنم القوم وكنا لحكمهم شاهدين(78) ففهمناها سليمان وكلا آتينا حكما وعلما وسخرنا مع داوود الجبال يسبحن والطير وكنا فاعلين(79)﴾ الأنبياء
 	﴿وهل أتاك نبأ الخصم إذ تسوروا المحراب(21) إذ دخلوا على داوود ففزع منهم قالوا لا تخف خصمان بغى بعضنا على بعض فاحكم بيننا بالحق ولا تشطط واهدنا إلى سواء الصراط(22) إن هذا أخي له تسع وتسعون نعجة ولي نعجة واحدة فقال أكفلنيها وعزني في الخطاب(23)﴾ ص ﴿قال لقد ظلمك بسؤال نعجتك إلى نعاجه وإن كثيرا من الخلطاء ليبغي بعضهم على بعض إلا الذين آمنوا وعملوا الصالحات وقليل ما هم وظن داوود أنما فتناه فاستغفر ربه وخر راكعا وأناب(24)﴾ ص
مختار الصحاح
● [فهم] ف ه م: فَهِمَ الشيء بالكسر فَهْما و فَهَامةً أي علمه وفلان فَهِمٌ و اسْتَفْهَمَهُ الشيء فَافْهَمَهُ و فَهَّمَهُ تفهِيما و تَفَهَّمَ الكلام فهمه شيئا بعد شيء و فَهْمٌ قبيلة
معجم الفرائد القرآنية:
ف هـ م
" فَفَهَّمْنَاهَا" في قوله تعالى :" فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلاًّ آتَيْنَا حُكْماً " (79) الأنبياء .
الفَهْم : حُسنُ تصوّر الشيء، وفَهِمَ الشيء أي عَلِمَه وعَرف حقيقته وأحسن تصوّره
الراغب
فهم
- الفهم: هيئة للإنسان بها يتحقق معاني ما يحسن، يقال: فهمت كذا، وقوله: }ففهمناها سليمان{ [الأنبياء/79]، وذلك إما بأن جعل الله له من فضل قوة الفهم ما أدرك به ذلك؛ وإما بأن ألقى ذلك في روعه، أوبأن أوحى إليه وخصه به، وأفهمته: إذا قلت له حتى تصوره، والاستفهام: أن يطلب من غيره أن يفهمه.
ملخص اللسان:
1.     وفَهِمَ الشيء يَفْهَمُه: عَقَلتُه وعرَفْته
2.     الفَهْمُ: معرفتك الشيء بالقلب.
لسان العرب
● - فهم: الفَهْمُ: معرفتك الشيء بالقلب. فَهِمَه فَهْماً وفَهَماً وفَهامة:      عَلِمَه؛ الأخيرة عن سيبويه. وفَهِمْت الشيء: عَقَلتُه وعرَفْته.      وفَهَّمْت فلاناً وأَفْهَمْته، وتَفَهَّم الكلام: فَهِمه شيئاً بعد شيء. ورجل      فَهِمٌ: سريع الفَهْم، ويقال: فَهْمٌ وفَهَمٌ. وأَفْهَمه الأَمرَ وفَهَّمه      إياه: جعله يَفْهَمُه. واسْتَفْهَمه: سأَله أن يُفَهِّمَه. وقد      اسْتعفْهَمَني الشيءَ فأَفْهَمْته وفَهَّمْته تفهيماً.      وفَهْم: قبيلة أبو حي، وهو فَهْم بن عَمرو بن قَيْسِ ابن عَيْلان.
مقاييس اللغة:
(فهم) الفاء والهاء والميم عِلْم الشيء، كذا يقولون أهلُ اللغة([6]) . وفَهمٌ: قبيلة.
القاموس المحيط:
فَهِمَهُ، كفَرِحَ، فَهْماً ويُحَرَّكُ، وهي أفْصَحُ، وفَهامَةً ويُكْسَرُ وفَهامِيَةً عَلِمَهُ، وعَرَفَهُ بالقَلْبِ.
وهو فَهِمٌ، ككتِفٍ: سَريعُ الفَهْمِ. واسْتَفْهَمَنِي فأَفْهَمْتُه وفَهَّمْتُه، وانْفَهَمَ لَحْنٌ. وتَفَهَّمَهُ: فَهِمَهُ شيئاً بعد شيءٌ. وَفَهْمٌ: أبو حَيٍّ، وابنُ عُمَيْرِ بنِ قَيْسِ بنِ عَيْلانَ.
تاج العروس:
( فهمه كفرح فهما ) بالفتح ( ويحرك وهي أفصح وفهامة ) وهذه عن سيبويه ( ويكسر وفهامية ) كعلانية أي ( علمه وعرفه بالقلب ) فيه إشارة الى الفرق بين الفهم والعلم فإن العلم مطلق الادراك وأما الفهم فهو سرعة انتقال النفس من الامور الخارجية الى غيرها وقيل الفهم تصور المعنى من اللفظ وقيل هيئة للنفس يتحقق بها ما يحسن وفي أحكام الآمدي الفهم جودة الذهن من جهة تهيئه لاقتناص ما يرد عليه من المطالب ( وهو فهم ككتف سريع الفهم واستفهمني ) الشئ طلب مني فهمه ( فاهمته ) إياه ( وفهمته ) تفهيما جعلته يفهم ( وانفهم ) مطاوع فهمه تفهيما وهو ( لحن وتفهمه ) إذا ( فهمه شيئا بعد شئ وفهم أبو حي ) من العرب ( و ) هو ( ابن عمير ) كذا في النسخ والصواب ابن عمرو ( بن قيس بن عيلان ) كما هو نص الصحاح وغيره منهم تأبط شرا أحد فتاك العرب وشعرائها وهو ثابت بن جابر بن سفيان بن كعب بن حرب بن تيم بن سعد بن فهم وأبو الحرث ليث بن سعد فقيه مصر وإمامهم توفي سنة خمس وسبعين ومائة * ومما يستدرك عليه الفهامة بالتشديد هو الكثير الفهم مبالغة وكذلك الفهيم كأمير وقد فهم فهما فهو فهيم كعلم فهو عليم والتفاهم التفهم وفهم الجمرات بطن من لخم ومن مواليهم زياد بن أبي حمزة الفقيه وله ذرية بمصر روى عنه الليث وأبو ثور الفهمي الصحابي قيل من هذا البطن وفي الارذ فهم بن غنم بن دوس بن عدثان منهم جذيمة بن مالك بن فهم الملك الابرش والحسين بن فهم روى عن يحيى بن معين

### Türkçe

فهم
**فََهِمَ** - **يَفْْهَمُ** - **فَهَّمَ** - **يُفَهِّمُ**
**فََهِِمَ** - **يَفْْهَمُ** + bir varlık + bir işi: bunun niçin olduğunu bilir: anlama, meselelerden bir meselede vârid olan bilgiler arasındaki gizli ve görünür olmayan bir ilişkiyi istinbat etme ve çıkarma olup, onun sebebiyle hükümler veya sonuçlar kararlaştırılır ve üretilir.
**فَهَّمَ** - **يُفَهِّمُ**: “**فَعَّل**” vezninde, “**فََهِمَ** - **يَفْْهَمُ**”dan: onu, tekrar ve şiddet yönü üzere “**يَفْْهَمُ**” kıldı: ona işi veya hâli veya meseleyi açıkladı ve onu onun için ayırıp tafsil etti; onun bilgilerinin arasındaki gizli, görünür olmayan ilişkileri açıkladı; ki bunlar etkili bir sebep olur; ondan, üzerine bina edilecek şey kararlaştırılır.

Ve lafız, “**العقل والرشد وحسن الفهم والادراك**” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**حَلُمَ** - **يَحْلُمُ** (**حَلِمَ** - **يَحْلَمُ**)، **فَقِهَ** - **يَفْقَهُ**، **عَقَلَ** - **يَعْقِلُ**، **لَبَّ** - **يَلَبُّ**، **فََهِمَ** - **يَفْهَمُ**، **رَشَدَ** - **يَرْشُدُ**

Müellif Ratib’ten not: koyunlarda hüküm kıssası bir defa vârid oldu; dişi koyunlarda hüküm kıssası bir defa vârid oldu; her iki durumda da hükmeden Dâvûd vardı; fakat rivayetlerden birinde, Allah’ın ona hidayetiyle anlayışı başarabilen kişinin Süleyman olduğu (vardır).
Bu sebeple burada galip zan, Enbiyâ sûresinden âyetlerin Sâd sûresinden âyetlerin mesânîsi olmasıdır;
dolayısıyla **" فهم "** kelimesinin manası anlaşılabilir:
anlama, meselelerden bir meselede vârid olan bilgiler arasındaki gizli ve görünür olmayan bir ilişkiyi istinbat etme ve çıkarma olup.
Meselâ: atomların birbirleriyle birleşmesini bağlayan ilişki (kimyevî tekâfü), yahut maddî kütleler arasındaki kozmik çekimi bağlayan ilişki; ve bunun benzeri bütün ilmî ve kanunî ilişkiler.
Âyetlerin mevzuunda: görünür olmayan ilişki şudur:
iki hasımdan birinin 99 dişi koyuna sahip olması ve diğerinin yalnız bir taneden başka bir şeye sahip olmaması arasında bağ nedir?
birincinin, dişi koyununu kendi dişi koyunlarına katmayı istediğinde, onu diğerine zulmettir(en) bağı kuran nedir?
zulüm, ortaya konulan mukaddimelerle mantıken uyuşmayan bir hükmü istinbat etmendir.
Burada ise bunun benzeri yoktur; o, istemiş ve hitapta sertlik göstermiştir; fakat onu dişi koyunundan vazgeçmeye zorlamamış veya dişi koyununu zorla gasbetmemiştir.
Ve birinin çok, diğerinin ise sahip olmaması, böyle bir bağı doğurmaz; ve dişi koyununu kendi dişi koyunlarına katmayı istediğinde ona zulmettiği manasına gelmez.
Burada Süleyman, hükümde bir hata olduğunu anladı; zira mantıken birbirine bağlı bir ilişki yoktur.
Öyleyse Süleyman, bir ilişkinin varlığını veya yokluğunu anladı; işte bu, anlamadır.

**فَهَّمَ** - **يُفَهِّم**
Onu ona anlattık:	﴿Dâvûd ve Süleyman’ı da; hani ekin hakkında hükmediyorlardı; hani kavmin koyunları onun içine geceleyin yayılmıştı; ve biz onların hükmüne şahitler idik (78). Onu Süleyman’a anlattık; ve her birine hüküm ve ilim verdik; ve Dâvûd ile beraber dağları musahhar kıldık, tesbih ederlerdi; ve kuşları da; ve biz yapanlar idik (79)﴾ **الأنبياء**
 	﴿Sana hasmın haberi geldi mi; hani mihrabı aştılar (21); hani Dâvûd’un yanına girdiler de onlardan ürktü; dediler ki: korkma; iki hasımız; bazımız bazımıza azdı; aramızda hak ile hükmet ve haksızlık etme; ve bizi yolun ortasına hidayet et (22). Şüphesiz bu, kardeşimdir; onun doksan dokuz dişi koyunu var; benim ise bir dişi koyunum var; dedi ki: onu bana kefil kıl; ve hitapta beni bastırdı (23)﴾ **ص** ﴿dedi ki: dişi koyununu kendi dişi koyunlarına katmayı istemekle sana zulmetmiştir; ve şüphesiz ortakların çoğu, bazısı bazısına azar; ancak iman edenler ve salih ameller işleyenler müstesna; ve onlar ne kadar azdır; ve Dâvûd, ancak onu imtihan ettiğimizi zannetti; Rabbinden mağfiret diledi; ve rükû eden olarak yere kapandı; ve yöneldi (24)﴾ **ص**

Muhtâr es-Sıhâh
● [**فهم**] ف ه م: **فَهِمَ** şeyi kesre ile **فَهْما** ve **فَهَامةً**; yani onu bildi. Ve falan **فَهِمٌ**dür. Ve **اسْتَفْهَمَهُ** şeyi; böylece onu **فَافْهَمَهُ**. Ve onu **فَهَّمَهُ** **تفهِيما**. Ve **تَفَهَّمَ** sözü: onu şey şey anladı. Ve **فَهْمٌ** bir kabiledir.

Kur’ânî Ferâid Mu‘cemi:
ف هـ م
**" فَفَهَّمْنَاهَا"** O’nun sözü olan: **" فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلاًّ آتَيْنَا حُكْماً "** (79) **الأنبياء**.
**الفَهْم**: şeyin tasavvurunun güzelliği. Ve **فَهِمَ** şeyi; yani onu bildi ve hakikatini tanıdı ve tasavvurunu güzel yaptı.

er-Râgıb
فهم
- **الفهم**: insan için bir heyettir; onunla, güzel olanın manaları tahakkuk eder. Denilir: **فهمت** şöyle. Ve O’nun sözü: }**ففهمناها سليمان**{ [**الأنبياء**/79]; bu ise ya Allah’ın ona, onunla onu idrak ettiği anlama kuvvetinden bir fazl vermesiyle; yahut onu onun gönlüne atmasıyla; yahut ona vahyetmesi ve onu bununla tahsis etmesiyle. Ve **أفهمته**: ona söyledim, ta ki onu tasavvur etsin. Ve **الاستفهام**: başkasından onu kendisine anlatmasını istemektir.

Lisân’ın özeti:
1. **وفَهِمَ** şeyi **يَفْهَمُه**: onu aklettim ve onu tanıdım.
2. **الفَهْمُ**: şeyi kalp ile bilmen.

Lisânü’l-‘Arab
● - فهم: **الفَهْمُ**: şeyi kalp ile bilmen. Onu **فَهِمَه** **فَهْماً** ve **فَهَماً** ve **فَهامة**: onu bildi; sonuncusu Sîbeveyh’tendir. Ve **فَهِمْت** şeyi: onu aklettim ve onu tanıdım. Ve falanı **فَهَّمْت** ve ona **أَفْهَمْت**; ve **تَفَهَّم** sözü: onu şey şey anladı. Ve bir adam **فَهِمٌ**dür: anlama bakımından hızlıdır. Ve denilir: **فَهْمٌ** ve **فَهَمٌ**. Ve ona işi **أَفْهَمه** ve onu ona **فَهَّمه**: onu, onu anlar kıldı. Ve onu **اسْتَفْهَمه**: ona, onu kendisine anlatmasını sordu. Ve muhakkak o, bana şeyi **اسْتعفْهَمَني**; böylece onu ona **فَأَفْهَمْته** ve onu **فَهَّمْته** **تفهيماً**. Ve **فَهْم**: bir kabiledir, Ebû Hayy; o, **فَهْم** b. **عَمرو** b. **قَيْسِ** b. **عَيْلان**dır.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**فهم**) **الفاء** ve **الهاء** ve **الميم** şeyin ilmidir; lugat ehli böyle derler([6]). Ve **فَهمٌ**: bir kabiledir.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
Onu **فَهِمَهُ**, **كفَرِحَ** gibi, **فَهْماً**; ve harekelenir; ve o daha fasîhtir. Ve **فَهامَةً**; ve kesrelenir. Ve **فَهامِيَةً**: onu bildi ve onu kalp ile tanıdı.
Ve o, **فَهِمٌ**, **ككتِفٍ** gibi: anlamada hızlıdır. Ve beni **اسْتَفْهَمَنِي**; böylece onu ona **فَأَفْهَمْتُه** ve onu ona **فَهَّمْتُه**. Ve bir **لَحْنٌ** **انْفَهَمَ**. Ve onu **تَفَهَّمَهُ**: onu şey şey anladı. Ve **فَهْمٌ**: Ebû Hayy’dır; ve **قَيْسِ** b. **عَيْلان** b. **عُمَيْرِ**’in oğludur.

Tâcü’l-‘Arûs:
(onu **فهمه كفرح فهما**) fetih ile (ve harekelenir; ve o daha fasîhtir; ve **فهامة**) ve bu Sîbeveyh’tendir (ve kesrelenir; ve **فهامية**) **كعلانية** gibi; yani (onu bildi ve onu kalp ile tanıdı). Bunun içinde, anlama ile ilim arasındaki farka işaret vardır; zira ilim idrakin mutlakıdır; ama anlama, nefsin dış işlerden başkasına hızlı intikalidir. Ve denildi: anlama, lafızdan manayı tasavvur etmektir. Ve denildi: nefis için bir heyettir; onunla güzel olan tahakkuk eder. Ve Âmidî’nin Ahkâm’ında: anlama, zihnin, kendisine vârid olan talepleri kapmaya hazırlanması cihetinden kalitesidir. (Ve o, **فهم**dür, **ككتف** gibi: anlamada hızlıdır. Ve beni **استفهمني**): şeyi, onu anlamamı benden istedi. (Böylece onu ona **فاهمته**) (ve onu **فهمته** **تفهيما**): onu anlar kıldım. (Ve **انفهم**) **فهمه تفهيما**’nın mutâvi‘idir; ve o (**لحن**)dır. (Ve onu **تفهمه**) eğer (onu şey şey anladı). Ve (**فهم أبو حي**) Araplardan (ve) o (**ابن عمير**)dir; nüshalarda böyledir; doğrusu **ابن عمرو**dur. (**بن قيس بن عيلان**) Sıhâh’ın ve başkasının nassı üzere. Onlardan **تأبط شرا** Arapların füttekâsından ve şairlerindendir; o, **ثابت بن جابر بن سفيان بن كعب بن حرب بن تيم بن سعد بن فهم**’dir. Ve Ebû’l-Hâris **ليث بن سعد** Mısır’ın fakihi ve imamıdır; yüz yetmiş beş senesinde vefat etti. * Ve ona müstedrek olarak: şeddeli **الفهامة** çok anlayan demektir, mübalağa olarak; ve bunun gibi **الفهيم** **كأمير** gibi. Ve muhakkak o, **فهم فهما**; o halde o **فهيم**dir; **علم** gibi; o halde o **عليم**dir. Ve **التفاهم** **التفهم**dir. Ve **فهم الجمرات**: **لخم**’dan bir batındır. Ve onların mevlâlarından: fakih **زياد بن أبي حمزة**; onun Mısır’da zürriyeti vardır; ondan **الليث** rivayet etti; ve **أبو ثور**. **الفهمي** sahâbî; denildi: bu batındandır. Ve **الارذ**’de: **فهم بن غنم بن دوس بن عدثان**; onlardan: kral **جذيمة بن مالك بن فهم** **الابرش**; ve **الحسين بن فهم**; **يحيى بن معين**’den rivayet etti.
