# فوت (ف-و-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%88%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Fevt İki parmak arasındaki açıklık demektir

- Harfler: ف - و - ت
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 3 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَاتَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلَكُمْ | Sizden uzaklaştı | 3 | 3 | [3:153](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA/ayet/3:153.md) |
| [تَفَاوُتٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%88%D9%8F%D8%AA%D9%8D.md) | تَفَاعُلٍ | Uyumsuzluk | 1 | 1 | [67:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA/ayet/67:3.md) |
| [فَوْتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA/siga/%D9%81%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%AA%D9%8E.md) | فَعْلَ | Uzaklaşmak | 1 | 1 | [34:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA/ayet/34:51.md) |

## Mücavir kökler — 41 mücavir (56 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [طبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Üst üste giyilen elbisenin her birdir
2. [أسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Usve ilacın acıtmasından üzülmek anlamında kullanılmaktadır
3. [لوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ucu kıvrık demir veya ağaç demektir
4. [فخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Fehr (hı) “Fehhar” çömlekçi demektir
5. [فزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hemen ürktü
6. [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Heyl (hı) : At demektir
7. [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bayır, yokuş yer demektir
8. [غمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Yol, işaret bulunmayan yer
9. [فطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fıtr ; “Futr” mantar demektir
10. [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı…
11. [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sevb dış elbise demektir
12. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yırtıcı hayvan demektir
13. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
14. [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
15. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kevn tepe demektir
16. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
17. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
18. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sağanak yağmur demektir
19. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
20. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
21. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
22. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
23. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İki yüzlüler
24. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
25. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
26. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
27. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
28. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
29. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
30. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
31. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
32. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
33. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Uhur ense demektir
34. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
35. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
36. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
37. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
38. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
39. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey
40. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
41. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فوت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md), [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md), [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md), [فلت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AA.md) |
| Zıt Kök | [درك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%83.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İki nesne veya nokta arasında yetişmeyi imkânsız kılacak ölçüde açıklık ve mesafe oluşması; bir şeyin erişim alanından çıkıp gitmesi. |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın dünya nimetlerini ve fırsatları kaçırması karşısındaki tavrı ile hesap gününde ilahi denetimden ve cezadan kaçıp kurtulmanın imkânsızlığı. |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık düzeninde hiçbir çatlak, boşluk ve dengesizlik (tefâvüt) bulunmadığı gibi; insanın varoluşsal eylemlerinde ilahi adaletten kaçış (fevt) imkânının da bulunmayışı. |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir zamansal gecikme sayıp telafi edilemez erişim kaybı boyutunu atlamak; "tefâvüt"ü ise meşru bir çeşitlilik zannedip nizamdaki kusur ve kopukluk anlamını gözden kaçırmak. |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فو | Açılma, dışarı taşma, sınırın ötesine geçme ve yayılma; [فوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC.md) kökünde toplulukların akıp yayılması, [فور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B1.md) kökünde kaynayıp taşma, [فوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B2.md) kökünde tehlike çemberini aşıp kurtulma, [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) kökünde üst sınıra çıkma ve [فوه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%87.md) kökünde ağız açıklığı bu çekirdeğin türevleridir. | ت | Çekirdeğin taşıdığı açılma ve taşma hareketi, ت harfinin getirdiği sınır ve temas niteliğiyle birleşerek iki nesne arasında erişimi kesen kesin bir mesafeye, hedefin menzil dışına çıkmasına ve elden kaçmasına dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | ağız; söz, açıklık, kenar | Bir yarığın, boşluğun veya dışarıya doğru açılan bir geçidin başlangıcı. |
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki nokta veya iki durum arasında uzanan mesafe ve devamlılık bağı. |
| ت | işaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Ulaşılan nihai sınır çizgisi, hareketin kesintiye uğraması ve kesin ayrışma. |
| فوت | Açıklık oluşturarak sınırın ötesine geçme ve erişimi kesme | İki nokta arasında oluşan aralıktan hızla geçip erişim sınırının ötesine uzanarak yakalanamaz ve telafi edilemez hale gelme eylemi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İki parmak arasındaki açıklık (el-furce beyne'l-isbe'ayn); atılan bir mızrağın menzilini aşarak hedefe ulaşamaması (fevtü'r-rumh) ve avın avcının erişim dairesinden çıkıp gitmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî dişi bir yaban eşeğinin kendisini kovalayan erkek eşeğe yetişilmez bir fark atmasını şu beyitle tasvir eder: إذا أرن عليها طاردا نزقت / والفوت إن فاتت هادي الصدر والكتد |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem Araplarının bir kimseye beddua ederken söylediği "جعل الله رزقه فوت فيه" (Allah onun rızkını ağzının hemen erişemeyeceği yerde kılsın; görsün ama ulaşamasın) ifadesi ile bir işi istişaresiz, başkalarını atlayarak yapmayı belirten "el-iftiyât" (الافتيات) tabiri. |

Kaynak: Lisânü’l-Arab, Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīsü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Arapça فوت kökü, Afro-Asyatik dil ailesinin Sami kolunda bir aralık açılması, kaçıp kurtulma ve iki nokta arasına erişilmez bir mesafe girmesi tasarımıyla bağlantılıdır. İbranice ve Süryanicede üçlü kök düzeyinde birebir fonetik eşleşmeler sınırlı kalmakla birlikte, yarılma, açıklık ve geçiş bildiren p-t-h ve p-w-t ses tabanlarıyla anlamsal örtüşmeler mevcuttur. Arapçada bu kök, hem iki şey arasındaki somut açıklığı (furce) hem de takip edilen bir nesnenin ya da vaktin takip edenin kudretini aşarak kaybolmasını (fevât) ifade edecek şekilde özelleşmiştir. Erken Sami katmanındaki aralık ve uzaklaşma motifi, klasik Arapçada geri dönüşsüz kaçış ve yaratılışta nizam kusuru (tefâvüt) zıtlığı üzerinden kavramlaşmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Brown-Driver-Briggs, Lisânü’l-Arab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فوت (fe-ve-te) | İki sınır arasındaki açıklık ve bir hedefin yakalama menzilini aşarak ulaşılamaz hale gelmesi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Güney Sami aralık/kaçış kökleri | Açıklık ve erişilmezlik bildiren piktografik ve fonetik morfemlerin Arapçada soyut kayıp anlamına evrilmesi. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ayrılma ve yarılma tabanı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīsü’l-Luğa, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فوت | Anlamlı | Kaçmak, aralık kalmak, elden çıkmak | Hedef köktür; iki nokta arasında erişimi engelleyen açıklık oluşması. | Kur'an'da geçer |
| [فتو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%88.md) | Anlamlı | Gençlik, açıklama, hüküm verme | Genç ve dinç olmak; müphem bir meseleyi açıklığa kavuşturup fetva vermek. | Kur'an'da geçmez |
| وفت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitâbü’l-ʿAyn ve Tehzîbü’l-Luğa'da mühmeldir |
| وتف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır |
| [تفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%81%D9%88.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır |
| [توف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D9%81.md) | Anlamlı | Bir şeyin sınırına ve kemaline ermek | Bir şeyin hakkını tam vermek, tüketmek veya tamamlanıp sona ermek. | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فوت | Merkez | Kaçırma, erişim dışı kalma | Takip edilen hedefin veya fırsatın aradaki mesafe sebebiyle ulaşılamaz hale gelmesi. | Telafisi ve yetişilmesi mümkün olmayan ayrılık. |
| [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md) | Komşu | Öne geçme, yarışta geçme | Bir failin diğerinden önce davranıp öne fırlaması; takip eden henüz yetişme ihtimalini kaybetmemiştir. | Zaman veya mekânda öncelik kazanma. |
| [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) | Komşu | Takatsizlik, geride kalma | Eksiklik doğrudan hedefin uzaklaşmasında değil, takip edenin kudret ve imkânının yetersizliğindedir. | Failin gücünün tükenmesiyle oluşan geri kalış. |
| [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) | Komşu | Gitme, zeval bulma | Bir nesnenin veya durumun genel olarak ayrılıp gitmesi; fevtteki gibi bir kovalamaca veya yakalama çabasını şart koşmaz. | Genel bir ayrılış ve uzaklaşma hareketi. |
| [فلت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AA.md) | Komşu | Ansızın kurtulma, sıyrılma | Elde veya baskı altında tutulan bir şeyin beklenmedik şekilde bağından sıyrılıp kaçması. | Ani ve zorlayıcı bir serbest kalış. |
| [درك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%83.md) | Zıt | Yetişme, kavrama, kuşatma | Kaçan veya uzakta olan bir şeye bütünüyle ulaşıp onu sınırları içine alarak kavramak. | Aradaki mesafeyi sıfırlayıp hedefe tam erişim sağlama. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فوت | Kaçmak, aralık kalmak, elden çıkmak | Aradaki mesafe sebebiyle erişilmez olmak; nizamda kusur bulunması. | Kesin |
| Latince | praeterire, elabi | Yanından geçip gitmek, kayıp kurtulmak | Erişilemeden geçip gitmeyi karşılar; varlık düzenindeki kopukluk (tefâvüt) boyutunu eksik bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | to miss, to escape, discrepancy | Iskamak, elden kaçırmak, uyumsuzluk | Kaçırma eylemini ve tefâvüt karşılığını ayrı ayrı verir; aradaki fiziksel boşluk kök birliğini tek sözcükte taşımaz. | Güçlü |
| Almanca | verpassen, entgehen, Unstimmigkeit | Kaçırmak, elinden kurtulmak, tutarsızlık | Zaman ve mekân farkıyla yetişememeyi ifade eder; iki şey arasındaki parmak arası açıklığı imgesini yansıtmaz. | Güçlü |
| Fransızca | échapper, manquer, disparité | Kaçmak, eksik kalmak, uyumsuzluk | Failin elinden çıkmayı ve farklılaşmayı karşılar; ontolojik kaçış imkânsızlığı vurgusunu tam vermez. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَاتَ (fiil) | Dünyevi bir menfaatin, zaferin veya eşin elden çıkıp gitmesi, yitirilmesi | Kaçırılan dünyalıklar, ganimet veya terk eden eşler karşısında üzülmeme, sabır ve telafi bağlamı; Âl-i İmrân [3:153](https://lisan.digital/tr/ayet/3:153.md), Hadîd [57:23](https://lisan.digital/tr/ayet/57:23.md), Mümtehine [60:11](https://lisan.digital/tr/ayet/60:11.md). |
| فَوْت (isim) | Kaçıp kurtulma, ilahi azaptan ve yakalanmaktan kurtulacak mesafe bulma | Kıyamet gününde dehşete kapılan inkârcıların sığınacak veya ilahi kudretten kaçacak hiçbir boşluk bulamamaları bağlamı; Sebe’ [34:51](https://lisan.digital/tr/ayet/34:51.md). |
| تَفَاوُت (mastar) | Uyumsuzluk, kusur, nizamda çatlak ve işlevsel kopukluk | Rahman'ın yaratışında hiçbir eksiklik, çelişki ve nizamsızlık bulunmadığını gösteren kozmolojik tefekkür bağlamı; Mülk [67:3](https://lisan.digital/tr/ayet/67:3.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nizâm-ı âlem ve ilahi adalet | Mülk [67:3](https://lisan.digital/tr/ayet/67:3.md)'teki "tefâvüt" üzerinden âlemde anlamsızlık, kusur ve hikmetsizlik bulunmadığı; Sebe' [34:51](https://lisan.digital/tr/ayet/34:51.md) üzerinden ise ilahi kudretin mutlak kuşatıcılığı ve hiçbir günahkârın kaçamayacağı tartışılır. | Âlemdeki mutlak intizam ve ilahi iradenin kapsayıcılığı. |
| Fıkıh | Vakitli ibadetlerin kaçırılması (Fevât) | Bir rüknün belirlenen vakitte eda edilemeyip vaktin çıkması; özellikle Arafat vakfesine yetişemeyen kimsenin haccının fevte uğraması ve kaza/fidye hükümleri. | Vaktin geçmesiyle hakkın veya amelin telafisiz biçimde elden çıkması. |
| Tefsir | Kader, musibet ve kâinat tasviri | Hadîd [57:23](https://lisan.digital/tr/ayet/57:23.md)'te elden çıkan dünyalıklar için ye'se düşmeme ahlakı ile Mülk [67:3](https://lisan.digital/tr/ayet/67:3.md)'te göklerin kusursuz nizamının basiretle incelenmesi gereği işlenir. | Kader teslimiyeti ile kozmolojik intizam arasındaki paralellik. |
| Hadis | Vaktin kıymeti ve mevtü'l-fevât | İbadetlerin vaktinde ifa edilmesi uyarıları ve tövbe etme fırsatı bırakmadan ansızın yakalayan ani ölüm (mevtü'l-fevât) tasvirleri. | Fırsatın aniden ve geri döndürülemez biçimde yitirilmesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kader ve ibadet bilinci | Telafisiz fırsat / İlahi ihata | İnsanın vaktin sınırlarını bilmesi; kaçan dünyalığa yas tutmayıp ilahi iradeye teslim olması. | Dini alanda fevt, insanın mutlak bir ilahi gözetim altında olduğunu ve fırsatların sınırlı verildiğini hatırlatır. | Kesin |
| İlmi | Kozmoloji ve epistemoloji | Tutarlı nizam / Tefâvütsüzlük | Evrendeki yasaların kopukluksuz işlemesi sayesinde rasyonel ve deneysel bilginin üretilebilmesi. | Yaratılışta tefâvüt olmaması, evrenin matematiksel ve fiziksel olarak modellenebilmesinin ontolojik zeminidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki denetim ve meşruiyet | Cezasızlıktan kaçışın imkânsızlığı / Otorite | Suçlunun yargı eriminden kaçamayacağı bir adalet çemberi kurmak; keyfi yetki kullanımını (iftiyât) önlemek. | Siyasi yapıda meşru danışma olmaksızın iş buyurmak (iftiyât) nizamı bozar; adalet mekanizması ise fevte izin vermez. | Güçlü |
| İktisadi | Fırsat maliyeti ve mülkiyet tazmini | Kaçan sermaye / Risk yönetimi | Kaçırılan kâr veya sermaye kaybı karşısında panik satışını önlemek; kaçan hakların telafi mekanizmasını kurmak. | Hadîd [57:23](https://lisan.digital/tr/ayet/57:23.md) iktisadi şoklar karşısında psikolojik denge sağlar; Mümtehine [60:11](https://lisan.digital/tr/ayet/60:11.md) ise kaçan hakların mübadelesini düzenler. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Süreklilik ve pürüzsüz manifold (Continuity) / Kaçış hızı (Escape velocity) | Fizik ve matematikte bir sistemde boşluk, çatlak ve süreksizlik bulunmaması tefâvütsüzlüktür; keza bir cismin yerçekimi eriminden tamamen çıkması fevt dinamiğidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Fırsat maliyeti (Opportunity cost) / Cezasızlığın engellenmesi (Impunity gap) | İktisat ve sosyolojide geri döndürülemez kayıp kaynakların yönetimi; hukuk felsefesinde ise failin ceza dairesinden kaçamayacağı adalet bütünlüğü. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir randevuyu veya dünyevi bir fırsatı kaçırmak gibi basit bir zamanlama kusuruna indirgemek; "tefâvüt"ü ise meşru çeşitlilik zannetmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yaratılışın bütününde hiçbir çatlak, kusur ve kopukluğun bulunmayışından (tefâvütsüzlük); ahirette ilahi azaptan kaçacak hiçbir aralık bulunamamasına (adem-i fevt) ve kayıplar karşısındaki varoluşsal sükûnete uzanan külli nizam. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | "Tefâvüt"ü çeşitlilik saymak Mülk Suresi'ndeki kozmolojik nizam delilini zayıflatır, zira ayet çeşitliliği değil nizamdaki kusuru reddeder; "fevt"i basit bir kayıp saymak ise kader bilincini zedeler ve ilahi adaletten kaçılabileceği zannına yol açar. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | فوت kökü, Kur'an'ın kâinata baktığı kusursuz kozmolojik nizam ilkesi ile ahiretteki kaçınılmaz hesap bilincini ve insanın dünyevi kayıplar karşısındaki psikolojik olgunluğunu tek bir semantik eksende birleştirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılışın mükemmelliğini ve tevhid delillerini sunan kozmolojik ayetlerde (Mülk [67:3](https://lisan.digital/tr/ayet/67:3.md)); musibet, ganimet ve imtihan karşısında müminin sabır sınırını belirleyen ayetlerde (Hadîd [57:23](https://lisan.digital/tr/ayet/57:23.md), Âl-i İmrân [3:153](https://lisan.digital/tr/ayet/3:153.md)); hukuki tazmin bağlamında (Mümtehine [60:11](https://lisan.digital/tr/ayet/60:11.md)) ve kıyamet tasvirlerinde (Sebe' [34:51](https://lisan.digital/tr/ayet/34:51.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dünyevi kayıplar karşısında yıkıcı bir ye'se kapılmayı önler; yaratılışta tesadüfi kusur ve plansız boşluklar vehmeden materyalist bakışı düzeltir; inkârcıların ilahi denetimden ve cezadan kaçıp kurtulabileceği yanılgısını ortadan kaldırır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İki sınır veya parmak arasında beliren ve hedefin yakalama menzilini aşarak erişilmez olmasına yol açan fiziksel açıklık.
- Soyut anlam: Bir nimetin, durumun veya vaktin insanın tasarruf alanından telafi edilemez biçimde çıkması; varlık dokusunda hiçbir çatlak ve dengesizliğin bulunmaması.
- Sistematik karşılık: Kozmolojide sıfır tefâvüt (mutlak intizam), dünyevi imtihanda fevt (kayıp ve kader teslimiyeti) ve eskatolojide sıfır fevt (ilahi adaletten kaçışın imkânsızlığı).
- LaTeX modeli: $$ \lim_{d(x, y) \to \infty} P(y \mid x) = 0 \quad \land \quad \Omega \setminus \bigcup_{i} C_i = \emptyset $$
- LaTeX açıklaması:

Model iki temel ilkeyi ifade eder. Birinci kısım olan $\lim_{d(x, y) \to \infty} P(y \mid x) = 0$, $x$ noktasındaki takipçinin $y$ hedefiyle arasındaki $d(x, y)$ mesafesi menzili aştığında, hedefe ulaşma ve onu yakalama olasılığı $P$'nin sıfırlanmasını, yani mutlak elden kaçışı ($fevt$) formüle eder. İkinci kısım olan $\Omega \setminus \bigcup_{i} C_i = \emptyset$ ise varlık evreni $\Omega$ içinde tüm yaratılış bileşenleri $C_i$ birleştirildiğinde geriye hiçbir kusurlu boşluk, çatlak veya artık alan kalmadığını, yani kâinattaki ontolojik eksiklik ve uyumsuzluğun ($tef\hat{a}v\ddot{u}t$) mutlak yokluğunu simgeler.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%88%D8%AA/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:153](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA/ayet/3:153.md) — فَاتَكُمْ

إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Hani siz; kimseye bakmadan kaçıyordunuz. Peygamber de arkanızdan çağırıp duruyordu. Kaybettiğinize ve başınıza gelene üzülmeyesiniz diye Allah, sizi kederden kedere uğrattı. Ve Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.

### [Sebe 34:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA/ayet/34:51.md) — فَوْتَ

وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ

Meal (IK): Bir görsen, hani onlar korkmuşlardı. Artık kaçacak yerleri de yoktur, yakın bir yerde yakalanmışlardır.

### [Hadid 57:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA/ayet/57:23.md) — فَاتَكُمْ

لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ

Meal (IK): Kaybettiğinize üzülmeyesiniz ve size verdiği nimetlerle şımarmayasınız diye. Allah; kendini beğenip böbürlenenleri sevmez.

### [Mümtehine 60:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA/ayet/60:11.md) — فَاتَكُمْ

وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعَاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Eğer eşlerinizden kafirlere bir şey geçecek olursa ve siz de galib durumda bulunursanız; eşleri gidenlere sarfettikleri kadarını verin. İnandığınız Allah’tan sakının.

### [Mülk 67:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA/ayet/67:3.md) — تَفَاوُتٍ

الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَوَاتٍ طِبَاقًا مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَى مِنْ فُطُورٍ

Meal (IK): O ki; yedi göğü kat kat yaratmıştır. Sen Rahman’ın yaratmasında bir düzensizlik bulamazsın. Gözünü çevir de bak, bir aksaklık görebilir misin?

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Fevt İki parmak arasındaki açıklık demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء والفاء و و ء ي معهما
ف و ت، ف ت و يستعملان فقط
فوت:
فاتَني يفُوتُني فأنا مَفُوتٌ، وبينهما فَوْتٌ فائت كما تقول: بائنْ.
وبينَهما تَفَوُّتٌ وتفاوُتٌ، وتقول: أَدْرِكْ أمرَ كذا قبل الموت، فيقول: إنَّه لا يُفْتاتُ، أي لا يَفوت، يُفْتَعَل من الفَوْت.
ولا أفتاتُه أي لا أسْبِقُ عليه.
فتو:
الفَتيُّ والفَتِيَّةُ: الشّابُّ الشّابَّةُ، والقياس فَتُو فَتَاءً.
وفَعَلَ ذلك في فَتائة، ممدود مهموز، وجماعة الفَتَى فِتْيَةَ وفِتيان، وتَفَتَّى فلانٌ أي تَشَبَّهَ بالفِتيان.
ويجمع الفَتَى على الأفتاء، وجمع الفَتأةِ فَتَيات.
والفَقيهُ يُفتي أي يَبَيِّنُ المُبهم، ويقال: الفُتْيا فيه كذا، وأهل المدينة يقولون: الفَتَوى.

##### Türkçe

باب **التاء** و**الفاء** و**و** و**ء** و**ي** معهما
**ف و ت**، **ف ت و** yalnızca kullanılırlar

**فوت**:
**فاتَني** **يفُوتُني**; ben **مَفُوتٌ**(um); ve ikisi arasında **فَوْتٌ** (vardır); **فائت** (olan), senin “**بائنْ**” dediğin gibi.
Ve ikisi arasında **تَفَوُّتٌ** ve **تفاوُتٌ** (vardır). Ve dersin ki: “Şu işin işini ölümden önce yetiştir”; o da der ki: “Şüphesiz o **لا يُفْتاتُ**tur”, yani (o) **لا يَفوت**; **يُفْتَعَل** (kalıbında) **الفَوْت**tan (türetilmiştir).
Ve “Onu **لا أفتاتُه**”, yani onun üzerine **لا أسْبِقُ** (etmem).

**فتو**:
**الفَتيُّ** ve **الفَتِيَّةُ**: genç erkek, genç kadın; ve kıyas **فَتُو** (olup) **فَتَاءً** (şeklindedir).
Ve bunu bir **فَتائة** içinde yaptı; uzatılmış, hemzeli; ve **الفَتَى**’nın cemaati **فِتْيَةَ** ve **فِتيان**dır; ve falan **تَفَتَّى**, yani **الفِتيان**a benzemeye çalıştı.
Ve **الفَتَى** **الأفتاء** üzerine cem‘ edilir; **فَتَأةِ**’nin cemi **فَتَيات**tır.
Ve **الفَقيهُ** **يُفتي**, yani müphem olanı açıklar; ve denilir ki: onda **الفُتْيا** şöyledir; ve Medine ehli **الفَتَوى** derler.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفَوْتُ: الفواتُ. تقول: فاتَهُ الشيء وأفاتَهُ إيَّاه غيره. ويقال: مات فلانٌ موتَ الفواتِ، أي فوجئ. وشتَم رجلٌ آخر فقال: جعل الله رزقَه فَوْتَ فمه، أي حيث يراه ولا يصل إليه. وتقول: هو منِّي فَوْتَ الرمح، أي حيث لا يبلغه. والفَوْتُ: الفُرجةُ ما بين إصبعين، والجمع أفْواتٌ. والافْتياتُ: افتعالٌ من الفَوْتِ، وهو السبْق إلى الشيء دون ائتمار من يُؤتمر. تقول: افْتات عليه بأمر كذا، أي فاتَهُ به. وفلان لا يُفتاتُ عليه، أي لا يُعمل شيء دون أمره. وتَفَوَّتَ عليه في ماله، أي فاتَهُ به. وتفَاوَتَ الشيئان، أي تباعد ما بينهما تَفاوُتاً بضم الواو. وقال ابن السكيت: قال الكلابيُّون في مصدره تَفاوَتاً ففتحوا الواو. قال العنبريّ: تَفاوِتاً فكسر الواو.

##### Türkçe

**الفَوْتُ**: **الفواتُ**. Dersin ki: **فاتَهُ** **الشيء** ve başkası onu ona **أفاتَهُ**. Ve denilir: Falan, **موتَ الفواتِ** ile öldü; yani ansızın yakalandı. Ve bir adam başka bir adama sövdü de dedi ki: Allah onun rızkını, ağzının **فَوْتَ**u kılsın; yani onu gördüğü hâlde ona ulaşamadığı yerde. Ve dersin ki: O, benden **فَوْتَ الرمح** gibidir; yani ona erişemeyeceği yerde. Ve **الفَوْتُ**: iki parmak arasındaki **الفُرجةُ**dir; çoğulu **أفْواتٌ**tur. Ve **الافْتياتُ**: **الفَوْتِ**ten bir **افتعالٌ**dır; o da, kendisine danışılan kimsenin danışması olmaksızın bir şeye önden davranmaktır. Dersin ki: **افْتات عليه بأمر كذا**; yani onu onunla **فاتَهُ**. Ve falan kimseye karşı **لا يُفتاتُ عليه**; yani onun emri olmaksızın bir şey yapılmaz. Ve **تَفَوَّتَ عليه في ماله**; yani onu malında onunla **فاتَهُ**. Ve **تفَاوَتَ الشيئان**; yani aralarındaki mesafe, **تَفاوُتاً** (و harfinin ötrelenmesiyle) uzaklaştı. İbnü’s-Sikkît dedi ki: Kilâbîler onun mastarında **تَفاوَتاً** dediler de و harfini fetha ettiler. el-Anberî dedi ki: **تَفاوِتاً**; böylece و harfini kesra ettiler.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ت ف ( وايء )
تفى ، توف ، فتا ، فوت ، أفت .
تفى : يقال : رأيته على تَفِئَةِ ذاك وتَئِفْة ذاك وأفّاية ذاك أي على حين ذاك .
قلت : وليست التَّاء في تَفِئَةٍ وتَئفَّةٍ أَصْلِيّة .
توف : وفي نوادر الأعراب : ما فيه تُوفَةٌ ولا تافَةٌ أي ما فيه عَيْبٌ .
فتا : ثعلب عن ابن الأعرابي : الفُتَيُّ قدَحُ الشُّطَار ، وقد أفتى إذا شرَبَ به .
شمر عن أبي حاتم عن الأصمعي : المُفْتِيُّ مِكيال هِشام بن هُبَيْرة ، والْعُمَريُّ هو مكيال اللَّبن .
قال : والمُدُّ الهِشَامِي هو الذي كان يتوضأ به سعيد بن المسيب .
حدثنا السعدي عن أبي سعيد عن يحيى الحماني عن ابن فضيل عن حُصَين عن يزيد الرقاشي ، عن امرأة من قومه حَجَّت فمرَّت على أمّ سَلَمة ، فسألتها أن تُرِيَها الإناءَ الذي كان يَتَوَضَّأ فيه رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) فأخرجته ، فقالت : هذا مَكُّوكُ المُفْتِيِّ .
قلت : أريني الإناء الذي كان يَغتسل فيه فأخرجته فَقلْتُ : هذا قَفِيزُ المُفْتِيَّ .
وقال ابن السكيت يقال : تَفَتَّتْ الجارية إذا راهَقَت فخُدِّرَتْ ومُنعتْ من اللَّعب مع الصبيان ، وقد فُتِّيَتْ تَفْتيةً .
ويقال للجارية الحَدَثة : فتاةٌ ، وللغلام فتًى وتَصْغيرُ الفتاةِ فُتيَّةٌ ، وتصغير الفَتى فُتَيُّ .
للبكرة من الإبل : فَتِيَّةٌ وبَكْرٌ فَتِيٌّ كما يقال للجارية فتاةٌ ، وللغلام فَتًى ، ويقال : بَكْرٌ فَتِيُّ ، بيِّن الفَتَاء ممدود ، وفَتِيٌّ من الناس بيِّن الفُتوَّة .
وقال ابن عِمران بن حصين :
جَذَعةٌ أَحَبُّ إليّ مِن هَرِمَةٍ
اللَّهُ أَحَقُّ بالفَتَاءِ وَالكَرَمِ
قال أبو عبيد : الفَتاء ممدود ، مَصْدَرُ الفَتِيِّ في السن وأنشد :
إذا عاشَ الفَتى مائتين عاماً
فقد أوْدَى اللَّذَاذَةُ والفَتَاءُ
فقصرَ الفتى في أوّل البيت ومدَّه في آخره ، واستعارَه في الناس ، وهو من مصادر الفَتِيِّ من الحيوان ، ويُجمع الفتى فِتياناً وفُتُواً ، ويجمع الفتِيُّ في السنّ أَفْتاءٌ .
وقال الليث : الفَتِيّ والفَتِيَّة الشَّابُّ والشابّةُ والفِعل فَتُوَ يَفْتُو فتَاءً .
ويقال : فعل ذلك في فَتائِه ، وجماعة الفتى فِتيةٌ وفِتيان وقد يُجمع على الأَفتاء وجمع الفتاةِ فَتياتٌ .
قال القُتيبي : ليس الفتى بمعنى الشابِّ والحَدثِ ، إنَّما هو بمعنى الكامل الجزْل من الرجال تَدلُّك على ذلك :
قول الشاعر :
إن الفتى حَمَّالُ كلِّ مُلِمَّةٍ
ليْس الفتى بِمُنعَّم الشُّبانِ
وقال ابن هَرْمة :
قد يُدْركُ الشَّرَفَ الفتى ورداؤه
خَلَقٌ وجَيْبُ قَميصِه مَرْقُوعُ
وقال الأسود بن جعفر :
ما بَعدَ زيدٍ في فتاةٍ فُرِّقوا
قتْلاً وسَبْياً بعدُ طولِ تآدِي
وقبله :
في آلِ عَوْفٍ لو بَغَيتَ لي الأَسَى
لَوجدتُ منهم أُسْوَةَ العُوَّاد
فتخيَّروا الأرضَ الفضاءَ لِعِزّهم
ويزيدُ رافِدُهم على الرُّفَّاد
ويقال : أفتى الرجلُ في المسألة واسْتفتيتَه فأفتاني إفتاءً ، وفُتْياً وفَتْوَى اسمان من أَفتَى توضعان موضع الإفتاء .
ويقال : أَفتيتُ فلاناً في رؤْياً رآها ، إذا عَبَرْتَها له ، وأفتيتُه في مسألته إذا أَجَبْتُه عنها .
وفي الحديث : أن قوماً تَفاتوا إليه ، معناه تحاكموا .
قال الطرماح :
أنِخْ بفناء أشْدَقَ من عَدِيَ
ومن جرم ، وهم أهل التَّفاتي
أي التحاكم ، وأصل الإفتاء والفُتْيا تبيين المشكل من الأحكام ، أصله من الفتيِّ ، وهو الشاب الحدث الذي شب وقَوِيَ فكأنه يُقوِّي ما أشكل ببيانه ، فيشب ويصير فَتِياً قوياً ، وأفتى المفتي إذا أحدث حكماً .
قال ابن الكلبي : هؤلاء قومٌ من بني حَنظَلَةَ . خَطبَ إليهم بعضُ الملوك جاريةً يقال لها : أمّ كَهْف فلم يُزَوِّجوه فغَزَاهم وأجلاهم عَنْ بلادهم .
وقال أبوها :
أَبَيتُ أَبَيْتُ نِكاحَ الملوك
لأنِّي امرؤٌ مِن تميم بن مُرْ
أَبيتُ اللِّئامَ وأَقْليهِمُ
وهل يُنكحُ العبدَ حرُّ بن حُرْ
وقوله تعالى :
) شِهَابٌ ) ( الصافات : 11 ) أي سَلْهُمْ .
ويقال للعبد فتًى وللأمة فتاةٌ .
وقال لِفتيانِه : أي لممالكيه وقُرِىء ( لِفتيته ) .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لا يَقولَنَّ أحدكم عبْدي وأَمتِي ، ولكن لِيَقُلْ فتايَ وفَتاتِي ) .
وسمَّى الله جلّ وعزّ صاحب موسى الذي صحبه في البحر ، فَتاهُ لأنه كان يخدُمه في سفره .
وقال أبو إسحاق في قوله تعالى :
) شِهَابٌ ثَاقِبٌ فَاسْتَفْتِهِمْ أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَم مَّنْ ) ( الصافات : 11 ) أي فاسألهم سؤال تقرير أهم أشد خلقاً من الأمم السالفة ؟ وقوله : ( يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ ) ( النساء : 176 ) أي يسألونك سؤالَ تَعلُّمٍ .
ومن مهموز هذا الباب قول الله جلّ وعزّ : ( تَالله تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ ) ( يوسف : 85 ) .
قال ابن السكيت يقول : ما زلتُ أفْعَلُهُ وما فَتئتُ أفعلُه ، وما بَرِحْتُ أفعلُه ، قال : ولا يُتكلَّم بهنّ إلا مع الجَحْد ، قلت : وربما حَذَفت العرب حَرْف الجحد من هذه الألفاظ ، وهو مَنْوِيٌ كقول الله جلّ وعزّ : ( تَالله تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ ( .
وقال أبو زيد : ما فَتأتُ أذكره أي ما زِلت ، وهما لغتان ما فَتئتُ وما فَتأْتُ .
وقال الفراء : يقال : فَتِىءَ يَفْتِىءُ وفتُوَ يفَتُوُ وأجمعوا على الفتُوَّةِ بالواو ، وفي ( نوادر الأعراب ) : فَتِئْتُ من الأمر أَفْتَأُ إذا نَسِيتَه وانْقَدَعْتَ عنه ، ورَوَى ابن هانىء عن أبي زيد قال : تميمُ تقول : أَفْتَأْتُ ، وقيسٌ وغيرهم يقولون : فَتِئْتُ ، يقولون : ما أفْتأتُ أذكره إفْتَاءً ، وذلك إذا كنت لا تَزالُ تذكره وما فَتِئتُ أذكرُه ، أَفتأُ فَتْأً .
فوت : قال الليث : فاتَ يفوتُ فَوْتاً فهو فَائتُ والمفعول به مَفوتٌ ، وهو من قولك : فاتني فأَنا مَفُوتٌ وهو فَائِتٌ ، ويقال : بينهم فَوْتٌ فَائِتٌ ، كما يقال : بَوْنٌ بائِنٌ ، وبينهم تَفَاوتٌ وتَفَوّتٌ .
قال الله جلّ وعزّ : ( طِبَاقًا مَّا تَرَى فِى خَلْقِ الرَّحْمَانِ مِن ) ( الملك : 3 ) . وقُرِىء : من ( تَفَوُّتٍ ) ، والأول قراءة أبي عمرو ، وقال قتادة : المعنى من اختلاف . وقال السُّدِّيُّ : مِنْ تَفَوُّتٍ مِنْ عَيْبٍ ، يقول الناظر : لو كان كذا كان أحسن ، وقال الفراء : هما بمعنى واحد .
وقيل : من تفاوت من اختلاف واضطراب ، والتفاوت التباعد وقوله تعالى : ( سَمِيعٌ قَرِيبٌ وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُواْ فَلاَ فَوْتَ وَأُخِذُواْ مِن مَّكَانٍ قَرِيبٍ ) ( سبأ : 51 ) قال ابن عرفة : أي لم يسبقوا ما أريد به ، وقد افتات عليه في رأيه أي سبقه ومثله قوله : أمثلي يُفاتُ عليه في بناتِه ؟
وفي الحديث أن رجلاً تَفَوَّت على أبيه في ماله فأَتَى أبوه النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) فذكر ذلك له فقال : ( ارْدُد على ابنك فإنما هو سهم من كنانتك ) .
قال أبو عبيد قوله : تَفَوَّتَ مأخوذٌ من الفَوْت ، وتَفَعَّل منه ، ومعناه أن الابن فات أباه بمال نفسه فوهَبَه وبَذَّره فأمر النبي الأب بارتجاع المال ورده إلى ابنه ، وأعمله أنه ليس للابن أن يَفتاتَ على أبيهِ بِماله ، وقال أبو عبيد : وكلُّ من أحدثَ دونك شيئاً فقد فاتك وافتات عليك فيه ،
وقال معن بن أوس يَعاتب امرأة :
فإن الصبحَ مُنتَظَرٌ قَريبٌ
وإنَّكِ بالملامة لَنْ تُفاتِي
أي لا أَفوتك ولا يَفُوتُك مَلامي إذا أصبحت فَدَعيني ونَوْمي إلى أن تُصبحي . وزوَّجَتْ عائشة رحمها الله تعالى ، ابنةَ أخيها عبدِ الرحمن وهو غَائِبٌ من المنذر بن الزُّبير ، فلمَّا رجع من غيبته قال : أمثلِي يُفتَاتُ عليه في بناته ؟ نَقِمَ عليها نكاحَها ابْنَتَه دُونَه . ورَوَى الأصمعيّ بيت ابن مقبل :
يا مُرُّ أمْسَيْتُ شيخاً قد وَهَى بَصَرِي
وافْتِيتَ ما دُونَ يومِ البَعْثِ من عُمُري
قال الأصمعي : هو مِن الفَوْتِ ، قال : والافتياتُ ، الفراغُ يقال : افْتاتَ بأمره أي مضى عليه ولم يَسْتَشِرْ أحداً ، لم يَهْمِزْه الأصمعي . وروى ابن هانىء عن أبي زيد : افْتأَتَ الرجلُ عَليّ افتئاتاً : وهو رجل مُفْتِئتٌ وذلك إذا قال عليك الباطل .
وقال ابن شميل في كتاب ( المنطق ) : افْتَأَتَ فلانٌ علينا يَفْتَئِتُ : أي استبدّ علينا برأيه ، جاء به في باب الهمز .
وقال ابن السكيت في باب الهمز : افْتأَت بأمره إذا استبدَّ به ، قلت : وقد صحَّ الهمز عن ابن شميل وابن السكيت في هذا الحرف ، وما علمت الهمز فيه أصلياً ، ومَوْتُ الفَواتِ مَوْتُ الفُجَاءة ، وفاتني كذا أي سبقني ، وفُتُّه أنا ، وقال أعرابي : الحمد لله الذي لا يُفَاتُ ولا يُلات ، ذكره في اللام والتاء .
أفت : قال رؤبة :
إذا بناتُ الأرْحَبِيِّ الأُفْتِ
قال ابن الأعرابي : الأُفْتُ التي عندها من الصبر والبقاء ما ليس عند غيرها كما قال ابن الأحمر :
كأَنِّي لم أقلْ عاجٍ لأَفْتِ
وقال أبو عمرو : الإفْتُ الكريم من الإبل انتهى . رأيته في نسخة قُرِئت على شمر إذا بنات الأرحَبِيِّ الإفت بكسر الهمزة فلا أدري أهو لغة أَو خطأ .

##### Türkçe

ت ف ( **وايء** )
**تفى** ، **توف** ، **فتا** ، **فوت** ، **أفت** .

**تفى** : denilir: Onu, şunun **تَفِئَةِ**’si ve şunun **تَئِفْة**’si ve şunun **أفّاية**’si üzerinde gördüm; yani o vakit üzere.
Dedim: **تَفِئَةٍ** ve **تَئفَّةٍ**’deki **التَّاء** aslî değildir.

**توف** : Ve **نوادر الأعراب**’da: Onda ne **تُوفَةٌ** vardır ne de **تافَةٌ**; yani onda ayıp yoktur.

**فتا** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفُتَيُّ** eşkıyânın kadehidir; onunla içtiğinde **أفتى** eder.
Şemmer, Ebû Hâtim’den, Asma‘î’den: **المُفْتِيُّ** Hişâm b. Hubeyre’nin ölçeğidir; **الْعُمَريُّ** ise sütün ölçeğidir.
Dedi: **المُدُّ الهِشَامِي** Sa‘îd b. el-Müseyyeb’in onunla abdest aldığıdır.
Bize Sa‘dî, Ebû Sa‘îd’den, Yahyâ el-Hammânî’den, İbn Fudayl’den, Husayn’dan, Yezîd er-Rakkâşî’den, kavminden bir kadından rivayet etti: Haccetti de Ümmü Seleme’nin yanından geçti; ona, Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) abdest aldığı kabı kendisine göstermesini sordu; onu çıkardı; dedi ki: Bu, **مَكُّوكُ المُفْتِيِّ**’dir.
Dedim: Bana, onunla yıkandığı kabı göster; onu çıkardı; dedim: Bu, **قَفِيزُ المُفْتِيَّ**’dir.
İbnü’s-Sikkît dedi: Denilir: Cariyeye, ergenliğe yaklaştığında, uyuşturulup (evde) tutulduğunda ve oğlanlarla oynamaktan men edildiğinde **تَفَتَّتْ**; ve **تَفْتيةً** olarak **فُتِّيَتْ** edilmiştir.
Ve denilir: Yeni yetişen cariyeye: **فتاةٌ**; oğlana **فتًى**; **الفتاةِ**’nin küçültmesi **فُتيَّةٌ**; **الفَتى**’nın küçültmesi **فُتَيُّ**.
Develerden genç dişiye: **فَتِيَّةٌ**; ve genç erkek deve: **بَكْرٌ فَتِيٌّ**; tıpkı cariyeye **فتاةٌ**, oğlana **فَتًى** denildiği gibi. Ve denilir: **بَكْرٌ فَتِيُّ**; **الفَتَاء**’sı açık (belli), uzatmalı; insanlardan **فَتِيٌّ** ise **الفُتوَّة**’si açık (belli).
İbn ‘İmrân b. Husayn dedi:
جَذَعةٌ أَحَبُّ إليّ مِن هَرِمَةٍ
اللَّهُ أَحَقُّ بالفَتَاءِ وَالكَرَمِ
Ebû Ubeyd dedi: **الفَتاء** uzatmalıdır; yaşça **الفَتِيِّ**’nin mastarıdır. Ve şu beyti okudu:
إذا عاشَ الفَتى مائتين عاماً
فقد أوْدَى اللَّذَاذَةُ والفَتَاءُ
Böylece beytin başında **الفتى**’yı kısalttı, sonunda uzattı; onu insanlarda mecaz yaptı; o, hayvandan yaşça **الفَتِيِّ**’nin mastarlarındandır. **الفتى** **فِتياناً** ve **فُتُواً** olarak cem‘ edilir; yaşça **الفتِيُّ** ise **أَفْتاءٌ** olarak cem‘ edilir.
Leys dedi: **الفَتِيّ** ve **الفَتِيَّة** genç erkek ve genç kadındır; fiil: **فَتُوَ يَفْتُو فتَاءً**.
Ve denilir: Bunu onun **فَتائِه**’inde yaptı. **الفتى**’nın topluluğu **فِتيةٌ** ve **فِتيان**’dır; bazen **الأَفتاء** üzerine cem‘ edilir. **الفتاةِ**’nin cemi **فَتياتٌ**’tır.
Kuteybî dedi: **الفتى** genç ve yeni yetişen anlamında değildir; ancak erkeklerden kâmil, ağırbaşlı (sağlam) anlamındadır; buna delil sana:
Şairin sözü:
إن الفتى حَمَّالُ كلِّ مُلِمَّةٍ
ليْس الفتى بِمُنعَّم الشُّبانِ
İbn Herme dedi:
قد يُدْركُ الشَّرَفَ الفتى ورداؤه
خَلَقٌ وجَيْبُ قَميصِه مَرْقُوعُ
Esved b. Ca‘fer dedi:
ما بَعدَ زيدٍ في فتاةٍ فُرِّقوا
قتْلاً وسَبْياً بعدُ طولِ تآدِي
Ve ondan önce:
في آلِ عَوْفٍ لو بَغَيتَ لي الأَسَى
لَوجدتُ منهم أُسْوَةَ العُوَّاد
فتخيَّروا الأرضَ الفضاءَ لِعِزّهم
ويزيدُ رافِدُهم على الرُّفَّاد
Ve denilir: Adam meselede **أفتى** etti; onu **اسْتفتيتُ** de bana **أفتاني** etti; **إفتاءً** olarak; ve **فُتْياً** ve **فَتْوَى** iki isimdir; **أَفتَى**’dan olup **الإفتاء**’nın yerine konurlar.
Ve denilir: Falancaya gördüğü bir rüyada **أَفتيتُ**; yani onu onun için tabir ettin. Ve onun meselesinde ona **أفتيتُ**; yani ona onun hakkında cevap verdin.
Hadiste: Bir topluluğun ona **تَفاتوا** ettiği; manası: muhakeme oldular.
Tırmâh dedi:
أنِخْ بفناء أشْدَقَ من عَدِيَ
ومن جرم ، وهم أهل التَّفاتي
Yani muhakeme; ve **الإفتاء** ile **الفُتْيا**’nın aslı, hükümlerde müşkili açıklamaktır; aslı **الفتيِّ**’dendir; o da büyüyüp güçlenen genç yeni yetişendir; sanki açıklamasıyla müşkili güçlendirir; böylece büyür ve güçlü bir **فَتِياً** olur. Ve **المفتي** hüküm ihdas ettiğinde **أفتى** eder.
İbnü’l-Kelbî dedi: Bunlar **بني حَنظَلَةَ**’dan bir kavimdir. Bazı krallar onlardan, kendisine **أمّ كَهْف** denilen bir cariyeyi istedi; onu evlendirmediler; onları gazâ etti ve onları ülkelerinden sürdü.
Babası dedi:
أَبَيتُ أَبَيْتُ نِكاحَ الملوك
لأنِّي امرؤٌ مِن تميم بن مُرْ
أَبيتُ اللِّئامَ وأَقْليهِمُ
وهل يُنكحُ العبدَ حرُّ بن حُرْ
Ve Yüce Allah’ın sözü:
) **شِهَابٌ** ) ( الصافات : 11 ) yani: Onlara sor.
Ve köleye **فتًى**, cariyeye **فتاةٌ** denilir.
Ve **لِفتيانِه** dedi: yani memlûklerine; ve ( **لِفتيته** ) diye okunmuştur.
Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: dedi ki: (Sizden biriniz “kölem” ve “cariyem” demesin; fakat “**فتايَ**” ve “**فَتاتِي**” desin.)
Allah جلّ وعزّ, denizde ona arkadaşlık eden Mûsâ’nın sahibini, yolculuğunda ona hizmet ettiği için, **فَتاهُ** diye adlandırdı.
Ebû İshâk, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi:
) **شِهَابٌ ثَاقِبٌ فَاسْتَفْتِهِمْ أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَم مَّنْ** ) ( الصافات : 11 ) yani: Onlara, takrir sorusu olarak sor: Onlar mı yaratılışça daha şiddetlidir, yoksa geçmiş ümmetler mi? Ve sözü: ( **يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ** ) ( النساء : 176 ) yani: Sana, öğrenme sorusu olarak soruyorlar.
Bu babın hemzeli olanından, Yüce Allah’ın sözü: ( **تَالله تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ** ) ( يوسف : 85 ) .
İbnü’s-Sikkît dedi: Der ki: Onu yapmayı sürdürdüm; ve onu yapmayı **ما فَتئتُ** sürdürdüm; ve onu yapmayı **ما بَرِحْتُ** sürdürdüm. Dedi: Bunlarla ancak inkâr ile konuşulur. Dedim: Arap bazen bu lafızlardan inkâr harfini hazfeder; o ise niyet edilmiştir; Yüce Allah’ın sözü gibi: ( **تَالله تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ** ).
Ebû Zeyd dedi: **ما فَتأتُ** onu anıyorum; yani: hâlâ (anıyorum). İki lehçedir: **ما فَتئتُ** ve **ما فَتأْتُ**.
Ferrâ dedi: Denilir: **فَتِىءَ يَفْتِىءُ** ve **فتُوَ يفَتُوُ**; ve **الفتُوَّةِ** üzerinde **الواو** ile ittifak ettiler. Ve **نوادر الأعراب**’da: İşten **فَتِئْتُ** ederim, **أَفْتَأُ**; yani onu unuttuğunda ve ondan kesildiğinde. İbn Hânî’, Ebû Zeyd’den rivayet etti: Temîm **أَفْتَأْتُ** der; Kays ve başkaları **فَتِئْتُ** der. Derler: **ما أفْتأتُ** onu anıyorum, **إفْتَاءً**; bu, onu hâlâ anıyor olduğunda; ve **ما فَتِئتُ** onu anıyorum; **أَفتأُ** **فَتْأً**.

**فوت** : Leys dedi: **فاتَ يفوتُ فَوْتاً**; o **فَائتُ**’tir; mef‘ûl bih **مَفوتٌ**’tur. Ve bu, “Beni geçti” sözündendir: **فاتني**; ben **مَفُوتٌ**’um; o **فَائِتٌ**’tir. Ve denilir: Aralarında **فَوْتٌ فَائِتٌ** vardır; tıpkı **بَوْنٌ بائِنٌ** denildiği gibi. Ve aralarında **تَفَاوتٌ** ve **تَفَوّتٌ** vardır.
Yüce Allah dedi: ( **طِبَاقًا مَّا تَرَى فِى خَلْقِ الرَّحْمَانِ مِن** ) ( الملك : 3 ) . Ve ( **تَفَوُّتٍ** ) diye okunmuştur; birincisi Ebû ‘Amr’un kıraatidir. Katâde dedi: Mana: ihtilâf. Suddî dedi: **مِنْ تَفَوُّتٍ مِنْ عَيْبٍ**; bakan der ki: Şöyle olsaydı daha güzel olurdu. Ferrâ dedi: İkisi bir manadadır.
Ve denildi: İhtilâf ve ıztırabdan **تفاوت**; ve **التفاوت** uzaklaşmadır. Ve Yüce Allah’ın sözü: ( **سَمِيعٌ قَرِيبٌ وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُواْ فَلاَ فَوْتَ وَأُخِذُواْ مِن مَّكَانٍ قَرِيبٍ** ) ( سبأ : 51 ) . İbn ‘Arafa dedi: Yani kendisiyle murad edileni geçmediler. Ve görüşünde ona karşı **افتات** etti; yani onu geçti. Ve bunun benzeri sözü: “Benim gibisine, kızları hakkında karşı **يُفاتُ** mı olunur?”
Hadiste: Bir adamın, malında babasına karşı **تَفَوَّت** ettiği; babası Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) geldi, bunu ona zikretti; dedi ki: (Onu oğluna geri ver; çünkü o, senin sadakandan bir oktur.)
Ebû Ubeyd dedi: Onun sözü **تَفَوَّتَ**, **الفَوْت**’tan alınmıştır; ondan **تَفَعَّل**’dir. Manası: Oğul, kendi malıyla babasını geçti; onu bağışladı ve saçıp savurdu; Peygamber babaya, malı geri almasını ve oğluna iade etmesini emretti; ve ona, oğlun babasına malında karşı **يَفتاتَ** etmesinin olmadığını bildirdi. Ebû Ubeyd dedi: Senin dışında bir şey ihdas eden herkes seni geçmiş olur; onda seni geçmiş ve sana karşı **افتات** etmiş olur.
Ma‘n b. Evs, bir kadını azarlayarak dedi:
فإن الصبحَ مُنتَظَرٌ قَريبٌ
وإنَّكِ بالملامة لَنْ تُفاتِي
Yani: Seni geçmem; ve sabahladığımda kınamam seni geçmez; öyleyse beni bırak ve sabahlayana dek uyu. Âişe رحمها الله تعالى, kardeşi Abdurrahman’ın kızını, o yokken, Münzir b. Zübeyr ile evlendirdi; yokluğundan dönünce dedi: Benim gibisine, kızları hakkında karşı **يُفتَاتُ** mı olunur? Onun, kızını onsuz nikâhlamasına öfkelendi. Asma‘î, İbn Mukbil’in beytini rivayet etti:
يا مُرُّ أمْسَيْتُ شيخاً قد وَهَى بَصَرِي
وافْتِيتَ ما دُونَ يومِ البَعْثِ من عُمُري
Asma‘î dedi: O, **الفَوْتِ**’tandır. Dedi: Ve **الافتياتُ** boşalmadır; denilir: İşinde **افْتاتَ** etti; yani ona devam etti ve kimseye danışmadı. Asma‘î onu hemzelemedi. İbn Hânî’, Ebû Zeyd’den rivayet etti: Adam bana karşı **افْتأَتَ** etti, **افتئاتاً**; ve o **مُفْتِئتٌ** bir adamdır; bu, senin aleyhine bâtıl söylediğinde olur.
İbn Şümeyl, ( **المنطق** ) kitabında dedi: Falan bize karşı **افْتَأَتَ** eder, **يَفْتَئِتُ**; yani görüşünde bize karşı tek başına kaldı; onu hemze babında getirdi.
İbnü’s-Sikkît hemze babında dedi: İşinde **افْتأَت** etti; yani onda tek başına kaldı. Dedim: Bu harfte hemze, İbn Şümeyl ve İbnü’s-Sikkît’ten sahih olmuştur; ben onda hemzenin aslî olduğunu bilmedim. Ve **مَوْتُ الفَواتِ** ansızın ölümüdür. Ve “Beni şu geçti” yani **فاتني**; yani beni geçti; ve ben onu geçtim: **وفُتُّه أنا**. Bir bedevî dedi: Hamd, ne **يُفَاتُ** edilen ne de **يُلات** edilene mahsustur; onu **اللام** ve **التاء**’da zikretti.

**أفت** : Ru’be dedi:
إذا بناتُ الأرْحَبِيِّ الأُفْتِ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأُفْتُ**, sabır ve kalıcılıktan, başkasında olmayan şeye sahip olandır; İbnü’l-Ahmer’in dediği gibi:
كأَنِّي لم أقلْ عاجٍ لأَفْتِ
Ebû ‘Amr dedi: **الإفْتُ** develerden kerim olandır; bitti. Şemmer’e okunmuş bir nüshada, “**إذا بنات الأرحَبِيِّ الإفت**” hemzenin kesriyle gördüm; bilmem bu bir lehçe midir yoksa hata mı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والواو وما يثلثهما)
(فوت) الفاء والواو والتاء أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على خلافِ إدراكِ الشّيءِ والوصولِ إليه. يقال: فاته الشَّيءُ فوتاً. وتفاوَتَ الشَّيئانِ: تباعَدَ ما بينهما، أي لم يُدرِك هذا ذاك. والافتيات: افتعالٌ من الفَوت، وهو السَّبق إلى الشَّيء دون الائتمار([1]) . يقال: فلانٌ لا يُفْتاتُ عليه، أي لا يُعْمَل شيءٌ دون أمرِه.
ومن الباب: الفَوْت: الفُرْجة بين الشَّيئين، كالفُرجة بين الإصبَعَين. والجمع أفوات. يقال: ماتَ موتَ الفَوات، إذا فُوجئَ، كأنَّه فاته ما أرادَ من وصيَّةٍ وشِبْهها. ويقال: هو منِّي فَوْتَ الرُّمح. وشَتَم رجلٌ آخرَ فقال: "جعل الله تعالى رزقَه فوتَ فيه"، أي حيث يراه ولا يصلُ إليه.
(فوج) الفاء والواو والجيم كلمةٌ تدلُّ على تجمُّع. من ذلك الفَوْج، الجماعة من النَّاس، والجمع أفواج، وجمع الجمعِ أفاوِج وأفاويج. وأمَّا أفاجَ الرَّجُل، إذا أسرَعَ، فهو من ذوات الياء، والفَيْج منه.
(فوح) الفاء والواو والحاء كلمةٌ تدلُّ على ثَوْرٍ وغَليان. يقال: فاحت الرِّيح تَفوح فَوْحاً. وحكى ناسٌ: فاحت القِدرُ: غلَتْ. وأفحتُها أنا.
(فود) الفاء والواو والدال كلمةٌ واحدة، ثمَّ تستعار. فالفَوْد: مُعظَم شعرِ اللِّمَّة ممَّا يلي الأذُنين* ثم يقولون استعارةً لجناحَيِ العُقاب: فَوْدان.
وممَّا ليس منه قولُهم: فاد يفود، إذا مات، والأصل في هذا الياء، وقد ذكر.
(فور) الفاء والواو والراء كلمةٌ تدلُّ على غَلَيان، ثم يقاس عليها. فالفَوْر: الغَلَيان. يقال: فارت القدرُ تَفورُ فَوراً. قال:
تَفور علينا قِدرُهم فنُدِيمُها *** ونَفْثَؤُها عنَّا إذا حَمْيُها غلا([2])
وفار غضبُه، إذا جاشَ.
وممَّا قِيس على هذا قولُهم: فَعَله من فَوْره، أي في بدء أمرِه، قبل أنْ يسكُن.
(فوز) الفاء والواو والزاء كلمتانِ متضادّتان. فالأولى النّجاة والأخرى الهَلكة.
فالأولى قولهم: فازَ يفوز، إذا نجا، وهو فائز. وفاز بالأمر، إذا ذهب به وخلَص. وكان الرجلُ يقول لامرأته إذا طلّقها: فُوزِي بأمرك([3]) ، كما يقال: أمرُك بيدك. ويقال لمن ظَفِر بخيرٍ وذهب به. قال الله تعالى: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وأُدْخِلَ الجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ﴾  [آل عمران 185].
والكلمة الأخرى قولهم: فَوَّزَ الرَّجُل، إذا مات. قال الكُميت:
فما ضرَّها أنَّ كعباً ثَوَى  *** وفوّز مِن بعدِه جَرْوَلُ([4])
ثم اختُلِف في المَفَازَة، فقال قومٌ: سمِّيَتْ بذلك تفاؤلاً لراكبها بالسَّلامة والنَّجاة. والمَفَازَة: المَنْجَاة. قال الله عزّ وعلا: ﴿بِمَفَازَةٍ مِنَ العَذَابِ﴾ [آل عمران 188]. وقال آخرون: هي من الكلمة الثَّانية، فَوَّزَ، إذا هَلكَ. ثم يقال: فوَّز الرَّجُل، إذا ركب المَفَازَة. قال:
* فوّزَ من قُرَاقِرٍ إلى سُوَى([5]) *
(فوص) الفاء والواو والصاد كلمةٌ تدلُّ على خُلوصٍ أو خَلاَصٍ من شيء. يقال: قَبَضت على ذَنَبِ الضّبِّ فأفاصَ من يدي، أي خلَّصَ ذنبه. والمَفَاوصة في الحديث: الإبانة. وما يُفِيص بها لسانُه، أي يُبين.
(فوض) الفاء والواو والضاد أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اتّكال في الأمر على آخَر وردِّه عليه، ثم يفرَّع فيردّ إليه ما يُشبهه. من ذلك فوَّضَ إليه أمرَه، إذا ردَّه. قال الله تعالى في قصّةِ من قال: ﴿وأُفَوِّضُ أَمْرِي إلى اللهِ﴾  [غافر 44].
ومن ذلك قولُهم: باتوا فَوْضَى([6]) ، أي مختلطين، ومعناه أنّ كلاًّ فوَّض أمرَه إلى الآخَر. قال:
طعامُهم فوضَى فَضاً في رحالِهِمْ  *** ولا يُحْسِنون السِّرَّ إلاّ تنادِيا([7])

ويقال: مالُهم فوضَى بينهم، إذا لم يخالِفْ أحدُهم الآخَر. وتفاوَض الشَّريكان في المال، إذا اشتركا ففوَّض كلٌّ أمرَه إلى صاحبه([8]) ، هذا راضٍ بما صنع ذاك وذاك راضٍ بما صنع هذا، ممَّا أجازته الشَّريعة.
(فوع) الفاء والواو والعين يدلُّ على ثَوْرٍ في شيء. يقال لخِمْرة الطِّيب وما ثار من ريحه: فَوْعة. ويقال لارتفاع النهار: فَوعة.
(فوغ) الفاء والواو والغين كلمةٌ إن صحَّت. يقولون: إن الفَوغ([9]) : الضَّخم. يقال: امرأته فَوغاء.
(فوف) الفاء والواو والفاء كلمةٌ واحدة. يقولون: الفُوف: القُطن. ثم يقال للبياض يُرَى في أظفار الأحداث: الفُوف. ومن ذلك يقال: بُرْدٌ مفَوَّف.
(فوق) الفاء والواو والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على عُلُوٍّ، والآخرُ على أوْبة ورُجوع.
فالأوّل الفَوْق، وهو العُلُوّ. ويقال: فلانٌ فاقَ أصحابَه يفوقُهم، إذا علاهم وأمرٌ فائق، أي مرتفع عالٍ.
وأمَّا الآخَر فَفُوَاق النَّاقَة، وهو رُجوع اللَّبنِ في ضَرعها بعد الحَلب. تقول: ما أقامَ عندَه إلاَّ فُوَاقَ ناقة. واسم المجتمِع من الدِّرِّ: فيقة، والأصل فيه الواو. قال الأعشى:
حتَّى إذا فِيقةٌ في ضَرْعِها اجتمَعتْ  *** جاءت لتُرضِع شِقّ النفس لو رَضَعا([10])
وفي بعض الحديث في ذكر القرآن: "أَتَفَوَّقُهُ تَفَوُّقَ اللَّقوح([11]) " معناه لا أقرأ جزئي([12]) مرّةً واحدة لكن شيئاً بعد شيء. شبَّهَه بفُواق الدِّرَّة. يقال فُوَاق وفَواق قال الله تعالى: ﴿ما لَهَا مِنْ فَوَاق([13])﴾  [ص 15]، أي ما لها من رُجوعٍ ولا مَثْنَوِيّةٍ ولا ارتداد. وقال غيرُه: ما لها من نَظِرة. والمعنيان قريبان. ويقولون: أفاقَ السَّكرانُ يُفيق، وذلك من أوبةِ عقلِه إليه. والأفاويق: ما اجتَمَعَ من الماء في السَّحاب.
ومن الباب الفُوق: فُوق السَّهم* وسمِّي لأنَّ الوترَ يُجعَل كأنَّه قد رُدَّ فيه، والجمع أفواق. ويقولون: فُقىً، وهو مقلوبٌ. ويقال سهمٌ أفْوَق([14]) ، إذا انكسر فُوقه.
وممَّا شذَّ عن هذين الأصلين قولهم: هو يَفُوق بنفسه. وهذا من باب الإبدال وإنما أصلُه يسوق، والفاء بدلٌ من السين، وذلك إذا جادَ بنفْسه.
(فول) الفاء والواو واللام كلمةٌ إن صحَّتْ. يقولون: الفُول: الباقلَّى.
(فوم) الفاء والواو والميم أصلٌ صحيحٌ مختلَفٌ في تفسيره، وهو، الفُوم. قال قومٌ: هو الثُّوم، وقال آخرون: هو الحِنطة. ويقولون: فَوِّمُوا لنا، أي اخبزُوا.
(فوه) الفاء والواو والهاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّحٍ في شيء. من ذلك الفَوَه: سَعة الفم. رجلٌ أفْوَه وامرأةٌ فوهاء. ويقولون أهلُ العربية([15]) : إنَّ أصلَ الفم فَوَهٌ، ولذلك قالوا: رجلٌ أفْوَه. وفاهَ الرّجلُ بالكلام يَفُوهُ به، إذا لفَظَ به. والمُفَوَّه: القادر على الكلام. وزعم ناسٌ أن الفَوَه أيضاً: خُروج الثَّنايا العُلْيا وطُولُها.
ومن الباب الفُوَّهَة: فم النَّهْر، وإنما بنَوه هذا البناء فرقاً بين الذي للنّهر والذي للإنسان. والفُوه: واحد أفواه الطِّيب، مثل سُوق وأسواق. والقياس واحد، كأنَّه لما فاحت رائحتُه فاه بها، أي نطق.
---------------------ـ
([1]) الائتمار: الاستشارة. وفي المجمل: "دون ائتمار من يؤتمر".
([2]) للنابغة الجعدي، كما سبق في (دوم). والبيت بنسبته في اللسان (دوم)، وبدون نسبة في (فثأ).
([3]) هذه العبارة مما لم يرد في المعاجم المتداولة. وانظر ما سبق في (فلح).
([4]) اللسان (فوز) برواية: "توى" بالتاء المثناة. وروي بالثاء المثلثة، كما هنا، في اللسان (ثوى). وكلاهما بمعنى واحد، أي هلك.
([5]) الرجز لشاعر من المسلمين يقوله في رافع بن عميرة الطائي، وكان رافع دليل خالد بن الوليد في السير من قراقر. وهو ماء لكلب، إلى سوى، وهو ماء لبهراء وبينهما خمس ليال. انظر الطبري (4: 45) في حوادث سنة 13 ومعجم البلدان (قراقر، سوى). وأنشده في اللسان (فوز).
([6]) في الأصل: "ماتوا فوضى"، تحريف. وفي المجمل: "وبات الناس فوضى".
([7]) في اللسان (فوض): "ولا يحسبون السوء".
([8]) في الأصل: "ففوض أمر كله إلى صاحبه".
([9]) ورد "الفوغ" و "الفوغاء" أيضاً في المجمل، ولم يردا في المعاجم المتداولة.
([10]) ديوان الأعشى 84 واللسان (فوق).
([11]) هو من حديث أبي موسى الأشعري، تذاكر هو ومعاذ قراءة القرآن فقال أبو موسى: "أما أنا فأتفوقه تفوق اللقوح". اللسان (فوق).
([12]) في الأصل: "لا أقرئ"، صوابه في المجمل واللسان.
([13]) قرأ حمزة والكسائي وخلف بضم الفاء، وهي لغة تميم وأسد وقيس، ووافقهم الأعمش، والباقون بفتحها، وهي لغة الحجاز. إتحاف فضلاء البشر 372.
([14]) في الأصل: "أفواق"، صوابه في المجمل واللسان.
([15]) سبق نظير هذا التعبير في مادة (فهم).

ـ

##### Türkçe

(فâ ve **الواو** ve ikisini üçleyenler bâbı)
(**فوت**) **الفاء** ve **الواو** ve **التاء** sahih bir köktür; bir şeyin idrâk edilmesinin ve ona ulaşılmasının zıddına delâlet eder. Denir: **فاته الشَّيءُ** فوتاً; (yani) şey onu geçti/ona yetişemedi. Ve **تفاوَتَ الشَّيئانِ**: aralarındaki (mesafe) uzaklaştı; yani bu, şunu idrâk etmedi. Ve **الافتيات**: **الفَوت**tan bir iftiâldir; o da bir şeye, danışma olmaksızın([1]) önden davranmaktır. Denir: **فلانٌ لا يُفْتاتُ عليه**; yani emri olmaksızın bir şey yapılmaz.

Ve bâbdan: **الفَوْت**: iki şey arasındaki açıklık; iki parmak arasındaki açıklık gibi. Çoğulu **أفوات**. Denir: **ماتَ موتَ الفَوات**; ansızın yakalandığı zaman; sanki vasiyet ve benzeri olarak istediği şey kendisini geçmiş (de ona yetişememiş) gibidir. Ve denir: **هو منِّي فَوْتَ الرُّمح**. Ve bir adam başka bir adama sövdü de dedi ki: “جعل الله تعالى رزقَه فوتَ فيه”; yani onu görür de ona ulaşamaz olduğu yerde.

(**فوج**) **الفاء** ve **الواو** ve **الجيم** toplanmaya delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **الفَوْج**; insanlardan topluluk; çoğulu **أفواج**; çoğulun çoğulu **أفاوِج** ve **أفاويج**. Ama **أفاجَ الرَّجُل**; (yani) acele ettiğinde, o **ذوات الياء**dandır; ondan da **الفَيْج** (gelir).

(**فوح**) **الفاء** ve **الواو** ve **الحاء** kabarma ve kaynamaya delâlet eden bir kelimedir. Denir: **فاحت الرِّيح** **تَفوح** فَوْحاً. Bir topluluk nakletti: **فاحت القِدرُ**; (yani) kaynadı. Ve ben onu **أفحتُها**.

(**فود**) **الفاء** ve **الواو** ve **الدال** tek bir kelimedir; sonra ödünç alınır. **الفَوْد**: iki kulağa bitişik taraftan, saçın (kulak hizasına inen) kısmının çoğunluğu. Sonra ödünçleme olarak kartalın iki kanadı için derler: **فَوْدان**.

Ve ondan olmayan şeylerden: onların **فاد يفود** sözleri; öldüğü zaman; bunun aslı **الياء**dadır; zikredilmiştir.

(**فور**) **الفاء** ve **الواو** ve **الراء** kaynamaya delâlet eden bir kelimedir; sonra ona kıyas edilir. **الفَوْر**: kaynama. Denir: **فارت القدرُ** **تَفورُ** فَوراً. Dedi ki:
تَفور علينا قِدرُهم فنُدِيمُها *** ونَفْثَؤُها عنَّا إذا حَمْيُها غلا([2])

Ve **فار غضبُه**; coştuğu zaman.

Ve buna kıyas edilenlerden onların şu sözüdür: **فَعَله من فَوْره**; yani işinin başlangıcında, sakinleşmeden önce.

(**فوز**) **الفاء** ve **الواو** ve **الزاء** birbirine zıt iki kelimedir. Birincisi kurtuluş, ikincisi helâk.

Birincisi onların sözü: **فازَ يفوز**; kurtulduğu zaman; o da **فائز**dir. Ve **فاز بالأمر**; (yani) onu alıp götürdüğü ve (onunla) sıyrılıp kurtulduğu zaman. Adam, karısını boşadığı zaman ona derdi: **فُوزِي بأمرك**([3]); “işin elindedir” denildiği gibi. Ve bir hayra erişip onu alıp götüren kimse için denir. Allah تعالى buyurdu: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وأُدْخِلَ الجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ﴾ [Âl-i İmrân 185].

Diğer kelime onların sözü: **فَوَّزَ الرَّجُل**; öldüğü zaman. **الكُميت** dedi ki:
فما ضرَّها أنَّ كعباً ثَوَى  *** وفوّز مِن بعدِه جَرْوَلُ([4])

Sonra **المَفَازَة** hakkında ihtilâf edildi. Bir kavim dedi ki: binek sahibinin selâmet ve kurtuluşla iyimserlik etmesi için böyle adlandırıldı. Ve **المَفَازَة**: **المَنْجَاة**dır. Allah عزّ وعلا buyurdu: ﴿بِمَفَازَةٍ مِنَ العَذَابِ﴾ [Âl-i İmrân 188]. Diğerleri dedi ki: o, ikinci kelimedendir; **فَوَّزَ**; helâk olduğu zaman. Sonra denir: **فوَّز الرَّجُل**; **المَفَازَة**ye bindiği zaman. Dedi ki:
* فوّزَ من قُرَاقِرٍ إلى سُوَى([5]) *

(**فوص**) **الفاء** ve **الواو** ve **الصاد** bir şeyden arınmaya yahut kurtulmaya delâlet eden bir kelimedir. Denir: kelerin kuyruğunu tuttum da **فأفاصَ من يدي**; yani kuyruğunu kurtardı. Ve hadiste **المَفَاوصة**: ayırıp açıklama. Ve **وما يُفِيص بها لسانُه**; yani (dili) onunla açıklar.

(**فوض**) **الفاء** ve **الواو** ve **الضاد** sahih bir köktür; işte bir başkasına dayanmayı ve onu ona havale etmeyi gösterir; sonra dallanır da ona benzeyeni ona döndürür. Bundan: **فوَّضَ إليه أمرَه**; (yani) onu ona iade ettiği zaman. Allah تعالى, “﴿وأُفَوِّضُ أَمْرِي إلى اللهِ﴾” [Ğâfir 44] diyenin kıssasında buyurdu.

Ve bundan onların sözü: **باتوا فَوْضَى**([6]); yani karışık hâlde; manası: her biri işini ötekine havale etti. Dedi ki:
طعامُهم فوضَى فَضاً في رحالِهِمْ  *** ولا يُحْسِنون السِّرَّ إلاّ تنادِيا([7])

Ve denir: **مالُهم فوضَى بينهم**; (yani) onlardan biri ötekine muhalefet etmediği zaman. Ve **تفاوَض الشَّريكان في المال**; malda ortak oldukları zaman; böylece her biri işini arkadaşına havale etti([8]); bu, onun yaptığından razı; o da bunun yaptığından razı; şeriatın cevaz verdiği şeylerdendir.

(**فوع**) **الفاء** ve **الواو** ve **العين** bir şeyde kabarmaya delâlet eder. Güzel koku mayasına ve kokusundan kabaran şeye **فَوْعة** denir. Ve gündüzün yükselmesine **فَوعة** denir.

(**فوغ**) **الفاء** ve **الواو** ve **الغين**—sahih ise—bir kelimedir. Derler ki: **الفَوغ**([9]) iri (olan)dır. Denir: karısı **فَوغاء**.

(**فوف**) **الفاء** ve **الواو** ve **الفاء** tek bir kelimedir. Derler ki: **الفُوف** pamuktur. Sonra gençlerin tırnaklarında görülen beyazlığa **الفُوف** denir. Ve bundan denir: **بُرْدٌ مفَوَّف**.

(**فوق**) **الفاء** ve **الواو** ve **القاف** iki sahih köktür; birisi yükseklik, diğeri dönüp geri gelme ve rücû‘a delâlet eder.

Birincisi **الفَوْق**tur; o da yüksekliktir. Ve denir: **فلانٌ فاقَ أصحابَه يفوقُهم**; (yani) onların üstüne çıktığı zaman. Ve **أمرٌ فائق**; yani yüksek, yüce.

Ama diğeri: **فُوَاق النَّاقَة**; o da sağmadan sonra sütün, memesine geri dönmesidir. Dersin ki: onun yanında ancak bir devenin **فُوَاقَ**ı kadar kaldı. Ve sütün (memede) toplanmış olanının adı: **فيقة**; aslı onda **الواو**dur. **الأعشى** dedi ki:
حتَّى إذا فِيقةٌ في ضَرْعِها اجتمَعتْ  *** جاءت لتُرضِع شِقّ النفس لو رَضَعا([10])

Kur’ânın zikrinde bazı hadiste: “**أَتَفَوَّقُهُ تَفَوُّقَ اللَّقوح**([11])” (gelmiştir); manası: cüzümü([12]) bir defada okumam; fakat parça parça. Onu sütün **فُواق**ına benzetti. **فُوَاق** ve **فَواق** denir. Allah تعالى buyurdu: ﴿ما لَهَا مِنْ فَوَاق([13])﴾ [Sâd 15]; yani onun için bir geri dönüş, bir ikileme, bir dönüp gelme yoktur. Başkası dedi ki: onun için bir mühlet yoktur. İki mana yakındır. Ve derler ki: **أفاقَ السَّكرانُ يُفيق**; bu da aklının kendisine geri dönmesindendir. Ve **الأفاويق**: bulutta toplanan sudur.

Ve bâbdan **الفُوق**: okun **فُوق**u*; ona bu ad verildi; çünkü kiriş, sanki onda geri döndürülmüş gibi yapılır. Çoğulu **أفواق**. Ve derler ki: **فُقىً**; o, ters çevrilmiştir. Ve denir: **سهمٌ أفْوَق**([14]); **فُوق**u kırıldığı zaman.

Bu iki kökten şâz olanlardan onların sözü: **هو يَفُوق بنفسه**. Bu, ibdâl bâbındandır; aslı **يسوق**tur; **الفاء**, **السين**in bedelidir; bu da canını cömertçe verdiği zaman (söylenir).

(**فول**) **الفاء** ve **الواو** ve **اللام**—sahih ise—bir kelimedir. Derler ki: **الفُول** bakladır.

(**فوم**) **الفاء** ve **الواو** ve **الميم** sahih bir köktür; tefsirinde ihtilâf edilmiştir; o da **الفُوم**dur. Bir kavim dedi ki: o sarımsaktır; diğerleri dedi ki: o buğdaydır. Ve derler ki: **فَوِّمُوا لنا**; yani bize ekmek yapın.

(**فوه**) **الفاء** ve **الواو** ve **الهاء** sahih bir köktür; bir şeyde açılmaya delâlet eder. Bundan **الفَوَه**: ağzın genişliği. **رجلٌ أفْوَه** ve **امرأةٌ فوهاء**. Ve **أهلُ العربية**([15]) derler ki: ağzın aslı **فَوَهٌ**dur; bu yüzden “**رجلٌ أفْوَه**” dediler. Ve **فاهَ الرّجلُ بالكلام يَفُوهُ به**; (yani) onu telaffuz ettiği zaman. Ve **المُفَوَّه**: konuşmaya gücü yeten. Bir topluluk iddia etti ki **الفَوَه** ayrıca: üst ön dişlerin çıkması ve uzamasıdır.

Ve bâbdan **الفُوَّهَة**: nehrin ağzı; bunu, nehre ait olan ile insana ait olan arasında ayırım için bu yapıda kurdular. Ve **الفُوه**: güzel kokuların **أفواه**ının bir tekidir; **سُوق** ve **أسواق** gibi. Kıyas birdir; sanki kokusu yayıldığında onunla **فاه** etti; yani konuştu.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفوت: بعد الشيء عن الإنسان بحيث يتعذر إدراكه، قال: ﴿وإن فاتكم شيء من أزواجكم إلى الكفار﴾ [الممتحنة/11]، وقال: ﴿لكيلا تأسوا على ما فاتكم﴾ [الحديد/23]، ﴿ولو ترى إذ فزعوا فلا فوت﴾ [سبأ/51]، أي: لا يفوتون ما فزعوا منه، ويقال: هو مني فوت الرمح (انظر: المجمل 3/707)، أي: حيث لا يدركه الرمح، وجعل الله رزقه فوت فمه. أي: حيث يراه ولا يصل إليه فمه، والافتيات: افتعال منه، وهو أن يفعل الإنسان الشيء من دون ائتمار من حقه أن يؤتمر فيه، والتفاوت: الاختلاف في الأوصاف، كأنه يفوت وصف أحدهما الآخر، أو وصف كل واحد منهما الآخر. قال تعالى: ﴿ما ترى في خلق الرحمن من تفاوت﴾ [الملك/3]، أي: ليس فيها ما يخرج عن مقتضى الحكمة.

##### Türkçe

- **الفوت**: şeyin insandan uzak olması; öyle ki onu idrak etmek güçleşir. Dedi: ﴿وإن فاتكم شيء من أزواجكم إلى الكفار﴾ [الممتحنة/11], ve dedi: ﴿لكيلا تأسوا على ما فاتكم﴾ [الحديد/23], ﴿ولو ترى إذ فزعوا فلا فوت﴾ [سبأ/51], yani: korktukları şeyden kaçıp kurtulamazlar. Ve denir: o, benden **فوت الرمح**’tır (bak: المجمل 3/707), yani: mızrağın onu idrak edemeyeceği yer. Ve Allah onun rızkını **فوت فمه** kıldı; yani: onu görür de ağzı ona ulaşmaz. Ve **الافتيات**: ondan bir ifti‘âldir; o da, insanın, hakkında emredilmesi gereken bir şeyde, onun emri olmaksızın işi yapmasıdır. Ve **التفاوت**: vasıflarda farklılıktır; sanki ikisinden birinin vasfı ötekinin vasfını geçip gider, yahut her birinin vasfı ötekinin vasfını geçip gider. Yüce Allah dedi: ﴿ما ترى في خلق الرحمن من تفاوت﴾ [الملك/3], yani: onda hikmetin gerektirdiğinin dışına çıkan bir şey yoktur.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف و ت
فاتني بكذا‏:‏ سبقني به وذهب به عني‏.‏
قال الأخطل‏:‏ صحا القلب إلا من ظعائن فاتني بهن أمير مستبد فأصعدا وجاريته حتى فته أي سبقته‏.‏
وهم يتفاوتون إلى الشّرف‏.‏
وافتات فلان عليكم برأيه‏:‏ سبقكم به ولم يشاوركم‏.‏
وفلان يتفوّت على أبيه في ماله أي يبذّره بغير إذنه‏.‏
ورجل فويت‏:‏ يستبد برأيه‏.‏
وتقول‏:‏ أبعد الله كلّ فويت قاعد بين لوّ وليت‏.‏
وهو مني فوت الرمح أي حيث لا يبلغه وسمع أعرابيّ يقول لآخر‏:‏ أدن دونك فأبطأ فقال‏:‏ جعل الله رزقك فوت فمك أي تنظر إليه قدر ما يفوت فمك ولا تقدر عليه‏.‏
وأفلتنا فلان فوت اليد وفويت الظفر‏.‏
قال طفيل‏:‏ مشيف على إحدى اثنتين بنفسه فويت العوالي بين أسر ومقتل وقال رؤبة‏:‏ إن أنا لم أصدقك ما لقيت من كرب فوت الرّدى رديت أي قريب من لاردى‏.‏
وأعوذ بالله من موت الفوات وهو الفجاءة‏.‏

##### Türkçe

ف و ت
**فاتني** şu ile: Onunla beni geçti ve onu benden alıp götürdü.
**قال الأخطل**:
Kalp ayıldı; ancak benden kaçırılan göçen kadınlar(lar)dan (dolayı); onlar sebebiyle zorba bir emir (beni) geçti de (onlar) yukarı çıktılar.
Ve onun cariyesini, onu **فته** edinceye kadar takip ettim; yani onu geçtim.
Ve onlar şerefe doğru birbirlerini geçerler.
Falan, görüşüyle size karşı **وافتات** etti: Sizi onunla geçti ve size danışmadı.
Ve falan, babasının malında onun üzerine **يتفوّت** eder; yani onun izni olmaksızın onu saçıp savurur.
Ve **فويت** bir adam: Görüşüyle tek başına davranır.
Ve dersin ki: Allah, **فويت** olan her birini uzak kılsın; “لوّ” ile “ليت” arasında oturan.
Ve o, benden **فوت الرمح**tur; yani mızrağın ona ulaşmadığı yerde. Ve bir bedevînin bir başkasına şöyle dediğini işitti: “Yaklaştır, senin önünde”; o da ağır davrandı; bunun üzerine dedi ki: Allah rızkını **فوت فمك** kılsın; yani ona, ağzının onu kaçırdığı miktarca bakarsın da ona güç yetiremezsin.
Ve falan bize **فوت اليد** ve **فويت الظفر** olarak kaçıp kurtuldu.
**قال طفيل**:
Kendisiyle iki şeyden birine (doğru) yüksekten bakan: esir edilme ile öldürülme arasında, mızrakların uçları **فويت**.
Ve **قال رؤبة**:
Eğer ben sana doğru söylemezsem, ben ne sıkıntı gördüm: helâkin **فوت**u; “reddettim” (dedim); yani helâk olmamaya yakın.
Ve Allah’a, **موت الفوات**tan sığınırım; o da ansızın olandır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَوْتُ: الفَواتُ.
فاتَني كذا أَي سَبَقَني، وفُتُّه أَنا. وقال أَعرابي: الحمد لله الذي لا يُفات ولا يُلاتُ. وفاتَني الأَمرُ فَوْتاً وفَواتاً: ذهَب عني. وفاتَه الشيءُ، وأَفاتَه إِياه غيره؛ وقول أَبي ذؤَيب:
إِذا أَرَنَّ عليها طارِداً، نَزِقَتْ،
والفَوْتُ، إِن فاتَ، هادي الصَّدْرِ والكَتَدُ
يقول: إِن فاتَتْه، لم تَفُتْه إِلا بقَدْرِ صَدْرها ومَنكِبها، فالفَوْتُ في معنى الفائت. وليس عنده فَوْتٌ ولا فَواتٌ؛ عن اللحياني. وتَفَوَّتَ الشيءُ، وتَفاوَتَ تَفاوُتاً، وتَفاوَتاً، وتَفاوِتاً: حكاهما ابن السكيت. وفي التنزيل العزيز: ما تَرَى في خَلْقِ الرحمن من تَفاوُتٍ؛ المعنى: ما تَرى في خَلْقِه تعالى السماءَ اختِلافاً، ولا اضْطراباً. وقد قال سيبويه: ليس في المصادر تَفاعَلٌ ولا تَفاعِلٌ.
وتَفاوَتَ الشيئان أَي تَباعد ما بينهما تَفاوُتاً، بضم الواو؛ وقال الكلابيون في مصدره: تَفاوَتاً، ففتحوا الواو؛ وقال العنبري: تَفاوِِتاً، بكسر الواو، وهو على غير قياس، لأَن المصدر من تَفاعل يَتَفاعَلُ تَفاعُلٌ، مضموم العين، إِلاَّ ما روي من هذا الحرف. الليث: فاتَ يَفُوتُ فَوْتاً، فهو فائتٌ، كما يقولون: بَوْنٌ بائنٌ، وبينهم تَفاوُتٌ وتَفَوُّتٌ. وقرئَ: ما ترى في خلقِ الرحمن من تَفاوُتٍ وتَفَوُّتٍ؛ فالأُولى قراءَة أَبي عمرو؛ قال قتادة: المعنى من اخْتلافٍ؛ وقال السُّدِّيُّ: مِن تَفَوُّتٍ: مِن عَيْبٍ، فيقول الناظر: لو كان كذا وكذا، كان أَحسنَ؛ وقال الفراءُ: هما بمعنى واحد، وبينهما فَوْتٌ فائتٌ، كما يقال بَوْنٌ بائنٌ. وهذا الأَمْرُ لا يُفْتاتُ أَي لا يَفُوتُ، وافْتاتَ عليه في الأَمْرِ: حكَمَ. وكلُّ من أَحدَثَ دونك شيئاً: فقد فاتَكَ به، وافْتاتَ عليك فيه؛ قال مَعْنُ بن أَوْسٍ يُعاتِبُ امرأَته:
فإِنَّ الصُّبْحَ مُنْتَظَرٌ قَريبٌ،
وإِنَّكِ، بالمَلامة، لنْ تُفاتي
أَي لا أَفُوتُك، ولا يَفوتُك مَلامي إِذا أَصْبَحْت، فدَعِيني ونَومي إِلى أَن نُصْبِحَ، وفلان لا يُفْتاتُ عليه أَي لا يُعْمَلُ شيءٌ دون أَمره. وزَوَّجَتْ عائشةُ ابنةَ أَخيها عبد الرحمن بن أَبي بكر، وهو غائب، مِن المنذر بن الزُّبير، فلما رجع من غَيبته، قال: أَمِثْلي يُفْتاتُ عليه في أَمْر بناتِه؟ أَي يُفْعَلُ في شَأْنهن شيءٌ بغير أَمره؛ نَقِمَ عليها نكاحَها ابْنَته دونه. ويقال لكل من أَحْدَثَ شيئاً في أَمْرِكَ دونك: قد افْتاتَ عليك فيه؛ وروى الأَصمعي بيت ابن مقبل:
يا حُرُّ أَمْسَيْتُ شيخاً قد وَهَى بَصَري،
وافْتِيتَ، ما دون يومِ البَعْثِ، من عُمُري
قال الأَصمعي: هو من الفَوْتِ. قال: والافْتِيات الفَراغ. يقال: افْتاتَ بأَمره أَي مَضى عليه، ولم يَسْتَشِرْ أَحداً؛ لم يهمزه الأَصمعي. وروي عن ابن شميل وابن السكيت: افْتَأَت فلانٌ بأَمره، بالهمز، إِذا اسْتَبَدَّ به. قال الأَزهري: قد صح الهمز عنهما في هذا الحرف، وما علمت الهمز فيه أَصليّاً، وقد ذكرته في الهمز أَيضاً. الجوهري: الافْتِياتُ افْتِعالٌ من الفَوْت، وهو السَّبْقُ إِلى الشيءِ دون ائْتِمار من يُؤْتَمر. تقول: افْتاتَ عليه بأَمر كذا أَي فاتَه به، وتَفَوَّتَ عليه في ماله أَي فاته به. وقوله في الحديث: إِنَّ رجلاً تَفَوَّتَ على أَبيه في ماله، فأَتى أَبوه النبيَّ، صلى الله عليه وسلم، فذَكَر له ذلك، فقال: ارْدُدْ على ابنك مالَه، فإِنما هو سَهْمُ من كِنانَتِك؛ قوله: تَفَوَّتَ، مأْخوذٌ من الفَوْت، تَفَعَّلَ منه؛ ومعناه: أَنَّ الابنَ لم يَسْتَشِرْ أَباه، ولم يستأْذنه في هبة مال نفسه، فأَتى الأَبُ رسولَ الله، صلى الله عليه وسلم، فأَخبره، فقال: ارْتَجِعْه من المَوْهُوب له، وارْدُدْه على ابْنِكَ، فإِنه وما في يده تحت يدك، وفي مَلَكَتِك، فليس له أَن يَسْتَبِدَّ بأَمْرٍ دُونَكَ، فَضَرَب، كونَه سَهماً من كنانته، مَثَلاً لكونه بعضَ كسبه، وأَعلمه أَنه ليس للابن أَن يَفتات على أَبيه بماله، وهو من الفَوْت السَّبقِ. تقول: تَفَوَّتَ فلانٌ على فلان في كذا، وافتاتَ عليه إِذا انْفَرَدَ برأْيه دونه في التصرف فيه. ولمَّا ضُمِّنَ معنى التَّغَلُّبِ عُدِّيَ بعلى.
ورجل فُوَيْتٌ، مُنْفَرِدٌ برأْيه، وكذلك الأُنثى. وزَعَمُوا أَنَّ رجلاً خرج من أَهله، فلما رَجَع قالت له امرأَتُه: لو شَهِدْتَنا لأَخْبَرناك، وحَدَّثْناك بما كان، فقال لها: لن تُفاتي، فهاتي. والفَوْتُ: الخَلَل والفُرْجَةُ بين الأَصابع، والجمع أَفْواتٌ. وهو مِنِّي فَوْتَ اليدِ أَي قَدْرَ ما يَفُوتُ يدي؛ حكاها سيبويه في الظروف المخصوصة. وقال أَعرابي لصاحبه: ادْنُ دُونَك، فلما أَبطَأَ قال له: جَعَلَ الله رِزْقكَ فَوْتَ فمِكَ أَي تَنْظُر إِليه قَدْرَ ما يَفوتُ فَمَكَ، ولا تَقْدِرُ عليه؛ وتقول: هو مني فَوْتَ الرُّمْحِ أَي حَيْثُ لا يَبْلُغه. ومَوْتُ الفَواتِ: مَوْتُ الفَجْأَةِ. وفي حديث أَبي هريرة، قال: مَرَّ النبيُّ، صلى الله عليه وسلم، تحتَ جِدارٍ مائِلٍ، فأَسْرَعَ المَشْيَ، فقيل: يا رسول الله، أَسْرَعْتَ المَشْيَ، فقال: إِني أَكْرَه موتَ الفَواتِ، يعني مَوْتَ الفُجاءَة؛ وفي رواية: أَخافُ موتَ الفَواتِ؛ هو مِن قولك: فاتني فلان بكذا أَي سَبَقَني به. ابن الأَعرابي: يقال لِمَوتِ الفَجْأَةِ: المَوتُ الأَبْيضُ، والجارِفُ، واللاَّفِتُ، والفاتِلُ، وهو المَوْتُ الفَواتُ والفُوَاتُ، وهو أَخْذَةُ الأَسَفِ، وهو الوَحِيّ؛ ويقال: مات فلانٌ مَوْتَ الفَواتِ أَي فُوجِئَ.

##### Türkçe

**الفَوْتُ**: **الفَواتُ**.

**فاتَني** kaza yani beni geçti, ve ben onu **فُتُّه**. Bir bedevî dedi: Hamd, kendisine **لا يُفات** ve **لا يُلاتُ** olana mahsustur. Ve iş bana **فَوْتاً** ve **فَواتاً** olarak **فاتَني**: benden gitti. Ve şey ona **فاتَه**; ve başkası onu ona **أَفاتَه**; ve Ebû Züeyb’in sözü:
إِذا أَرَنَّ عليها طارِداً، نَزِقَتْ،
والفَوْتُ، إِن فاتَ، هادي الصَّدْرِ والكَتَدُ
der ki: eğer onu **فاتَتْه** ise, onu ancak göğsünün ve omzunun miktarınca **تَفُتْه**; böylece **الفَوْتُ**, **الفائت** mânâsındadır. Onun yanında ne **فَوْتٌ** vardır ne de **فَواتٌ**; Lihyânî’den. Ve şey **تَفَوَّتَ**; ve **تَفاوَتَ** **تَفاوُتاً**, ve **تَفاوَتاً**, ve **تَفاوِتاً**: ikisini de İbnü’s-Sikkît nakletti. Aziz tenzilde: Rahmân’ın yaratışında **تَفاوُتٍ** görmezsin; mânâ: yüce Allah’ın yaratışında gökte bir ihtilâf ve bir düzensizlik görmezsin. Sîbeveyh dedi: masdarlarda **تَفاعَلٌ** yoktur ve **تَفاعِلٌ** yoktur.

Ve iki şey **تَفاوَتَ** yani aralarındaki mesafe **تَفاوُتاً** (vâv’ın zammıyla) uzaklaştı; ve Kilâbîler onun masdarında: **تَفاوَتاً** dediler, böylece vâv’ı fetha ettiler; ve Anberî dedi: **تَفاوِِتاً** (vâv’ın kesriyle); ve o kıyasa göre değildir; çünkü **تَفاعل**’ın masdarı, **يَتَفاعَلُ**’dan **تَفاعُلٌ**dur, ayn’ı mazmûm olarak; ancak bu harften rivayet olunan müstesna. Leys: **فاتَ يَفُوتُ فَوْتاً**; o hâlde o **فائتٌ**tir; tıpkı onların: **بَوْنٌ بائنٌ** demeleri gibi; ve aralarında **تَفاوُتٌ** ve **تَفَوُّتٌ** vardır. Ve şöyle okunmuştur: Rahmân’ın yaratışında **تَفاوُتٍ** ve **تَفَوُّتٍ** görmezsin; birincisi Ebû Amr’un kıraati. Katâde dedi: mânâ **اخْتلافٍ**tandır; ve Suddî dedi: **مِن تَفَوُّتٍ**: **مِن عَيْبٍ**tandır; böylece bakan der ki: şöyle şöyle olsaydı daha güzel olurdu; ve Ferrâ dedi: ikisi bir mânâdadır; ve aralarında **فَوْتٌ فائتٌ** vardır, tıpkı **بَوْنٌ بائنٌ** denildiği gibi.

Ve bu iş **لا يُفْتاتُ** yani **لا يَفُوتُ**; ve işte onun üzerine **افْتاتَ**: hükmetti. Ve her kim senin dışında bir şey ihdas ederse: onunla seni **فاتَكَ** etmiştir ve onda senin üzerine **افْتاتَ** etmiştir; Ma‘n b. Evs’in, karısını azarlayarak söylediği:
فإِنَّ الصُّبْحَ مُنْتَظَرٌ قَريبٌ،
وإِنَّكِ، بالمَلامة، لنْ تُفاتي
yani: seni **أَفُوتُك** etmem; ve sabahladığımda kınamam seni **يَفوتُك** etmez; öyleyse beni bırak ve uyu, sabahlayıncaya kadar. Ve falan kimse üzerine **لا يُفْتاتُ عليه** yani emri dışında bir şey yapılmaz. Âişe, kardeşi oğlu Abdurrahman b. Ebî Bekr’in kızını, o yokken, Münzir b. Zübeyr ile evlendirdi; o, gurbette oluşundan dönünce dedi: Benim gibisine, kızlarının işi hakkında, üzerine **يُفْتاتُ عليه** mi? yani onun emri olmaksızın onların şe’ninde bir şey yapılır mı; onun, kızını kendisi olmaksızın nikâhlamasını ona ayıpladı. Ve senin işinde senin dışında bir şey ihdas eden herkes için denir: onda senin üzerine **افْتاتَ** etti. Asmaî, İbn Mukbil’in beytini rivayet etti:
يا حُرُّ أَمْسَيْتُ شيخاً قد وَهَى بَصَري،
وافْتِيتَ، ما دون يومِ البَعْثِ، من عُمُري
Asmaî dedi: o **الفَوْتِ**tandır. Dedi: ve **الافْتِيات** **الفَراغ**dır.

Denir: **افْتاتَ** kendi işiyle yani onun üzerine geçti ve hiç kimseye danışmadı; Asmaî onu hemzelemedi. İbn Şümeyl ve İbnü’s-Sikkît’ten rivayet olundu: **افْتَأَت** falan kimse kendi işiyle, hemze ile; onu tek başına üstlendiği zaman. Ezherî dedi: bu harfte hemze, ikisinden de sahih olmuştur; ve ben onda hemzenin aslî olduğunu bilmedim; onu hemzede de zikrettim. Cevherî: **الافْتِياتُ**, **الفَوْت**tan bir **افْتِعال**dır; ve o, kendisine danışılan kimsenin danışması olmaksızın bir şeye öne geçmektir. Dersin ki: falan işte onun üzerine **افْتاتَ** etti yani onunla onu geçti; ve malında onun üzerine **تَفَوَّتَ** etti yani onunla onu geçti. Ve hadisteki sözü: Bir adam, malında babasının üzerine **تَفَوَّتَ** etti; babası Peygamber’e, sallallahu aleyhi ve sellem, geldi; ona bunu zikretti; o da dedi: Oğluna malını geri ver; çünkü o ancak senin sadakından bir oktur. Onun sözü: **تَفَوَّتَ**, **الفَوْت**tan alınmıştır; ondan **تَفَعَّلَ**dır; ve mânâsı: oğul, babasına danışmadı ve kendi malını hibe etmede ondan izin istemedi; baba, Resûlullah’a, sallallahu aleyhi ve sellem, geldi ve ona haber verdi; o da dedi: onu kendisine hibe edilenden geri al ve onu oğluna geri ver; çünkü o ve elindeki şey senin elinin altındadır ve senin mülkündedir; böylece onun, senin dışında bir işte tek başına davranması yoktur; böylece onun, sadakından bir ok oluşunu, onun kazancının bir parçası oluşuna misal olarak vurdu; ve ona bildirdi ki oğulun, malıyla babasının üzerine **يَفتات** etmesi yoktur; ve o, **الفَوْت** olan öne geçmedendir. Dersin ki: falan kimse falan kimsenin üzerine şunda **تَفَوَّتَ** etti; ve onda tasarrufta, onun dışında kendi görüşüyle tek başına kaldığı zaman onun üzerine **افتاتَ** etti. Ve **التَّغَلُّبِ** mânâsı tazmîn edilince **على** ile geçişli kılındı.

Ve bir adam **فُوَيْتٌ**dür: görüşüyle tek başına kalan; dişisi de böyledir. Ve zannettiler ki bir adam, ehlinden çıktı; dönünce karısı ona dedi: bizi görseydin sana haber verirdik ve olanı sana anlatırdık; o da ona dedi: **لن تُفاتي**; öyleyse getir.

Ve **الفَوْتُ**: parmaklar arasındaki gedik ve aralık; cem‘i **أَفْواتٌ**. Ve o, benden **فَوْتَ اليدِ**dir yani elimin **يَفُوتُ** ettiği miktar; Sîbeveyh onu hususî zarflar içinde nakletti. Ve bir bedevî, arkadaşına dedi: yaklaş, senin önünde; o ağır davranınca ona dedi: Allah rızkını ağzının **فَوْتَ**u kılsın; yani ona bakarsın, ağzının **يَفوتُ** ettiği miktarca, ve ona güç yetiremezsin. Ve dersin: o, benden **فَوْتَ الرُّمْحِ**dur yani mızrağın ona ulaşmadığı yerde. Ve **مَوْتُ الفَواتِ**: ansızın ölüm. Ebû Hureyre hadîsinde: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, eğik bir duvarın altından geçti, yürüyüşü hızlandırdı; denildi ki: ey Allah’ın Resûlü, yürüyüşü hızlandırdın; dedi ki: ben **موتَ الفَواتِ**i kerih görürüm; yani ansızın ölümü. Bir rivayette: **موتَ الفَواتِ**ten korkarım; o, senin: falan kimse beni şunda **فاتَني** yani onunla beni geçti, sözündendir. İbnü’l-A‘râbî: ansızın ölüme şu adlar verilir: **المَوتُ الأَبْيضُ** ve **الجارِفُ** ve **اللاَّفِتُ** ve **الفاتِلُ**; ve o, **المَوْتُ الفَواتُ** ve **الفُوَاتُ**tur; ve o, keder yakalamasıdır; ve o, **الوَحِيّ**dir. Ve denir: falan kimse **مَوْتَ الفَواتِ** öldü yani ansızın yakalandı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف و ت * * فَاتَهُ * الشيء من باب قال و * فَوَاتاً * أيضا بالفتح و * أَفاتَهُ * إياه غيره و * الفْتِيَاتُ * السبق الى الشيء دون ائتمار من يؤتمر تقول * افْتَاتُ * عليه بأمر كذا أي فاته به وفلان لا يفتات عليه أي لا يعمل شيء دون أمره و * تَفَاوَتَ * الشيئان تباعد ما بينهما * تَفضاوُتاً * بضم الواو ونقل فيه فتح الواو وكسرها على غير قياس

##### Türkçe

* ف و ت * **فَاتَهُ**: şey, “قال” bâbından; ayrıca fetha ile **فَوَاتاً**. Ve başkası ona onu **أَفاتَهُ**. Ve **الفْتِيَاتُ**: kendisine emir verilen kimsenin emrine başvurmaksızın, şeye doğru öne geçmektir. Dersin ki: “Şu işte ona karşı **افْتَاتُ** ettim”; yani onunla onu geçti. Ve falan kimseye karşı **يفتات** etmez; yani onun emri olmaksızın bir şey yapmaz. Ve iki şey **تَفَاوَتَ** etti: ikisi arasındaki mesafe uzaklaştı; **تَفضاوُتاً** (و harfinin dammesiyle). Ve onda, kıyasa aykırı olarak و harfinin fethası ve kesresi nakledilmiştir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

فاته الأمر فوتا وفواتا: ذهب عنه  وفي المصباح: فات الأمر، والأصل: فات وقت فعله، ومنه فاتت الصلاة، إذا خرج وقتها ولم تفعل فيه. وفاته الشيء: أعوزه. قال شيخنا: وهذا وإن عده بعضهم تحقيقا فهو لا يصلح في كل تركيب، إنما يأتي في مثل الصلاة، وأما الفوات في غيره فاستعمل بمعنى السبق، والذهاب عنه، ونحوه. انتهى. وليس عنده فوت ولا فوات، عن اللحياني. وفي اللسان والأساس: الفوت: الفوات، فاتني كذل، أي سبقني. وجاريته حتى فته، أي سبقته. وقال أعرابي: الحمد لله الذي لا يفات، ولا يلات،  كافتاته  ، وهذا الأمر لا يفتات، أي لا يفوت، روى الأصمعي بيت ابن مقبل:
  يا حار أمسيت شيخا قد وهى بصريوافتيت ما دون يوم البعث من عمري

  قال: هو من الفوت. قال الجوهري: الافتيات: افتعال من الفوت، وهو السبق إلى الشيء دون ائتمار من يؤتمر، وقال ابن الأثير: الافتيات: الفراغ وسيأتي بيان ذلك قريبا. يقال: فاته الشيء،  وأفاته إياه غيره، و  في حديث أبي هريرة: قال:  مر النبي صلى الله عليه وسلم تحت جدار مائل، فأسرع المشي، فقيل: يا رسول الله، أسرعت المشي، فقال: إني أكره  موت الفوات  يعني: موت  الفجأة  ، هو من قولك: فاتني فلان بكذا: سبقني به. وعن ابن الأعرابي: يقال للموت الفجأة: الموت الأبيض، والجارف، واللافت، والفاتل، وهو الموت، الفوات، والفوات، وهو أخذة الأسف وقد تقدم هذا بعينه قريبا. يقال:  هو فوت فمه، وفوت رمحه، و  فوت  يده، أي حيث يراه ولا يصل إليه  . وتقول: هو منى فوت الرمح، أي حيث لا يبلغه، وقال أعرابي لصاحبه، ادن دونك، فلما أبطأ قال: جعل الله رزقك فوت فمك، أي تنظر إليه قدر ما يفوت فمك، ولا تقدر عليه. وفي الأساس واللسان: وهو مني فوت اليد والظفر، أي قدر ما تفوت يدي، حكاه سيبويه في الظروف المخصوصة.  والفوت: الخلل و  الفرجة بين الإصبعين، وعبارة غيره: بين الأصابع، والجمع أفوات. فلان  لا يفتات عليه  ، أي  لا يعمل  شيء  دون أمره  وزوجت عائشة ابنة أخيها عبد الرحمن بن أبي بكر- وهو غائب- من المنذر بن الزبير، فلما رجع من غيبته قال:  أمثلي يفتات عليه في أمر بناته?  أي يفعل في شأنهن شيء بغير أمره? نقم عليها نكاحها ابنته دونه، ويقال لكل من أحدث شيئا في أمرك دونك: قد افتات عليك فيه. والافتيات: الفراغ، يقال: افتات بأمره، أي مضى عليه ولم يستشر أحدا. لم يهمزه الأصمعي. وروي عن ابن شميل، وابن السكيت: افتأت فلان بأمره- بالهمز- إذا استبد به، قال الأزهري: قد صح الهمز عنهما في هذا الحرف، وما علمت الهمز فيه أصليا. قلت: وقد تقدم ذلك بعينه في أول الفصل، فراجعه.  وافتات الكلام: ابتدعه  وارتجله، كافتلته. نقله الصاغاني. افتات  عليه  في الأمر:  حكم  ، وكل من أحدث دونك شيئا فقد فاتك به، وافتات عليك فيه. ويقال: افتات عليه، إذا انفرد برأيه دونه في التصرف في شيء، ولما ضمن معنى التغلب عدي بعلى.  وتفاوت الشيئان  ، أي  تباعد ما بينهما، تفاوتا، مثلثة الواو  حكاهما ابن السكيت، وقد قال سيبويه: ليس في المصادر تفاعل ولا تفاعل. وقال الكلابيون في مصدره: تفاوتا، ففتحوا الواو، وقال العنبري: تفاوتا، بكسر الواو، وحكى أيضا أبو زيد تفاوتا وتفاوتا- بفتح الواو وكسرها- وهو على غير قياس؛ لأن المصدر من تفاعل يتفاعل: تفاعل، مضموم العين، إلا ما روى من هذا الحرف، كذا في الصحاح. قال شيخنا، أما الضم فهو القياس، وعليه اقتصر الفيومي في المصباح، وأما الكسر فقالوا: إنه محمول على المعتل من هذا الوزن كالتداني والتواني، ولا يعرف في الصحيح في غير هذا المصدر، وأما الفتح فإنه على جهة التخفيف، والتثليث حكاه ابن قتيبة في أدب الكاتب، وصرح بأنه لا نظير له، وصرح به ابن سيده وابن القطاع.  والفويت، كزبير: المتفرد برأيه  لا يشاور أحدا، وفي بعض النسخ المنفرد،  للمذكر والمؤنث  ، يقال: رجل فويت، وامرأة فويت، كذلك، عن الرياشي، وهمزهما أبو زيد. في التنزيل العزيز:  ما ترى في خلق الرحمن من تفاوت  المعنى: ما ترى في خلقه

  تعالى السماء اختلافا ولا اضطرابا، وعن الليث: فات يفوت فوتا فهو فائت، كما يقولون بون بائن، وبينهم تفاوت وتفوت، وقرىء:  ما ترى في خلق الرحمن من تفاوت  و  تفوت  ، فالأول: قراءة أبي عمرو، قال قتادة: المعنى: من اختلاف، وقال السدي: من تفوت، وهو في قراءة حمزة والكسائي،  أي  من  عيب، يقول الناظر: لو كان كذا  وكذا  لكان أحسن  ، وقال الفراء: هما بمعنى واحد. يقال:  تفوت عليه في ماله  أي  فاته به  ، وفي الحديث:  أن رجلا تفوت على أبيه في ماله، فأتى أبوه النبي صلى الله عليه وسلم، فذكر له ذلك، فقال: اردد على ابنك ماله، فإنما هم سهم من كنانتك  قوله: تفوت: مأخوذ من الفوت، تفعل منه، ومعناه أن الابن لم يستشر أباه، ولم يستأذنه في هبة مال نفسه، فأتى الأب رسول الله صلى الله عليه وسلم، فأخبره، فقال: ارتجعه من الموهوب له، واردده على ابنك، فإنه وما في يده تحت يدك، وفي ملكتك، وليس له أن يستبد بأمر دونك، فضرب كونه سهما من كنانته مثلا لكونه بعض كسبه، وأعلمه أنه ليس للابن أن يفتات على أبيه بماله، وهو من الفوت: السبق، تقول: تفوت فلان على فلان في كذا، وافتات عليه، إذا انفرد برأيه دونه في التصرف فيه، ولما ضمن معنى التغلب عدى بعلى، وقد تقدم. السماء اختلافا ولا اضطرابا، وعن الليث: فات يفوت فوتا فهو فائت، كما يقولون بون بائن، وبينهم تفاوت وتفوت، وقرىء:  ما ترى في خلق الرحمن من تفاوت  و  تفوت  ، فالأول: قراءة أبي عمرو، قال قتادة: المعنى: من اختلاف، وقال السدي: من تفوت، وهو في قراءة حمزة والكسائي،  أي  من  عيب، يقول الناظر: لو كان كذا  وكذا  لكان أحسن  ، وقال الفراء: هما بمعنى واحد. يقال:  تفوت عليه في ماله  أي  فاته به  ، وفي الحديث:  أن رجلا تفوت على أبيه في ماله، فأتى أبوه النبي صلى الله عليه وسلم، فذكر له ذلك، فقال: اردد على ابنك ماله، فإنما هم سهم من كنانتك  قوله: تفوت: مأخوذ من الفوت، تفعل منه، ومعناه أن الابن لم يستشر أباه، ولم يستأذنه في هبة مال نفسه، فأتى الأب رسول الله صلى الله عليه وسلم، فأخبره، فقال: ارتجعه من الموهوب له، واردده على ابنك، فإنه وما في يده تحت يدك، وفي ملكتك، وليس له أن يستبد بأمر دونك، فضرب كونه سهما من كنانته مثلا لكونه بعض كسبه، وأعلمه أنه ليس للابن أن يفتات على أبيه بماله، وهو من الفوت: السبق، تقول: تفوت فلان على فلان في كذا، وافتات عليه، إذا انفرد برأيه دونه في التصرف فيه، ولما ضمن معنى التغلب عدى بعلى، وقد تقدم.
 ومما يستدرك عليه: افتات برأيه: استبد به. وفاته في كذا: سبقه، وقد سبق ذكرهما. وزعموا أن رجلا خرج من أهله فلما رجع، قالت له امرأته: لو شهدتنا لأخبرناك وحدثناك بما كان، فقال لها: لم تفاتي، فهاتي.

##### Türkçe

**فاته الأمر** فوتا ve فواتا: ondan gitti. Ve **المصباح**’ta: **فات الأمر**; asıl olan: “yapılmasının vakti geçti”dir. Bundan: **فاتت الصلاة**; vakti çıktığı ve onda yapılmadığı zaman. Ve **وفاته الشيء**: onu yoksun bıraktı. Şeyhimiz dedi: Bu, her ne kadar bazısı onu tahkik saysa da her terkîbte uygun olmaz; ancak namaz gibi şeylerde gelir. Namaz dışındaki **الفوات** ise “önce geçme, ondan gitme” ve benzeri mânâda kullanılmıştır. Bitti. **وليس عنده فوت ولا فوات**: اللحياني’den. Ve **اللسان** ile **الأساس**’ta: **الفوت**: **الفوات**. **فاتني كذل**: yani beni geçti. **وجاريته حتى فته**: yani onu geçtim. Bir bedevî dedi: “Hamd, **لا يفات** ve **لا يلات** olana; **كافتاته**.” Ve “Bu iş **لا يفتات**”: yani kaçırılmaz. الأصمعي, İbn Mukbil’in beytini rivayet etti:

  يا حار أمسيت شيخا قد وهى بصريوافتيت ما دون يوم البعث من عمري

Dedi: O, **الفوت**tandır. Cevherî dedi: **الافتيات**: **الفوت**tan “افتعال”dır; o, kendisine danışılan kimsenin emri olmaksızın şeye önce davranmaktır. İbnü’l-Esîr dedi: **الافتيات**: “boşalma/bitirme”dir; bunun beyanı yakında gelecektir. Denir: **فاته الشيء**; ve başkası ona onu **أفاته إياه**. Ve Ebû Hureyre hadîsinde: dedi ki: Peygamber صلى الله عليه وسلم eğik bir duvarın altından geçti de yürüyüşü hızlandırdı; “Yâ Resûlallah, yürüyüşü hızlandırdın” denildi; o da dedi ki: “Ben **موت الفوات**’ı kerih görürüm”; yani: **موت الفجأة** (ansızın ölüm). Bu, senin “**فاتني فلان بكذا**: onu bununla beni geçti” sözündendir. İbnü’l-A‘râbî’den: ansızın ölüme **الموت الأبيض** ve **الجارف** ve **اللافت** ve **الفاتل** denir; ve o, **الموت**tur; **الفوات**tur; **الفوات**tur; ve o, “keder yakalaması”dır; bunun aynısı az önce geçti. Denir: **هو فوت فمه** ve **فوت رمحه** ve **فوت يده**: yani onu görür olduğu hâlde ona ulaşamaz olduğu yer. Ve dersin: “O, benden **فوت الرمح**tır”: yani mızrağın eriştirmediği yerdedir. Bir bedevî arkadaşına dedi: “Yaklaş, önüne gel”; gecikince dedi: “Allah rızkını **فوت فمك** kılsın”: yani ağzının kaçırdığı kadar ona bakarsın da ona güç yetiremezsin. Ve **الأساس** ile **اللسان**’da: “O, benden **فوت اليد والظفر**dır”: yani elimin kaçırdığı kadardır; bunu Sîbeveyh “zarf-ı mahsûslar”da nakletti. **والفوت**: bozukluk ve iki parmak arasındaki açıklık/yarık; başkasının ibaresi: parmaklar arasında; çoğulu **أفوات**. “Falan **لا يفتات عليه**”: yani onun emri olmaksızın bir şey yapılmaz. Âişe, kardeşinin kızı olanı—Abdurrahman b. Ebî Bekr’in kızı—(o yokken) Münzir b. Zübeyr ile evlendirdi; o, gurbetteyken dönünce dedi: “Benim gibisine, kızlarının işi hakkında **يفتات عليه** mi?” yani onların işi hakkında onun emri olmaksızın bir şey mi yapılır? Kızını kendisi olmaksızın evlendirmesine kızdı. Ve senin işinde senden habersiz bir şey ihdas eden herkes için denir: “Onda sana karşı **افتات عليك** etti.” **والافتيات**: “boşalma/bitirme”dir; denir: “İşinde **افتات** etti”: yani onun üzerinde yürüdü de kimseye danışmadı. الأصمعي onu hemzelemedi. İbn Şümeyl ve İbnü’s-Sikkît’ten rivayet edildi: “Falan işinde—hemze ile—**افتأت** etti”: onu tek başına üstlendiği zaman. Ezherî dedi: Bu harfte hemzenin onlardan sahih olduğu sabit olmuştur; onda hemzenin aslî olduğunu bilmedim. Dedim: Bunun aynısı faslın başında geçti; ona müracaat et. **وافتات الكلام**: onu uydurdu ve irticâlen söyledi; **كافتلته** gibi. Bunu Sâğânî nakletti. İşte ona karşı **افتات** etti: hükmetti. Senden habersiz bir şey ihdas eden herkes, onunla seni geçmiş olur; ve onda sana karşı **افتات** etmiş olur. Ve denir: Ona karşı **افتات** etti; bir şeyde tasarrufta onun dışında kendi görüşüyle tek başına kaldığı zaman. “Galebe” mânâsını tazammum edince **على** ile geçişli kılındı. **وتفاوت الشيئان**: yani ikisi arasındaki mesafe uzaklaştı; **تفاوتا**; vâvı üç vecihli (üç harekeli) olarak; ikisini İbnü’s-Sikkît hikâye etti. Sîbeveyh demişti: masdarlarda “تفاعل” ve “تفاعل” yoktur. Kelâbiyûn onun masdarında “**تفاوتا**” dediler; vâvı fetha ettiler. Anberî dedi: “**تفاوتا**”, vâvı kesre ile. Ebû Zeyd de “**تفاوتا**” ve “**تفاوتا**”—vâvın fethası ve kesresiyle—hikâye etti; bu kıyasa göre değildir; çünkü “تفاعل يتفاعل”in masdarı “تفاعل”dir; ayn’ı (orta harfi) dammeli; ancak bu harften rivayet olunan müstesna; **الصحاح**’ta böyle. Şeyhimiz dedi: Damma kıyastır; Feyyûmî **المصباح**’ta onunla yetindi. Kesreye gelince: dediler ki, bu veznin mu‘tel olanına hamledilmiştir; **التداني** ve **التواني** gibi. Sahihte bu masdar dışında bilinmez. Fethaya gelince: o, hafifletme cihetindendir. Üç vecihliliği İbn Kuteybe **أدب الكاتب**’ta hikâye etti ve onun benzeri olmadığını açıkça söyledi; bunu İbn Sîde ve İbnü’l-Kattâ‘ da açıkça belirtti. **والفويت**—**زبير** vezninde—kendi görüşünde tek başına olan; kimseye danışmayan. Bazı nüshalarda: “yalnız kalan”; erkek ve dişi için. Denir: “Adam **فويت**”, “kadın **فويت**”; كذلك; رياشي’den. Ebû Zeyd ikisini hemzeledi. Aziz tenzîlde: **ما ترى في خلق الرحمن من تفاوت**; mânâ: O’nun yaratışında—yüce olan gökte—bir farklılık ve bir karışıklık görmezsin. Leys’ten: **فات يفوت فوتا فهو فائت**; tıpkı “**بون بائن**” dedikleri gibi. Ve aralarında **تفاوت** ve **تفوت** vardır. Ve şu şekilde okunmuştur: **ما ترى في خلق الرحمن من تفاوت** ve **تفوت**. Birincisi: Ebû Amr’ın kıraati. Katâde dedi: mânâ “ihtilâf”tır. Süddî dedi: “**تفوت**”tandır; o, Hamza ve Kisâî’nin kıraatindedir; yani “ayıp”tan: bakan kimse der ki: “Şöyle şöyle olsaydı daha güzel olurdu.” Ferrâ dedi: ikisi bir mânâdadır. Denir: “Malında ona karşı **تفوت** etti”: yani onunla onu geçti. Hadîste: “Bir adam, malında babasına karşı **تفوت** etti; babası Peygamber صلى الله عليه وسلم’e geldi, bunu ona zikretti; o da dedi: ‘Oğluna malını geri ver; çünkü onlar ancak senin sadakından bir oktur.’” Onun sözü: **تفوت**: **الفوت**tan alınmıştır; ondan “تفعل”dir. Mânâsı: oğul, babasına danışmadı ve kendi malını bağışlamada ondan izin istemedi. Baba Resûlullah صلى الله عليه وسلم’e geldi, ona haber verdi; o da dedi: “Onu bağışlanandan geri al ve oğluna geri ver; çünkü o ve elindekiler senin elinin altındadır ve senin mülkündedir; senden habersiz bir işte tek başına kalması ona helâl değildir.” Onun sadakından bir ok oluşunu, onun kazancının bir parçası oluşuna misal yaptı; ve ona bildirdi ki oğul, malıyla babasına karşı **يفتات** edemez. Bu, **الفوت**tandır: “önce geçme”. Dersin: “Falan, falana karşı şunda **تفوت** etti” ve “ona karşı **افتات** etti”; bir şeyde tasarrufta onun dışında kendi görüşüyle tek başına kaldığı zaman. “Galebe” mânâsını tazammum edince **على** ile geçişli kılındı; ve bu geçti.

Gökte farklılık ve karışıklık yoktur. Leys’ten: **فات يفوت فوتا فهو فائت**; tıpkı “**بون بائن**” dedikleri gibi. Ve aralarında **تفاوت** ve **تفوت** vardır. Ve şu şekilde okunmuştur: **ما ترى في خلق الرحمن من تفاوت** ve **تفوت**. Birincisi: Ebû Amr’ın kıraati. Katâde dedi: mânâ “ihtilâf”tır. Süddî dedi: “**تفوت**”tandır; o, Hamza ve Kisâî’nin kıraatindedir; yani “ayıp”tan: bakan kimse der ki: “Şöyle şöyle olsaydı daha güzel olurdu.” Ferrâ dedi: ikisi bir mânâdadır. Denir: “Malında ona karşı **تفوت** etti”: yani onunla onu geçti. Hadîste: “Bir adam, malında babasına karşı **تفوت** etti; babası Peygamber صلى الله عليه وسلم’e geldi, bunu ona zikretti; o da dedi: ‘Oğluna malını geri ver; çünkü onlar ancak senin sadakından bir oktur.’” Onun sözü: **تفوت**: **الفوت**tan alınmıştır; ondan “تفعل”dir. Mânâsı: oğul, babasına danışmadı ve kendi malını bağışlamada ondan izin istemedi. Baba Resûlullah صلى الله عليه وسلم’e geldi, ona haber verdi; o da dedi: “Onu bağışlanandan geri al ve oğluna geri ver; çünkü o ve elindekiler senin elinin altındadır ve senin mülkündedir; senden habersiz bir işte tek başına kalması ona helâl değildir.” Onun sadakından bir ok oluşunu, onun kazancının bir parçası oluşuna misal yaptı; ve ona bildirdi ki oğul, malıyla babasına karşı **يفتات** edemez. Bu, **الفوت**tandır: “önce geçme”. Dersin: “Falan, falana karşı şunda **تفوت** etti” ve “ona karşı **افتات** etti”; bir şeyde tasarrufta onun dışında kendi görüşüyle tek başına kaldığı zaman. “Galebe” mânâsını tazammum edince **على** ile geçişli kılındı; ve bu geçti.

Ve ona ek olarak istidrâk olunanlardandır: “Görüşüyle **افتات** etti”: onu tek başına üstlendi. Ve “Şunda onu **وفاته**”: onu geçti; ikisinin zikri geçmişti. Ve “Bir adam, ailesinden çıktı; dönünce karısı ona dedi: ‘Bize şahit olsaydın sana haber verirdik ve olanı sana anlatırdık’; o da ona dedi: ‘**لم تفاتي**; öyleyse getir.’”

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَاتَ الأَمْرُ
1 فَاتَ الأَمْرُ ذ , aor. يَفُوتُ, inf. n. فَوْتٌ and فَوَاتٌ, originally signifies فَاتَ وَقْتُ فِعْلِهِ [i. e. The time, or opportunity, of the doing, or performing, of the affair passed, passed away, elapsed, or escaped, neglected by him, without his doing it or performing it]; and hence the phrase فَاتَتِ الصَّلَاةُ, meaning The time of prayer passed, passed away, elapsed, or escaped, without his performing it therein (Msb:) and ↓ افتات is syn. with فَاتَ. (M, O.) [And both of these verbs are trans.:] one says فَاتَهُ الشَّىْءُ, (S, O, Msb,) or الأَمْرُ, (M, K,) aor. as above, (O,) and so the inf. ns.; (S, * M, O, * Msb, K;) and ↓ افتاتهُ: (K;) The thing, (??) affair, passed, or passed away, from him [neglected by him]; (M, K;) [or the time, or opportunity, of the doing, or performing, thereof passed, or passed away from him neglected by him;] or the thing escaped him, [or became beyond his reach,] so that he was unable to attain it, or to do it, or to accomplish it. (Msb.) But this explanation is not applicable except in the case of prayer, and the like: in other cases, فَاتَهُ signifies He, or it, preceded him; was, or became, or got, before him; outwent him; passed beyond him; or had, got, or look, precedence of him: and went, or passed, away from him: and the like. (MF, TA.) One says, فَاتَنِى كَذَا, meaning سَبَقَنِى [i. e. Such a thing preceded me, &c., app. so as to become beyond my reach]: and فُتُّهُ أَنَا [I preceded it, &c.]: (T:) and جَارَيْتُهُ حَتَّى فُتُّهُ I ran with him until I passed beyond him, or outwent him: (A, TA:) and فَاتَهُ فُلَانٌ بِذِرَاعٍ Such a one preceded him, or outwent him, by a cubit. (Msb.) فَلَا فَوْتَ, in the Kur xxxiv. 50, means فَلَا فَوْتَ لَهُمْ مِنًّا [And there shall be for them no escaping from us], i. e. لَا يَفُوتُونَنَا [they shall not escape us]. (Jel. [And Bd says the like; adding, “ by flight, or fortifying themselves. ”]) An Arab of the desert is related to have said, الحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِى لا يُفَاتُ وَلَا [expl. in art. ليت) (T. And they assert that a man went forth from his family, and when he returned, his wife said to him, “ If thou hadst been present with us, we would have related to thee what hath happened; ” whereupon he said to her, لَمْ تُفَاتِى فَهَاتِى (M, Meyd) i. e. It has not escaped thee [lit. thou hast not been escaped], so adduce what thou hast [to tell]: the saying is a proverb. (Meyd.) ― -b2- See also 5: and see 8, in three places. ― -b3- فَاتَ is also syn. with فَادَ [as signifying He died; in which sense the aor. is يَفُوتُ, and the inf. n. فَوْتٌ]. (A in art. فيد.) And ↓ أفْتِيتَ signifies He died suddenly. (TA in art. فأت, q. v.)

افاتهُ الشَّىْءَ
4 افاتهُ الشَّىْءَ ذ , (S, MA,) or الأَمْرَ, (K,) He made the thing, or affair, to pass, or pass away, from him [neglected by him; or he made the time, or opportunity, of the doing, or performing, thereof to pass, or pass away, from him neglected by him; or he made the thing to escape him, or become beyond his reach, so that he was unable to attain it, or to do it, or to accomplish it: see 1, second sentence]. (M, A, K.)

تفوّت عَلَيْهِ فِى مَالِهِ
5 تفوّت عَلَيْهِ فِى مَالِهِ ذ means بِهِ ↓ فَاتَهُ, (A 'Obeyd, T, S, M, O, K,) i. e. He acted exclusively of him, (M,) [or passed him over], namely, his father, (A 'Obeyd, T, M, O, *) in respect of his property, (A 'Obeyd, T, &c.,) i. e. his own property, (A 'Obeyd, T,) by giving it away, (A 'Obeyd, T, M, O,) and squandering it, (A 'Obeyd, T, M.) without consulting him, or asking his permission: (O, TA:) occurring in a trad., relating to a case in which the Prophet ordered the father to cause the property to be restored to his son; and informed him that the son had no right to act thus to his father. (A 'Obeyd, T, O. *) ― -b2- See also 8 latter half, in two places: ― -b3- and see the paragraph here following, in two places.

تفاوت
6 تفاوت ذ has for its inf. n. تَفَاوُتٌ and تَفَاوَتٌ and تَفَاوِتٌ, (S, M, O, K,) the second and third of which are mentioned by AZ; the second is said by ISk (who mentions this and the third, M) to be of the dial. of the Kilلbees, and the third is mentioned by El-'Ambaree; both anomalous, for the inf. n. of a verb of the measure تَفَاعَلَ is تَفَاعُلٌ. [in the copies of the S يتفاعل, and said to be so in J's handwriting,] with damm to the ع except in this instance (S. O:) but Sb said that there is not among inf. ns. an instance of تَفَاعَلٌ nor of تَفَاعِلٌ. (M.) مَا تَرَى فِى خَلْقِ الرَّحْمٰنِ مِنْ تَفَاوُتٍ, (T, M, O, K,) or ↓ تَفَوُّتٍ, (T, O, K.) [the former in the CK and the latter in other copies of the K,] the latter being the reading of Hamzeh and Ks, in the Kur [lxvii. 3], (O,) means Thou seest not in the creation of the Compassionate, (M, O,) i. e. in his creation of the heaven, (M,) any incongruity, or discordance; (T, M, O;) or any fault, defect, or imperfection, so that the beholder might say, “ If it were thus, it were better; ” (T, O, K;) thus the latter reading is expl. by Es-Suddee; (T, O, TA;) and Fr says that both readings have one meaning: (T, TA:) you say of a thing ↓ تفوّت and تفاوت. (M.) ― -b2- And one says, تفاوت الشَّيْآنِ The two things were far apart, one from the other; or widely distinct or separated; (S, O, K;) or differed, or were different. (Msb.) And تَفَاوَتَا فِى الفَضْلِ They two were distinct, or dissimilar, in respect of excellence, (Msb,) or فِى الشَّرَفِ [in eminence, or nobility]. (A.)

8 اـِفْتَوَتَ see 1, first and second sentences. ― -b2- As, relating the verse of Ibn-Mukbil,
يَا حُرَّ أَمْسَيْتُ شَيْخًا قَدْ وَهَى بَصَرِى
وَافْتِيتَ مَا دُونَ يَوْمِ لبَعْثِ مِنْ عُمُرِى
[which may be rendered O ingenuous woman, (حُرَّ being an abbreviation of حُرَّةٌ,) I have become an old man, my sight has become weak, and what is anterior to the day of resurrection, of my life, has been passed, or has run out like water poured forth (فَرِغَ)], says, it is from الفَوْتُ, and الاِفْتِيَاتُ [app. as the inf. n. of the pass. v. افتيت used in this verse] signifies الفَرَاغُ. (T.) ― -b3- See also 1, last sentence. ― -b4- الاِفْتِيَاتُ signifies also The betaking oneself, or applying oneself, before another or others, or hastily, (S, O, Msb,) to a thing, (S, O,) or to the doing of a thing, (Msb,) without obeying him who should be obeyed, (S, O,) or following his own opinion only, without consulting him who had the best right to order in the case: (Mgh, * Msb:) you say, افتات عَلَيْهِ بِأَمْرِ كَذَا i. e. بِهِ ↓ فَاتَهُ [app. meaning He so betook himself, &c., in opposition to him: or فاته به may be here used in the sense in which it is expl. above voce تَفَوَّتَ]. (S, O.) And you say, فُلَانٌ لَا يُفْتَاتُ عَلَيْهِ Such a one, nothing is to be done without his order; (S, O, K; *) and so عليه ↓ لَا يُفَاتُ; (Har p. 63;) or لَا يُفْتَاتُ عَلَيْهِ شَىْءٌ دُونَ أَمْرِهِ [which means the same]. (Msb.) أَمِثْلِى يُفْتَاتُ عَلَيْهِ فِى بَنَاتِهِ, (T, M, O,) or فِى أَمْرِ بَنَاتِهِ, (S, TA,) occurs in a trad., (S, M, Mgh, O, TA,) meaning Shall such a one as I [am] have anything done in respect of his daughters without his order? (Mgh, * TA;) and was said by 'Abd-Er-Rahmلn the son of Aboo-Bekr to his sister 'ءïsheh, on the occasion of her having given in marriage his daughter, the elder Hafsah, during his absence, to El-Mundhir the son of Ez-Zubeyr. (T, * O, TA. *) And you say, افتات عَلَيْهِ فِى شَىْءٍ, and بشَىْءٍ ↓ فَاتَهُ, meaning He brought to pass a thing exclusively of him [i. e., of another person, without the latter's having any part therein]. (TA.) And افتات عَلَيْهِ فى كَذَا, and عَلَيْهِ فِيهِ ↓ تفوّت, He followed his own opinion only, exclusively of him [i. e., of another], in the disposal, or management, of such a thing: the verbs being trans. by means of عَلَى because implying the meaning of الثَّغَلُّب. (TA.) And افتات عَلَيْهِ فِى الأَمْرِ, (M, K, * TA,) and ↓ تفوّت عَلَيْهِ فِيهِ, (MA,) He decided against him in the affair. (M, MA, K, * TA.) ― -b5- And افتات بِأَمْرِهِ He effected, or executed, his affair without consulting any one: thus accord. to As, without hemz: (T, TA:) and, as is related on the authority of ISh and ISk, one says, افتأت بأمره, with hemz, meaning he was alone in his affair; and in like manner one says, بِرَأْيِهِ in his opinion. (TA. [See also art. فأت.]) ― -b6- And افتات الكَلَامَ He originated, or excogitated, the speech: (O, K, TA:) and he extemporized the speech; spoke it without consideration, or thought, or preparation, or without pausing, or hesitating; as also اِفْتَلَتَهُ. (TA.)

فَوْتٌ
فَوْتٌ ذ an inf. n. of 1. (S, * M, &c.) ― -b2- فَوْتَ فَمِهِ and فَوْتَ رُمْحِهِ and فَوْتَ يَدِهِ [lit. Beyond the reach of his mouth and of his spear and of his hand, or arm (in several copies of the K erroneously written فَوْتُ)] mean where he sees it but will not [be able to] reach it, or attain it. (K, TA.) A man said to another, reviling him, [or rather said of him,] جَعَلَ اللّٰهُ رِزْقَهُ فَوْتَ فَمِهِ i. e. [May God make his sustenance to be beyond the reach of his mouth,] where he shall see it and shall not attain it. (S, O. [And the like is said in the M and A.]) And one says, هُوَ مِنِّى فَوْتَ الرُّمْحِ [He, or it, is] where my spear will not reach him, or it. (S, A, O.) And هُوَ مِنِّى فَوْتَ اليَدِ [He, or it, is] beyond the reach of my hand, or arm: mentioned by Sb among what are peculiarly adverbial expressions. (M.) And أَفْلَتَنَا فُلَانٌ فَوْتَ اليَدِ and فَوْتَ الظُّفْرِ [Such a one escaped from us beyond the reach of a hand, or an arm, and beyond the reach of a finger-nail]. (A. [Golius, as on the authority of the A, has ظُفْرٍ ↓ فُوَيْتَ, which he explains as syn. with فَوْتَ يَدٍ; but it signifies A little beyond the reach of a finger-nail.]) ― -b3- أَسْمَعُ صَوْتًا وَأَرَى فَوْتًا means I hear a sound, or voice, but I see not a deed, or no deed. (TA in art. صوت.) ― -b4- فَوْتٌ signifies also The space between two fingers [when they are extended apart (see بُصْمٌ)]: (S, M, O, K:) pl. أَفْوَاتٌ. (S, M, O.) ― -b5- And you say, ↓ بَيْنَهُمَا فَوْتٌ فَائِتٌ like as you say بَوْنٌ بَائِنٌ [i. e. Between them two (meaning two men) is a wide distance; app. in respect of rank or estimation: the last word being in this case a corroborative, like the latter word in مَوْتٌ مَائِتٌ and لِيْلٌ لَائِلٌ]. (M.)

فَوْاتٌ
فَوْاتٌ ذ an inf. n. of 1. (S, * M, &c.) ― -b2- [Hence,] مَوْتٌ الفَوَاتِ Sudden death: (S, M, A, O, K:) likewise termed المَوْتُ الفَوَاتُ and المَوْتُ الفُوَاتُ. (IAar, TA.) You say, مَاتَ مَوْتَ الفَوَاتِ He died a sudden death. (S, O.) The Prophet, passing by a leaning wall, quickened his pace; and being asked wherefore he did so, answered, أَخَافُ مَوْتَ الفَوَاتِ [I fear sudden death]. (O.)

فُوَيْتٌ
فُوَيْتٌ ذ One who follows his, or her, own opinion only, (M, O, K,) not consulting any one: (O:) applied alike to a man and to a woman: (M, O, K:) on the authority of Er-Riyلshee: pronounced by AZ with hemz. (O.) ― -b2- See also فَوْتٌ [of which it is the dim.]

فَائِتٌ
فَائِتٌ ذ act. part. n. of 1 [q. v.]. (T.) ― -b2- See also فَوْتٌ, last sentence.

##### Türkçe

**فَاتَ الأَمْرُ**
1 **فَاتَ الأَمْرُ** ذ , muzârîsi **يَفُوتُ**, mastarı **فَوْتٌ** ve **فَوَاتٌ**, aslında **فَاتَ وَقْتُ فِعْلِهِ** [yani işin yapılmasının vakti yahut fırsatı geçti, geçip gitti, sona erdi yahut kaçtı; onu yapmadan yahut yerine getirmeden, onun tarafından ihmal edilmiş olarak]; buradan da **فَاتَتِ الصَّلَاةُ** ibaresi gelir; mânâsı: namazın vakti, onu o vakitte kılmaksızın, geçti, geçip gitti, sona erdi yahut kaçtı. (Msb:) ve ↓ **افتات** **فَاتَ** ile eşanlamlıdır. (M, O.) [Ve bu iki fiil de müteaddîdir:] **فَاتَهُ الشَّىْءُ**, (S, O, Msb,) yahut **الأَمْرُ**, (M, K,) denir; muzârîsi yukarıdaki gibidir, (O,) mastarlar da böyledir; (S, * M, O, * Msb, K;) ve ↓ **افتاتهُ**: (K;) şey, (??) iş, ondan geçti yahut geçip gitti [onun tarafından ihmal edilmiş olarak]; (M, K;) [yahut onun yapılmasının yahut yerine getirilmesinin vakti yahut fırsatı, onun tarafından ihmal edilmiş olarak, ondan geçti yahut geçip gitti;] yahut şey ondan kaçtı, [yahut erişim alanının ötesine geçti,] öyle ki ona erişmeye, yahut onu yapmaya, yahut onu gerçekleştirmeye güç yetiremedi. (Msb.) Fakat bu açıklama, namaz ve benzeri hâller dışında uygulanabilir değildir: diğer hâllerde **فَاتَهُ** şu mânâya gelir: o, yahut o şey, onu geçti; onun önüne geçti; onun önünde oldu yahut oldu-bitti; onu geride bıraktı; onu aştı; onun önceliğini aldı: ve ondan uzaklaştı yahut geçip gitti: ve benzeri. (MF, TA.) **فَاتَنِى كَذَا** denir; mânâsı **سَبَقَنِى** [yani böyle bir şey beni geçti, vb., görünüşe göre erişimimin ötesine geçecek şekilde]: ve **فُتُّهُ أَنَا** [ben onu geçtim, vb.]: (T:) ve **جَارَيْتُهُ حَتَّى فُتُّهُ**: onunla koştum, nihayet onu aştım yahut geride bıraktım: (A, TA:) ve **فَاتَهُ فُلَانٌ بِذِرَاعٍ**: falan kimse onu bir arşınla geçti yahut geride bıraktı. (Msb.) Kur’ân xxxiv. 50’de **فَلَا فَوْتَ** şu mânâdadır: **فَلَا فَوْتَ لَهُمْ مِنًّا** [yani bizden onlar için hiçbir kaçış yoktur], yani **لَا يَفُوتُونَنَا** [bizi aşarak kaçamazlar]. (Jel. [Bd de benzerini söyler; “kaçmakla yahut tahkimatla” kaydını ekleyerek.]) Çölde yaşayan bir Arabın şöyle dediği rivayet edilir: **الحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِى لا يُفَاتُ وَلَا** [art. **ليت**’te açıklandığı üzere] (T. Ve bir adamın ailesinden çıktığı, döndüğünde karısının ona “Bizimle bulunsaydın, sana olanı biteni anlatırdık” dediği; bunun üzerine ona **لَمْ تُفَاتِى فَهَاتِى** dediği nakledilir (M, Meyd); yani: senden kaçmış değildir [lafzen: sen kaçırılmış değilsin], öyleyse sende olanı [anlatılacak olanı] getir: bu söz bir darb-ı meseldir. (Meyd.)) ― -b2- 5’e de bak: ve 8’e, üç yerde, bak. ― -b3- **فَاتَ**, **فَادَ** ile de eşanlamlıdır [“öldü” mânâsında; bu mânâda muzârî **يَفُوتُ**, mastar **فَوْتٌ**’tur]. (A, art. **فيد**’de.) Ve ↓ **أفْتِيتَ**: ansızın öldü demektir. (TA, art. **فأت**’te, bk.)

**افاتهُ الشَّىْءَ**
4 **افاتهُ الشَّىْءَ** ذ , (S, MA,) yahut **الأَمْرَ**, (K,) o, şeyi yahut işi, ondan geçer yahut geçip gider kıldı [onun tarafından ihmal edilmiş olarak; yahut onun yapılmasının yahut yerine getirilmesinin vakti yahut fırsatını, onun tarafından ihmal edilmiş olarak, ondan geçer yahut geçip gider kıldı; yahut şeyi ondan kaçırdı, yahut erişim alanının ötesine geçirdi; öyle ki ona erişmeye, yahut onu yapmaya, yahut onu gerçekleştirmeye güç yetiremedi: 1’e, ikinci cümleye, bak]. (M, A, K.)

**تفوّت عَلَيْهِ فِى مَالِهِ**
5 **تفوّت عَلَيْهِ فِى مَالِهِ** ذ, **بِهِ ↓ فَاتَهُ** demektir, (A 'Obeyd, T, S, M, O, K,) yani: onu dışlayarak davrandı, (M,) [yahut onu atlayıp geçti], yani babası, (A 'Obeyd, T, M, O, *) malı hususunda, (A 'Obeyd, T, &c.,) yani kendi malı hususunda, (A 'Obeyd, T,) onu bağışlayarak, (A 'Obeyd, T, M, O,) ve onu saçıp savurarak, (A 'Obeyd, T, M.) ona danışmaksızın yahut iznini istemeksizin: (O, TA:) Peygamber’in babaya malın oğluna iade edilmesini emrettiği ve oğlun babasına karşı böyle davranma hakkı olmadığını bildirdiği bir olaya dair bir hadiste vârid olmuştur. (A 'Obeyd, T, O. *) ― -b2- 8’in ikinci yarısına da bak: iki yerde: ― -b3- ve burada onu izleyen paragrafa da bak: iki yerde.

**تفاوت**
6 **تفاوت** ذ’nin mastarı **تَفَاوُتٌ** ve **تَفَاوَتٌ** ve **تَفَاوِتٌ**’tur, (S, M, O, K,) bunların ikincisi ve üçüncüsü AZ tarafından zikredilmiştir; ikincisinin, ISk tarafından (bunu ve üçüncüyü zikreder, M) Kilâbîlerin lehçesinden olduğu söylenir; üçüncüsü El-'Ambaree tarafından zikredilmiştir; ikisi de şâzdır; çünkü **تَفَاعَلَ** veznindeki bir fiilin mastarı **تَفَاعُلٌ**’dur. [S nüshalarında **يتفاعل**; ve J’nin el yazısında da böyle olduğu söylenir,] bu örnek dışında **ع** üzerine damme ile (S. O:) fakat Sb, mastarlar arasında **تَفَاعَلٌ**’dan da **تَفَاعِلٌ**’den de bir örnek bulunmadığını söylemiştir. (M.) **مَا تَرَى فِى خَلْقِ الرَّحْمٰنِ مِنْ تَفَاوُتٍ**, (T, M, O, K,) yahut ↓ **تَفَوُّتٍ**, (T, O, K.) [birincisi CK’de, ikincisi K’nin diğer nüshalarında,] ikincisi Hamzeh ve Ks’nin Kur’ân [lxvii. 3] kıraatidir, (O,) şu mânâdadır: Rahmân’ın yaratışında, (M, O,) yani göğün yaratılışında, (M,) hiçbir uygunsuzluk yahut uyumsuzluk görmezsin; (T, M, O;) yahut hiçbir kusur, eksiklik yahut noksanlık; öyle ki bakan kimse “Şöyle olsaydı daha iyi olurdu” desin; (T, O, K;) böylece ikinci kıraat Es-Suddee tarafından açıklanmıştır; (T, O, TA;) ve Fr, iki kıraatin de tek mânâya geldiğini söyler: (T, TA:) bir şey hakkında ↓ **تفوّت** ve **تفاوت** dersin. (M.) ― -b2- Ve **تفاوت الشَّيْآنِ** denir: iki şey birbirinden uzak oldu; yahut birbirinden çok ayrı yahut ayrılmış oldu; (S, O, K;) yahut farklılaştı yahut farklı oldu. (Msb.) Ve **تَفَاوَتَا فِى الفَضْلِ**: ikisi fazilet bakımından ayrı yahut benzeşmez oldu, (Msb,) yahut **فِى الشَّرَفِ** [şeref/yücelik bakımından]. (A.)

8 **اـِفْتَوَتَ**: 1’e, birinci ve ikinci cümlelere, bak. ― -b2- İbn-Mukbil’in beytini rivayet ederek,
**يَا حُرَّ أَمْسَيْتُ شَيْخًا قَدْ وَهَى بَصَرِى**
**وَافْتِيتَ مَا دُونَ يَوْمِ لبَعْثِ مِنْ عُمُرِى**
[şöyle tercüme edilebilir: Ey hür kadın, (**حُرَّ**’ın **حُرَّةٌ**’nin kısaltması olmasıyla,) ben bir ihtiyar oldum, gözüm zayıfladı; ve hayatımdan diriliş gününden önce olan kısım geçip gitmiştir yahut dökülmüş su gibi tükenmiştir (**فَرِغَ**)], der ki: bu, **الفَوْتُ**’tandır; ve **الاِفْتِيَاتُ** [görünüşe göre bu beyitte kullanılan meçhul fiil **افتيت**’in mastarı olarak] **الفَرَاغُ** mânâsına gelir. (T.) ― -b3- 1’in son cümlesine de bak. ― -b4- **الاِفْتِيَاتُ** ayrıca şu mânâya gelir: bir şeye, (S, O,) yahut bir şeyi yapmaya, (Msb,) başkasından yahut başkalarından önce, yahut aceleyle, (S, O, Msb,) yönelmek yahut girişmek; itaat edilmesi gereken kimseye itaat etmeksizin, (S, O,) yahut yalnız kendi görüşüne uyarak, olayda emretme hakkı en çok olan kimseye danışmaksızın: (Mgh, * Msb:) **افتات عَلَيْهِ بِأَمْرِ كَذَا** dersin; yani **بِهِ ↓ فَاتَهُ** [görünüşe göre mânâ: ona karşı olarak böyle yöneldi, vb.: yahut burada **فاته به**, yukarıda **تَفَوَّتَ** maddesinde açıklandığı mânâda kullanılmış olabilir]. (S, O.) Ve **فُلَانٌ لَا يُفْتَاتُ عَلَيْهِ** dersin: böyle bir kimseye karşı, onun emri olmaksızın hiçbir şey yapılmaz; (S, O, K; *) ve bunun gibi **عليه ↓ لَا يُفَاتُ**; (Har p. 63;) yahut **لَا يُفْتَاتُ عَلَيْهِ شَىْءٌ دُونَ أَمْرِهِ** [ki aynı mânâdadır]. (Msb.) **أَمِثْلِى يُفْتَاتُ عَلَيْهِ فِى بَنَاتِهِ**, (T, M, O,) yahut **فِى أَمْرِ بَنَاتِهِ**, (S, TA,) bir hadiste vârid olmuştur, (S, M, Mgh, O, TA,) mânâsı: Benim gibi birine, kızları hakkında, emri olmaksızın bir şey yapılır mı? (Mgh, * TA;) ve bu söz, 'Abd-Er-Rahmân b. Ebû-Bekr tarafından, kız kardeşi 'Âişe’ye, onun yokluğunda kızı büyük Hafsah’ı El-Mundhir b. Ez-Zubeyr ile evlendirmiş olması münasebetiyle söylenmiştir. (T, * O, TA. *) Ve **افتات عَلَيْهِ فِى شَىْءٍ** dersin; ve **بشَىْءٍ ↓ فَاتَهُ**: mânâsı: bir şeyi onu dışlayarak meydana getirdi [yani başka bir kimseyi; o kimsenin onda hiçbir payı olmaksızın]. (TA.) Ve **افتات عَلَيْهِ فى كَذَا**, ve **عَلَيْهِ فِيهِ ↓ تفوّت**: böyle bir şeyin tasarrufunda yahut idaresinde, onu dışlayarak [yani başka birini], yalnız kendi görüşüne uydu: fiillerin **عَلَى** ile müteaddî kılınması, **الثَّغَلُّب** mânâsını içermeleri sebebiyledir. (TA.) Ve **افتات عَلَيْهِ فِى الأَمْرِ**, (M, K, * TA,) ve ↓ **تفوّت عَلَيْهِ فِيهِ**, (MA,) işte ona karşı hüküm verdi. (M, MA, K, * TA.) ― -b5- Ve **افتات بِأَمْرِهِ**: kimseye danışmaksızın işini yaptı yahut yürüttü: As’a göre böyledir, hemzesiz: (T, TA:) ve ISh ile ISk’den rivayet olunduğuna göre, hemzeli olarak **افتأت بأمره** denir; mânâsı: işinde yalnız kaldı; ve aynı şekilde **بِرَأْيِهِ** (kendi görüşünde) denir. (TA. [Art. **فأت**’e de bak.]) ― -b6- Ve **افتات الكَلَامَ**: sözü icat etti yahut zihninde kurdu: (O, K, TA:) ve sözü irticalen söyledi; düşünmeksizin, yahut tefekkür yahut hazırlık olmaksızın, yahut duraksamaksızın yahut tereddüt etmeksizin söyledi; bunun gibi **اِفْتَلَتَهُ** da. (TA.)

**فَوْتٌ**
**فَوْتٌ** ذ, 1’in mastarıdır. (S, * M, &c.) ― -b2- **فَوْتَ فَمِهِ** ve **فَوْتَ رُمْحِهِ** ve **فَوْتَ يَدِهِ** [lafzen: ağzının, mızrağının ve elinin yahut kolunun erişiminin ötesinde; (K’nin bazı nüshalarında yanlışlıkla **فَوْتُ** yazılmıştır)] şu mânâya gelir: onu görür fakat ona erişemez yahut ona ulaşamaz olduğu yer. (K, TA.) Bir adam, diğerine söverek, [daha doğrusu onun hakkında,] **جَعَلَ اللّٰهُ رِزْقَهُ فَوْتَ فَمِهِ** dedi; yani: [Allah onun rızkını ağzının erişiminin ötesinde kılsın,] onu göreceği ve ona erişemeyeceği yerde. (S, O. [M ve A’da da benzeri söylenir.]) Ve **هُوَ مِنِّى فَوْتَ الرُّمْحِ** dersin: [o, yahut o şey,] mızrağımın ona erişemeyeceği yerdedir. (S, A, O.) Ve **هُوَ مِنِّى فَوْتَ اليَدِ**: [o, yahut o şey,] elimin yahut kolumun erişiminin ötesindedir: Sb tarafından, özellikle zarfî olan ifadeler arasında zikredilmiştir. (M.) Ve **أَفْلَتَنَا فُلَانٌ فَوْتَ اليَدِ** ve **فَوْتَ الظُّفْرِ** [falan kimse bizden, elin yahut kolun erişiminin ötesine ve tırnağın erişiminin ötesine kaçarak kurtuldu]. (A. [Golius, A’ya dayanarak **ظُفْرٍ ↓ فُوَيْتَ** kaydını verir; bunu **فَوْتَ يَدٍ** ile eşanlamlı diye açıklar; fakat mânâsı: tırnağın erişiminin biraz ötesi.]) ― -b3- **أَسْمَعُ صَوْتًا وَأَرَى فَوْتًا**: bir ses işitiyorum ve bir iş görüyorum demektir; yahut: bir ses işitiyorum ama bir iş görmüyorum. (TA, art. **صوت**’ta.) ― -b4- **فَوْتٌ** ayrıca iki parmak arasındaki açıklık mânâsına gelir [onlar ayrık olarak uzatıldığında (bk. **بُصْمٌ**)]: (S, M, O, K:) çoğulu **أَفْوَاتٌ**. (S, M, O.) ― -b5- Ve ↓ **بَيْنَهُمَا فَوْتٌ فَائِتٌ** dersin; tıpkı **بَوْنٌ بَائِنٌ** dediğin gibi [yani ikisinin arasında (iki adam kastedilerek) geniş bir mesafe vardır; görünüşe göre mertebe yahut değer bakımından: son kelime bu durumda, **مَوْتٌ مَائِتٌ** ve **لِيْلٌ لَائِلٌ**’deki ikinci kelime gibi, pekiştiricidir]. (M.)

**فَوْاتٌ**
**فَوْاتٌ** ذ, 1’in mastarıdır. (S, * M, &c.) ― -b2- [Buradan,] **مَوْتٌ الفَوَاتِ**: ansızın ölüm: (S, M, A, O, K:) buna ayrıca **المَوْتُ الفَوَاتُ** ve **المَوْتُ الفُوَاتُ** da denir. (IAar, TA.) **مَاتَ مَوْتَ الفَوَاتِ** dersin: ansızın bir ölümle öldü. (S, O.) Peygamber, eğilmiş bir duvarın yanından geçerken adımlarını hızlandırdı; niçin böyle yaptığı sorulunca, **أَخَافُ مَوْتَ الفَوَاتِ** [ansızın ölümden korkarım] diye cevap verdi. (O.)

**فُوَيْتٌ**
**فُوَيْتٌ** ذ: yalnız kendi görüşüne uyan kimse, (M, O, K,) kimseye danışmayan: (O:) erkek ve kadın için eşit kullanılır: (M, O, K:) Er-Riyâshee’den rivayetle: AZ bunu hemzeli telaffuz etmiştir. (O.) ― -b2- **فَوْتٌ**’a da bak [ki bunun tasğîridir].

**فَائِتٌ**
**فَائِتٌ** ذ, 1’in ism-i fâilidir [bk.]. (T.) ― -b2- **فَوْتٌ**’un son cümlesine de bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَاتَ
فَاتَ ( w )  U ( n. ac. فَوْت 1 ,  فَوَاْت 22 ),
a.  Passed, passed away, elapsed, expired ( time ); escaped ( opportunity ).

b.  Missed ( mark ).

c.  [ acc. &  Bi ], Outstripped, anticipated, was before in.

d.  [ Fī ] [ coll. ], Entered into.

e.  [ Bi ],  see VIII (c) .

فَوَّتَ
فَوَّتَ II
a.  [ coll. ], Made to pass, to escape; made to lose.

b.  [ coll. ], Made to enter.

c.  [ coll. ],   Faded ( flower ).

أَفْوَتَ
أَفْوَتَ IV ,
a.  Made to miss, to escape.

b.  [ 'Ala &  Fī ], Surpassed, excelled in; was beforehand with, outstripped in.

تَفَاْوَتَ
تَفَاْوَتَ VI ,
a.  Were far apart.

b.  Were different, distinct, separate.

تَفَوَّتَ
تَفَوَّتَ V ,
a.  see VIII (c) .

اِفْتَوَتَ
اِفْتَوَتَ VIII ,
a.  see I (a) .

b.  Missed ( opportunity ).

c.  [ 'Ala &  Fī ], Acted independently of....in, respecting.

d.  [ Ala &  Fī ], Decided against.

e.  Originated, excogitated, extemporized ( speech ).

f.  [ Bi ], Effected, accomplished by himself.

g.  [ pass. ] [ Ala ], Was done without the orders of.

فَوْت
فَوْت [ 1 ] , ( pl. أَفْوَاْت 38 ),
a.  Distance, interval, space.

تَفَاوُت
تَفَاوُت [ N. Ac.
a.  VI], Distance, interval.

b.  Irregularity; defect.

اِفْتِيَات
اِفْتِيَات [ N. Ac.
a.  VIII], Obstinacy, wilfulness, self-will.

فَوْتَ
فَوْتَ
a.  Out of reach, beyond the reach of.

فُوَيْت
فُوَيْت
a.  Independent, obstinate, wilful, self-willed, self-opinionated.

مَوْت الفَوَات
مَوْت الفَوَات
a.  Sudden death.

هُوَ مِنّى فَوْتَ اليَدِ
هُوَ مِنّى فَوْتَ اليَدِ
a.  He is beyond my reach.

فُوْتَنَج
فُوْتَنَج P. ,
a.  Penny royal, mint.

##### Türkçe

فَاتَ
**فَاتَ** ( w )  U ( n. ac. **فَوْت** 1 ,  **فَوَاْت** 22 ),
a.  Geçti, geçip gitti, geçti (zaman); kaçtı (fırsat).

b.  Iskaladı (hedefi).

c.  [ acc. &  Bi ], Geride bıraktı, önce davrandı, ...de önce oldu.

d.  [ Fī ] [ coll. ], ...e girdi.

e.  [ Bi ],  bk. VIII (c) .

فَوَّتَ
**فَوَّتَ** II
a.  [ coll. ], Geçirtti, kaçırttı; kaybettirdi.

b.  [ coll. ], Girdirdi.

c.  [ coll. ],   Soldu (çiçek).

أَفْوَتَ
**أَفْوَتَ** IV ,
a.  Iskalattı, kaçırttı.

b.  [ 'Ala &  Fī ], Üstün geldi, ...de üstün oldu; ...de önce davrandı, ...de geride bıraktı.

تَفَاْوَتَ
**تَفَاْوَتَ** VI ,
a.  Birbirinden uzak oldular.

b.  Farklı oldular, ayrı oldular, müstakil oldular.

تَفَوَّتَ
**تَفَوَّتَ** V ,
a.  bk. VIII (c) .

اِفْتَوَتَ
**اِفْتَوَتَ** VIII ,
a.  bk. I (a) .

b.  Kaçırdı (fırsatı).

c.  [ 'Ala &  Fī ], ...de ...den bağımsız davrandı, ...hususunda.

d.  [ Ala &  Fī ], Aleyhine karar verdi.

e.  İcat etti, zihnen kurdu, irticalen söyledi (konuşma).

f.  [ Bi ], Kendi başına yaptı, gerçekleştirdi.

g.  [ pass. ] [ Ala ], ...ın emirleri olmaksızın yapıldı.

فَوْت
**فَوْت** [ 1 ] , ( pl. **أَفْوَاْت** 38 ),
a.  Mesafe, aralık, boşluk.

تَفَاوُت
**تَفَاوُت** [ N. Ac.
a.  VI], Mesafe, aralık.

b.  Düzensizlik; kusur.

اِفْتِيَات
**اِفْتِيَات** [ N. Ac.
a.  VIII], İnatçılık, dikbaşlılık, kendi başınalık.

فَوْتَ
**فَوْتَ**
a.  Erişilmez, erişim dışında, ...ın erişiminin ötesinde.

فُوَيْت
**فُوَيْت**
a.  Bağımsız, inatçı, dikbaşlı, kendi başına buyruk, kendi görüşüne düşkün.

مَوْت الفَوَات
**مَوْت الفَوَات**
a.  Ani ölüm.

هُوَ مِنّى فَوْتَ اليَدِ
**هُوَ مِنّى فَوْتَ اليَدِ**
a.  O, benim erişimimin ötesindedir.

فُوْتَنَج
**فُوْتَنَج** P. ,
a.  Yarpuz, nane.
