# فوت — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%88%D8%AA/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: فوت

الفَوْتُ: الفَواتُ.
فاتَني كذا أَي سَبَقَني، وفُتُّه أَنا. وقال أَعرابي: الحمد لله الذي لا يُفات ولا يُلاتُ. وفاتَني الأَمرُ فَوْتاً وفَواتاً: ذهَب عني. وفاتَه الشيءُ، وأَفاتَه إِياه غيره؛ وقول أَبي ذؤَيب:
إِذا أَرَنَّ عليها طارِداً، نَزِقَتْ،
والفَوْتُ، إِن فاتَ، هادي الصَّدْرِ والكَتَدُ
يقول: إِن فاتَتْه، لم تَفُتْه إِلا بقَدْرِ صَدْرها ومَنكِبها، فالفَوْتُ في معنى الفائت. وليس عنده فَوْتٌ ولا فَواتٌ؛ عن اللحياني. وتَفَوَّتَ الشيءُ، وتَفاوَتَ تَفاوُتاً، وتَفاوَتاً، وتَفاوِتاً: حكاهما ابن السكيت. وفي التنزيل العزيز: ما تَرَى في خَلْقِ الرحمن من تَفاوُتٍ؛ المعنى: ما تَرى في خَلْقِه تعالى السماءَ اختِلافاً، ولا اضْطراباً. وقد قال سيبويه: ليس في المصادر تَفاعَلٌ ولا تَفاعِلٌ.
وتَفاوَتَ الشيئان أَي تَباعد ما بينهما تَفاوُتاً، بضم الواو؛ وقال الكلابيون في مصدره: تَفاوَتاً، ففتحوا الواو؛ وقال العنبري: تَفاوِِتاً، بكسر الواو، وهو على غير قياس، لأَن المصدر من تَفاعل يَتَفاعَلُ تَفاعُلٌ، مضموم العين، إِلاَّ ما روي من هذا الحرف. الليث: فاتَ يَفُوتُ فَوْتاً، فهو فائتٌ، كما يقولون: بَوْنٌ بائنٌ، وبينهم تَفاوُتٌ وتَفَوُّتٌ. وقرئَ: ما ترى في خلقِ الرحمن من تَفاوُتٍ وتَفَوُّتٍ؛ فالأُولى قراءَة أَبي عمرو؛ قال قتادة: المعنى من اخْتلافٍ؛ وقال السُّدِّيُّ: مِن تَفَوُّتٍ: مِن عَيْبٍ، فيقول الناظر: لو كان كذا وكذا، كان أَحسنَ؛ وقال الفراءُ: هما بمعنى واحد، وبينهما فَوْتٌ فائتٌ، كما يقال بَوْنٌ بائنٌ. وهذا الأَمْرُ لا يُفْتاتُ أَي لا يَفُوتُ، وافْتاتَ عليه في الأَمْرِ: حكَمَ. وكلُّ من أَحدَثَ دونك شيئاً: فقد فاتَكَ به، وافْتاتَ عليك فيه؛ قال مَعْنُ بن أَوْسٍ يُعاتِبُ امرأَته:
فإِنَّ الصُّبْحَ مُنْتَظَرٌ قَريبٌ،
وإِنَّكِ، بالمَلامة، لنْ تُفاتي
أَي لا أَفُوتُك، ولا يَفوتُك مَلامي إِذا أَصْبَحْت، فدَعِيني ونَومي إِلى أَن نُصْبِحَ، وفلان لا يُفْتاتُ عليه أَي لا يُعْمَلُ شيءٌ دون أَمره. وزَوَّجَتْ عائشةُ ابنةَ أَخيها عبد الرحمن بن أَبي بكر، وهو غائب، مِن المنذر بن الزُّبير، فلما رجع من غَيبته، قال: أَمِثْلي يُفْتاتُ عليه في أَمْر بناتِه؟ أَي يُفْعَلُ في شَأْنهن شيءٌ بغير أَمره؛ نَقِمَ عليها نكاحَها ابْنَته دونه. ويقال لكل من أَحْدَثَ شيئاً في أَمْرِكَ دونك: قد افْتاتَ عليك فيه؛ وروى الأَصمعي بيت ابن مقبل:
يا حُرُّ أَمْسَيْتُ شيخاً قد وَهَى بَصَري،
وافْتِيتَ، ما دون يومِ البَعْثِ، من عُمُري
قال الأَصمعي: هو من الفَوْتِ. قال: والافْتِيات الفَراغ. يقال: افْتاتَ بأَمره أَي مَضى عليه، ولم يَسْتَشِرْ أَحداً؛ لم يهمزه الأَصمعي. وروي عن ابن شميل وابن السكيت: افْتَأَت فلانٌ بأَمره، بالهمز، إِذا اسْتَبَدَّ به. قال الأَزهري: قد صح الهمز عنهما في هذا الحرف، وما علمت الهمز فيه أَصليّاً، وقد ذكرته في الهمز أَيضاً. الجوهري: الافْتِياتُ افْتِعالٌ من الفَوْت، وهو السَّبْقُ إِلى الشيءِ دون ائْتِمار من يُؤْتَمر. تقول: افْتاتَ عليه بأَمر كذا أَي فاتَه به، وتَفَوَّتَ عليه في ماله أَي فاته به. وقوله في الحديث: إِنَّ رجلاً تَفَوَّتَ على أَبيه في ماله، فأَتى أَبوه النبيَّ، صلى الله عليه وسلم، فذَكَر له ذلك، فقال: ارْدُدْ على ابنك مالَه، فإِنما هو سَهْمُ من كِنانَتِك؛ قوله: تَفَوَّتَ، مأْخوذٌ من الفَوْت، تَفَعَّلَ منه؛ ومعناه: أَنَّ الابنَ لم يَسْتَشِرْ أَباه، ولم يستأْذنه في هبة مال نفسه، فأَتى الأَبُ رسولَ الله، صلى الله عليه وسلم، فأَخبره، فقال: ارْتَجِعْه من المَوْهُوب له، وارْدُدْه على ابْنِكَ، فإِنه وما في يده تحت يدك، وفي مَلَكَتِك، فليس له أَن يَسْتَبِدَّ بأَمْرٍ دُونَكَ، فَضَرَب، كونَه سَهماً من كنانته، مَثَلاً لكونه بعضَ كسبه، وأَعلمه أَنه ليس للابن أَن يَفتات على أَبيه بماله، وهو من الفَوْت السَّبقِ. تقول: تَفَوَّتَ فلانٌ على فلان في كذا، وافتاتَ عليه إِذا انْفَرَدَ برأْيه دونه في التصرف فيه. ولمَّا ضُمِّنَ معنى التَّغَلُّبِ عُدِّيَ بعلى.
ورجل فُوَيْتٌ، مُنْفَرِدٌ برأْيه، وكذلك الأُنثى. وزَعَمُوا أَنَّ رجلاً خرج من أَهله، فلما رَجَع قالت له امرأَتُه: لو شَهِدْتَنا لأَخْبَرناك، وحَدَّثْناك بما كان، فقال لها: لن تُفاتي، فهاتي. والفَوْتُ: الخَلَل والفُرْجَةُ بين الأَصابع، والجمع أَفْواتٌ. وهو مِنِّي فَوْتَ اليدِ أَي قَدْرَ ما يَفُوتُ يدي؛ حكاها سيبويه في الظروف المخصوصة. وقال أَعرابي لصاحبه: ادْنُ دُونَك، فلما أَبطَأَ قال له: جَعَلَ الله رِزْقكَ فَوْتَ فمِكَ أَي تَنْظُر إِليه قَدْرَ ما يَفوتُ فَمَكَ، ولا تَقْدِرُ عليه؛ وتقول: هو مني فَوْتَ الرُّمْحِ أَي حَيْثُ لا يَبْلُغه. ومَوْتُ الفَواتِ: مَوْتُ الفَجْأَةِ. وفي حديث أَبي هريرة، قال: مَرَّ النبيُّ، صلى الله عليه وسلم، تحتَ جِدارٍ مائِلٍ، فأَسْرَعَ المَشْيَ، فقيل: يا رسول الله، أَسْرَعْتَ المَشْيَ، فقال: إِني أَكْرَه موتَ الفَواتِ، يعني مَوْتَ الفُجاءَة؛ وفي رواية: أَخافُ موتَ الفَواتِ؛ هو مِن قولك: فاتني فلان بكذا أَي سَبَقَني به. ابن الأَعرابي: يقال لِمَوتِ الفَجْأَةِ: المَوتُ الأَبْيضُ، والجارِفُ، واللاَّفِتُ، والفاتِلُ، وهو المَوْتُ الفَواتُ والفُوَاتُ، وهو أَخْذَةُ الأَسَفِ، وهو الوَحِيّ؛ ويقال: مات فلانٌ مَوْتَ الفَواتِ أَي فُوجِئَ.

### Türkçe

**الفَوْتُ**: **الفَواتُ**.

**فاتَني** kaza yani beni geçti, ve ben onu **فُتُّه**. Bir bedevî dedi: Hamd, kendisine **لا يُفات** ve **لا يُلاتُ** olana mahsustur. Ve iş bana **فَوْتاً** ve **فَواتاً** olarak **فاتَني**: benden gitti. Ve şey ona **فاتَه**; ve başkası onu ona **أَفاتَه**; ve Ebû Züeyb’in sözü:
إِذا أَرَنَّ عليها طارِداً، نَزِقَتْ،
والفَوْتُ، إِن فاتَ، هادي الصَّدْرِ والكَتَدُ
der ki: eğer onu **فاتَتْه** ise, onu ancak göğsünün ve omzunun miktarınca **تَفُتْه**; böylece **الفَوْتُ**, **الفائت** mânâsındadır. Onun yanında ne **فَوْتٌ** vardır ne de **فَواتٌ**; Lihyânî’den. Ve şey **تَفَوَّتَ**; ve **تَفاوَتَ** **تَفاوُتاً**, ve **تَفاوَتاً**, ve **تَفاوِتاً**: ikisini de İbnü’s-Sikkît nakletti. Aziz tenzilde: Rahmân’ın yaratışında **تَفاوُتٍ** görmezsin; mânâ: yüce Allah’ın yaratışında gökte bir ihtilâf ve bir düzensizlik görmezsin. Sîbeveyh dedi: masdarlarda **تَفاعَلٌ** yoktur ve **تَفاعِلٌ** yoktur.

Ve iki şey **تَفاوَتَ** yani aralarındaki mesafe **تَفاوُتاً** (vâv’ın zammıyla) uzaklaştı; ve Kilâbîler onun masdarında: **تَفاوَتاً** dediler, böylece vâv’ı fetha ettiler; ve Anberî dedi: **تَفاوِِتاً** (vâv’ın kesriyle); ve o kıyasa göre değildir; çünkü **تَفاعل**’ın masdarı, **يَتَفاعَلُ**’dan **تَفاعُلٌ**dur, ayn’ı mazmûm olarak; ancak bu harften rivayet olunan müstesna. Leys: **فاتَ يَفُوتُ فَوْتاً**; o hâlde o **فائتٌ**tir; tıpkı onların: **بَوْنٌ بائنٌ** demeleri gibi; ve aralarında **تَفاوُتٌ** ve **تَفَوُّتٌ** vardır. Ve şöyle okunmuştur: Rahmân’ın yaratışında **تَفاوُتٍ** ve **تَفَوُّتٍ** görmezsin; birincisi Ebû Amr’un kıraati. Katâde dedi: mânâ **اخْتلافٍ**tandır; ve Suddî dedi: **مِن تَفَوُّتٍ**: **مِن عَيْبٍ**tandır; böylece bakan der ki: şöyle şöyle olsaydı daha güzel olurdu; ve Ferrâ dedi: ikisi bir mânâdadır; ve aralarında **فَوْتٌ فائتٌ** vardır, tıpkı **بَوْنٌ بائنٌ** denildiği gibi.

Ve bu iş **لا يُفْتاتُ** yani **لا يَفُوتُ**; ve işte onun üzerine **افْتاتَ**: hükmetti. Ve her kim senin dışında bir şey ihdas ederse: onunla seni **فاتَكَ** etmiştir ve onda senin üzerine **افْتاتَ** etmiştir; Ma‘n b. Evs’in, karısını azarlayarak söylediği:
فإِنَّ الصُّبْحَ مُنْتَظَرٌ قَريبٌ،
وإِنَّكِ، بالمَلامة، لنْ تُفاتي
yani: seni **أَفُوتُك** etmem; ve sabahladığımda kınamam seni **يَفوتُك** etmez; öyleyse beni bırak ve uyu, sabahlayıncaya kadar. Ve falan kimse üzerine **لا يُفْتاتُ عليه** yani emri dışında bir şey yapılmaz. Âişe, kardeşi oğlu Abdurrahman b. Ebî Bekr’in kızını, o yokken, Münzir b. Zübeyr ile evlendirdi; o, gurbette oluşundan dönünce dedi: Benim gibisine, kızlarının işi hakkında, üzerine **يُفْتاتُ عليه** mi? yani onun emri olmaksızın onların şe’ninde bir şey yapılır mı; onun, kızını kendisi olmaksızın nikâhlamasını ona ayıpladı. Ve senin işinde senin dışında bir şey ihdas eden herkes için denir: onda senin üzerine **افْتاتَ** etti. Asmaî, İbn Mukbil’in beytini rivayet etti:
يا حُرُّ أَمْسَيْتُ شيخاً قد وَهَى بَصَري،
وافْتِيتَ، ما دون يومِ البَعْثِ، من عُمُري
Asmaî dedi: o **الفَوْتِ**tandır. Dedi: ve **الافْتِيات** **الفَراغ**dır.

Denir: **افْتاتَ** kendi işiyle yani onun üzerine geçti ve hiç kimseye danışmadı; Asmaî onu hemzelemedi. İbn Şümeyl ve İbnü’s-Sikkît’ten rivayet olundu: **افْتَأَت** falan kimse kendi işiyle, hemze ile; onu tek başına üstlendiği zaman. Ezherî dedi: bu harfte hemze, ikisinden de sahih olmuştur; ve ben onda hemzenin aslî olduğunu bilmedim; onu hemzede de zikrettim. Cevherî: **الافْتِياتُ**, **الفَوْت**tan bir **افْتِعال**dır; ve o, kendisine danışılan kimsenin danışması olmaksızın bir şeye öne geçmektir. Dersin ki: falan işte onun üzerine **افْتاتَ** etti yani onunla onu geçti; ve malında onun üzerine **تَفَوَّتَ** etti yani onunla onu geçti. Ve hadisteki sözü: Bir adam, malında babasının üzerine **تَفَوَّتَ** etti; babası Peygamber’e, sallallahu aleyhi ve sellem, geldi; ona bunu zikretti; o da dedi: Oğluna malını geri ver; çünkü o ancak senin sadakından bir oktur. Onun sözü: **تَفَوَّتَ**, **الفَوْت**tan alınmıştır; ondan **تَفَعَّلَ**dır; ve mânâsı: oğul, babasına danışmadı ve kendi malını hibe etmede ondan izin istemedi; baba, Resûlullah’a, sallallahu aleyhi ve sellem, geldi ve ona haber verdi; o da dedi: onu kendisine hibe edilenden geri al ve onu oğluna geri ver; çünkü o ve elindeki şey senin elinin altındadır ve senin mülkündedir; böylece onun, senin dışında bir işte tek başına davranması yoktur; böylece onun, sadakından bir ok oluşunu, onun kazancının bir parçası oluşuna misal olarak vurdu; ve ona bildirdi ki oğulun, malıyla babasının üzerine **يَفتات** etmesi yoktur; ve o, **الفَوْت** olan öne geçmedendir. Dersin ki: falan kimse falan kimsenin üzerine şunda **تَفَوَّتَ** etti; ve onda tasarrufta, onun dışında kendi görüşüyle tek başına kaldığı zaman onun üzerine **افتاتَ** etti. Ve **التَّغَلُّبِ** mânâsı tazmîn edilince **على** ile geçişli kılındı.

Ve bir adam **فُوَيْتٌ**dür: görüşüyle tek başına kalan; dişisi de böyledir. Ve zannettiler ki bir adam, ehlinden çıktı; dönünce karısı ona dedi: bizi görseydin sana haber verirdik ve olanı sana anlatırdık; o da ona dedi: **لن تُفاتي**; öyleyse getir.

Ve **الفَوْتُ**: parmaklar arasındaki gedik ve aralık; cem‘i **أَفْواتٌ**. Ve o, benden **فَوْتَ اليدِ**dir yani elimin **يَفُوتُ** ettiği miktar; Sîbeveyh onu hususî zarflar içinde nakletti. Ve bir bedevî, arkadaşına dedi: yaklaş, senin önünde; o ağır davranınca ona dedi: Allah rızkını ağzının **فَوْتَ**u kılsın; yani ona bakarsın, ağzının **يَفوتُ** ettiği miktarca, ve ona güç yetiremezsin. Ve dersin: o, benden **فَوْتَ الرُّمْحِ**dur yani mızrağın ona ulaşmadığı yerde. Ve **مَوْتُ الفَواتِ**: ansızın ölüm. Ebû Hureyre hadîsinde: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, eğik bir duvarın altından geçti, yürüyüşü hızlandırdı; denildi ki: ey Allah’ın Resûlü, yürüyüşü hızlandırdın; dedi ki: ben **موتَ الفَواتِ**i kerih görürüm; yani ansızın ölümü. Bir rivayette: **موتَ الفَواتِ**ten korkarım; o, senin: falan kimse beni şunda **فاتَني** yani onunla beni geçti, sözündendir. İbnü’l-A‘râbî: ansızın ölüme şu adlar verilir: **المَوتُ الأَبْيضُ** ve **الجارِفُ** ve **اللاَّفِتُ** ve **الفاتِلُ**; ve o, **المَوْتُ الفَواتُ** ve **الفُوَاتُ**tur; ve o, keder yakalamasıdır; ve o, **الوَحِيّ**dir. Ve denir: falan kimse **مَوْتَ الفَواتِ** öldü yani ansızın yakalandı.
