# فوت — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%88%D8%AA/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فوت

فاته الأمر فوتا وفواتا: ذهب عنه  وفي المصباح: فات الأمر، والأصل: فات وقت فعله، ومنه فاتت الصلاة، إذا خرج وقتها ولم تفعل فيه. وفاته الشيء: أعوزه. قال شيخنا: وهذا وإن عده بعضهم تحقيقا فهو لا يصلح في كل تركيب، إنما يأتي في مثل الصلاة، وأما الفوات في غيره فاستعمل بمعنى السبق، والذهاب عنه، ونحوه. انتهى. وليس عنده فوت ولا فوات، عن اللحياني. وفي اللسان والأساس: الفوت: الفوات، فاتني كذل، أي سبقني. وجاريته حتى فته، أي سبقته. وقال أعرابي: الحمد لله الذي لا يفات، ولا يلات،  كافتاته  ، وهذا الأمر لا يفتات، أي لا يفوت، روى الأصمعي بيت ابن مقبل:
  يا حار أمسيت شيخا قد وهى بصريوافتيت ما دون يوم البعث من عمري

  قال: هو من الفوت. قال الجوهري: الافتيات: افتعال من الفوت، وهو السبق إلى الشيء دون ائتمار من يؤتمر، وقال ابن الأثير: الافتيات: الفراغ وسيأتي بيان ذلك قريبا. يقال: فاته الشيء،  وأفاته إياه غيره، و  في حديث أبي هريرة: قال:  مر النبي صلى الله عليه وسلم تحت جدار مائل، فأسرع المشي، فقيل: يا رسول الله، أسرعت المشي، فقال: إني أكره  موت الفوات  يعني: موت  الفجأة  ، هو من قولك: فاتني فلان بكذا: سبقني به. وعن ابن الأعرابي: يقال للموت الفجأة: الموت الأبيض، والجارف، واللافت، والفاتل، وهو الموت، الفوات، والفوات، وهو أخذة الأسف وقد تقدم هذا بعينه قريبا. يقال:  هو فوت فمه، وفوت رمحه، و  فوت  يده، أي حيث يراه ولا يصل إليه  . وتقول: هو منى فوت الرمح، أي حيث لا يبلغه، وقال أعرابي لصاحبه، ادن دونك، فلما أبطأ قال: جعل الله رزقك فوت فمك، أي تنظر إليه قدر ما يفوت فمك، ولا تقدر عليه. وفي الأساس واللسان: وهو مني فوت اليد والظفر، أي قدر ما تفوت يدي، حكاه سيبويه في الظروف المخصوصة.  والفوت: الخلل و  الفرجة بين الإصبعين، وعبارة غيره: بين الأصابع، والجمع أفوات. فلان  لا يفتات عليه  ، أي  لا يعمل  شيء  دون أمره  وزوجت عائشة ابنة أخيها عبد الرحمن بن أبي بكر- وهو غائب- من المنذر بن الزبير، فلما رجع من غيبته قال:  أمثلي يفتات عليه في أمر بناته?  أي يفعل في شأنهن شيء بغير أمره? نقم عليها نكاحها ابنته دونه، ويقال لكل من أحدث شيئا في أمرك دونك: قد افتات عليك فيه. والافتيات: الفراغ، يقال: افتات بأمره، أي مضى عليه ولم يستشر أحدا. لم يهمزه الأصمعي. وروي عن ابن شميل، وابن السكيت: افتأت فلان بأمره- بالهمز- إذا استبد به، قال الأزهري: قد صح الهمز عنهما في هذا الحرف، وما علمت الهمز فيه أصليا. قلت: وقد تقدم ذلك بعينه في أول الفصل، فراجعه.  وافتات الكلام: ابتدعه  وارتجله، كافتلته. نقله الصاغاني. افتات  عليه  في الأمر:  حكم  ، وكل من أحدث دونك شيئا فقد فاتك به، وافتات عليك فيه. ويقال: افتات عليه، إذا انفرد برأيه دونه في التصرف في شيء، ولما ضمن معنى التغلب عدي بعلى.  وتفاوت الشيئان  ، أي  تباعد ما بينهما، تفاوتا، مثلثة الواو  حكاهما ابن السكيت، وقد قال سيبويه: ليس في المصادر تفاعل ولا تفاعل. وقال الكلابيون في مصدره: تفاوتا، ففتحوا الواو، وقال العنبري: تفاوتا، بكسر الواو، وحكى أيضا أبو زيد تفاوتا وتفاوتا- بفتح الواو وكسرها- وهو على غير قياس؛ لأن المصدر من تفاعل يتفاعل: تفاعل، مضموم العين، إلا ما روى من هذا الحرف، كذا في الصحاح. قال شيخنا، أما الضم فهو القياس، وعليه اقتصر الفيومي في المصباح، وأما الكسر فقالوا: إنه محمول على المعتل من هذا الوزن كالتداني والتواني، ولا يعرف في الصحيح في غير هذا المصدر، وأما الفتح فإنه على جهة التخفيف، والتثليث حكاه ابن قتيبة في أدب الكاتب، وصرح بأنه لا نظير له، وصرح به ابن سيده وابن القطاع.  والفويت، كزبير: المتفرد برأيه  لا يشاور أحدا، وفي بعض النسخ المنفرد،  للمذكر والمؤنث  ، يقال: رجل فويت، وامرأة فويت، كذلك، عن الرياشي، وهمزهما أبو زيد. في التنزيل العزيز:  ما ترى في خلق الرحمن من تفاوت  المعنى: ما ترى في خلقه

  تعالى السماء اختلافا ولا اضطرابا، وعن الليث: فات يفوت فوتا فهو فائت، كما يقولون بون بائن، وبينهم تفاوت وتفوت، وقرىء:  ما ترى في خلق الرحمن من تفاوت  و  تفوت  ، فالأول: قراءة أبي عمرو، قال قتادة: المعنى: من اختلاف، وقال السدي: من تفوت، وهو في قراءة حمزة والكسائي،  أي  من  عيب، يقول الناظر: لو كان كذا  وكذا  لكان أحسن  ، وقال الفراء: هما بمعنى واحد. يقال:  تفوت عليه في ماله  أي  فاته به  ، وفي الحديث:  أن رجلا تفوت على أبيه في ماله، فأتى أبوه النبي صلى الله عليه وسلم، فذكر له ذلك، فقال: اردد على ابنك ماله، فإنما هم سهم من كنانتك  قوله: تفوت: مأخوذ من الفوت، تفعل منه، ومعناه أن الابن لم يستشر أباه، ولم يستأذنه في هبة مال نفسه، فأتى الأب رسول الله صلى الله عليه وسلم، فأخبره، فقال: ارتجعه من الموهوب له، واردده على ابنك، فإنه وما في يده تحت يدك، وفي ملكتك، وليس له أن يستبد بأمر دونك، فضرب كونه سهما من كنانته مثلا لكونه بعض كسبه، وأعلمه أنه ليس للابن أن يفتات على أبيه بماله، وهو من الفوت: السبق، تقول: تفوت فلان على فلان في كذا، وافتات عليه، إذا انفرد برأيه دونه في التصرف فيه، ولما ضمن معنى التغلب عدى بعلى، وقد تقدم. السماء اختلافا ولا اضطرابا، وعن الليث: فات يفوت فوتا فهو فائت، كما يقولون بون بائن، وبينهم تفاوت وتفوت، وقرىء:  ما ترى في خلق الرحمن من تفاوت  و  تفوت  ، فالأول: قراءة أبي عمرو، قال قتادة: المعنى: من اختلاف، وقال السدي: من تفوت، وهو في قراءة حمزة والكسائي،  أي  من  عيب، يقول الناظر: لو كان كذا  وكذا  لكان أحسن  ، وقال الفراء: هما بمعنى واحد. يقال:  تفوت عليه في ماله  أي  فاته به  ، وفي الحديث:  أن رجلا تفوت على أبيه في ماله، فأتى أبوه النبي صلى الله عليه وسلم، فذكر له ذلك، فقال: اردد على ابنك ماله، فإنما هم سهم من كنانتك  قوله: تفوت: مأخوذ من الفوت، تفعل منه، ومعناه أن الابن لم يستشر أباه، ولم يستأذنه في هبة مال نفسه، فأتى الأب رسول الله صلى الله عليه وسلم، فأخبره، فقال: ارتجعه من الموهوب له، واردده على ابنك، فإنه وما في يده تحت يدك، وفي ملكتك، وليس له أن يستبد بأمر دونك، فضرب كونه سهما من كنانته مثلا لكونه بعض كسبه، وأعلمه أنه ليس للابن أن يفتات على أبيه بماله، وهو من الفوت: السبق، تقول: تفوت فلان على فلان في كذا، وافتات عليه، إذا انفرد برأيه دونه في التصرف فيه، ولما ضمن معنى التغلب عدى بعلى، وقد تقدم.
 ومما يستدرك عليه: افتات برأيه: استبد به. وفاته في كذا: سبقه، وقد سبق ذكرهما. وزعموا أن رجلا خرج من أهله فلما رجع، قالت له امرأته: لو شهدتنا لأخبرناك وحدثناك بما كان، فقال لها: لم تفاتي، فهاتي.

### Türkçe

**فاته الأمر** فوتا ve فواتا: ondan gitti. Ve **المصباح**’ta: **فات الأمر**; asıl olan: “yapılmasının vakti geçti”dir. Bundan: **فاتت الصلاة**; vakti çıktığı ve onda yapılmadığı zaman. Ve **وفاته الشيء**: onu yoksun bıraktı. Şeyhimiz dedi: Bu, her ne kadar bazısı onu tahkik saysa da her terkîbte uygun olmaz; ancak namaz gibi şeylerde gelir. Namaz dışındaki **الفوات** ise “önce geçme, ondan gitme” ve benzeri mânâda kullanılmıştır. Bitti. **وليس عنده فوت ولا فوات**: اللحياني’den. Ve **اللسان** ile **الأساس**’ta: **الفوت**: **الفوات**. **فاتني كذل**: yani beni geçti. **وجاريته حتى فته**: yani onu geçtim. Bir bedevî dedi: “Hamd, **لا يفات** ve **لا يلات** olana; **كافتاته**.” Ve “Bu iş **لا يفتات**”: yani kaçırılmaz. الأصمعي, İbn Mukbil’in beytini rivayet etti:

  يا حار أمسيت شيخا قد وهى بصريوافتيت ما دون يوم البعث من عمري

Dedi: O, **الفوت**tandır. Cevherî dedi: **الافتيات**: **الفوت**tan “افتعال”dır; o, kendisine danışılan kimsenin emri olmaksızın şeye önce davranmaktır. İbnü’l-Esîr dedi: **الافتيات**: “boşalma/bitirme”dir; bunun beyanı yakında gelecektir. Denir: **فاته الشيء**; ve başkası ona onu **أفاته إياه**. Ve Ebû Hureyre hadîsinde: dedi ki: Peygamber صلى الله عليه وسلم eğik bir duvarın altından geçti de yürüyüşü hızlandırdı; “Yâ Resûlallah, yürüyüşü hızlandırdın” denildi; o da dedi ki: “Ben **موت الفوات**’ı kerih görürüm”; yani: **موت الفجأة** (ansızın ölüm). Bu, senin “**فاتني فلان بكذا**: onu bununla beni geçti” sözündendir. İbnü’l-A‘râbî’den: ansızın ölüme **الموت الأبيض** ve **الجارف** ve **اللافت** ve **الفاتل** denir; ve o, **الموت**tur; **الفوات**tur; **الفوات**tur; ve o, “keder yakalaması”dır; bunun aynısı az önce geçti. Denir: **هو فوت فمه** ve **فوت رمحه** ve **فوت يده**: yani onu görür olduğu hâlde ona ulaşamaz olduğu yer. Ve dersin: “O, benden **فوت الرمح**tır”: yani mızrağın eriştirmediği yerdedir. Bir bedevî arkadaşına dedi: “Yaklaş, önüne gel”; gecikince dedi: “Allah rızkını **فوت فمك** kılsın”: yani ağzının kaçırdığı kadar ona bakarsın da ona güç yetiremezsin. Ve **الأساس** ile **اللسان**’da: “O, benden **فوت اليد والظفر**dır”: yani elimin kaçırdığı kadardır; bunu Sîbeveyh “zarf-ı mahsûslar”da nakletti. **والفوت**: bozukluk ve iki parmak arasındaki açıklık/yarık; başkasının ibaresi: parmaklar arasında; çoğulu **أفوات**. “Falan **لا يفتات عليه**”: yani onun emri olmaksızın bir şey yapılmaz. Âişe, kardeşinin kızı olanı—Abdurrahman b. Ebî Bekr’in kızı—(o yokken) Münzir b. Zübeyr ile evlendirdi; o, gurbetteyken dönünce dedi: “Benim gibisine, kızlarının işi hakkında **يفتات عليه** mi?” yani onların işi hakkında onun emri olmaksızın bir şey mi yapılır? Kızını kendisi olmaksızın evlendirmesine kızdı. Ve senin işinde senden habersiz bir şey ihdas eden herkes için denir: “Onda sana karşı **افتات عليك** etti.” **والافتيات**: “boşalma/bitirme”dir; denir: “İşinde **افتات** etti”: yani onun üzerinde yürüdü de kimseye danışmadı. الأصمعي onu hemzelemedi. İbn Şümeyl ve İbnü’s-Sikkît’ten rivayet edildi: “Falan işinde—hemze ile—**افتأت** etti”: onu tek başına üstlendiği zaman. Ezherî dedi: Bu harfte hemzenin onlardan sahih olduğu sabit olmuştur; onda hemzenin aslî olduğunu bilmedim. Dedim: Bunun aynısı faslın başında geçti; ona müracaat et. **وافتات الكلام**: onu uydurdu ve irticâlen söyledi; **كافتلته** gibi. Bunu Sâğânî nakletti. İşte ona karşı **افتات** etti: hükmetti. Senden habersiz bir şey ihdas eden herkes, onunla seni geçmiş olur; ve onda sana karşı **افتات** etmiş olur. Ve denir: Ona karşı **افتات** etti; bir şeyde tasarrufta onun dışında kendi görüşüyle tek başına kaldığı zaman. “Galebe” mânâsını tazammum edince **على** ile geçişli kılındı. **وتفاوت الشيئان**: yani ikisi arasındaki mesafe uzaklaştı; **تفاوتا**; vâvı üç vecihli (üç harekeli) olarak; ikisini İbnü’s-Sikkît hikâye etti. Sîbeveyh demişti: masdarlarda “تفاعل” ve “تفاعل” yoktur. Kelâbiyûn onun masdarında “**تفاوتا**” dediler; vâvı fetha ettiler. Anberî dedi: “**تفاوتا**”, vâvı kesre ile. Ebû Zeyd de “**تفاوتا**” ve “**تفاوتا**”—vâvın fethası ve kesresiyle—hikâye etti; bu kıyasa göre değildir; çünkü “تفاعل يتفاعل”in masdarı “تفاعل”dir; ayn’ı (orta harfi) dammeli; ancak bu harften rivayet olunan müstesna; **الصحاح**’ta böyle. Şeyhimiz dedi: Damma kıyastır; Feyyûmî **المصباح**’ta onunla yetindi. Kesreye gelince: dediler ki, bu veznin mu‘tel olanına hamledilmiştir; **التداني** ve **التواني** gibi. Sahihte bu masdar dışında bilinmez. Fethaya gelince: o, hafifletme cihetindendir. Üç vecihliliği İbn Kuteybe **أدب الكاتب**’ta hikâye etti ve onun benzeri olmadığını açıkça söyledi; bunu İbn Sîde ve İbnü’l-Kattâ‘ da açıkça belirtti. **والفويت**—**زبير** vezninde—kendi görüşünde tek başına olan; kimseye danışmayan. Bazı nüshalarda: “yalnız kalan”; erkek ve dişi için. Denir: “Adam **فويت**”, “kadın **فويت**”; كذلك; رياشي’den. Ebû Zeyd ikisini hemzeledi. Aziz tenzîlde: **ما ترى في خلق الرحمن من تفاوت**; mânâ: O’nun yaratışında—yüce olan gökte—bir farklılık ve bir karışıklık görmezsin. Leys’ten: **فات يفوت فوتا فهو فائت**; tıpkı “**بون بائن**” dedikleri gibi. Ve aralarında **تفاوت** ve **تفوت** vardır. Ve şu şekilde okunmuştur: **ما ترى في خلق الرحمن من تفاوت** ve **تفوت**. Birincisi: Ebû Amr’ın kıraati. Katâde dedi: mânâ “ihtilâf”tır. Süddî dedi: “**تفوت**”tandır; o, Hamza ve Kisâî’nin kıraatindedir; yani “ayıp”tan: bakan kimse der ki: “Şöyle şöyle olsaydı daha güzel olurdu.” Ferrâ dedi: ikisi bir mânâdadır. Denir: “Malında ona karşı **تفوت** etti”: yani onunla onu geçti. Hadîste: “Bir adam, malında babasına karşı **تفوت** etti; babası Peygamber صلى الله عليه وسلم’e geldi, bunu ona zikretti; o da dedi: ‘Oğluna malını geri ver; çünkü onlar ancak senin sadakından bir oktur.’” Onun sözü: **تفوت**: **الفوت**tan alınmıştır; ondan “تفعل”dir. Mânâsı: oğul, babasına danışmadı ve kendi malını bağışlamada ondan izin istemedi. Baba Resûlullah صلى الله عليه وسلم’e geldi, ona haber verdi; o da dedi: “Onu bağışlanandan geri al ve oğluna geri ver; çünkü o ve elindekiler senin elinin altındadır ve senin mülkündedir; senden habersiz bir işte tek başına kalması ona helâl değildir.” Onun sadakından bir ok oluşunu, onun kazancının bir parçası oluşuna misal yaptı; ve ona bildirdi ki oğul, malıyla babasına karşı **يفتات** edemez. Bu, **الفوت**tandır: “önce geçme”. Dersin: “Falan, falana karşı şunda **تفوت** etti” ve “ona karşı **افتات** etti”; bir şeyde tasarrufta onun dışında kendi görüşüyle tek başına kaldığı zaman. “Galebe” mânâsını tazammum edince **على** ile geçişli kılındı; ve bu geçti.

Gökte farklılık ve karışıklık yoktur. Leys’ten: **فات يفوت فوتا فهو فائت**; tıpkı “**بون بائن**” dedikleri gibi. Ve aralarında **تفاوت** ve **تفوت** vardır. Ve şu şekilde okunmuştur: **ما ترى في خلق الرحمن من تفاوت** ve **تفوت**. Birincisi: Ebû Amr’ın kıraati. Katâde dedi: mânâ “ihtilâf”tır. Süddî dedi: “**تفوت**”tandır; o, Hamza ve Kisâî’nin kıraatindedir; yani “ayıp”tan: bakan kimse der ki: “Şöyle şöyle olsaydı daha güzel olurdu.” Ferrâ dedi: ikisi bir mânâdadır. Denir: “Malında ona karşı **تفوت** etti”: yani onunla onu geçti. Hadîste: “Bir adam, malında babasına karşı **تفوت** etti; babası Peygamber صلى الله عليه وسلم’e geldi, bunu ona zikretti; o da dedi: ‘Oğluna malını geri ver; çünkü onlar ancak senin sadakından bir oktur.’” Onun sözü: **تفوت**: **الفوت**tan alınmıştır; ondan “تفعل”dir. Mânâsı: oğul, babasına danışmadı ve kendi malını bağışlamada ondan izin istemedi. Baba Resûlullah صلى الله عليه وسلم’e geldi, ona haber verdi; o da dedi: “Onu bağışlanandan geri al ve oğluna geri ver; çünkü o ve elindekiler senin elinin altındadır ve senin mülkündedir; senden habersiz bir işte tek başına kalması ona helâl değildir.” Onun sadakından bir ok oluşunu, onun kazancının bir parçası oluşuna misal yaptı; ve ona bildirdi ki oğul, malıyla babasına karşı **يفتات** edemez. Bu, **الفوت**tandır: “önce geçme”. Dersin: “Falan, falana karşı şunda **تفوت** etti” ve “ona karşı **افتات** etti”; bir şeyde tasarrufta onun dışında kendi görüşüyle tek başına kaldığı zaman. “Galebe” mânâsını tazammum edince **على** ile geçişli kılındı; ve bu geçti.

Ve ona ek olarak istidrâk olunanlardandır: “Görüşüyle **افتات** etti”: onu tek başına üstlendi. Ve “Şunda onu **وفاته**”: onu geçti; ikisinin zikri geçmişti. Ve “Bir adam, ailesinden çıktı; dönünce karısı ona dedi: ‘Bize şahit olsaydın sana haber verirdik ve olanı sana anlatırdık’; o da ona dedi: ‘**لم تفاتي**; öyleyse getir.’”
