# فوث (ف-و-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%88%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - و - ث
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük

## Sözlükler (1)

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AB/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فوث
فَاتَ - يَفُوْتُ - فَوْت - تَفَاوَتَ - يَتَفَاوَتُ - تَفَاوُتٌ
فَاتَ - يَفُوْتُ + كائنٌ + شيئاً: يُفْلِت ويضيع منه ولا يصل إليه: يحاول الوصول إلى شيء يملكه أو أنه يتوقع أنه سيحصل عليه بشكل أكيد، ثم يفقد إمكانية الوصول إلى هذا شيء، إما لضياعه أو الانتهاء المدة الزمنية المتاحة لذلك
فَوْت: اسم فعل " فَاتَ - يَفُوْتُ ": الضياع والتفلت وعدم التمكن من إدراك الشيء: محاولة الوصول إلى شيء يملكه أو أنه يتوقع أنه سيحصل عليه بشكل أكيد، ثم فقد الأمل في إمكانية الوصول إلى هذا الشيء
تَفاوَتَ - يَتَفاوَتُ: على وزن" تفاعل " من " فَاتَ - يَفُوْتُ ": يتبادل كائنان فعل " فَاتَ - يَفُوْتُ " بإرادة ذاتية: عدم الترابط والانتظام والتناسق: يضيع ويفقد كل منهما الآخر فلا يتناسق ولا ينتظم معه: في كائنين يرتبطان بعملهما كل بالآخر، بحيث ينجز كل عمل بمدة متناسبة مع عمل الآخر فيكون التفاوت هو انجاز عمل أحدهما قبل الوقت المفترض لإنجاز الآخر عمله: يفوت على كل منهما عمل الآخر: حدوث " فوت " في عدد من النتائج في بناء أو عملية
تَفَاوُتٌ: اسم فعل " فَاتَ - يَفُوْتُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الضياع والطيش والخطأ عن الهدف قبيل انتهاء الحركة "، وهي:
ضَاعَ - يَضيْعُ، تَاهَ - يَتِيْهُ، ضَلَّ - يَضِلُّ، فَاتَ - يَفُوْتُ، نَفَقَ - يَنْفُقُ، خَطِئَ - يَخْطَأُ
فاتكم
 	﴿إذ تصعدون ولا تلوون على أحد والرسول يدعوكم في أخراكم فأثابكم غما بغم لكيلا تحزنوا على ما فاتكم ولا ما أصابكم والله خبير بما تعملون(153)﴾ آل عمران ﴿لكيلا تأسوا على ما فاتكم ولا تفرحوا بما آتاكم والله لا يحب كل مختال فخور (23)﴾ الحديد
 	﴿وإن فاتكم شيء من أزواجكم إلى الكفار فعاقبتم فآتوا الذين ذهبت أزواجهم مثل ما أنفقوا واتقوا الله الذي أنتم به مؤمنون(11)﴾ الممتحنة
فوت
 ﴿ولو ترى إذ فزعوا فلا فوت وأخذوا من مكان قريب(51)﴾ سبأ
تفاوت
 ﴿الذي خلق سبع سماوات طباقا ما ترى في خلق الرحمان من تفاوت فارجع البصر هل ترى من فطور(3)﴾ الملك
مختار الصحاح
● [فوت] ف و ت: فَاتَهُ الشيء من باب قال و فَوَاتاً أيضا بالفتح و أَفاتَهُ إياه غيره و الفْتِيَاتُ السبق إلى الشيء دون ائتمار من يؤتمر تقول افْتَاتُ عليه بأمر كذا أي فاته به وفلان لا يفتات عليه أي لا يعمل شيء دون أمره و تَفَاوَتَ الشيئان تباعد ما بينهما تَفضاوُتاً بضم الواو ونقل فيه فتح الواو وكسرها على غير قياس
الراغب
فوت
- الفوت: بعد الشيء عن الإنسان بحيث يتعذر إدراكه، قال: }وإن فاتكم شيء من أزواجكم إلى الكفار﴿[الممتحنة/11]، وقال:﴾لكيلا تأسوا على ما فاتكم﴿[الحديد/23]،﴾ولو ترى إذ فزعوا فلا فوت﴿[سبأ/51]، أي: لا يفوتون ما فزعوا منه، ويقال: هو مني فوت الرمح (انظر: المجمل 3/707)، أي: حيث لا يدركه الرمح، وجعل الله رزقه فوت فمه. أي: حيث يراه ولا يصل إليه فمه، والافتيات: افتعال منه، وهو أن يفعل الإنسان الشيء من دون ائتمار من حقه أن يؤتمر فيه، والتفاوت: الاختلاف في الأوصاف، كأنه يفوت وصف أحدهما الآخر، أو وصف كل واحد منهما الآخر. قال تعالى:﴾ما ترى في خلق الرحمن من تفاوت{ [الملك/3]، أي: ليس فيها ما يخرج عن مقتضى الحكمة.
ملخص اللسان:
1.     فاتَ يفُوت: الفَوْتُ: الفَواتُ.  فاتَني كذا أَي سَبَقَني، وفُتُّه أَنا.
2.      وفاتَني الأَمرُ فَوْتاً وفَواتاً: ذهَب عني.
3.     ما تَرَى في خَلْقِ الرحمن من  تَفاوُتٍ؛ المعنى: ما تَرى في خَلْقِه تعالى السماءَ اختِلافاً، ولا اضْطراباً.
4.      وتَفاوَتَ الشيئان أَي تَباعد ما بينهما تَفاوُتاً،
5.     والافْتِيات الفَراغ.
6.     والفَوْتُ: الخَلَل والفُرْجَةُ بين الأَصابع،
لسان العرب
● -   فوت: الفَوْتُ: الفَواتُ.  فاتَني كذا أَي سَبَقَني، وفُتُّه أَنا. وقال أَعرابي: الحمد لله الذي  لا يُفات ولا يُلاتُ. وفاتَني الأَمرُ فَوْتاً وفَواتاً: ذهَب عني. وفاتَه  الشيءُ، وأَفاتَه إِياه غيره؛ وقول أَبي ذؤَيب:  إِذا أَرَنَّ عليها طارِداً، نَزِقَتْ،  والفَوْتُ، إِن فاتَ، هادي الصَّدْرِ والكَتَدُ  يقول: إِن فاتَتْه، لم تَفُتْه إِلا بقَدْرِ صَدْرها ومَنكِبها،  فالفَوْتُ في معنى الفائت. وليس عنده فَوْتٌ ولا فَواتٌ؛ عن اللحياني.  وتَفَوَّتَ الشيءُ، وتَفاوَتَ تَفاوُتاً، وتَفاوَتاً، وتَفاوِتاً:  حكاهما ابن السكيت. وفي التنزيل العزيز: ما تَرَى في خَلْقِ الرحمن من  تَفاوُتٍ؛ المعنى: ما تَرى في خَلْقِه تعالى السماءَ اختِلافاً، ولا اضْطراباً.  وقد قال سيبويه: ليس في المصادر تَفاعَلٌ ولا تَفاعِلٌ.  وتَفاوَتَ الشيئان أَي تَباعد ما بينهما تَفاوُتاً، بضم الواو؛ وقال  الكلابيون في مصدره: تَفاوَتاً، ففتحوا الواو؛ وقال العنبري: تَفاوِِتاً،  بكسر الواو، وهو على غير قياس، لأَن المصدر من تَفاعل يَتَفاعَلُ  تَفاعُلٌ، مضموم العين، إِلاَّ ما روي من هذا الحرف. الليث: فاتَ يَفُوتُ  فَوْتاً، فهو فائتٌ، كما يقولون: بَوْنٌ بائنٌ، وبينهم تَفاوُتٌ وتَفَوُّتٌ.  وقرئَ: ما ترى في خلقِ الرحمن من تَفاوُتٍ وتَفَوُّتٍ؛ فالأُولى قراءَة  أَبي عمرو؛ قال قتادة: المعنى من اخْتلافٍ؛ وقال السُّدِّيُّ: مِن  تَفَوُّتٍ: مِن عَيْبٍ، فيقول الناظر: لو كان كذا وكذا، كان أَحسنَ؛ وقال الفراءُ:  هما بمعنى واحد، وبينهما فَوْتٌ فائتٌ، كما يقال بَوْنٌ بائنٌ.  وهذا الأَمْرُ لا يُفْتاتُ أَي لا يَفُوتُ، وافْتاتَ عليه في الأَمْرِ:  حكَمَ. وكلُّ من أَحدَثَ دونك شيئاً: فقد فاتَكَ به، وافْتاتَ عليك فيه؛  قال مَعْنُ بن أَوْسٍ يُعاتِبُ امرأَته:  فإِنَّ الصُّبْحَ مُنْتَظَرٌ قَريبٌ،  وإِنَّكِ، بالمَلامة، لنْ تُفاتي  أَي لا أَفُوتُك، ولا يَفوتُك مَلامي إِذا أَصْبَحْت، فدَعِيني ونَومي  إِلى أَن نُصْبِحَ، وفلان لا يُفْتاتُ عليه أَي لا يُعْمَلُ شيءٌ دون  أَمره. وزَوَّجَتْ عائشةُ ابنةَ أَخيها عبد الرحمن بن أَبي بكر، وهو غائب،  مِن المنذر بن الزُّبير، فلما رجع من غَيبته، قال: أَمِثْلي يُفْتاتُ عليه  في أَمْر بناتِه؟ أَي يُفْعَلُ في شَأْنهن شيءٌ بغير أَمره؛ نَقِمَ عليها  نكاحَها ابْنَته دونه. ويقال لكل من أَحْدَثَ شيئاً في أَمْرِكَ دونك:  قد افْتاتَ عليك فيه؛ وروى الأَصمعي بيت ابن مقبل:  يا حُرُّ أَمْسَيْتُ شيخاً قد وَهَى بَصَري،  وافْتِيتَ، ما دون يومِ البَعْثِ، من عُمُري  قال الأَصمعي: هو من الفَوْتِ. قال: والافْتِيات الفَراغ.  يقال: افْتاتَ بأَمره أَي مَضى عليه، ولم يَسْتَشِرْ أَحداً؛ لم يهمزه  الأَصمعي. وروي عن ابن شميل وابن السكيت: افْتَأَت فلانٌ بأَمره، بالهمز،  إِذا اسْتَبَدَّ به. قال الأَزهري: قد صح الهمز عنهما في هذا الحرف، وما  علمت الهمز فيه أَصليّاً، وقد ذكرته في الهمز أَيضاً. الجوهري:  الافْتِياتُ افْتِعالٌ من الفَوْت، وهو السَّبْقُ إِلى الشيءِ دون ائْتِمار من  يُؤْتَمر. تقول: افْتاتَ عليه بأَمر كذا أَي فاتَه به، وتَفَوَّتَ عليه في  ماله أَي فاته به. وقوله في الحديث: إِنَّ رجلاً تَفَوَّتَ على أَبيه في  ماله، فأَتى أَبوه النبيَّ، صلى الله عليه وسلم، فذَكَر له ذلك، فقال:  ارْدُدْ على ابنك مالَه، فإِنما هو سَهْمُ من كِنانَتِك؛ قوله: تَفَوَّتَ،  مأْخوذٌ من الفَوْت، تَفَعَّلَ منه؛ ومعناه: أَنَّ الابنَ لم يَسْتَشِرْ  أَباه، ولم يستأْذنه في هبة مال نفسه، فأَتى الأَبُ رسولَ الله، صلى الله  عليه وسلم، فأَخبره، فقال: ارْتَجِعْه من المَوْهُوب له، وارْدُدْه على  ابْنِكَ، فإِنه وما في يده تحت يدك، وفي مَلَكَتِك، فليس له أَن  يَسْتَبِدَّ بأَمْرٍ دُونَكَ، فَضَرَب، كونَه سَهماً من كنانته، مَثَلاً لكونه  بعضَ كسبه، وأَعلمه أَنه ليس للابن أَن يَفتات على أَبيه بماله، وهو من  الفَوْت السَّبقِ. تقول: تَفَوَّتَ فلانٌ على فلان في كذا، وافتاتَ عليه إِذا  انْفَرَدَ برأْيه دونه في التصرف فيه. ولمَّا ضُمِّنَ معنى التَّغَلُّبِ  عُدِّيَ بعلى.  ورجل فُوَيْتٌ، مُنْفَرِدٌ برأْيه، وكذلك الأُنثى. وزَعَمُوا أَنَّ  رجلاً خرج من أَهله، فلما رَجَع قالت له امرأَتُه: لو شَهِدْتَنا  لأَخْبَرناك، وحَدَّثْناك بما كان، فقال لها: لن تُفاتي، فهاتي.  والفَوْتُ: الخَلَل والفُرْجَةُ بين الأَصابع، والجمع أَفْواتٌ. وهو  مِنِّي فَوْتَ اليدِ أَي قَدْرَ ما يَفُوتُ يدي؛ حكاها سيبويه في الظروف  المخصوصة. وقال أَعرابي لصاحبه: ادْنُ دُونَك، فلما أَبطَأَ قال له: جَعَلَ  الله رِزْقكَ فَوْتَ فمِكَ أَي تَنْظُر إِليه قَدْرَ ما يَفوتُ فَمَكَ،  ولا تَقْدِرُ عليه؛ وتقول: هو مني فَوْتَ الرُّمْحِ أَي حَيْثُ لا  يَبْلُغه. ومَوْتُ الفَواتِ: مَوْتُ الفَجْأَةِ. وفي حديث أَبي هريرة، قال:  مَرَّ النبيُّ، صلى الله عليه وسلم، تحتَ جِدارٍ مائِلٍ، فأَسْرَعَ المَشْيَ،  فقيل: يا رسول الله، أَسْرَعْتَ المَشْيَ، فقال: إِني أَكْرَه موتَ  الفَواتِ، يعني مَوْتَ الفُجاءَة؛ وفي رواية: أَخافُ موتَ الفَواتِ؛ هو مِن  قولك: فاتني فلان بكذا أَي سَبَقَني به. ابن الأَعرابي: يقال لِمَوتِ  الفَجْأَةِ: المَوتُ الأَبْيضُ، والجارِفُ، واللاَّفِتُ، والفاتِلُ، وهو  المَوْتُ الفَواتُ والفُوَاتُ، وهو أَخْذَةُ الأَسَفِ، وهو الوَحِيّ؛ ويقال:  مات فلانٌ مَوْتَ الفَواتِ أَي فُوجِئَ.
مقاييس اللغة:
(فوت) الفاء والواو والتاء أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على خلافِ إدراكِ الشّيءِ والوصولِ إليه. يقال: فاته الشَّيءُ فوتاً. وتفاوَتَ الشَّيئانِ: تباعَدَ ما بينهما، أي لم يُدرِك هذا ذاك. والافتيات: افتعالٌ من الفَوت، وهو السَّبق إلى الشَّيء دون الائتمار([1]) . يقال: فلانٌ لا يُفْتاتُ عليه، أي لا يُعْمَل شيءٌ دون أمرِه.
ومن الباب: الفَوْت: الفُرْجة بين الشَّيئين، كالفُرجة بين الإصبَعَين. والجمع أفوات. يقال: ماتَ موتَ الفَوات، إذا فُوجئَ، كأنَّه فاته ما أرادَ من وصيَّةٍ وشِبْهها. ويقال: هو منِّي فَوْتَ الرُّمح. وشَتَم رجلٌ آخرَ فقال: "جعل الله تعالى رزقَه فوتَ فيه"، أي حيث يراه ولا يصلُ إليه.
القاموس المحيط:
فاتَهُ، الْأَمْرُ فَوْتاً وفَواتاً ذَهَبَ عنه، كافْتاتَهُ، وأفاتَهُ إياهُ غيرهُ. ومَوْتُ الفَواتِ الفَجْأَةُ. وهو فَوْتَ فَمِهِ، وفَوْتَ رُمْحِهِ ويَدِهِ، أي حيثُ يَرَاهُ ولا يَصِل إليه. والفَوْتُ الفُرْجَةُ بين أصْبَعيْنِ.
ولا يُفْتاتُ عليه: لا يُعْمَلُ دونَ أمرِه. وافْتاتَ الكلامَ: ابْتَدَعَه، وعليه: حَكَمَ. وتَفَاوَتَ الشَّيْآنِ: تباعَد ما بينهما تَفاوُتاً، مُثَلَّثَةَ الواو. والفُوَيْتُ، كزُبَيْرٍ: المُتَفَرِّدُ برأيه، للمذَكَّرِ والمُؤَنَّثِ. و " ما تَرَى في خَلْقِ الرَّحْمنِ من تَفاوتٍ " ، أي: عَيْبٍ، يقولُ النَّاظِرُ: لو كانَ كذا لكانَ أحْسَنَ.
وتَفَوَّتَ عليه في مالِهِ: فاتَهُ به.
تاج العروس:
ف - و - ت
" فَاتَهُ الأَمْرُ فَوْتاً وفَوَاتاً : ذَهَبَ عَنْهُ " وفي المِصْباح : فَاتَ الأَمْرُ والأَصلُ : فات وقْتُ فِعْلِه ومِنْهُ فاتَتِ الصَّلاةُ إِذَا خَرَج وَقْتُهَا ولم تُفْعَل فيه . وفَاتَهُ الشيءُ : أَعْوَزَهُ . قال شيخُنا : وهذا وإِن عَدَّهُ بعضُهُمْ تَحقيقاً فهو لا يَصْلُحُ في كلِّ تَرْكِيبٍ إِنَّمَا يأْتي في مثلِ الصَّلاةِ وأَما الفَواتُ في غيرِه فاسْتُعْمِلَ بمعنى السَّبْقِ والذَّهَابِ عَنْهُ ونَحْوِه . انتهى . وليس عنده فَوْتٌ ولا فَواتٌ عن اللِّحْيَانيّ . وفي اللسان والأَساس : الفَوْتُ : الفَوَاتُ فاتَني كذل أَي سَبَقَنِي . وجَارَيْتُه حتّى فُتُّه أَي سَبَقْتُه . وقال أَعرابيٌّ : الحَمْدُ لِلهِ الذي لا يُفاتُ ولا يُلاتُ " كافْتَاتَهُ " وهذا الأَمر لا يُفْتَاتُ أَي لا يَفُوتُ روى الأَصمعيُّ بيتَ ابنِ مُقبل :
" يا حار أَمْسَيْتُ شَيْخاً قد وَهَى بَصَرِيوافْتِيتَ ما دُونَ يَوْمِ البَعْثِ من عُمُرِي
قال : هو من الفَوْتِ . قال الجوهريّ : الافْتِيَاتُ : افْتِعالٌ من الفَوْتِ وهو السَّبْقُ إِلى الشَّيْءِ دونَ ائْتِمَارِ منْ يُؤْتَمرُ وقال ابنُ الأَثِيرِ : الافْتِيَاتُ : الفَرَاغُ وسَيَأْتِي بيانُ ذلك قريباً . يقال : فَاتَهُ الشْيءُ " وأَفَاتَهُ إِيَّاهُ غَيْرُه و " في حديث أَبي هريرة : قال : " مرَّ النبيُّ صلّى الله عَلَيْه وسلّم تَحْتَ جِدَارٍ مائِل فأَسْرَعَ المَشْيَ فقِيلَ : يا رَسُول اللهِ أَسْرَعْتَ المَشْيَ فقال : إِنِّي أَكْرَهُ " موْت الفَواتِ " يعني : مَوْتَ " الْفَجْأَة " هو من قَوْلِك : فاتَنِي فلانٌ بكذا : سَبَقنِي به . وعن ابن الأَعْرَابِيّ : يُقَالُ للموتِ الفَجْأَةِ : الموتُ الأَبْيَضُ والجارِفُ واللاَّفِتُ والفَاتِلُ وهو المَوْتُ الفَوَاتُ والفُوَاتُ وهو أَخْذَةُ الأَسَفِ وقد تَقَدَّم هذا بعينه قريباً . يقال : " هُو فَوْت فَمِهِ وفَوْتَ رُمْحِه وَ " فوتَ " يَدِهِ أَي حيثُ يَراهُ ولا يَصِلُ إِلَيْهِ " . وتَقُولُ : هُوَ منّى فَوْتَ الرُّمْحِ أَي حيثُ لا يَبْلُغُه وقال أَعرابيٌّ لصاحبه ادْنُ دُونَك فلمّا أَبْطَأَ قالَ : جعل اللهُ رزْقَكَ فَوْتَ فَمِكَ أَي تَنْظُرُ إِليه قَدْرَ ما يَفُوتُ فَمِكَ ولا تقْدِرُ عليه . وفي الأَسَاس واللسان : وهو مني فَوْتَ اليَدِ والظُّفُرِ أَي قدر مَا تَفُوتُ يَدِي حكاه سيبويه في الظُّرُوفِ المخصوصة . " والفَوْتُ : الخَلَلُ و " الفُرْجَةُ بينَ الإِصْبعَيْنِ وعبارة غيره : بَيْن الأَصابِعِ والجَمْع أَفْوَاتٌ . فُلانٌ " لا يُفْتَاتُ عَلَيْهِ " أَي " لا يُعْمَل " شَيْءٌ " دونَ أَمْرِه " وزَوَّجتْ عائشةُ ابنَةَ أَخِيهَا عبدِ الرحمن بنِ أَبي بَكْرٍ - وهو غائب - من المُنْذِرِ بن الزُّبَيْرِ فلمّا رجَعَ من غَيْبَتِهِ قال : " أَمِثْلِي يُفْتاتُ عَلَيْهِ في أَمْرِ بَنَاتِه ؟ " أَي يُفْعَلُ في شَأْنِهِنَّ شَيْءٌ بغيرِ أَمْرِهِ ؟ نَقِمَ عليها نِكاحَها ابْنَتَه دُونَه ويقال لكلِّ من أَحدثَ شَيْئاً في أَمْرِك دونَك : قد افْتَاتَ عَلَيْكَ فيه . والافْتِياتُ : الفَرَاغُ يقال : افْتَاتَ بأَمْرِهِ أَي مَضَى عَلَيْهِ ولم يَسْتَشِرْ أَحَداً . لم يهمِزه الأَصْمَعِيّ . ورُوي عن ابن شُمَيْل وابن السِّكِّيتِ : افْتَأَتَ فُلانٌ بِأَمْرِهِ - بالهمز - إِذا اسْتَبَدَّ به قال الأَزهريّ : قد صَحَّ الهمزُ عنهما في هذا الحرف وما عَلِمْتُ الهَمْزَ فيه أَصْلِيّاً . قلت : وقد تَقَدَّم ذلك بعينه في أَوّل الفصل فراجعْه . " وافْتَاتَ الكَلامَ : ابْتَدَعَهُ " وارْتَجلَه كافْتَلَتَه . نقله الصاغانيّ . افْتَاتَ " عَلَيْه " في الأَمرِ : " حَكَمَ " وكلُّ من أَحْدَثَ دونَكَ شَيْئا فقد فَاتَكَ به وافْتَاتَ عَلَيْكَ فِيه . ويقال : افْتَاتَ عليه إِذا انْفَرَدَ برأْيه دُونَه في التَّصَرُّفِ في شيْءٍ ولَمَّا ضُمِّنَ معنَى التَّغَلُّبِ عُدِّيَ بعلَى . " وتَفَاوَتَ الشَّيئانِ " أَي " تَبَاعَدَ ما بَيْنَهُمَا تَفَاوُتاً مُثَلَّثَةَ الوَاوِ " حكاهما ابنُ السِّكِّيتِ وقد قال سيبويه : ليس في المصادر تَفَاعَلٌ ولا تَفَاعِلٌ . وقال الكِلابِيُّون في مصدره : تَفَاوَتاً ففتحوا الواو وقال العَنْبَريُّ : تَفَاوِتاً بكسرِ الواو وحكى أَيضاً أَبو زيد تَفَاوِتاً وتَفَاوِتاً - بفتح الواو وكسرها - وهو على غير قياس ؛ لأَن المصدرَ من تَفَاعَل يَتَفَاعَلُ : تَفَاعُلٌ مضمُوم العينِ إِلاّ ما رُوِى من هذا الحرفِ كذا في الصحاح . قال شيخنا أَما الضَّمُّ فهو القياسُ وعليه اقْتَصَر الفيّوميُّ في المصباح وأَما الكسرُ فقالُوا : إِنه مَحمولٌ على المُعْتَلّ من هذا الوزنِ كالتداني والتَّوَانِي ولا يعرف في الصحيح في غير هذا المصدر وأَما الفَتْح فإِنه على جِهَةِ التخفيف والتَّثْلِيثُ حكاه ابنُ قُتَيْبَةَ في أَدَبِ الكاتِبِ وصَرَّحَ بأَنَّهُ لا نَظِيرَ له وصرَّحَ به ابنُ سِيدَه وابنُ القطّاع . " والفُوَيْتُ كزُبَيْرٍ : المُتَفَرِّدُ برَأْيِهِ " لا يُشَاوِرُ أَحَداً وفي بعض النسخ المُنْفَرِد " للمُذَكَّرِ والمُؤَنَّثِ " يقال : رَجُلٌ فُوَيْتٌ وامرأَة فُوَيْتٌ كذلك عن الرِّيَاشيّ وهَمزهما أَبو زيد . في التَّنْزِيل العَزِيز : " مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفَاوُتٍ " المَعْنَى : مَا تَرَى في خَلْقِهِ
تعالى السَّماءَ اخْتِلافاً ولا اضْطِراباً وعن اللَّيْثِ : فَاتَ يَفُوتُ فَوْتاً فهو فَائِتٌ كما يَقُولون بَوْنٌ بَائِنٌ وَبَيْنَهُم تَفَاوُتٌ وتَفَوُّتٌ وقُرىءَ : " مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ من تَفَاوُتِ " وَ " تَفَوُّتِ " فالأَوّلُ : قِرَاءَةُ أَبي عَمْرٍو قال قَتَادةُ : المَعْنَى : مِن اختلافٍ وقال السُّدِّيُّ : من تَفَوُّتٍ وهو في قراءَة حَمْزَة والكسائيِّ " أَيْ " من " عَيْب يقُول النّاظر : لوْ كان كَذَا " وكذَا " لكَانَ أَحْسَنَ " وقال الفَرّاءُ : هما بمعنىً واحدٍ . يُقَال : " تَفَوَّتَ عَلَيْه في مالِهِ " أَي " فَاتَه به " وفي الحديث : " أَنَّ رَجُلاً تَفَوَّتَ علَى أَبيهِ في مَالِهِ فَأَتَى أَبُوهُ النبيَّ صلّى الله عليه وسلّم فذَكَر له ذلِكَ فقَالَ : ارْدُدْ عَلَى ابْنِكَ مالَهُ فإِنّمَا هم سَهْمٌ من كِنَانَتِك " قوله : تَفَوَّتَ : مَأْخُوذٌ من الفَوْتِ تَفَعَّلَ منه ومعناه أَنَّ الابْنَ لم يَسْتَشِرْ أَباهُ ولم يستَأْذِنْه في هِبَة مالِ نفسِه فأَتى الأَبُ رسولَ الله صلى الله عَلَيْه وسلم فأَخْبَرَه فقَالَ : ارْتَجِعْه من المُوْهوبِ له وارْدُدْهُ على ابْنِك فإِنه وما في يَدِه تحتَ يَدِك وفي مَلَكَتِكَ ولَيْسَ له أَنْ يَسْتَبِدّ بأَمْرٍ دُونَك فضَرَبَ كونَه سَهْماً من كنانَته مَثَلاً لكونه بعضَ كَسْبِه وأَعْلَمَه أَنه ليس للابنِ أَن يَفْتَاتَ على أَبِيهِ بمالِه وهو من الفَوْتِ : السَّبْقِ تقول : تَفَوَّتَ فلانٌ على فلانٍ في كَذَا وافْتَاتَ عَلَيْهِ إِذا انفَرَدَ برأْيِه دونه في التَّصَرُّف فيه ولَمَّا ضُمِّن معنى التَّغَلُّبِ عُدِّىَ بعلَى وقد تقدم . السَّماءَ اخْتِلافاً ولا اضْطِراباً وعن اللَّيْثِ : فَاتَ يَفُوتُ فَوْتاً فهو فَائِتٌ كما يَقُولون بَوْنٌ بَائِنٌ وَبَيْنَهُم تَفَاوُتٌ وتَفَوُّتٌ وقُرىءَ : " مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ من تَفَاوُتِ " وَ " تَفَوُّتِ " فالأَوّلُ : قِرَاءَةُ أَبي عَمْرٍو قال قَتَادةُ : المَعْنَى : مِن اختلافٍ وقال السُّدِّيُّ : من تَفَوُّتٍ وهو في قراءَة حَمْزَة والكسائيِّ " أَيْ " من " عَيْب يقُول النّاظر : لوْ كان كَذَا " وكذَا " لكَانَ أَحْسَنَ " وقال الفَرّاءُ : هما بمعنىً واحدٍ . يُقَال : " تَفَوَّتَ عَلَيْه في مالِهِ " أَي " فَاتَه به " وفي الحديث : " أَنَّ رَجُلاً تَفَوَّتَ علَى أَبيهِ في مَالِهِ فَأَتَى أَبُوهُ النبيَّ صلّى الله عليه وسلّم فذَكَر له ذلِكَ فقَالَ : ارْدُدْ عَلَى ابْنِكَ مالَهُ فإِنّمَا هم سَهْمٌ من كِنَانَتِك " قوله : تَفَوَّتَ : مَأْخُوذٌ من الفَوْتِ تَفَعَّلَ منه ومعناه أَنَّ الابْنَ لم يَسْتَشِرْ أَباهُ ولم يستَأْذِنْه في هِبَة مالِ نفسِه فأَتى الأَبُ رسولَ الله صلى الله عَلَيْه وسلم فأَخْبَرَه فقَالَ : ارْتَجِعْه من المُوْهوبِ له وارْدُدْهُ على ابْنِك فإِنه وما في يَدِه تحتَ يَدِك وفي مَلَكَتِكَ ولَيْسَ له أَنْ يَسْتَبِدّ بأَمْرٍ دُونَك فضَرَبَ كونَه سَهْماً من كنانَته مَثَلاً لكونه بعضَ كَسْبِه وأَعْلَمَه أَنه ليس للابنِ أَن يَفْتَاتَ على أَبِيهِ بمالِه وهو من الفَوْتِ : السَّبْقِ تقول : تَفَوَّتَ فلانٌ على فلانٍ في كَذَا وافْتَاتَ عَلَيْهِ إِذا انفَرَدَ برأْيِه دونه في التَّصَرُّف فيه ولَمَّا ضُمِّن معنى التَّغَلُّبِ عُدِّىَ بعلَى وقد تقدم

##### Türkçe

فوث
**فَاتَ - يَفُوْتُ - فَوْت - تَفَاوَتَ - يَتَفَاوَتُ - تَفَاوُتٌ**

**فَاتَ - يَفُوْتُ** + bir varlık + bir şeyi: ondan kaçar ve yiter; ona ulaşmaz: sahip olduğu bir şeye yahut kesin olarak elde edeceğini beklediği bir şeye ulaşmaya çalışır, sonra bu şeye ulaşma imkânını kaybeder; ya onun yitmesi sebebiyle ya da bunun için mevcut zaman süresinin bitmesi sebebiyle.

**فَوْت**: “**فَاتَ - يَفُوْتُ**” fiilinin isim-fiili: yitme, kaçma ve şeyi idrak etmeye güç yetirememek: sahip olduğu bir şeye yahut kesin olarak elde edeceğini beklediği bir şeye ulaşma teşebbüsü, sonra bu şeye ulaşma imkânına dair ümidin kaybı.

**تَفاوَتَ - يَتَفاوَتُ**: “**فَاتَ - يَفُوْتُ**”tan “**تفاعل**” vezninde: iki varlık, öz irade ile “**فَاتَ - يَفُوْتُ**” fiilini karşılıklı olarak değiş tokuş eder: bağsızlık, düzenlilikten çıkma ve uyum: her biri ötekini yitirir ve kaybeder; böylece onunla uyumlu olmaz ve düzenli olmaz: iki varlıkta—işleriyle her biri ötekine bağlı olacak şekilde—her iş, ötekinin işiyle orantılı bir süre içinde tamamlanır; böylece **تفاوت**: ikisinden birinin işini, ötekinin işini tamamlaması için varsayılan vakitten önce tamamlamasıdır: her birine ötekinin işi “**فوت**” eder: bir yapı yahut bir süreçte birtakım sonuçların sayısında “**فوت**”un meydana gelmesi.

**تَفَاوُتٌ**: “**فَاتَ - يَفُوْتُ**” fiilinin isim-fiili.

Ve lafız, “**الضياع والطيش والخطأ عن الهدف قبيل انتهاء الحركة**” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**ضَاعَ - يَضيْعُ، تَاهَ - يَتِيْهُ، ضَلَّ - يَضِلُّ، فَاتَ - يَفُوْتُ، نَفَقَ - يَنْفُقُ، خَطِئَ - يَخْطَأُ**

فاتكم
 	﴿“Hani siz yukarı çıkıyordunuz da kimseye dönüp bakmıyordunuz; Peygamber de arkanızdan sizi çağırıyordu; bunun üzerine size keder üstüne kederle karşılık verdi ki, ne elinizden gidene üzülmeyesiniz ne de başınıza gelene; Allah yaptıklarınızdan haberdardır (153)”﴾ Âl-i İmrân ﴿“Ki elinizden gidene üzülmeyesiniz ve size verdiğiyle sevinmeyesiniz; Allah her böbürlenen övüngeni sevmez (23)”﴾ Hadîd
 	﴿“Eğer eşlerinizden bir şey kâfirlere kaçıp gider de siz de (onları) cezalandırırsanız, eşleri gidenlere harcadıkları kadarını verin; kendisine iman ettiğiniz Allah’tan sakının (11)”﴾ Mümtehine

فوت
 ﴿“Bir görsen; hani dehşete kapıldılar; artık kaçış yoktur; yakın bir yerden yakalanmışlardır (51)”﴾ Sebe’

تفاوت
 ﴿“Yedi göğü tabaka tabaka yaratan O’dur; Rahmân’ın yaratışında hiçbir **تفاوت** görmezsin; gözünü çevir: bir çatlak görüyor musun? (3)”﴾ Mülk

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**فوت**] ف و ت: **فَاتَهُ** şey, **قال** babından; ayrıca fetha ile **فَوَاتاً** da; ve başkası ona onu **أَفاتَهُ**; ve **الفْتِيَاتُ**: kendisine danışılması gereken kimseye danışmaksızın şeye öne geçmektir; “**افْتَاتُ** عليه بأمر كذا” dersin; yani onunla onu geçti; ve “falanca üzerine **لا يفتات**” yani onun emri olmaksızın bir şey yapmaz; ve **تَفَاوَتَ** iki şey: aralarındaki mesafe uzaklaştı; **تَفضاوُتاً** (vavın zammıyla); onda vavın fethinin ve kesresinin nakledildiği de vardır; kıyasa aykırı olarak.

Râgıb
فوت
- **الفوت**: şeyin insandan uzak olması; öyle ki onu idrak etmek güçleşir. Dedi ki: ﴿**وإن فاتكم شيء من أزواجكم إلى الكفار**﴾ [Mümtehine/11]; ve dedi ki: ﴿**لكيلا تأسوا على ما فاتكم**﴾ [Hadîd/23]; ﴿**ولو ترى إذ فزعوا فلا فوت**﴾ [Sebe’/51]; yani: korktukları şeyden kaçamazlar. Ve denir ki: “o, benden **فوت الرمح**”tır (bkz.: el-Mücmel 3/707); yani: mızrağın onu idrak edemeyeceği yerdedir. Ve Allah onun rızkını “**فوت فمه**” kıldı; yani: onu görür de ağzı ona ulaşmaz. Ve **الافتيات**: ondan “افتعال”dır; o da insanın, kendisine danışılması hakkı olan kimseye danışmaksızın işi yapmasıdır. Ve **التفاوت**: vasıflarda farklılıktır; sanki birinin vasfı ötekinin vasfına “**يفوت**” eder; yahut her birinin vasfı ötekinin vasfına “**يفوت**” eder. Yüce Allah dedi ki: ﴿**ما ترى في خلق الرحمن من تفاوت**﴾ [Mülk/3]; yani: onda hikmetin gerektirdiğinden çıkan bir şey yoktur.

Lisân özeti:
1.     **فاتَ يفُوت**: **الفَوْتُ**: **الفَواتُ**. “**فاتَني** şöyle” yani beni geçti; “**وفُتُّه** ben” (yani ben onu geçtim).
2.      “**وفاتَني** iş **فَوْتاً** ve **فَواتاً**”: benden gitti.
3.     “Rahmân’ın yaratışında **تَفاوُتٍ** görmezsin”; anlam: O’nun—yüce—yaratışında gökte bir farklılık ve bir düzensizlik görmezsin.
4.      “**وتَفاوَتَ** iki şey” yani aralarındaki mesafe **تَفاوُتاً** olarak uzaklaştı.
5.     Ve **الافْتِيات**: boşluk.
6.     Ve **الفَوْتُ**: parmaklar arasındaki gedik ve aralık.

Lisânü’l-ʿArab
● -   فوت: **الفَوْتُ**: **الفَواتُ**. “**فاتَني** şöyle” yani beni geçti; “**وفُتُّه** ben” (yani ben onu geçtim). Bir bedevî dedi ki: “Hamd, kendisine **لا يُفات** ve **لا يُلاتُ** olunmayan Allah’adır.” Ve “**وفاتَني** iş **فَوْتاً** ve **فَواتاً**”: benden gitti. Ve “şey ona **فاتَه**”; ve başkası ona onu **أَفاتَه**; ve Ebû Züeyb’in sözü:
إِذا أَرَنَّ عليها طارِداً، نَزِقَتْ،
والفَوْتُ، إِن فاتَ، هادي الصَّدْرِ والكَتَدُ
der ki: eğer onu kaçırırsa, onu ancak göğsü ve omzu miktarınca kaçırır; böylece **الفَوْتُ**, **الفائت** manasındadır. Ve onda ne **فَوْتٌ** vardır ne **فَواتٌ**; Lihyânî’den. Ve “şey **تَفَوَّتَ**”; ve “**تَفاوَتَ** **تَفاوُتاً**”; ve “**تَفاوَتاً**”; ve “**تَفاوِتاً**”: ikisini de İbnü’s-Sikkît rivayet etti. Ve Aziz tenzilde: “Rahmân’ın yaratışında **تَفاوُتٍ** görmezsin”; anlam: O’nun—yüce—yaratışında gökte bir farklılık ve bir düzensizlik görmezsin. Ve Sîbeveyh dedi ki: masdarlarda ne **تَفاعَلٌ** vardır ne **تَفاعِلٌ**. Ve “**تَفاوَتَ** iki şey” yani aralarındaki mesafe **تَفاوُتاً** olarak uzaklaştı; vavın zammıyla. Ve Kilâbîler masdarında “**تَفاوَتاً**” dediler; vavı fetha yaptılar. Ve ʿAnberî dedi ki: “**تَفاوِِتاً**”, vavın kesresiyle; bu kıyasa aykırıdır; çünkü **تَفاعل** **يَتَفاعَلُ**’in masdarı **تَفاعُلٌ**dur; aynı zamme ile; ancak bu harften rivayet olunan müstesna. Leys: **فاتَ يَفُوتُ فَوْتاً**; o halde o **فائتٌ**tir; tıpkı “**بَوْنٌ بائنٌ**” dedikleri gibi; ve aralarında **تَفاوُتٌ** ve **تَفَوُّتٌ** vardır. Ve şöyle okunmuştur: “Rahmân’ın yaratışında **تَفاوُتٍ** ve **تَفَوُّتٍ** görmezsin”; birincisi Ebû ʿAmr’un kıraatidir. Katâde dedi ki: anlam “farklılık”tır. Suddî dedi ki: “**تَفَوُّتٍ**”ten; yani “ayıp”tan: bakan der ki: şöyle şöyle olsaydı daha güzel olurdu. Ferrâ dedi ki: ikisi bir manadadır. Ve aralarında “**فَوْتٌ فائتٌ**” vardır; tıpkı “**بَوْنٌ بائنٌ**” denildiği gibi. Ve “bu iş **لا يُفْتاتُ**” yani “**لا يَفُوتُ**”. Ve “**وافْتاتَ** عليه في الأَمْرِ”: hükmetti. Ve senden habersiz bir şey ihdas eden herkes: onunla seni geçmiştir; ve onda sana karşı **افْتاتَ** etmiştir. Maʿn b. Evs’in, karısını azarlayarak söylediği:
فإِنَّ الصُّبْحَ مُنْتَظَرٌ قَريبٌ،
وإِنَّكِ، بالمَلامة، لنْ تُفاتي
yani: seni geçmem; ve sabahladığımda kınamam seni geçmez; öyleyse beni bırak ve uyu, sabahlayıncaya kadar. Ve “falanca üzerine **لا يُفْتاتُ**” yani onun emri olmaksızın bir şey yapılmaz. Âişe, kardeşi Abdurrahman b. Ebî Bekir’in kızını—o yokken—Münzir b. Zübeyr ile evlendirdi; o, gurbette oluşundan dönünce dedi ki: “Benim gibisine, kızlarının işi hakkında üzerine **يُفْتاتُ** olunur mu?” yani: onun emri olmaksızın onların hakkında bir şey yapılır mı? Ona, kızını kendisi olmaksızın nikâhlamasını kınadı. Ve senin işinde senden habersiz bir şey ihdas eden herkes için denir: onda sana karşı **افْتاتَ** etmiştir. Ve Asmaʿî, İbn Mukbil’in beytini rivayet etti:
يا حُرُّ أَمْسَيْتُ شيخاً قد وَهَى بَصَري،
وافْتِيتَ، ما دون يومِ البَعْثِ، من عُمُري
Asmaʿî dedi ki: bu **الفَوْت**tandır. Dedi ki: ve **الافْتِيات** boşluktur. Denir ki: “**افْتاتَ** بأَمره” yani: onun hakkında yürüdü; kimseye danışmadı; Asmaʿî onu hemzelemedi. İbn Şümeyl ve İbnü’s-Sikkît’ten rivayet edildi: “**افْتَأَت** falanca işinde”—hemze ile—yani onda tek başına kaldı (istibdâd etti). Ezherî dedi ki: bu harfte onlardan hemze sahih olmuştur; ben onda hemzenin aslî olduğunu bilmedim; onu hemzede de zikrettim. Cevherî: **الافْتِياتُ** **الفَوْت**tan bir **افتعال**dır; o da, kendisine danışılması gereken kimseye danışmaksızın şeye öne geçmektir. “**افْتاتَ** عليه بأَمر كذا” dersin; yani onunla onu geçti. Ve “**تَفَوَّتَ** عليه في ماله” yani onunla onu geçti. Ve hadisteki sözü: “Bir adam, babasına malında **تَفَوَّتَ** etti; babası Peygamber’e—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—geldi; bunu ona zikretti; o da dedi ki: ‘Oğluna malını geri ver; çünkü o ancak senin sadakından bir oktur.’” Sözü: **تَفَوَّتَ**; **الفَوْت**tan alınmıştır; ondan **تَفَعَّلَ** olmuştur; anlamı: oğul, kendi malını hibe etmede babasına danışmadı ve ondan izin istemedi; baba, Resûlullah’a—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—geldi; ona haber verdi; o da dedi ki: onu bağışlanandan geri al ve oğluna geri ver; çünkü o ve elindekiler senin elinin altındadır ve senin mülkündedir; onun, senden habersiz bir işte tek başına kalması yoktur. Böylece onun, sadakından bir ok oluşunu, onun kazancının bir parçası oluşuna misal yaptı; ve ona bildirdi ki oğulun, malıyla babasına karşı **يَفتات** etmesi yoktur; o da **الفَوْت**tan, yani öne geçmektendir. Dersin ki: “falanca, falancaya karşı şunda **تَفَوَّتَ** etti” ve “ona karşı **افتاتَ** etti”; yani onda tasarrufta, onun dışında kendi görüşüyle tek başına kaldı. Ve “التَّغَلُّب” manası tazmin edilince “على” ile geçişli kılındı. Ve bir adam **فُوَيْتٌ**: görüşünde tek başına olan; dişisi de böyledir. Ve zannettiler ki bir adam, ailesinden çıktı; dönünce karısı ona dedi ki: “Bize şahit olsaydın, sana haber verirdik ve olanı anlatırdık.” O da ona dedi ki: “**لن تُفاتي**; haydi getir.” Ve **الفَوْتُ**: parmaklar arasındaki gedik ve aralık; çoğulu **أَفْواتٌ**. Ve “o, benden **فَوْتَ اليدِ**”dir; yani elimin kaçırdığı miktar; Sîbeveyh bunu özel ظرفlarda nakletti. Ve bir bedevî, arkadaşına dedi ki: “yaklaş, senden aşağı (yakınına)”; ağır davranınca ona dedi ki: “Allah rızkını **فَوْتَ فمِكَ** kılsın”; yani ona bakarsın, ağzının kaçırdığı miktar kadar; ona güç yetiremezsin. Ve dersin ki: “o, benden **فَوْتَ الرُّمْحِ**”tır; yani mızrağın ona ulaşmadığı yerdedir. Ve **مَوْتُ الفَواتِ**: ansızın ölüm. Ebû Hureyre hadîsinde: Peygamber—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—eğik bir duvarın altından geçti; yürüyüşü hızlandırdı; denildi ki: “Ey Allah’ın Resûlü, yürüyüşü hızlandırdın.” Dedi ki: “Ben **موتَ الفَواتِ**i kerih görürüm”; yani ansızın ölümü. Bir rivayette: “**موتَ الفَواتِ**ten korkarım.” Bu, “falanca beni şunda **فاتني**” sözündendir; yani beni onunla geçti. İbnü’l-Aʿrâbî: ansızın ölüme şu adlar verilir: **المَوتُ الأَبْيضُ** ve **الجارِفُ** ve **اللاَّفِتُ** ve **الفاتِلُ**; o, **المَوْتُ الفَواتُ** ve **الفُوَاتُ**tır; o, keder yakalamasıdır; o, **الوَحِيّ**dir. Ve denir ki: “falanca **مَوْتَ الفَواتِ** ile öldü”; yani ansızın yakalandı.

Maqâyîsü’l-Luğa:
(**فوت**) **الفاء** ve **الواو** ve **التاء**: sahih bir asıldır; şeyin idrakine ve ona ulaşmaya aykırı olana delalet eder. Denir ki: “şey ona **فاته**; **فوتاً**.” Ve “iki şey **تفاوَتَ** etti”: aralarındaki mesafe uzaklaştı; yani bu, şunu idrak etmedi. Ve **الافتيات**: **الفَوت**tan bir **افتعال**dır; o da, kendisine danışılması gereken kimseye danışmaksızın şeye öne geçmektir. Denir ki: “falanca üzerine **لا يُفْتاتُ** olunur”; yani onun emri olmaksızın bir şey yapılmaz.

Ve babdan: **الفَوْت**: iki şey arasındaki aralık; iki parmak arasındaki aralık gibi. Çoğulu **أفوات**. Denir ki: “**ماتَ موتَ الفَوات**”; ansızın yakalandığında; sanki vasiyet ve benzeri istediği şey onu kaçırmıştır. Ve denir ki: “o, benden **فَوْتَ الرُّمح**”tır. Bir adam bir başkasına sövdü de dedi ki: “Allah—yüce—rızkını **فوتَ فيه** kılsın”; yani onu görür de ona ulaşamaz.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
“İş ona **فاتَهُ**; **فَوْتاً** ve **فَواتاً**”: ondan gitti; “ona karşı **كافْتاتَهُ**” gibi; ve başkası ona onu **أفاتَهُ**. Ve **مَوْتُ الفَواتِ**: ansızın (ölüm). Ve o, **فَوْتَ فَمِهِ** ve **فَوْتَ رُمْحِهِ** ve **يَدِهِ**dir; yani onu görür de ona ulaşamaz olduğu yer. Ve **الفَوْتُ**: iki parmak arasındaki aralıktır.

Ve “ona karşı **لا يُفْتاتُ** olunur”: onun emri olmaksızın bir şey yapılmaz. Ve “sözü **وافْتاتَ**”: onu uydurdu; ve ona karşı: hükmetti. Ve “iki şey **تَفَاوَتَ** etti”: aralarındaki mesafe **تَفاوُتاً** olarak uzaklaştı; vavı üç türlü (zamme-fetha-kesre) ile. Ve **الفُوَيْتُ**—**زُبَيْرٍ** gibi—görüşünde tek başına olandır; erkek ve dişi için. Ve “Rahmân’ın yaratışında hiçbir **تَفاوتٍ** görmezsin”; yani: ayıp; bakan der ki: şöyle olsaydı daha güzel olurdu.

Ve “malında ona karşı **تَفَوَّتَ** etti”: onunla onu geçti.

Tâcü’l-ʿArûs:
ف - و - ت
“İş ona **فَاتَهُ**; **فَوْتاً** ve **فَوَاتاً**: ondan gitti.” Ve **المِصْباح**’ta: “iş **فَاتَ**”; asıl: “yapma vakti geçti”; ve ondan: “namaz **فاتَتِ**”; vakti çıktı da içinde yapılmadığında. Ve “şey ona **فَاتَهُ**”: ona eksik geldi. Şeyhimiz dedi ki: bu, bazılarınca tahkik sayılsa da her terkibde uygun değildir; ancak namaz gibi şeylerde gelir. Diğerinde ise **الفَواتُ**, öne geçme ve ondan gitme ve benzeri manasında kullanılmıştır. Bitti. Ve onda ne **فَوْتٌ** vardır ne **فَواتٌ**; Lihyânî’den. Ve **اللسان** ve **الأَساس**’ta: **الفَوْتُ**: **الفَوَاتُ**. “**فاتَني** şöyle” yani beni geçti. “Onunla yarıştım, nihayet onu **فُتُّه**” yani onu geçtim. Bir bedevî dedi ki: “Hamd, kendisine **لا يُفاتُ** ve **لا يُلاتُ** olunmayan Allah’adır.” “**كافْتَاتَهُ**” gibi. “Bu iş **لا يُفْتَاتُ**” yani “**لا يَفُوتُ**”. Asmaʿî, İbn Mukbil’in beytini rivayet etti:
" يا حار أَمْسَيْتُ شَيْخاً قد وَهَى بَصَرِيوافْتِيتَ ما دُونَ يَوْمِ البَعْثِ من عُمُرِي
Dedi ki: bu **الفَوْت**tandır. Cevherî dedi ki: **الافْتِيَاتُ**: **الفَوْت**tan bir **افْتِعال**dır; o da, kendisine danışılması gereken kimseye danışmaksızın şeye öne geçmektir. İbnü’l-Esîr dedi ki: **الافْتِيَاتُ**: boşluktur; bunun beyanı yakında gelecektir. Denir ki: “şey ona **فَاتَهُ**”; ve başkası ona onu **أَفَاتَهُ**. Ve Ebû Hureyre hadîsinde: dedi ki: “Peygamber—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—eğik bir duvarın altından geçti; yürüyüşü hızlandırdı; denildi ki: ‘Ey Allah’ın Resûlü, yürüyüşü hızlandırdın.’ Dedi ki: ‘Ben **موْت الفَواتِ**i kerih görürüm’”; yani: **الْفَجْأَة** ölümü. Bu, “falanca beni şunda **فاتَنِي**: beni onunla geçti” sözündendir. İbnü’l-Aʿrâbî’den: ansızın ölüme şu adlar verilir: **الموتُ الأَبْيَضُ** ve **الجارِفُ** ve **اللاَّفِتُ** ve **الفَاتِلُ**; o, **المَوْتُ الفَوَاتُ** ve **الفُوَاتُ**tır; o, keder yakalamasıdır; bunun aynısı az önce geçti. Denir ki: “o, **فَوْت فَمِهِ** ve **فَوْتَ رُمْحِه** ve **فوتَ يَدِهِ**dir”; yani onu görür de ona ulaşamaz olduğu yer. Ve dersin ki: “o, benden **فَوْتَ الرُّمْحِ**”tır; yani ona ulaşmadığı yer. Bir bedevî, arkadaşına dedi ki: “yaklaş, senden aşağı (yakınına)”; ağır davranınca dedi ki: “Allah rızkını **فَوْتَ فَمِكَ** kılsın”; yani ona bakarsın, ağzının kaçırdığı miktar kadar; ona güç yetiremezsin. Ve **الأَسَاس** ve **اللسان**’da: “o, benden **فَوْتَ اليَدِ** ve **الظُّفُرِ**”dür; yani elimin kaçırdığı miktar; Sîbeveyh bunu özel ظرفlarda nakletti. Ve **الفَوْتُ**: gedik ve iki parmak arasındaki aralık; başkasının ibaresi: parmaklar arasında; çoğulu **أَفْوَاتٌ**. “Falanca üzerine **لا يُفْتَاتُ عَلَيْهِ**” yani “onun emri olmaksızın bir şey yapılmaz.” Âişe, kardeşi Abdurrahman b. Ebî Bekir’in kızını—o yokken—Münzir b. Zübeyr ile evlendirdi; o, gurbette oluşundan dönünce dedi ki: “Benim gibisine, kızlarının işi hakkında üzerine **يُفْتاتُ عَلَيْهِ** olunur mu?” yani: onun emri olmaksızın onların hakkında bir şey yapılır mı? Ona, kızını kendisi olmaksızın nikâhlamasını kınadı. Ve senin işinde senden habersiz bir şey ihdas eden herkes için: onda sana karşı **افْتَاتَ عَلَيْكَ** etmiştir. Ve **الافْتِياتُ**: boşluktur. Denir ki: “**افْتَاتَ** بأَمْرِهِ” yani: onun hakkında yürüdü; kimseye danışmadı. Asmaʿî onu hemzelemedi. İbn Şümeyl ve İbnü’s-Sikkît’ten rivayet edildi: “**افْتَأَتَ** falanca işinde”—hemze ile—yani onda tek başına kaldı. Ezherî dedi ki: bu harfte onlardan hemze sahih olmuştur; ben onda hemzenin aslî olduğunu bilmedim. Dedim ki: bunun aynısı faslın başında geçti; ona dön. Ve “sözü **وافْتَاتَ**”: onu uydurdu; ve onu irtical etti; “**كافْتَلَتَه**” gibi; Sâğânî nakletti. “**افْتَاتَ** عليه في الأَمرِ”: hükmetti. Ve senden habersiz bir şey ihdas eden herkes: onunla seni geçmiştir; ve onda sana karşı **افْتَاتَ** etmiştir. Ve denir ki: “ona karşı **افْتَاتَ** etti”; yani onda tasarrufta, onun dışında kendi görüşüyle tek başına kaldı. Ve “التَّغَلُّب” manası tazmin edilince “على” ile geçişli kılındı. Ve “iki şey **تَفَاوَتَ** etti” yani aralarındaki mesafe **تَفاوُتاً** olarak uzaklaştı; vavı üç türlü (zamme-fetha-kesre) ile; ikisini de İbnü’s-Sikkît rivayet etti. Ve Sîbeveyh dedi ki: masdarlarda ne **تَفَاعَلٌ** vardır ne **تَفَاعِلٌ**. Ve Kilâbîler masdarında “**تَفَاوَتاً**” dediler; vavı fetha yaptılar. Ve ʿAnberî dedi ki: “**تَفَاوِتاً**”, vavın kesresiyle; Ebû Zeyd de “**تَفَاوِتاً**” ve “**تَفَاوِتاً**”—vavın fethası ve kesresiyle—rivayet etti; bu kıyasa aykırıdır; çünkü **تَفَاعَل** **يَتَفَاعَلُ**’in masdarı **تَفَاعُلٌ**dur; aynın zammıyla; ancak bu harften rivayet olunan müstesna; **الصحاح**’ta böyledir. Şeyhimiz dedi ki: zamm kıyastır; Feyyûmî **المصباح**’ta onunla yetindi. Kesreye gelince: dediler ki, bu veznin muʿtelli olanına hamledilmiştir; **التداني** ve **التَّوَانِي** gibi; sahihte bu masdar dışında bilinmez. Fethaya gelince: hafifletme cihetindendir. Ve teslîs, İbn Kuteybe’nin **أَدَبِ الكاتِب**’inde nakledilmiştir; ve ona benzeri olmadığını açıkça söylemiştir; İbn Sîde ve İbnü’l-Kattâʿ da bunu açıkça söylemiştir. Ve **الفُوَيْتُ**—**زُبَيْرٍ** gibi—görüşünde tek başına olandır; kimseye danışmaz; bazı nüshalarda: tek başına olan. “Erkek ve dişi için”: “adam **فُوَيْتٌ**” ve “kadın **فُوَيْتٌ**” denir; Riyâşî’den böyledir; Ebû Zeyd ikisini hemzeledi. Aziz tenzilde: “Rahmân’ın yaratışında hiçbir **تَفَاوُتٍ** görmezsin”; anlam: O’nun—yüce—yaratışında gökte bir farklılık ve bir düzensizlik görmezsin. Ve Leys’ten: **فاتَ يَفُوتُ فَوْتاً**; o halde o **فَائِتٌ**tir; tıpkı “**بَوْنٌ بَائِنٌ**” dedikleri gibi; ve aralarında **تَفَاوُتٌ** ve **تَفَوُّتٌ** vardır. Ve şöyle okunmuştur: “Rahmân’ın yaratışında **تَفَاوُتِ**” ve “**تَفَوُّتِ**”; birincisi Ebû ʿAmr’un kıraatidir. Katâde dedi ki: anlam “farklılık”tır. Suddî dedi ki: “**تَفَوُّتٍ**”ten; o, Hamza ve Kisâî’nin kıraatinde; yani “ayıp”tan: bakan der ki: şöyle “ve” şöyle olsaydı daha güzel olurdu. Ferrâ dedi ki: ikisi bir manadadır. Denir ki: “malında ona karşı **تَفَوَّتَ عَلَيْه** etti” yani “onunla onu geçti.” Ve hadiste: “Bir adam, babasına malında **تَفَوَّتَ** etti; babası Peygamber’e—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—geldi; bunu ona zikretti; o da dedi ki: ‘Oğluna malını geri ver; çünkü onlar ancak senin sadakından bir oktur.’” Sözü: **تَفَوَّتَ**; **الفَوْت**tan alınmıştır; ondan **تَفَعَّلَ** olmuştur; anlamı: oğul, babasına danışmadı ve kendi malını hibe etmede ondan izin istemedi; baba, Resûlullah’a—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—geldi; ona haber verdi; o da dedi ki: onu bağışlanandan geri al ve oğluna geri ver; çünkü o ve elindekiler senin elinin altındadır ve senin mülkündedir; onun, senden habersiz bir işte tek başına kalması yoktur. Böylece onun, sadakından bir ok oluşunu, onun kazancının bir parçası oluşuna misal yaptı; ve ona bildirdi ki oğulun, malıyla babasına karşı **يَفْتَاتَ** etmesi yoktur; o da **الفَوْت**tan: öne geçmektendir. Dersin ki: “falanca, falancaya karşı şunda **تَفَوَّتَ** etti” ve “ona karşı **افْتَاتَ** etti”; yani onda tasarrufta, onun dışında kendi görüşüyle tek başına kaldı. Ve “التَّغَلُّب” manası tazmin edilince “على” ile geçişli kılındı; ve daha önce geçti.
