# فوج (ف-و-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%88%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Fevc Deve sürüsü su başına getirildiklerinde birden su içemediklerinden gruplara ayırılır

- Harfler: ف - و - ج
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَفْوَاجًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%92%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%8B%D8%A7.md) | أَفْعَالًا | Kafileler | 2 | 2 | [78:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC/ayet/78:18.md) |
| [فَوْجٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC/siga/%D9%81%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%AC%D9%8C.md) | فَعْلٌ | Kafile | 2 | 2 | [38:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC/ayet/38:59.md) |
| [فَوْجًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC/siga/%D9%81%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%AC%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Kafile | 1 | 1 | [27:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC/ayet/27:83.md) |

## Mücavir kökler — 25 mücavir (36 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Zayıf ve ince at demektir
2. [رحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Rab (Ayn) taşmakta olan dolu kap demektir
3. [ميز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ayırt eder
4. [وزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Vedia heybe demektir
5. [غيظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Öfke
6. [خزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hazen : Depo demektir
7. [صور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sûr
8. [نفخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AE.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Körük demektir
9. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Neredeyse o
10. [صلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ona yaslanırlar
11. [حشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Haşr : Bir araya toplanıp hareketli halde bulunan küçük…
12. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Yemm” durgun akan su demektir
13. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
14. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dane, inek yavrusuna denir
15. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Emam ön demektir
16. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dahl: Kuytu yer demektir
17. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
18. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sehl” ova demektir
19. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
20. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beraber
21. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ateş demektir
22. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
23. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
24. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
25. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فوج |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Ecvef |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [زمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B1.md), [عصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8.md), [شيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Birbirini izleyerek hızla akıp geçen, dalga dalga ilerleyen insan veya canlı topluluğu |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi huzura, cehenneme, dine veya diriliş alanına kitleler ve ardışık kafileler halinde sevk edilme |
| Çekirdek Özet 3 | Bireysel iradenin ötesinde ortak bir yönelişle peş peşe akarak hareket eden kolektif dalgalanma düzeni |
| Kritik Hata Riski | Kökü durağan ve rastgele bir kalabalık sanmak; ardışık akış, hız ve sevk dinamizmini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فو | Açılma, dışarı taşma, yayılma ve boşluktan akma; [فوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA.md), [فور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B1.md), [فوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B2.md), [فوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B6.md) köklerinde olduğu gibi bir sınırın ötesine geçiş ve hareket | ج | Harekete topluluk, sevk edilme ve kitle halinde yöneliş niteliği katarak yayılmayı dalga dalga akan insan kafilesine dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız | Açıklık, dışarı çıkış ve kitlesel akışın başladığı çıkış menfezi |
| و | Çengel, bağ | Parçaları birbirine ekleme, ardışıklık ve kafileyi oluşturan fertlerin birbirine kenetlenmesi |
| ج | Değnek, deve | Yük taşıma, kafile halinde yol alma ve belirli bir hedefe topluca sevk edilme |
| فوج | Ağızdan çıkan ardışık kafilenin sevki | Açılan bir menfezden peş peşe çıkan fertlerin birbirine eklenerek kitleler halinde hızla yol alması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Su başına getirilen deve sürülerinin kuyunun dar olması sebebiyle ayrıldığı ve sırayla su içmeye salındığı ardışık bölükler; sıra dağlar arasındaki geçitlerden dalga dalga akan topluluklar. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiirinde ve deve tasvirlerinde, hızlı koşan binekler ile su veya otlak arayışında ardışık gruplar halinde hareket eden kitleleri nitelemek üzere kullanılmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Ebû Muhammed el-Fak‘asî recezinde süratle koşan koyunu tarif ederken hızlı yürüyüş ve seğirtme anlamında bu kökün türevine yer verir: لا تَسْبِقُ الشيْخَ إِذا أَفاجا |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça فوج kökü, merkezi Sami dillerinde hareketlilik, akış ve bir açıklıktan dışarıya fırlama semantiğine dayanan bir çekirdekten beslenir. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede doğrudan p-w-g kökü nefes alma, gevşeme veya dışa açılma ile ilişkiliyken, Klasik Arapçada bu hareket tipi kitlelerin ardışık intikali ve kafile düzenine tahsis edilmiştir. Fonetik açıdan dudaksıl açılma bildiren harf ile sert hareket harfinin birleşimi, kontrolsüz bir dağılmayı değil, bir boğazdan veya geçitten periyodik dalgalar halinde çıkan insan ve sürü kümelerini temsil eder. Bu durum kökün göçebe hayatındaki su kuyusu ve vadi düzeniyle somutlaşmasını sağlamıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فوج ile [فيج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%AC.md) ve [فجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D9%88.md) ekseni | Hızlı hareket etme, geniş vadilerde yol alma ve aralıklı sıralanma anlamları kökün iç türetim zeminini oluşturur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice פוג ve Süryanice p-w-g kökleri | Nefesin dışa çıkması, rahatlama ve hareketlenme çizgisi Arapçada fiziksel kitlesel akışa yoğunlaşmıştır. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri haricinde güvenilir bir Afro-Asyatik denklik tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, HALOT, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فوج | Anlamlı | Kafile, bölük | Hızla ve dalga dalga ilerleyen insan topluluğu | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [فجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D9%88.md) | Anlamlı | Aralık, açıklık | İki şey veya dağ arasında kalan geniş açıklık ve geçit | Ortak çekirdek; Kur'an'da geçer |
| وفج | Anlamlı | Hızlanma, yönelme | Bir hedefe doğru süratle atılma | Kur'an'da geçmez |
| [وجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81.md) | Anlamlı | Sarsılma, hızla koşma | Bineğin hızlı yürüyüşü ve kalbin heyecanla çarpması | Dinamik hareket bağı; Kur'an'da geçer |
| [جفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88.md) | Anlamlı | Uzaklaşma, ayrılma | Yerinden kalkma, yatağı terk etme ve kabalık | Kur'an'da geçer |
| [جوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81.md) | Anlamlı | İç, boşluk | Bir nesnenin veya bedenin iç boşluğu | Kalb ilişkisi; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فوج | Merkez | Topluluk | Bir menfezden veya zamandan peş peşe, hızla akan ardışık kafile | Hızlı, dalgalı ve sevk edilen kitle |
| [زمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B1.md) | Komşu | Topluluk | Belirli bir niteliğe, hiyerarşiye veya amele göre ayrılmış gruplar | Bölük bölük ama nitelik ayrımına göre dizili topluluk |
| [عصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8.md) | Komşu | Topluluk | Birbirine dayanışma ve kan bağıyla sımsıkı kenetlenmiş hizip | İç dayanışması ve savunma refleksi yüksek grup |
| [شيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9.md) | Komşu | Topluluk | Ortak bir fikir veya önderin arkasından giden ayrışmış zümre | İdeolojik veya itikadi bölünmeyle oluşan fırka |
| [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) | Zıt | Yalnızlık | Kendi başına kalan, topluluktan ayrılan tekil varlık | Kafile ve kitle akışının tamamen zıddı olan teklik |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فوج | Kafile, bölük | Ardışık olarak hızla geçen insan veya sürü topluluğu | Kesin |
| Latince | Turma, caterva | Süvari birliği, kalabalık kitle | Hızlı hareket eden askeri birliği veya kontrolsüz kalabalığı karşılar; ardışık akış hissini kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Horde, batch, surge of people | Dalga dalga gelen grup, kafile | Kitle halindeki akışı ve periyodik gelişi karşılar ancak devenin su başına salınışındaki disiplinli ayrımı tam vermez | Güçlü |
| Almanca | Schar, Welle von Menschen | İnsan dalgası, alay | Peş peşe gelen insan dalgasını iyi ifade eder; fakat kökün göçebe kökenli sevk bağlamını taşımaz | Güçlü |
| Fransızca | Vague de foules, contingent | Kafile, insan akını | Gruplar halindeki akını ve sevk edilen birlikleri ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَفْوَاجًا | Dalga dalga, kitleler halinde hidayete giriş | Toplumların fert fert değil kabileler ve halklar halinde İslam'a akın etmesi bağlamı (Nasr [110:2](https://lisan.digital/tr/ayet/110:2.md)) |
| أَفْوَاجًا | Kıyamet günü mahşere bölük bölük sevk edilme | Sûra üflendiğinde kabirlerden çıkan insanların kafileler halinde toplanma yerine akması (Nebe [78:18](https://lisan.digital/tr/ayet/78:18.md)) |
| فَوْجٌ | Cehenneme fırlatılan inkârcı kitle | Azap yurduna birbirini takip ederek ve birbirini lanetleyerek atılan suçlu kafileler (Sâd [38:59](https://lisan.digital/tr/ayet/38:59.md), Mülk [67:8](https://lisan.digital/tr/ayet/67:8.md)) |
| فَوْجًا | Hesaba çekilmek üzere ümmetlerden toplanan zümre | Her ümmetin ayetleri yalanlayan önde gelen inkârcı grubunun ayrıştırılarak getirilmesi (Neml [27:83](https://lisan.digital/tr/ayet/27:83.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Haşir ve ahiret ahvali | İnsanların mahşere ve cehenneme bireysel mi yoksa inanç önderleriyle kitleler halinde mi sevk edileceği tartışması | Ceza ve mükâfatta kolektif sorumluluk ve zümre sevkiyatı |
| Fıkıh | Hac ve cemaat ibadetleri | Müzdelife ve Mina intikallerinde izdihamı önlemek için cemaatlerin gruplara ayrılarak aşamalı sevk edilmesi | Hac ibadetinde intikal düzeni ve can güvenliğini sağlayan kafile tertibi |
| Tefsir | Nasr suresi nüzul ortamı | Mekke'nin fethinden sonra kabilelerin elçi heyetleri göndererek topluca dine girmelerinin tarihsel tahlili | Bireysel tebliğ evresinden toplumsal ve kitlesel kabul evresine geçiş |
| Hadis | Kıyamet alametleri ve fitne | İnsanların dine fevc fevc girdikleri gibi fitne dönemlerinde fevc fevc çıkacaklarına dair rivayetler | İnanç ve ameldeki kitlesel çözülme ve kolektif savrulmalar |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Davet ve irşad merhalesi | İctimai ihtida dalgası | Bireysel tebliğin kitlesel kabule dönüşmesi | Din bireysel davetten toplumların kitleler halinde benimsediği bir nizam haline gelir. | Kesin |
| İlmi | Bilgi sosyolojisi ve paradigma | Düşünce ekolleri akışı | Yeni paradigmanın kitlelerce kabulü | Bilimsel devrim anında zihinler önceki kabulleri bırakıp yeni modele kafileler halinde intikal eder. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kitle mobilizasyonu | Teba / halk dalgası | Meşruiyet veya isyan dalgası oluşturma | Siyasi kırılmalarda kitleler bir liderin peşinde dalgalar halinde saf değiştirir. | Güçlü |
| İktisadi | Pazar dinamikleri ve tüketim | Talep dalgası (kitle davranışı) | Piyasa akışını ve kaynak dağılımını yönlendirme | Tüketicilerin veya yatırımcıların belirli bir alana kitleler halinde yönelmesi piyasa akışını belirler. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dalga paketi ve kesikli akış (Packet / Batch flow) | Sürekli ve durağan bir akış yerine, belirli periyotlarla ve paketler halinde iletilen enerji, veri veya sıvı transferi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sürü psikolojisi ve kitle intikali (Cascade effect) | Sosyal kırılma anlarında bireylerin bağımsız muhakemeyi bırakıp toplumsal dalgaya kapılarak kitleler halinde aynı davranışı sergilemesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sıradan bir «kalabalık» veya «grup» olarak görmek; kelimedeki ardışık dalgalanma, sürat ve sevk unsurlarını ihmal etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök sadece insan topluluğunu değil; mahşerde, cehennem kapısında ve fetih anında belirli bir irade veya sevk altında birbirini takip eden kitle dalgalarını ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Nasr suresindeki tarihi sıçramayı sıradan bir üye artışı gibi anlamak; cehennemdeki sevk sahnelerinin dehşetli kitlesel akışını durağan bir toplanma zannetmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin toplumları dönüştürme gücünün fertlerden kitle dalgalarına nasıl evrildiğini ve ahiretteki ilahi adaletin tecelli edişindeki kolektif sevk nizamını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Nasr suresindeki tebliğin zafer ânı tasvirinde, Nebe suresindeki diriliş intikalinde ve Sâd ile Mülk surelerindeki cehennem azabının infaz sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini dönüşümün sadece bireysel bir vicdan hadisesi olduğu algısını yıkar; tarihin ve ahiretin kitleler, akımlar ve dalgalar halinde cereyan eden bir sosyolojisi olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kuyunun veya boğazın darlığı sebebiyle su başına ya da geçide peş peşe, bölük bölük salınan deve ve insan kafilesi.
- Soyut anlam: Bir etki, sevk veya inanç doğrultusunda fertlerin iradelerini ortak bir akışta birleştirerek dalgalar halinde aynı menzile akması.
- Sistematik karşılık: İctimai dönüşümün eşik aşıldığında marjinal katılımlardan kitlesel dalga paketlerine dönüşmesi düzeni.
- LaTeX modeli: $$Q(t) = \sum_{k=1}^{n} \Delta N_k \cdot \delta(t - t_k)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $Q(t)$, $t$ anındaki toplam kitlesel akışı ve geçiş yoğunluğunu ifade eder. $\Delta N_k$, $k$. kafiledeki fertlerin oluşturduğu kitle büyüklüğünü temsil eder. $\delta(t - t_k)$ Dirac delta fonksiyonu olup, akışın kesintisiz ve homojen bir düz çizgide değil, $t_k$ anlarında periyodik ve dalgalar halinde (fevc fevc) gerçekleşen ayrık paketler tarzında sisteme dahil olduğunu modeller.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%88%D8%AC/occurrences?meal=IK

### [Neml 27:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC/ayet/27:83.md) — فَوْجًا

وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ يُوزَعُونَ

Meal (IK): Her ümmetten, ayetlerimizi yalanlayanları toplayacağımız gün; onlar, bir arada tutulurlar.

### [Sad 38:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC/ayet/38:59.md) — فَوْجٌ

هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لَا مَرْحَبًا بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُو النَّارِ

Meal (IK): İşte bu topluluk, sizinle beraber göğüs gerenlerdir. Rahat yüzü görmesin onlar. Muhakkak cehenneme gireceklerdir.

### [Mülk 67:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC/ayet/67:8.md) — فَوْجٌ

تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ

Meal (IK): Nerede ise öfkesinden çatlayacak gibi olur. Her bir topluluk ona atıldığında, bekçileri onlara sorarlar: Size bir uyarıcı gelmedi mi?

### [Nebe 78:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC/ayet/78:18.md) — أَفْوَاجًا

يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوَاجًا

Meal (IK): Sur’a üfürüldüğü gün, hepiniz bölük bölük gelirsiniz.

### [Nasr 110:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC/ayet/110:2.md) — أَفْوَاجًا

وَرَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْوَاجًا

Meal (IK): Ve insanların fevc fevc Allah’ın dinine girdiklerini gördüğünde;

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Fevc Deve sürüsü su başına getirildiklerinde birden su içemediklerinden gruplara ayırılır. Her grup bir fevcdir. Sıra dağlarda her yüksekliğin arasındaki bölüme de fevc denir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والفاء و و ا ي ء معهما
ج ف أ، ج أ ف، ف ج أ، ج ي ف، ف ي ج، ج و ف، ج ف و، ف ج و، و ج ف، ف و ج مستعملات
جفأ:
جَفَأَ الزَّبد يجفأ جفأً، والاسم: الجُفاءُ. وأجفأتِ القِدر زبدها، وجفأت به، أي: رمت به وطرحته. وجفأتُ الرَّجل، أي: احتملته وضربت به الأرض.
والجُفاءُ: الزَّبدُ فوق الماء، قال الله عز وجل: "لا أما الزَّبدُ فيذهب جُفاء".
جأف:
الجأفُ: ضربٌ من الفزعِ والخَوفِ. قال العجّاج:
كأنّ تحتي ناشطاً مُجأَّفا
والجأفُ: مثل الجوف، ورجلٌ مُجأفٌ: لا قلب له.
فجأ:
فجأهُ الأمدُ يفجؤهُ فجأةً.... وفاجأهُ يُفاجِئهُ مفاجأةً.. وفجئهُ لغةُ. وكل ما هجم عليك من أمرٍ لم تحتسبهُ فقد فجأك.
جيف:
جافتِ الجيفةُ، واجتافت، أي: أنتنت وأروحت. وجمع الجيفة، وهي الجثَّةُ الميَّتة والمنتنة: جِيفٌ وأجياف. وفي الحديث.
فيج:
الفَيجُ: اشتق من الفارسية، وهو رسول السلطان على رجلهِ. والفائجُ من الأرض ما اتسع منها بين جبلين، وجمعهُ: فوائج.
جوف:
والجَوف معروف، وجمعه: أجواف. وأهلُ الحجاز يُسمُّون فساطيط عمالهم: الأجواف.
والجائفة: الطَّعنةُ تدخل الجَوفَ. والجَوفُ: خلاءُ الجوف، كالقصبةِ الجوفاءِ. والجُوفانُ: جماعة الأجوف.
واجتاف الثَّورُ الكِناسِ، إذا دخل جوفه.
والجُواف: ضربٌ من السَّمك، الواحدة: جُوافة.
جفو:
جفا الشيءُ يجفُو جَفاءً، ممدود، كالسَّرج يجفو عن الظَّهر، إذا لم يلزمِ الظَّهر، والجنب يجفو عن الفراش، وتجافى مثله، قال:
إن جنبي عن الفراش لنابـي		كتجافي الأسرِّ فوق الظرابِ
وقال العجّاج:
وشجرَ الهُداب عنه فجفا
بسلهبين فوق أنفٍ أذلفا
والجفاءُ: يقصر ويمدُّ: نقيض الصِّلة. والجَفوةُ: ألزم في ترك الصِّلة من الجَفاء، لأن الجَفا قد يكون في فعلاته. إذا لم يكن له ملقٌ.
فجو:
فَجا قوسهُ يفجوها. وقوس فجواءُ: بان وترها عن كَبدها.
والفَجا في الفخذين خاصّة كالفحجِ، قال:
حنكةٌ فيها قِبالٌ وفجا
الحنكة: اللّثيمة، والفَجا: تباعدٌ في رُكبتيها.
والفجوةُ: متَّسعٌ في الأرض وغيرها.
وجف:
الوَجف: سُرعةُ السَّير.. وَجَفَت تجفُ وجيفاً. وأوجَفَها راكِبُها. ويقال: راكبُ البعير يوضعُ، وراكبُ الفرس يُوجِفُ.
فوج:
الفَوجُ: القطيع من الناس، والجميعُ: الأفواجُ.

##### Türkçe

باب **الجيم** و**الفاء** و**و** و**ا** و**ي** و**ء** معهما
**ج ف أ**، **ج أ ف**، **ف ج أ**، **ج ي ف**، **ف ي ج**، **ج و ف**، **ج ف و**، **ف ج و**، **و ج ف**، **ف و ج** kullanımdadırlar.

**جفأ**:
**جَفَأَ** **الزَّبد** **يجفأ** **جفأً**; isim: **الجُفاءُ**. **وأجفأتِ** **القِدر** zübdesini; ve onunla **وجفأت**; yani: onunla attı ve bıraktı. **وجفأتُ** adamı; yani: onu yüklendim ve onunla yere vurdum.
**والجُفاءُ**: suyun üstündeki **الزَّبد**. Aziz ve celil Allah dedi ki: "لا أما **الزَّبدُ** فيذهب **جُفاء**".

**جأف**:
**الجأفُ**: korku ve dehşetten bir tür darbe. el-Acçâc dedi ki:
كأنّ تحتي ناشطاً مُجأَّفا
**والجأفُ**: **الجوف** gibi. Ve **رجلٌ مُجأفٌ**: onun kalbi yoktur.

**فجأ**:
Ona süre **فجأهُ**; onu **يفجؤهُ** **فجأةً**.... Ve ona **فاجأهُ**; onu **يُفاجِئهُ** **مفاجأةً**.. Ve **وفجئهُ** bir lehçedir. Ve senin üzerine, hesap etmediğin bir işten her ne hücum ederse, muhakkak o seni **فجأك**.

**جيف**:
**جافتِ** leş, ve **واجتافت**; yani: kokuştu ve koktu. **الجيفة**’nin çoğulu—ki o, ölü ve kokmuş cesettir—: **جِيفٌ** ve **أجياف**. Ve hadiste.

**فيج**:
**الفَيجُ**: Farsçadan türetilmiştir; o, sultanın yaya elçisidir. Ve yerden **الفائجُ**: iki dağ arasından genişleyen kısmıdır; çoğulu: **فوائج**.

**جوف**:
Ve **الجَوف** bilinir; çoğulu: **أجواف**. Ve Hicaz ehli, işçilerinin çadırlarını: **الأجواف** diye adlandırırlar.
Ve **الجائفة**: **الجَوف**’a giren darbedir. Ve **الجَوفُ**: iç boşluğunun boşluğu; **كالقصبةِ الجوفاءِ** gibi. Ve **الجُوفانُ**: **الأجوف** topluluğu.
Ve öküz, sığınağa **واجتاف**; iç boşluğuna girdiği zaman.
Ve **الجُواف**: balıktan bir türdür; teki: **جُوافة**.

**جفو**:
Şey **جفا**; **يجفُو** **جَفاءً**; uzatılmıştır; eyerin sırttan **يجفو** etmesi gibi; sırtı tutmadığı zaman. Ve yanın yataktan **يجفو** etmesi; ve **وتجافى** onun gibidir. Dedi ki:
إن جنبي عن الفراش لنابـي		كتجافي الأسرِّ فوق الظرابِ
Ve el-Acçâc dedi ki:
وشجرَ الهُداب عنه فجفا
بسلهبين فوق أنفٍ أذلفا
Ve **الجفاءُ**: kısaltılır ve uzatılır: **الصِّلة**’nin zıddıdır. Ve **الجَفوةُ**: **الجَفاء**’dan, **الصِّلة**’yi terk etmede daha bağlayıcıdır; çünkü **الجَفا** fiillerinde olabilir; onda yaltaklanma olmadığı zaman.

**فجو**:
Yayını **فَجا**; onu **يفجوها**. Ve **قوس فجواءُ**: kirişi göbeğinden ayrılmıştır.
Ve **الفَجا** özellikle iki uylukta, **الفحجِ** gibi. Dedi ki:
حنكةٌ فيها قِبالٌ وفجا
**الحنكة**: ağız örtüsü; ve **الفَجا**: iki dizinde uzaklaşmadır.
Ve **الفجوةُ**: yerde ve başkasında bir genişliktir.

**وجف**:
**الوَجف**: yürüyüşün sürati.. **وَجَفَت**; **تجفُ** **وجيفاً**. Ve binicisi onu **وأوجَفَها**. Ve denir ki: devenin binicisi **يوضعُ**; atın binicisi **يُوجِفُ**.

**فوج**:
**الفَوجُ**: insanlardan sürü; ve hepsi: **الأفواجُ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفَوْجُ: الجماعة من الناس، والجمع فُؤُوجٌ وأفْواجٌ. وجمع الجمع أفاوِجُ وأفاويج. والفائجَةُ: متَّسعٌ ما بين كلِّ مرتفعين من غِلَظ أو رمل. والإفاجة: الإسراع، والعدْو. والفَيْج فارسيّ معرّب، والجمع فُيوج، وهو الذي يسعى على رجليه.

##### Türkçe

**الفَوْجُ**: insanlardan topluluk; çoğulu **فُؤُوجٌ** ve **أفْواجٌ**. Çoğulun çoğulu **أفاوِجُ** ve **أفاويج**. **الفائجَةُ**: kalınlık veya kumdan her iki yükselti arasındaki geniş olan şey. **الإفاجة**: acele etmek ve koşmak. **الفَيْج** Farsçadır, Arapçalaştırılmıştır; çoğulu **فُيوج**; o, iki ayağı üzerinde koşandır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ف ( و ا ي ء )
جفا ، جفأ ، جاف ، فجأ ، وجف ، فوج ، فاج .
جفا : عمرو ، عن أبيه : الْجُفايةُ السَّفِينَةُ الْفَارِغَة ، فإذا كانت مَشْحونَةً فهي غامِدُ وآمِد ، ويقال أيضاً : غامِدَةٌ وآمِدَةٌ ، والْخِنُّ : الْفَارِغَةُ أيْضاً .
وقال الليث : يقال : جَفَا الشيْءُ يَجْفو جَفَاءً ، ممدودٌ كالسَّرج ، يَجْفو عن الظّهر إذا لم يَلْزَم ، وكالْجَنْبِ يَجفو عن الْفِراشِ ، وتَجافَى مثله .
وقال الشاعر :
إنَّ جَنْبِي عن الفِراشِ لَنَابٍ
كتَجافِي الأسَرِّ فوق الظِّرابِ
والحُجةُ في أنَّ جفا يكونُ لازِماً مثل تَجافَى قولُ العجاج يَصفُ ثَوراً وَحْشِياً :
وَشَجَرَ الهُدَّابَ عنه فَجَفَا
يقول : رفع هُدّاب الأرض بقَرْنه حتى تجَافَى عنه ، ويقال : جَافَيْتُ جَنبي عن الفراش فتجافِي ، وأجْفَيْتُ الْقَتَبَ عن ظَهْرِ البعير فَجفا .
أبو عُبَيد ، عن أبي زيد : أجْفَيْتُ الماشيةَ فهي مُجْفَاةٌ ، إذا اتْعبْتَها ولم تَدَعْها تَأْكُل ، وذلك إذا ساقها سَوْقاً شديداً .
وقال الليث : الْجَفَاءُ يُقْصَرُ ويمَدّ : نَقِيضُ
الصِّلَة . قلت : الْجَفاءُ مَمدود عند النحويين ، وما عَلِمْتُ أحداً أجاز فيه الْقَصْرَ .
وقال الليث : والجَفْوَة ألْزمُ في تَرْك الصلّة من الجفاء ، لأنّ الجفاء قد يكون في فَعَلاته إذا لم يكن له مَلَقٌ ولا لَبَق .
حدثنا محمد بن إسحاق ، قال : حدثنا عليّ بن حرب ، قال : حدثنا المحاربيّ عبد الرحمن بن محمد ، قال : حدثنا محمد بن عمر ، عن أبي سلمة ، عن أبي هريرة . قال : قال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( الحياء من الإيمان ، والإيمان في الجنة ، والبذَاء من الجفاء ، والجفاءُ في النار ) .
قلت : يقال جَفَوْتُه أجْفُوه جَفْوَةً ، أي مَرَّة واحدة ، وجَفَاءً كثيراً ، مصدر عام ، والجفاءُ يكون في الخِلْقَة والخُلُق ، يقال : رجل جافِي الخِلْقَة ، وجافِي الخُلُقِ ، إذا كان كَزّاً غليظَ العِشْرة ، ويكون الْجفاء في سُوء الْعِشْرَة ، والْخُرْق في الْمعاملة ، والتَّحامل عند الْغَضَب ، والثَّوْرَة على الجليس .
ابن السِّكّيت ، يقال : جَفَوْتُه فهو مَجْفُوٌّ ، وجاء في الشِّعْر مَجْفِيّ ، وأنشد :
مَا أنَا بالجَافِي ولا الْمجْفِيُّ
بُنِيَ على جُفِي فهو : مَجْفِيّ . والأصل مَجْفوّ .
جفأ : قال الله تعالى : ( فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَآءً ) ( الرعد : 17 ) .
قال الفراء : أصله الْهَمْز ، يقال : جَفَأَ الْوادِي غُثَاءَه جَفْأً ، وقيل الجُفَاء كما يقال الغُثاء ، وكلُّ مصدر اجتَمع بعضُه إلى بعض ، مثل الْقُماش ، والدُّقَاق ، والحُطام ، مصدرٌ يكونُ في مَذهبِ اسم على هذا المعنى ، كما كانَ العَطاءُ اسماً للإعطاء ، فكذلك القُماش ، لَوْ أرَدْت مصدراً ، قلت : قَمشْتُه قَمْشاً .
الحرّاني ، عن ابن السّكّيت ، قال : الجُفَاء ما جَفَأَةُ الوادِي إذا رَمَى به ، ويقال : جَفَأَتِ القِدْر بزَبَدِها .
وأخبرني أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : يقال جَفَأْتُ الغُثاءَ عن الوَادي ، وجَفَأْتُ القِدْرَ ، أي مَسَحْت زَبَدَها الذي فوقَها من غَلْيها ، فإذا أمَرْتَ قلت : اجفَأْهَا ، ويقال : أجفَأَت الْقِدْرُ ، إذا عَلا زَبَدُهَا . وقال غيره : تصغير الجُفَاء جُفَيْءٌ ، وتصغير الغُثاء غُثَيُّ بلا هَمْز .
وقال الزّجاج : مَوضعُ قوله : ( فَيذْهَبُ جُفَاءً نَصْبٌ على الحال . قال : وقال أبو زيد : يقال جَفَأْتُ الرَّجلَ ، إذَا صَرَعْتَه ، قال : وأجفَأَت الْقدْرُ بزَبَدِها ، إذا ألْقَت زَبَدَها ، من هذا اشْتقاقه .
وروى ابن جبلة عن شِمر عن ابن الأعرابيّ : تجَفَّأت الأرضُ : إذا رُعِيَتْ .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي : جفأتُ النَّبْتَ واجتفأته ، إذا قلعته .
وأخبرني عن الطوسي عن أحمد بن الحارث عن ابن الأعرابيّ قال : تَجفَّأت الأرضُ إذا أكل نبتَها الجدْبُ .
قال : وقال في قوله : وتجتفِئوا بَقْلاً . قال : تصيبوا بقلا ، وأنشد :
فلما رأت أنَّ البلادَ ثجفَّأتْ
أي أُكل نبتها .
وقال أبو عَوْن الحِرمازِيّ : أجفَأَتُ الْبابَ وجَفَأْتَه ، إذا فتَحْتَه ، ويقال : جَفَأتُ القِدْرَ جَفْأً ، وكَفَأْتَها كَفْأً ، إذا قَلَبْتَها ، فصَبَبْتَ ما فيها ، حكاه النضر . وأنشد :
جَفْؤكَ ذَا قِدْرِكَ للضِّيفانِ
جَفْؤٌ على الرُّغفَانِ في الجفانِ
خَيرٌ من العَكِيسِ بالألبان
وفي الحديث : أنَّ النبيّ حَرَّمَ يَوْم خَيْبر الحُمُرَ الأهلِيَّة فَجفَئوا القدورَ ) ويُروى : ( فأَجفئوا ) أي قَلَبُوها وفرَّغُوها .
جوف جيف : أبو عبيد عن الأُمويّ : رجل مَجْؤُوف مثل مَجعُوف : جائع ، وقد جُئِفَ .
قال أبو عبيد ، وقال الكسائي : جُيفَ فلانٌ وجُيثَ ، إذا ذُعر فهو مجؤوف ومجئوث .
وفي حديث المبعَثِ : ( فجَثيت فَرَقاً حين رأيت جبريل .
وقال الليث : الجاف ضرب من الخوف والفزع .
وقال العجاج :
كأن تحتي ناشِطاً مُجافاً
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : انجأفت النخلة وانجأَثَتْ ، إذا تقَعَّرت وسقطت .
قال الليث : الجَوْفُ معروف ، وجمعه أَجْوَاف ، والجَائِفَة الطَّعْنَةُ تدخل الْجَوْف ، والجَوْفُ خَلاَءُ الجَوْفِ ، كالْقَصَبَةِ الجوفاء ، والْجُوفَانُ جَمْعُ الأجْوَف .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ الجَوْفُ المُطْمَئِنُّ من الأرض .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الْجَوف الوادِي ، يقال : جَوْفٌ لاَخٌّ ، إذا كان عَميقاً ، وجَوْفٌ جِلْوَاخٌ : واسعٌ ، وجوف زَقَبٌ : ضَيِّق ، وباليمين وادٍ يقال له : الْجَوْف ، ومنه قول الراجز :
الْجَوْفُ خيرٌ لك من أَغْوَاطِ
ومِنْ أَلاءَاتِ وَمِنْ أُرْاطِي
وقال امرؤ القيس :
وَوادٍ كَجَوْفِ الْعَيْر قَفْرٍ قَطَعْتُهُ
أرادَ بِجَوْفِ العَيْرِ وادِياً بعَيْنِه أُضِيف إلى العَيْر ، وعُرِفَ به .
أبو عبيد : رَجُلٌ مُجَوَّفٌ ، جَبَانٌ لا قَلْبَ له ، ومنه قولُ حَسّان :
أَلاَ أَبْلِغْ أبا سُفيَانَ عَنِّي
فَأَنْتَ مُجَوَّفٌ نَخِبٌ هَوَاءُ
أي خالي الجوفِ من القَلْبِ .
ويقال : جَافت الجيفة ، واجْتَافَت ، إذا انْتَنَتْ وأَرْوَحَتْ ، وجَيَّفَت الجِيفَةُ ، إذا أَصَلَّتْ ، وجمع الجِيفة ، وهي الْجُثَّةُ المَيْتَةُ والمُنْتِنَه : جِيَف .
ويقال : اجْتَافَ الثّوْرُ الكِنَاسَ ، إذا دَخل جَوْفَه ، والْجُوَافُ : ضَرْبٌ من السّمك الواحدةُ جُوَافَة . ويقال : أَجَفْتُ البابَ فهو مُجَافٌ ، إذا رَدَدْتَه .
وفي الحديث : ( أَجِيفوا الأبوابَ ، واكْفِتُوا إليكم صِبْيانِكم ) .
ويقال : طَعَنْتُه فجُفْتُه أجُوفُه . وجافَه الدّواءُ فهو مَجُوفٌ ، إذا دخَل جَوفَه ، وَوِعاءٌ مُسْتَجَافٌ : واسعُ الجَوف ، قال الشاعر :
فهيَ شَوْهاءُ كالْجُوالِقِ فُوها
مُسْتَجَافٌ يَضِلُّ فيه الشَّكِيمُ
واسْتَجَفْتُ المكانَ : وجدتُه أجوَف .
عمرو ، عن أبيه : إذا ارتفَع بَلَقُ الفَرِس إلى حِقْوَيْهِ فهو مُجَوَّفٌ بَلَقاً ، وأنشدَ :
ومُجَوَّفٍ بَلَقاً مَلكْتُ عنانه
يَعْدو على خَمْسٍ قَوائمُه زَكا
أراد أنّه يعدو على خَمسٍ من الوَحْش ، فيَصِيدُها ، وقوائمه زَكاً ، أي ليْست خَمساً . ولكنها أزوَاج ، ملكْتُ عِنانه : أي اشتريتُه ولم أستعِرْه :
وقال أبو عبيدة : فَرَسٌ أجوَف ، وهو الأبيض الْبَطْن إلى منتهَى الجَنبَيْن ، ولوْنُ سائِره ما كان ، وهو المُجوَّف بالبَلَقِ ، ومجوَّفٌ بَلَقاً ، وتَلْعَةٌ جائفةٌ قعيرة ، وتِلاَعٌ جَوائف ، وجوائفُ النّفس : ما تَقَعّرَ من الجوف ، ومقارّ الرُّوح .
وقال الفرزدق :
ألمْ يَكْفِينِي مَرْوَانُ لما أتَيْتُه
زِياداً ورَدّ النفْسَ بين الجَوائِفِ
وفي الحديث : ( لا يَدخُلُ الجَنَّةَ ديْبوبٌ ولا جَيَّاف ) . والجَيَّاف : النَّبَّاش ، سُمِّيَ جَيَّافاً لأنه يَكْشِفُ الثيابَ عن جِيَفِ الموتى . قال وجائز أن يكون سمي به لنتنِ فعله أي لقبح فِعله .
ابن شميل : الجُوفانُ ذَكَرُ الحِمار . وكانت بنو فزارة تُعَيِّر بأَكل الجُوفان . وقال سالم بن دارة يهجو بني فزارة :
أطعمتُمُ الضيفَ جُوفاناً مُخاتَلةً
فلا سقاكم إلاهي الخالقُ الباري
أوله :
لا تَأْمَنَنَّ فَزارِيّاً خَلَوْتَ به
على قلوصِكَ واكتُبها بأَسْيار
لا تأمنَنْه ولا تأمَن بَوائقَه
بعد الذي امتلّ إير العَيْر في النار
وقال أبو عُبيد في قوله : لا تَنسَوا الجَوفَ وما وَعَى ، فيه قولان ، يقال : أَرادَ بالجَوفِ الْبَطْنَ والفَرْج ، كما قال : إنَّ أَخْوَفَ ما أخافُ عليكم الأجْوفان ،
وقيل : أراد بالجوف القَلْب ، وما وَعَى ، أي حَفِظَ من مَعْرِفةِ الله .
فجأ : قال الليث : فَجَأَه الأمْرُ يَفْجَؤُه ، وفاجَأَه يُفاجِئُه ، وفَجِئَه يفجؤُه فجأَة ، وكلُّ ما هَجَمَ عليك من أمْرٍ لَمْ تَحتَسِبْه فقد فَجِئَكَ .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَفْجَأَ ، إذا صادَفَ صديقه على فَضيحة ، وأفْجَى : إذا وَسَّعَ على عياله في النَّفَقة ، قال : والأفْجَى المُتَبَاعِدِ الْفَخذَينِ الشَّديدُ الْفَجَجَ ، وهو الأفْجَجُ .
الأصمعيّ : فَجَا قَوْسَه يفجُوها ، وقَوْسٌ فَجْوَاءُ ، إذا بانَ وَتَرُها عن كَبِدِها ، ومن ثَمَّ قيل : وَسَطُ الدّار فَجْوَة ، ويقال : بفلان فَجاً شديد ، إذا كان في رِجْليه انتِفاخ ، وقد فَجِيَ يَفجَا فجاً .
ابن الأنباريّ : فَجِئَت الناقة ، إذا عظم بطنها . والمصدر الفَجَأ مهموز مقصور .
وقال شمر : فجأ بَابه يفجؤه ، إذا فتحه بلغةِ طَيء ، قالهُ أبو عمرو الشيبانيّ ، وأنشدَ للطرماح :
كجُبَّةِ الساج فَجا بابَها
صُبْحٌ جَلا خُفْرَةَ أهدامها
قال : قوله فجا بابها ، يعني الصبح ، وأما أجاف الباب ، فمعناه ردَّه ، وهما ضِدّان ، وانفجى القوم عن فلان : انفرجوا عنه وانكشفوا . وقال :
لما انْفجى الخَيلان عن مُصعَبٍ
أدى إليه قرضَ صاعٍ بصاع
فوج : وقول الله تعالى : النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِى دِينِ اللَّهِ } ( النصر : 2 ) . قال أبو إسحاق : أي جماعاتٍ كثيرة بعد أنْ كانوا يدخلون في الدِّين واحداً واحداً ، واثنين اثنين ، صارت القبيلة بأَسرها تدخل في الإسلام .
وقال الليث : الفوْج قطيعٌ من الناس ، وجمعه أَفواج ، قال : والفائجُ من قولك مَرَّ بنا فائجُ وَليمةِ فلان ، أي فَوْجٌ ممن كان في طَعامه ، قال : والْفائج من الفَيْج ، كأنه مشتقٌّ من الفارسية وهو رسول السلطان على رِجْله ، والفُيُوج : جماعة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الفَيْج الجماعة من الناس .
قلت : وأصله فَيِّج من فاجَ يَفُوج ، كما يُقال : هَيِّن ، من هَانَ يَهُون ، ثم يُخَفَّف فيقال : هَيْنٌ . ويُجمع الفَوْج أَفاوِيج .
وقول عَدي :
أمْ كَيف جُزْتَ فُيُوجاً حولهم حَرَسٌ
وَمُتْرَصاً بَابُه بالسَّكِّ صَرَّار
قيل : الفُيُوج الذين يدخلون السجن ويخرجون يَحرسون .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الفوائج مُتَّسَعُ ما بين كلِّ مُرْتفعين من غِلَظٍ أو رمل ، واحدتها فائجة .
وقال أبو عمرو : الفائج البِساطُ الواسع
من الأرض .
وقال حُميد الأرقط :
إلَيْكَ رَبَّ الناسِ ذا المعارجِ
يَخْرُجْنَ من نَخْلة ذي مَضَارجِ
في فائجٍ أفْيَجَ بعد فائجِ
وقال آخر :
باتَتْ تَدَاعَى قَرَباً أَفائجا
تَدْعو بذَاك الدّحَجانَ الدّارِجا
أفائج وأفاوج يجمع أفْواج ، أي باتَتْ تَقْرُب الماء فَوْجاً بعد فوج ، قد رَكِبَتْ رؤوسها لقرب الماء ، وقال العجاج يصف القمة :
ويأمر البعّال أن يموجا
وجبل الأمرار أن يفيجا
يفيج : يجري .
في النّفْر حين رِيعَ واستُفيجا
أي استُجِفَّ ففاج يفيج .
أبو عُبيد ، عن الفرّاء : أفاجَ الرجلُ في الأرض ، إذا ذَهبَ فيها .
وأنشد :
لا تَسْبِق الشَّيْخَ إذا أفَاجَا
وقال ابن شميل : الْفَائِجة ، كَهَيئَةِ الوادي بين الجبلين ، أو بين الأبْرَقَين ، كَهَيئة الخَليف إلاّ أنها أوسع ، وجمعها فوائِج .
وجف : قال الله جلّ وعزّ : ( الرَّادِفَةُ قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ أَبْصَارُهَا خَاشِعَةٌ ) ( النازعات : 8 ، 9 ) .
قال الزّجاج : واجِفَة ، شديدة الاضْطراب . وقال قَتادة : وَجَفتْ ممّا عَايَنتْ .
وقال ابن الكلبيّ : واجِفَةٌ ، خائِفَة ، وقول الله جلّ وعزّ : ( مِنْهُمْ فَمَآ أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ ) ( الحشر : 6 ) ، يعني ما أفَاءَ اللَّهُ على رسوله من أمْوال بني النَّضِير ، مما لم يُوجف المسلمون عليه خَيْلاً ولا ركاباً ، والرِّكاب : الإبل ، والوَجيف : دُونَ التَّقريب من السَّير .
يقال : وَجَفَ الفَرَسُ وأوْجَفْتُه أنا .
وقال اللّيث : الْوَجْفُ : سُرَعة السَّير .
يقال : وَجَفَ البعيرُ يَجِفُ وجِيفاً ، وأوْجَفَهُ رَاكِبُه .
قال : ويقال : رَاكِبُ البَعيرِ يُوضِع ، وراكبُ الفرس يُوجِف .
قلت : الوَجِيفُ يصلُحُ للبعير والفرس .
ويقال : اسْتوجَفَ الحُبُّ فُؤادَه : إذا ذَهَب به ، وأنشد :
ولكِنَّ هذَا الْقَلبَ قَلْبٌ مُضَلَّلٌ
هَفَا هَفْوَةً فاسْتَوجَفَتْهُ المقادِرُ

##### Türkçe

ج ف ( **و ا ي ء** )
**جفا** ، **جفأ** ، **جاف** ، **فجأ** ، **وجف** ، **فوج** ، **فاج** .
**جفا** : Amr, babasından: **الْجُفايةُ** boş gemidir; eğer yüklü olursa o **غامِدُ** ve **آمِد**’dir; ayrıca: **غامِدَةٌ** ve **آمِدَةٌ** da denir; **الْخِنُّ**: o da boş olandır.
Leys dedi: denir ki: **جَفَا** şey **يَجْفو** **جَفَاءً**; (bu) uzatılmıştır, eyer gibi; eğer yapışmazsa sırt(ın)dan uzak durur; ve yanın yataktan uzak durması gibi; **تَجافَى** da onun gibidir.
Şair dedi:
إنَّ جَنْبِي عن الفِراشِ لَنَابٍ
كتَجافِي الأسَرِّ فوق الظِّرابِ
**جفا**’nın **تَجافَى** gibi lâzım olmasının hücceti, **العجاج**’ın vahşî bir boğayı vasfederken söylediği sözdür:
وَشَجَرَ الهُدَّابَ عنه فَجَفَا
Der ki: boynuzuyla yerin saçaklarını kaldırdı, ta ki ondan uzaklaştı; ve denir ki: **جَافَيْتُ** yanımı yataktan, böylece uzaklaştı; ve **أجْفَيْتُ** semeri devenin sırtından, böylece uzak durdu.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **أجْفَيْتُ** davarı; o da **مُجْفَاةٌ** olur; eğer onu yorduysan ve onu yemeye bırakmadıysan; bu, onu şiddetli bir sevk ile sürdüğün zamandır.
Leys dedi: **الْجَفَاءُ** kısaltılır ve uzatılır: **الصِّلَة**’nin zıddıdır. Dedim: **الْجَفاءُ** nahivcilere göre uzatılmıştır; onda kısaltmayı câiz gören birini bilmedim.
Leys dedi: ve **الجَفْوَة** sıla’yı terk etmede **الجفاء**’dan daha lâzımdır; çünkü **الجفاء** onun fiillerinde olabilir; eğer onda ne **مَلَقٌ** ne de **لَبَق** yoksa.
Bize Muhammed b. İshak haber verdi, dedi: bize Ali b. Harb haber verdi, dedi: bize el-Muhâribî Abdurrahman b. Muhammed haber verdi, dedi: bize Muhammed b. Ömer haber verdi, Ebû Seleme’den, Ebû Hureyre’den. Dedi: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi ki: ( **الحياء** imandandır; iman cennettedir; **البذَاء** **الجفاء**’dandır; **الجفاءُ** ateştedir ).
Dedim: denir ki: **جَفَوْتُه** **أجْفُوه** **جَفْوَةً**; yani bir kere; ve **جَفَاءً** çokça; (bu) genel bir masdardır; ve **الجفاءُ** yaratılışta ve huyda olur; denir ki: **رجل جافِي الخِلْقَة** ve **جافِي الخُلُقِ**; eğer sert, kalın ülfetli ise; ve **الْجفاء** kötü ülfette olur; ve **الْخُرْق** muamelede; ve öfke anında yüklenme; ve oturana karşı taşkınlık.
İbn es-Sikkît: denir ki: **جَفَوْتُه**; o da **مَجْفُوٌّ**’dur; şiirde **مَجْفِيّ** gelmiştir; ve okudu:
مَا أنَا بالجَافِي ولا الْمجْفِيُّ
**جُفِي** üzerine bina edilmiştir; o da: **مَجْفِيّ**’dir. Asıl olan **مَجْفوّ**’dur.
**جفأ** : Allah تعالى dedi: ( **فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَآءً** ) ( الرعد : 17 ) .
Ferrâ dedi: aslı hemzedir; denir ki: **جَفَأَ** vadi köpüğünü **جَفْأً**; ve **الجُفَاء** denildi; **الغُثاء** denildiği gibi; ve her masdar ki onun bir kısmı bir kısmına toplanır; **الْقُماش** ve **الدُّقَاق** ve **الحُطام** gibi; (bu) bu mânâda isim mezhebinde olan bir masdardır; **العَطاءُ** nasıl vermeye isim olduysa; işte öyle **القُماش**; eğer masdar isteseydin, derdin ki: **قَمشْتُه قَمْشاً**.
Harrânî, İbn es-Sikkît’ten, dedi: **الجُفَاء** vadinin attığı şeydir; ve denir ki: **جَفَأَتِ** kazan köpüğüyle.
Bana Ebû’l-Abbâs haber verdi, İbn el-A‘râbî’den, dedi: denir ki: **جَفَأْتُ** köpüğü vadiden; ve **جَفَأْتُ** kazanı; yani kaynamasından dolayı üstündeki köpüğünü sildim; eğer emrettiysen dedin ki: **اجفَأْهَا**; ve denir ki: **أجفَأَت** kazan; eğer köpüğü yükseldiyse. Başkası dedi: **الجُفَاء**’ın küçültmesi **جُفَيْءٌ**’dür; **الغُثاء**’ın küçültmesi **غُثَيُّ**’dir, hemzesiz.
Zeccâc dedi: onun sözü: ( **فَيذْهَبُ جُفَاءً** )’ın yeri, hâl üzere nasbdır. Dedi: Ebû Zeyd dedi: denir ki: **جَفَأْتُ** adamı; eğer onu yere serdiysen. Dedi: ve **أجفَأَت** kazan köpüğüyle; eğer köpüğünü attıysa; işte bundan onun اشتقاقı.
İbn Cebele, Şimr’den, İbn el-A‘râbî’den rivayet etti: **تجَفَّأت** yer: eğer otlatıldıysa.
Bana el-Münzirî, Sa‘leb’den, İbn el-A‘râbî’den haber verdi: **جفأتُ** bitkiyi ve **اجتفأته**; eğer onu söktüysen.
Bana et-Tûsî’den, Ahmed b. el-Hâris’ten, İbn el-A‘râbî’den haber verdi, dedi: **تَجفَّأت** yer; eğer kıtlık onun bitkisini yediyse.
Dedi: ve onun sözü hakkında: **وتجتفِئوا بَقْلاً**. Dedi: sebze elde edesiniz; ve okudu:
فلما رأت أنَّ البلادَ ثجفَّأتْ
Yani: bitkisi yenildi.
Ebû Avn el-Hirmâzî dedi: **أجفَأَتُ** kapıyı ve **جَفَأْتَه**; eğer onu açtıysan; ve denir ki: **جَفَأتُ** kazanı **جَفْأً**; ve **كَفَأْتَها كَفْأً**; eğer onu devirdiysen, içindekini döktüysen; bunu en-Nadr hikâye etti. Ve okudu:
جَفْؤكَ ذَا قِدْرِكَ للضِّيفانِ
جَفْؤٌ على الرُّغفَانِ في الجفانِ
خَيرٌ من العَكِيسِ بالألبان
Hadiste: Peygamber’in Hayber günü ehli eşekleri haram kıldığı, “**فَجفَئوا القدورَ**” (denilir); ve “**فأَجفئوا**” diye rivayet edilir; yani onları devirdiler ve boşalttılar.
**جوف جيف** : Ebû Ubeyd, el-Umevî’den: **رجل مَجْؤُوف** **مَجعُوف** gibi: aç; ve **جُئِفَ** olmuştur.
Ebû Ubeyd dedi; ve Kisâî dedi: **جُيفَ** falan ve **جُيثَ**; eğer ürktüyse; o da **مجؤوف** ve **مجئوث**’tur.
Meb‘as hadîsinde: ( **فجَثيت فَرَقاً حين رأيت جبريل** .
Leys dedi: **الجاف** korku ve dehşetin bir türüdür.
A‘câc dedi:
كأن تحتي ناشِطاً مُجافاً
Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: **انجأفت** hurma ağacı ve **انجأَثَتْ**; eğer içi oyuldu ve düştüyse.
Leys dedi: **الجَوْفُ** mâlûmdur; cem‘i **أَجْوَاف**’tır; **الجَائِفَة** içe giren yaradır; **الجَوْفُ** iç boşluğudur; içi boş kamış gibi; **الْجُوفَانُ** **الأجْوَف**’un cem‘idir.
Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **الجَوْفُ** yerin çukur olanıdır.
Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: **الْجَوف** vadidir; denir ki: **جَوْفٌ لاَخٌّ**; eğer derinse; ve **جَوْفٌ جِلْوَاخٌ**: geniş; **جوف زَقَبٌ**: dar; ve Yemen’de **الْجَوْف** denilen bir vadi vardır; ondan râcizin sözü:
الْجَوْفُ خيرٌ لك من أَغْوَاطِ
ومِنْ أَلاءَاتِ وَمِنْ أُرْاطِي
İmru’ul-Kays dedi:
وَوادٍ كَجَوْفِ الْعَيْر قَفْرٍ قَطَعْتُهُ
**جَوْفِ الْعَيْر** ile, bizzat bir vadiyi kastetti; **العَيْر**’e izafe edildi ve onunla bilindi.
Ebû Ubeyd: **رَجُلٌ مُجَوَّفٌ**: korkak; kalbi yok; ondan Hassân’ın sözü:
أَلاَ أَبْلِغْ أبا سُفيَانَ عَنِّي
فَأَنْتَ مُجَوَّفٌ نَخِبٌ هَوَاءُ
Yani: kalpten boş göğüslü.
Ve denir ki: **جَافت** leş ve **اجْتَافَت**; eğer kokuştu ve koktuysa; ve **جَيَّفَت** leş; eğer kokusu şiddetlendi ise; **الجِيفة**’nin cem‘i—o, ölü ve kokmuş cesettir—: **جِيَف**.
Ve denir ki: **اجْتَافَ** boğa sığınağı; eğer onun iç boşluğuna girdiyse; ve **الْجُوَافُ**: balığın bir türü; tekili **جُوَافَة**. Ve denir ki: **أَجَفْتُ** kapıyı; o da **مُجَافٌ**’dır; eğer onu geri çevirdiysen.
Hadiste: ( **أَجِيفوا الأبوابَ ، واكْفِتُوا إليكم صِبْيانِكم** ) .
Ve denir ki: **طَعَنْتُه** böylece **جُفْتُه** **أجُوفُه**. Ve ilâç onu **جافَه**; o da **مَجُوفٌ**’dur; eğer onun içine girdiyse; ve **وِعاءٌ مُسْتَجَافٌ**: içi geniş kap; şair dedi:
فهيَ شَوْهاءُ كالْجُوالِقِ فُوها
مُسْتَجَافٌ يَضِلُّ فيه الشَّكِيمُ
Ve **اسْتَجَفْتُ** yeri: onu içi boş buldum.
Amr, babasından: eğer atın alacası iki böğrüne kadar yükselirse o **مُجَوَّفٌ بَلَقاً**’dır; ve okudu:
ومُجَوَّفٍ بَلَقاً مَلكْتُ عنانه
يَعْدو على خَمْسٍ قَوائمُه زَكا
Onun maksadı: vahşîden beş(in) üzerine koşar, böylece onu avlar; ve ayakları **زَكا**’dır; yani beş değildir. Bilakis çiftlerdir. **ملكْتُ عِنانه**: yani onu satın aldım, onu ödünç almadım.
Ebû Ubeyde dedi: **فَرَسٌ أجوَف**; o, karnı yanların sonuna kadar beyaz olandır; geri kalanının rengi ne olursa olsun; o, **المُجوَّف بالبَلَقِ**’tır; ve **مجوَّفٌ بَلَقاً**; ve **تَلْعَةٌ جائفةٌ**: derin çukur; ve **تِلاَعٌ جَوائف**; ve **جوائفُ النّفس**: içten oyulan yerler; ve ruhun karar yerleri.
Ferazdak dedi:
ألمْ يَكْفِينِي مَرْوَانُ لما أتَيْتُه
زِياداً ورَدّ النفْسَ بين الجَوائِفِ
Hadiste: ( **لا يَدخُلُ الجَنَّةَ ديْبوبٌ ولا جَيَّاف** ) . **الجَيَّاف**: mezar soyan; ölülerin **جِيَف**’lerinin üzerinden elbiseleri açtığı için **جَيَّاف** diye adlandırıldı. Dedi: ve câizdir ki, fiilinin kokusundan, yani fiilinin çirkinliğinden dolayı onunla adlandırılmış olsun.
İbn Şümeyl: **الجُوفانُ** eşeğin erkeğidir. Fezâre oğulları **الجُوفان** yemeleriyle ayıplanırdı. Sâlim b. Dâre, Fezâre oğullarını hicvederek dedi:
أطعمتُمُ الضيفَ جُوفاناً مُخاتَلةً
فلا سقاكم إلاهي الخالقُ الباري
Onun başı:
لا تَأْمَنَنَّ فَزارِيّاً خَلَوْتَ به
على قلوصِكَ واكتُبها بأَسْيار
لا تأمنَنْه ولا تأمَن بَوائقَه
بعد الذي امتلّ إير العَيْر في النار
Ebû Ubeyd, “**لا تَنسَوا الجَوفَ وما وَعَى**” sözü hakkında: onda iki söz vardır; denir ki: **الجَوف** ile karın ve ferci kastetti; onun sözü gibi: “Sizin üzerinize korktuğum en korkunç şey **الأجْوفان**’dır”; ve denildi ki: **الجوف** ile kalbi kastetti; ve **ما وَعَى**: yani Allah’ı bilmekten sakladığı (şeyi).
**فجأ** : Leys dedi: **فَجَأَه** iş **يَفْجَؤُه**; ve **فاجَأَه** **يُفاجِئُه**; ve **فَجِئَه** **يفجؤُه** **فجأَة**; ve her ne ki sana, hesap etmediğin bir işten saldırırsa, muhakkak seni **فَجِئَكَ**.
Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: **أَفْجَأَ**; eğer arkadaşını bir rezillik üzerinde bulduysa; ve **أفْجَى**: eğer nafakada ailesine genişlik gösterdiyse. Dedi: ve **الأفْجَى** uylukları uzak olan, **الْفَجَجَ**’i şiddetli olandır; o da **الأفْجَجُ**’dur.
Asma‘î: **فَجَا** yayını **يفجُوها**; ve **قَوْسٌ فَجْوَاءُ**; eğer kirişi göbeğinden ayrıldıysa; bundan dolayı evin ortasına **فَجْوَة** denildi; ve denir ki: falanda şiddetli **فَجاً** vardır; eğer iki ayağında şişkinlik varsa; ve **فَجِيَ** **يَفجَا** **فجاً**.
İbn el-Enbârî: **فَجِئَت** deve; eğer karnı büyüdüyse. Masdar **الفَجَأ** hemzelidir, kısadır.
Şimr dedi: **فجأ** kapısını **يفجؤه**; eğer onu açtıysa; Tayy lügatinde; bunu Ebû Amr eş-Şeybânî söyledi; ve Tırimmâh’tan okudu:
كجُبَّةِ الساج فَجا بابَها
صُبْحٌ جَلا خُفْرَةَ أهدامها
Dedi: onun sözü **فجا بابها**; yani sabah. Ama **أجاف** kapı; mânâsı onu geri çevirdi; ikisi zıttır. Ve **انفجى** kavim falandan: ondan ayrıldılar ve açıldılar. Ve dedi:
لما انْفجى الخَيلان عن مُصعَبٍ
أدى إليه قرضَ صاعٍ بصاع
**فوج** : ve Allah’ın sözü: **النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِى دِينِ اللَّهِ** } ( النصر : 2 ) . Ebû İshak dedi: yani çok topluluklar; daha önce dine birer birer, ikişer ikişer girerlerken; kabile bütünüyle İslâm’a girmeye başladı.
Leys dedi: **الفوْج** insanlardan bir sürüdür; cem‘i **أَفواج**’dır. Dedi: ve **الفائجُ** senin “bize falanın velîmesinin **فائجُ**’i geçti” sözündendir; yani onun yemeğinde olanlardan bir **فَوْجٌ**. Dedi: ve **الْفائج** **الفَيْج**’dendir; sanki Farsçadan türemiştir; o, sultanın yaya elçisidir; ve **الفُيُوج**: topluluk.
Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den, dedi: **الفَيْج** insanlardan topluluktur.
Dedim: aslı **فَيِّج**’dir, **فاجَ يَفُوج**’dan; “**هَيِّن**” denildiği gibi, **هَانَ يَهُون**’dan; sonra hafifletilir de **هَيْنٌ** denir. Ve **الفَوْج** **أَفاوِيج** olarak cem‘ edilir.
Adî’nin sözü:
أمْ كَيف جُزْتَ فُيُوجاً حولهم حَرَسٌ
وَمُتْرَصاً بَابُه بالسَّكِّ صَرَّار
Denildi ki: **الفُيُوج** zindana girip çıkan, bekçilik edenlerdir.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الفوائج** kalınlık veya kumdan iki yükselti arasındaki genişliktir; tekili **فائجة**’dir.
Ebû Amr dedi: **الفائج** yerden geniş yaygıdır.
Humeyd el-Arqat dedi:
إلَيْكَ رَبَّ الناسِ ذا المعارجِ
يَخْرُجْنَ من نَخْلة ذي مَضَارجِ
في فائجٍ أفْيَجَ بعد فائجِ
Bir başkası dedi:
باتَتْ تَدَاعَى قَرَباً أَفائجا
تَدْعو بذَاك الدّحَجانَ الدّارِجا
**أفائج** ve **أفاوج** **أفْواج**’ı cem‘ eder; yani geceyi suya, **فَوْجاً** sonra **فوج** yaklaşarak geçirdi; suyun yakınlığından dolayı başlarına binmişti. A‘câc, tepeyi vasfederken dedi:
ويأمر البعّال أن يموجا
وجبل الأمرار أن يفيجا
**يفيج**: akar.
في النّفْر حين رِيعَ واستُفيجا
Yani **استُجِفَّ** edildi de **فاج يفيج**.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **أفاجَ** adam yerde; eğer onda gitti ise.
Ve okudu:
لا تَسْبِق الشَّيْخَ إذا أفَاجَا
İbn Şümeyl dedi: **الْفَائِجة** iki dağ arasında, yahut iki **الأبْرَقَين** arasında vadi gibi; **الخَليف** gibi, ancak daha geniştir; cem‘i **فوائِج**’dir.
**وجف** : Allah جلّ وعزّ dedi: ( **الرَّادِفَةُ قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ أَبْصَارُهَا خَاشِعَةٌ** ) ( النازعات : 8 ، 9 ) .
Zeccâc dedi: **واجِفَة**: şiddetli çalkantılı. Katâde dedi: gördüğünden dolayı **وَجَفتْ**.
İbn el-Kelbî dedi: **واجِفَةٌ**: korkmuş. Ve Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( **مِنْهُمْ فَمَآ أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ** ) ( الحشر : 6 ) ; yani Allah’ın Resûlüne Benî’n-Nadîr mallarından verdiği; Müslümanların onun üzerine ne at ne de binek koşturmadığı şey. **الرِّكاب**: develerdir. **الوَجيف**: yürüyüşte **التَّقريب**’in altıdır.
Denir ki: **وَجَفَ** at; ve ben onu **أوْجَفْتُ**.
Leys dedi: **الْوَجْفُ**: yürüyüşün süratidir.
Denir ki: **وَجَفَ** deve **يَجِفُ** **وجِيفاً**; ve binicisi onu **أوْجَفَهُ**.
Dedi: ve denir ki: devenin binicisi **يُوضِع**; atın binicisi **يُوجِف**.
Dedim: **الوَجِيفُ** deve ve at için elverişlidir.
Ve denir ki: **اسْتوجَفَ** sevgi onun kalbini; eğer onu götürdüyse; ve okudu:
ولكِنَّ هذَا الْقَلبَ قَلْبٌ مُضَلَّلٌ
هَفَا هَفْوَةً فاسْتَوجَفَتْهُ المقادِرُ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والواو وما يثلثهما)
(فوت) الفاء والواو والتاء أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على خلافِ إدراكِ الشّيءِ والوصولِ إليه. يقال: فاته الشَّيءُ فوتاً. وتفاوَتَ الشَّيئانِ: تباعَدَ ما بينهما، أي لم يُدرِك هذا ذاك. والافتيات: افتعالٌ من الفَوت، وهو السَّبق إلى الشَّيء دون الائتمار([1]) . يقال: فلانٌ لا يُفْتاتُ عليه، أي لا يُعْمَل شيءٌ دون أمرِه.
ومن الباب: الفَوْت: الفُرْجة بين الشَّيئين، كالفُرجة بين الإصبَعَين. والجمع أفوات. يقال: ماتَ موتَ الفَوات، إذا فُوجئَ، كأنَّه فاته ما أرادَ من وصيَّةٍ وشِبْهها. ويقال: هو منِّي فَوْتَ الرُّمح. وشَتَم رجلٌ آخرَ فقال: "جعل الله تعالى رزقَه فوتَ فيه"، أي حيث يراه ولا يصلُ إليه.
(فوج) الفاء والواو والجيم كلمةٌ تدلُّ على تجمُّع. من ذلك الفَوْج، الجماعة من النَّاس، والجمع أفواج، وجمع الجمعِ أفاوِج وأفاويج. وأمَّا أفاجَ الرَّجُل، إذا أسرَعَ، فهو من ذوات الياء، والفَيْج منه.
(فوح) الفاء والواو والحاء كلمةٌ تدلُّ على ثَوْرٍ وغَليان. يقال: فاحت الرِّيح تَفوح فَوْحاً. وحكى ناسٌ: فاحت القِدرُ: غلَتْ. وأفحتُها أنا.
(فود) الفاء والواو والدال كلمةٌ واحدة، ثمَّ تستعار. فالفَوْد: مُعظَم شعرِ اللِّمَّة ممَّا يلي الأذُنين* ثم يقولون استعارةً لجناحَيِ العُقاب: فَوْدان.
وممَّا ليس منه قولُهم: فاد يفود، إذا مات، والأصل في هذا الياء، وقد ذكر.
(فور) الفاء والواو والراء كلمةٌ تدلُّ على غَلَيان، ثم يقاس عليها. فالفَوْر: الغَلَيان. يقال: فارت القدرُ تَفورُ فَوراً. قال:
تَفور علينا قِدرُهم فنُدِيمُها *** ونَفْثَؤُها عنَّا إذا حَمْيُها غلا([2])
وفار غضبُه، إذا جاشَ.
وممَّا قِيس على هذا قولُهم: فَعَله من فَوْره، أي في بدء أمرِه، قبل أنْ يسكُن.
(فوز) الفاء والواو والزاء كلمتانِ متضادّتان. فالأولى النّجاة والأخرى الهَلكة.
فالأولى قولهم: فازَ يفوز، إذا نجا، وهو فائز. وفاز بالأمر، إذا ذهب به وخلَص. وكان الرجلُ يقول لامرأته إذا طلّقها: فُوزِي بأمرك([3]) ، كما يقال: أمرُك بيدك. ويقال لمن ظَفِر بخيرٍ وذهب به. قال الله تعالى: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وأُدْخِلَ الجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ﴾  [آل عمران 185].
والكلمة الأخرى قولهم: فَوَّزَ الرَّجُل، إذا مات. قال الكُميت:
فما ضرَّها أنَّ كعباً ثَوَى  *** وفوّز مِن بعدِه جَرْوَلُ([4])
ثم اختُلِف في المَفَازَة، فقال قومٌ: سمِّيَتْ بذلك تفاؤلاً لراكبها بالسَّلامة والنَّجاة. والمَفَازَة: المَنْجَاة. قال الله عزّ وعلا: ﴿بِمَفَازَةٍ مِنَ العَذَابِ﴾ [آل عمران 188]. وقال آخرون: هي من الكلمة الثَّانية، فَوَّزَ، إذا هَلكَ. ثم يقال: فوَّز الرَّجُل، إذا ركب المَفَازَة. قال:
* فوّزَ من قُرَاقِرٍ إلى سُوَى([5]) *
(فوص) الفاء والواو والصاد كلمةٌ تدلُّ على خُلوصٍ أو خَلاَصٍ من شيء. يقال: قَبَضت على ذَنَبِ الضّبِّ فأفاصَ من يدي، أي خلَّصَ ذنبه. والمَفَاوصة في الحديث: الإبانة. وما يُفِيص بها لسانُه، أي يُبين.
(فوض) الفاء والواو والضاد أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اتّكال في الأمر على آخَر وردِّه عليه، ثم يفرَّع فيردّ إليه ما يُشبهه. من ذلك فوَّضَ إليه أمرَه، إذا ردَّه. قال الله تعالى في قصّةِ من قال: ﴿وأُفَوِّضُ أَمْرِي إلى اللهِ﴾  [غافر 44].
ومن ذلك قولُهم: باتوا فَوْضَى([6]) ، أي مختلطين، ومعناه أنّ كلاًّ فوَّض أمرَه إلى الآخَر. قال:
طعامُهم فوضَى فَضاً في رحالِهِمْ  *** ولا يُحْسِنون السِّرَّ إلاّ تنادِيا([7])

ويقال: مالُهم فوضَى بينهم، إذا لم يخالِفْ أحدُهم الآخَر. وتفاوَض الشَّريكان في المال، إذا اشتركا ففوَّض كلٌّ أمرَه إلى صاحبه([8]) ، هذا راضٍ بما صنع ذاك وذاك راضٍ بما صنع هذا، ممَّا أجازته الشَّريعة.
(فوع) الفاء والواو والعين يدلُّ على ثَوْرٍ في شيء. يقال لخِمْرة الطِّيب وما ثار من ريحه: فَوْعة. ويقال لارتفاع النهار: فَوعة.
(فوغ) الفاء والواو والغين كلمةٌ إن صحَّت. يقولون: إن الفَوغ([9]) : الضَّخم. يقال: امرأته فَوغاء.
(فوف) الفاء والواو والفاء كلمةٌ واحدة. يقولون: الفُوف: القُطن. ثم يقال للبياض يُرَى في أظفار الأحداث: الفُوف. ومن ذلك يقال: بُرْدٌ مفَوَّف.
(فوق) الفاء والواو والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على عُلُوٍّ، والآخرُ على أوْبة ورُجوع.
فالأوّل الفَوْق، وهو العُلُوّ. ويقال: فلانٌ فاقَ أصحابَه يفوقُهم، إذا علاهم وأمرٌ فائق، أي مرتفع عالٍ.
وأمَّا الآخَر فَفُوَاق النَّاقَة، وهو رُجوع اللَّبنِ في ضَرعها بعد الحَلب. تقول: ما أقامَ عندَه إلاَّ فُوَاقَ ناقة. واسم المجتمِع من الدِّرِّ: فيقة، والأصل فيه الواو. قال الأعشى:
حتَّى إذا فِيقةٌ في ضَرْعِها اجتمَعتْ  *** جاءت لتُرضِع شِقّ النفس لو رَضَعا([10])
وفي بعض الحديث في ذكر القرآن: "أَتَفَوَّقُهُ تَفَوُّقَ اللَّقوح([11]) " معناه لا أقرأ جزئي([12]) مرّةً واحدة لكن شيئاً بعد شيء. شبَّهَه بفُواق الدِّرَّة. يقال فُوَاق وفَواق قال الله تعالى: ﴿ما لَهَا مِنْ فَوَاق([13])﴾  [ص 15]، أي ما لها من رُجوعٍ ولا مَثْنَوِيّةٍ ولا ارتداد. وقال غيرُه: ما لها من نَظِرة. والمعنيان قريبان. ويقولون: أفاقَ السَّكرانُ يُفيق، وذلك من أوبةِ عقلِه إليه. والأفاويق: ما اجتَمَعَ من الماء في السَّحاب.
ومن الباب الفُوق: فُوق السَّهم* وسمِّي لأنَّ الوترَ يُجعَل كأنَّه قد رُدَّ فيه، والجمع أفواق. ويقولون: فُقىً، وهو مقلوبٌ. ويقال سهمٌ أفْوَق([14]) ، إذا انكسر فُوقه.
وممَّا شذَّ عن هذين الأصلين قولهم: هو يَفُوق بنفسه. وهذا من باب الإبدال وإنما أصلُه يسوق، والفاء بدلٌ من السين، وذلك إذا جادَ بنفْسه.
(فول) الفاء والواو واللام كلمةٌ إن صحَّتْ. يقولون: الفُول: الباقلَّى.
(فوم) الفاء والواو والميم أصلٌ صحيحٌ مختلَفٌ في تفسيره، وهو، الفُوم. قال قومٌ: هو الثُّوم، وقال آخرون: هو الحِنطة. ويقولون: فَوِّمُوا لنا، أي اخبزُوا.
(فوه) الفاء والواو والهاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّحٍ في شيء. من ذلك الفَوَه: سَعة الفم. رجلٌ أفْوَه وامرأةٌ فوهاء. ويقولون أهلُ العربية([15]) : إنَّ أصلَ الفم فَوَهٌ، ولذلك قالوا: رجلٌ أفْوَه. وفاهَ الرّجلُ بالكلام يَفُوهُ به، إذا لفَظَ به. والمُفَوَّه: القادر على الكلام. وزعم ناسٌ أن الفَوَه أيضاً: خُروج الثَّنايا العُلْيا وطُولُها.
ومن الباب الفُوَّهَة: فم النَّهْر، وإنما بنَوه هذا البناء فرقاً بين الذي للنّهر والذي للإنسان. والفُوه: واحد أفواه الطِّيب، مثل سُوق وأسواق. والقياس واحد، كأنَّه لما فاحت رائحتُه فاه بها، أي نطق.
---------------------ـ
([1]) الائتمار: الاستشارة. وفي المجمل: "دون ائتمار من يؤتمر".
([2]) للنابغة الجعدي، كما سبق في (دوم). والبيت بنسبته في اللسان (دوم)، وبدون نسبة في (فثأ).
([3]) هذه العبارة مما لم يرد في المعاجم المتداولة. وانظر ما سبق في (فلح).
([4]) اللسان (فوز) برواية: "توى" بالتاء المثناة. وروي بالثاء المثلثة، كما هنا، في اللسان (ثوى). وكلاهما بمعنى واحد، أي هلك.
([5]) الرجز لشاعر من المسلمين يقوله في رافع بن عميرة الطائي، وكان رافع دليل خالد بن الوليد في السير من قراقر. وهو ماء لكلب، إلى سوى، وهو ماء لبهراء وبينهما خمس ليال. انظر الطبري (4: 45) في حوادث سنة 13 ومعجم البلدان (قراقر، سوى). وأنشده في اللسان (فوز).
([6]) في الأصل: "ماتوا فوضى"، تحريف. وفي المجمل: "وبات الناس فوضى".
([7]) في اللسان (فوض): "ولا يحسبون السوء".
([8]) في الأصل: "ففوض أمر كله إلى صاحبه".
([9]) ورد "الفوغ" و "الفوغاء" أيضاً في المجمل، ولم يردا في المعاجم المتداولة.
([10]) ديوان الأعشى 84 واللسان (فوق).
([11]) هو من حديث أبي موسى الأشعري، تذاكر هو ومعاذ قراءة القرآن فقال أبو موسى: "أما أنا فأتفوقه تفوق اللقوح". اللسان (فوق).
([12]) في الأصل: "لا أقرئ"، صوابه في المجمل واللسان.
([13]) قرأ حمزة والكسائي وخلف بضم الفاء، وهي لغة تميم وأسد وقيس، ووافقهم الأعمش، والباقون بفتحها، وهي لغة الحجاز. إتحاف فضلاء البشر 372.
([14]) في الأصل: "أفواق"، صوابه في المجمل واللسان.
([15]) سبق نظير هذا التعبير في مادة (فهم).

ـ

##### Türkçe

(فâ, **الواو** ve ikisini üçleyenler bâbı)

(**فوت**) **الفاء** ve **الواو** ve **التاء** sahih bir asıldır; bir şeyin idrâk edilmesinin ve ona ulaşılmasının zıddına delâlet eder. Denir: **فاته الشَّيءُ** **فوتاً**. Ve **تفاوَتَ الشَّيئانِ**: aralarındaki şey uzaklaştı; yani bu, şunu idrâk etmedi. Ve **الافتيات**: **الفَوت**’tan bir ifti‘âldir; o da, danışma olmaksızın şeye karşı öne geçmektir([1]). Denir: **فلانٌ لا يُفْتاتُ عليه**; yani emri olmaksızın bir şey yapılmaz.

Ve bâbdan: **الفَوْت**: iki şey arasındaki aralık; iki parmak arasındaki aralık gibi. Çoğulu **أفوات**. Denir: **ماتَ موتَ الفَوات**; ansızın yakalandığı zaman; sanki vasiyet ve benzeri şeylerden murad ettiği şey kendisini geçmiş gibidir. Ve denir: **هو منِّي فَوْتَ الرُّمح**. Bir adam diğerini sövdü de dedi ki: “**جعل الله تعالى رزقَه فوتَ فيه**”; yani onu görür de ona ulaşamaz olduğu yerde.

(**فوج**) **الفاء** ve **الواو** ve **الجيم** toplanmaya delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **الفَوْج**; insanlardan cemaat. Çoğulu **أفواج**; çoğulun çoğulu **أفاوِج** ve **أفاويج**. Amma **أفاجَ الرَّجُل**; süratlenince, o **ذوات الياء**’dandır; ondan da **الفَيْج**.

(**فوح**) **الفاء** ve **الواو** ve **الحاء** bir kelimedir; kabarma ve kaynamaya delâlet eder. Denir: **فاحت الرِّيح** **تَفوح** **فَوْحاً**. Bir topluluk nakletti: **فاحت القِدرُ**: kaynadı. Ben de onu **أفحتُها**.

(**فود**) **الفاء** ve **الواو** ve **الدال** tek bir kelimedir; sonra ödünç alınır. **الفَوْد**: iki kulağa bitişik olan taraftan **اللِّمَّة** saçının çoğu. Sonra ödünç olarak **العُقاب**’ın iki kanadı için derler: **فَوْدان**.

Ve ondan olmayan şeylerden, onların sözü: **فاد يفود**; öldüğü zaman. Bunun aslı **الياء**’dadır; zikredilmiştir.

(**فور**) **الفاء** ve **الواو** ve **الراء** kaynamaya delâlet eden bir kelimedir; sonra bunun üzerine kıyas edilir. **الفَوْر**: kaynama. Denir: **فارت القدرُ** **تَفورُ** **فَوراً**. Dedi ki:
تَفور علينا قِدرُهم فنُدِيمُها *** ونَفْثَؤُها عنَّا إذا حَمْيُها غلا([2])
Ve **فار غضبُه**; coştuğu zaman.

Ve buna kıyas edilen şeylerden onların sözü: **فَعَله من فَوْره**; yani işinin başlangıcında, sükûn bulmadan önce.

(**فوز**) **الفاء** ve **الواو** ve **الزاء** birbirine zıt iki kelimedir. Birincisi kurtuluş, ikincisi helâk.

Birincisi onların sözü: **فازَ يفوز**; kurtulduğu zaman; o da **فائز**’dir. Ve **فاز بالأمر**; onu alıp gittiği ve sıyrılıp kurtulduğu zaman. Adam, karısını boşadığı vakit ona derdi: **فُوزِي بأمرك**([3]); denildiği gibi: “işin senin elinde.” Ve hayırla zafere erip onu alıp gidene denir. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وأُدْخِلَ الجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ﴾ [Âl-i İmrân 185].

Diğer kelime onların sözü: **فَوَّزَ الرَّجُل**; öldüğü zaman. **الكُميت** dedi:
فما ضرَّها أنَّ كعباً ثَوَى  *** وفوّز مِن بعدِه جَرْوَلُ([4])
Sonra **المَفَازَة** hakkında ihtilâf edildi. Bir kavim dedi: binek sahibinin selâmet ve kurtuluşla tefe’ül etmesi için böyle adlandırıldı. Ve **المَفَازَة**: **المَنْجَاة**. Allah عزّ وجلّ dedi: ﴿بِمَفَازَةٍ مِنَ العَذَابِ﴾ [Âl-i İmrân 188]. Diğerleri dedi: o, ikinci kelimedendir; **فَوَّزَ**; helâk olduğu zaman. Sonra denir: **فوَّز الرَّجُل**; **المَفَازَة**’ye bindiği zaman. Dedi ki:
* فوّزَ من قُرَاقِرٍ إلى سُوَى([5]) *

(**فوص**) **الفاء** ve **الواو** ve **الصاد** bir kelimedir; bir şeyden hâlis olma yahut kurtulmaya delâlet eder. Denir: **قَبَضت على ذَنَبِ الضّبِّ فأفاصَ من يدي**; yani kuyruğunu kurtardı. Hadiste **المَفَاوصة**: ayırıp açıklama. Ve **وما يُفِيص بها لسانُه**; yani açıklar.

(**فوض**) **الفاء** ve **الواو** ve **الضاد** sahih bir asıldır; işte bir başkasına dayanmayı ve onu ona iade etmeyi gösterir; sonra dallanır da ona benzeyeni ona döndürür. Bundan: **فوَّضَ إليه أمرَه**; onu iade ettiği zaman. Allah Teâlâ, “﴿وأُفَوِّضُ أَمْرِي إلى اللهِ﴾” [Ğâfir 44] diyenin kıssasında dedi.

Ve bundan onların sözü: **باتوا فَوْضَى**([6]); yani karışık hâlde. Manası: her birinin işini ötekine havale etmiş olmasıdır. Dedi ki:
طعامُهم فوضَى فَضاً في رحالِهِمْ  *** ولا يُحْسِنون السِّرَّ إلاّ تنادِيا([7])

Ve denir: **مالُهم فوضَى بينهم**; birinin ötekine muhalefet etmediği zaman. Ve **تفاوَض الشَّريكان في المال**; mala ortak oldukları vakit; her biri işini arkadaşına havale ettiği zaman([8]); bu, onun yaptığından razı, o da bunun yaptığından razı; şeriatın cevaz verdiği şeylerdendir.

(**فوع**) **الفاء** ve **الواو** ve **العين** bir şeyde kabarmaya delâlet eder. Güzel koku mayasına ve kokusundan kabaran şeye: **فَوْعة** denir. Ve gündüzün yükselmesine: **فَوعة** denir.

(**فوغ**) **الفاء** ve **الواو** ve **الغين** bir kelimedir; eğer sahihse. Derler: **الفَوغ**([9]): iri. Denir: **امرأته فَوغاء**.

(**فوف**) **الفاء** ve **الواو** ve **الفاء** tek bir kelimedir. Derler: **الفُوف**: pamuk. Sonra, çocukların tırnaklarında görülen beyazlığa: **الفُوف** denir. Bundan: **بُرْدٌ مفَوَّف** denir.

(**فوق**) **الفاء** ve **الواو** ve **القاف** iki sahih asıldır; birisi yükseklik üzerine, diğeri dönüp geri gelme üzerine delâlet eder.

Birincisi **الفَوْق**tur; o da yüksekliktir. Ve denir: **فلانٌ فاقَ أصحابَه يفوقُهم**; onları aştığı zaman. Ve **أمرٌ فائق**; yani yüksek, yüce.

Amma diğeri: **فَفُوَاق النَّاقَة**; sağmadan sonra sütün onun memesine geri dönmesidir. Dersin: onun yanında ancak bir devenin **فُوَاقَ**ı kadar kaldı. Sütün birikmiş olanının adı: **فيقة**; aslı **الواو**’dadır. **الأعشى** dedi:
حتَّى إذا فِيقةٌ في ضَرْعِها اجتمَعتْ  *** جاءت لتُرضِع شِقّ النفس لو رَضَعا([10])
Kur’ânın zikrinde bazı hadiste: “**أَتَفَوَّقُهُ تَفَوُّقَ اللَّقوح**([11])” manası: cüz’ümü([12]) bir defada okumam; lâkin parça parça. Onu sütün **فُواق**ına benzetti. **فُوَاق** ve **فَواق** denir. Allah Teâlâ dedi: ﴿ما لَهَا مِنْ فَوَاق﴾ [ص 15]; yani onun için bir geri dönüş, bir ikileme, bir geri dönme yoktur. Başkası dedi: onun için bir mühlet yoktur. İki mana yakındır. Ve derler: **أفاقَ السَّكرانُ يُفيق**; bu da aklının kendisine dönüp gelmesindendir. Ve **الأفاويق**: bulutta toplanmış sudur.

Ve bâbdan **الفُوق**: okun **فُوق**’u*; ona bu ad verildi; çünkü kiriş, sanki ona geri döndürülmüş gibi yapılır. Çoğulu **أفواق**. Ve derler: **فُقىً**; o, ters çevrilmiştir. Ve denir: **سهمٌ أفْوَق**([14]); **فُوق**’u kırıldığı zaman.

Bu iki asıldan şâz olan şeylerden onların sözü: **هو يَفُوق بنفسه**. Bu, ibdâl bâbındandır; aslında **يسوق**tur; **الفاء**, **السين**’in bedelidir; bu da canını cömertçe verdiği zaman olur.

(**فول**) **الفاء** ve **الواو** ve **اللام** bir kelimedir; eğer sahihse. Derler: **الفُول**: bakla.

(**فوم**) **الفاء** ve **الواو** ve **الميم** sahih bir asıldır; tefsirinde ihtilâf edilmiştir; o da **الفُوم**dur. Bir kavim dedi: o, sarımsaktır. Diğerleri dedi: o, buğdaydır. Ve derler: **فَوِّمُوا لنا**; yani bize ekmek yapın.

(**فوه**) **الفاء** ve **الواو** ve **الهاء** sahih bir asıldır; bir şeyde açılmaya delâlet eder. Bundan: **الفَوَه**: ağzın genişliği. **رجلٌ أفْوَه** ve **امرأةٌ فوهاء**. Ve **أهلُ العربية**([15]) derler: ağzın aslı **فَوَهٌ**dur; bunun için: **رجلٌ أفْوَه** dediler. Ve **فاهَ الرّجلُ بالكلام يَفُوهُ به**; onu telaffuz ettiği zaman. Ve **المُفَوَّه**: konuşmaya muktedir olan. Bir topluluk zannetti ki **الفَوَه** ayrıca: üst ön dişlerin çıkması ve uzunluğudur.

Ve bâbdan **الفُوَّهَة**: nehrin ağzı; bunu, nehre ait olan ile insana ait olan arasında fark olsun diye bu yapıda bina ettiler. Ve **الفُوه**: güzel kokunun **أفواه**’ından bir tanedir; **سُوق** ve **أسواق** gibi. Kıyas tektir; sanki kokusu yayıldığında onunla **فاه** etti; yani konuştu.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفوج: الجماعة المارة المسرعة، وجمعه أفواج. قال تعالى: ﴿كلما ألقي فيها فوج﴾ [الملك/8]، ﴿هذا فوج مقتحم معكم﴾ [ص/59]، ﴿في دين الله أفواجا﴾ [النصر/2].

##### Türkçe

- **الفوج**: hızla geçen, acele eden topluluk; onun çoğulu **أفواج**’dır. Yüce Allah dedi ki: ﴿كلما ألقي فيها **فوج**﴾ [الملك/8]، ﴿هذا **فوج** مقتحم معكم﴾ [ص/59]، ﴿في دين الله **أفواجا**﴾ [النصر/2].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف و ج
أقبلوا فوجاً فوجاً يموج بهم الوادي موجاً‏.‏

##### Türkçe

ف و ج
**أقبلوا**: **فوجاً فوجاً** hâlinde geldiler; vadi onları dalga dalga çalkalıyor.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفائِجُ والفَوْجُ: القَطِيعُ من الناس، وفي الصحاح: الجماعة من الناس. وقوله تعالى: هذا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ معكم؛ قيل: إِن معناه هذا الفَوْجَ هم أَتباعُ الرُّؤساء، والجمع أَفْواجٌ وأَفاوِجُ وأَفاويجُ، وحكى سيبويه فُؤُوج. وقوله عز وجل: يدخلون في دين الله أَفْواجاً؛ قال أَبو الحسن: أَي جماعاتٍ كثيرةً بعدَ أَنْ كانوا يدخلون واحداً واحداً واثنين اثنين صارت القبيلة تدخل بأَسْرِها في الإِسلام. والفائِج: من قولك مَرَّ بنا فائِجُ وليمةِ فلانٍ أَي فَوْجٌ ممن كان في طعامه.
والإِفاجةُ: الإِسْراعُ والعَدْوُ؛ قال الراجز يصف نعجة:
لا تَسْبِقُ الشيْخَ إِذا أَفاجا
قال ابن بري: الرجز لأَبي محمد الفقعسي؛ وقبله:
أَهْدى خلِيلي نَعْجَةً هِمْلاجا،
ما يَجِدُ الرَّاعِي بها لَماجا
قال: والأَصل في الهِمْلاجِ أَنه البِرْذَوْنُ، والهَمْلَجةُ سيره، فاستعاره للنعجة. ويقال: ما ذُقْتُ عنده لَماجاً أَي شيئاً، قال: والمشهور في رجزه: أَعْطَى عقالٌ نَعْجَةً؛ وهو اسم رجل.
وفي حديث كعب بن مالك: يَتَلَقّاني الناسُ فَوْجاً فَوْجاً؛ ابن الأَثير: الفَوْجُ الجماعة من الناسِ، والفَيْجُ مثله، وهو مخفف من الفَيِّجِ، وأَصله الواو، يقال: فاجَ يَفُوجُ، فهو فَيِّجٌ مثل هانَ يَهُونُ، فهو هَيِّنٌ، ثم يخففان، فيقال: فَيْجٌ وهَيْنٌ.
والفائجةُ من الأَرض: مُتَّسَعُ ما بين كل مُرتَفِعَيْنِ من غِلَظ أَو رمل، وهو مذكور في فيج أَيضاً.
وناقةٌ فائجٌ: سمينة، وقيل: هي حائل سمينة، والمعروف فائِجٌ. وفاجَ المِسْكُ: سَطَعَ، وفاجَ كَفاحَ؛ قال أَبو ذؤَيب:
عَشِيَّةَ قامَتْ في الفِناءِ كأَنَّها
عَقِيلةُ سَبْيٍ، تُصْطَفَى وتَفوجُ
وصُبَّ عليها الطِّيبُ، حتى كأَنها
أَسِيٌّ، على أُمِّ الدِّماغِ، حَجِيجُ

##### Türkçe

**الفائِجُ** ve **الفَوْجُ**: insanlardan sürü; ve Sıhâh’ta: insanlardan cemaat. Ve O’nun (yüce) sözü: “Bu, sizinle birlikte içeri dalan bir **فَوْجٌ**tur”; denildi ki: Şüphesiz onun mânası, bu **الفَوْجَ** reislerin tâbileridir; çoğulu **أَفْواجٌ** ve **أَفاوِجُ** ve **أَفاويجُ**dur; Sîbeveyh **فُؤُوج**’u nakletti. Ve O’nun عز وجل sözü: “Allah’ın dinine **أَفْواجاً** girerler”; Ebû’l-Hasen dedi ki: yani, daha önce birer birer ve ikişer ikişer girerlerken, kabile bütünüyle İslâm’a girmeye başladıktan sonra çok cemaatler. Ve **الفائِج**: senin “Falancanın ziyafetinin **فائِجُ**’i bize uğradı” sözündendir; yani onun yemeğinde bulunanlardan bir **فَوْجٌ**.

Ve **الإِفاجةُ**: sürat ve koşma; râciz bir koyunu vasfederek dedi ki:
لا تَسْبِقُ الشيْخَ إِذا أَفاجا

İbn Berrî dedi ki: recez Ebû Muhammed el-Fak‘asî’nindir; ve ondan önce:
أَهْدى خلِيلي نَعْجَةً هِمْلاجا،
ما يَجِدُ الرَّاعِي بها لَماجا

Dedi ki: ve **الهِمْلاجِ**’ın aslı, onun **البِرْذَوْنُ** olmasıdır; ve **الهَمْلَجةُ** onun yürüyüşüdür; onu koyun için ödünç aldı. Ve denilir: “Onun yanında **لَماجاً** tatmadım”; yani bir şey. Dedi ki: ve onun recezinde meşhur olan: “**أَعْطَى** **عقالٌ** **نَعْجَةً**”; ve o bir adamın adıdır.

Ve Ka‘b b. Mâlik hadîsinde: “İnsanlar beni **فَوْجاً فَوْجاً** karşılıyor”; İbnü’l-Esîr: **الفَوْجُ** insanlardan cemaat; ve **الفَيْجُ** onun gibidir; ve o **الفَيِّجِ**’den hafifletilmiştir; ve aslı vâvdur; denilir: **فاجَ يَفُوجُ**; o hâlde o **فَيِّجٌ**dir; “**هانَ يَهُونُ**; o hâlde o **هَيِّنٌ**” gibi; sonra ikisi de hafifletilir; böylece **فَيْجٌ** ve **هَيْنٌ** denilir.

Ve **الفائجةُ** yerden: kalınlık yahut kumdan her iki yükselti arasındaki geniş olan; ve o **فيج**’de de zikredilmiştir.

Ve **فائجٌ** bir deve: semiz; ve denildi: o, semiz bir kısırdır; ve bilinen **فائِجٌ**dir. Ve **فاجَ المِسْكُ**: yayıldı; ve **فاجَ كَفاحَ**; Ebû Züeyb dedi ki:
عَشِيَّةَ قامَتْ في الفِناءِ كأَنَّها
عَقِيلةُ سَبْيٍ، تُصْطَفَى وتَفوجُ
وصُبَّ عليها الطِّيبُ، حتى كأَنها
أَسِيٌّ، على أُمِّ الدِّماغِ، حَجِيجُ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف و ج * * الفَوْجُ * الجماعة من الناس والجمع * أفْوَاجٌ * و * فُؤُوجٌ * بوزن فُلُوسٍ

##### Türkçe

* ف و ج * * **الفَوْجُ** * insanlardan olan cemaat; çoğulu * **أفْوَاجٌ** * ve * **فُؤُوجٌ** *; **فُلُوسٍ** vezninde.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفوج  والفائج: القطيع من الناس. وفي الصحاح والنهاية:  الجماعة  من الناس. وقيل: أتباع الرؤساء. ومن سجعات الأساس: وأقبلوا فوجا  فوجا  يموج بهم الوادي موجا.  ج فووج  ، حكاه سيبويه،  وأفواج  ، ويقال: أفائج  وأفاويج  .  وفاج المسك  : سطع. وفاج: مثل  فاح  ، قال أبو ذؤيب:
  عشية قامت في الفناء كأنهـا                      عقيلة سبي تصطفى وتفـوح
  وصب عليها الطيب حتى كأنها                      آسي على أم الدماغ حجـيج فاج  النهار  : إذا  برد  ، وهذا على المثل.  وأفاج: أسرع، وعدا  ، قال الراجز يصف نعجة:
  ولا تسبق الشيخ إذا أفاجا قال ابن بري: الرجز لأبي محمد الفقعسي، وقبله:
  أهدى خليلي نعجة هملاجا

  وقيل: أفاج القوم في الأرض: ذهبوا وانتشروا. وأفاج في عدوه: أبطأ؛ كذا في اللسان أفاج، إذا  أرسل الإبل على الحوض قطعة قطعة  . و  الفائجة  من الأرض:  متسع ما بين كل مرتفعين  من غلظ أو رمل، وهو مذكور في فيج أيضا. وعن ابن شميل: الفائجة كهيئة الوادي بين الجلبين أو بين الأبرقين كهيئة الخليف، إلا أنها أوسع، والجمع فوائج. الفائجة:  الجماعة  ، كالفوج.  والفيج  : رسول السلطان على رجله، فارسي  معرب بيك  والجمع فيوج، ومثله في معرب ابن الجواليقي وزاد: وليس بعربي صحيح. وفي النهاية: الفيج: المسرع في مشيه الذي يحمل الأخبار من بلد إلى بلد. وفي العباب: الفيج: الذي يسميه أهل العراق الركاب والساعي؛ نقله الطيبي أول البقرة، نقله شيخنا. ثم قال: هو ثابت عند كثير، وأهمله المصنف تقصيرا. قلت: المصنف لم يهمله لأنه لما صرح بتعريبه ظهر معناه لشهرته عندهم. الفيج أيضا:  الجماعة من الناس  كالفوج، والفائجة، جاء في شعر عدي بن زيد:
  وبدل الفيج بالزرافة وال                      أيام خون جم عجائبهـا قال العلامة ابن لب: الفيج، في الجماعة. قال شيخنا: وإذا صح النقل كان من الأضداد. أبو المعالي  أحمد بن الحسن  ابن أحمد بن طاهر  الفيج  ، بغدادي، عن أبي يعلى بن الفراء، وأبي بكر الخطيب، وعنه أبو الحسين  علي  هبة الله بن الحسن الأمين الدمشقي، مات في رجب سنة 513،   وهبة الله الفيج  وأبو رشيد الفيج، وأحمد بن محمد الأصبهاني بن الفيج، محدثون  . في التهذيب:  أصله: فيج، ككيس  ، من فاج يفوج، كما يقال: هين، من هان يهون، ثم يخفف فيقال: هين وفيج.  أو الفيوج  في قول عدي.

  أم كيف جزت فيوجا حولهم حرس                      ومترصا بابه بالـسـك صـرار هم الذين يدخلون السجن ويخرجون ويحرسون  ، وفي بعض الأصول: يحرسون، بإسقاط واو العطف.  وتقول  وفي نسخة: ويقال:  لست برائح حتى أفوج، أي أبرد على نفسي  ، وفي نسخة: عن نفسي.  واستفيج فلان: استخف  به؛ وهذه والتي قبلها من زياداته. ومما يستدرك عليه: قولهم: مر بنا فائح وليمة فلان: أي فوج ممن كان في طعامه. وناقة فائج: سمينة. وقيل: هي حائل سمينة، والمعروف فاثج.

##### Türkçe

**الفوج** ve **الفائج**: insanlardan sürü. **الصحاح** ve **النهاية**’de: insanlardan topluluk. Ve denildi: reislerin tâbileri. **الأساس**’ın secilerinden: “Ve onlar **فوجا فوجا** geldiler; vadi onları dalga dalga çalkalar.”

Çoğulu **فووج**; bunu Sîbeveyh rivayet etti; ve **أفواج**. Ve denilir: **أفائج** ve **أفاويج**.

**وفاج المسك**: yayıldı (parladı). Ve **وفاج**: **فاح** gibidir. Ebû Züeyb dedi:

  “Akşamüstü avluda kalktı; sanki o
                      seçilip alınan ve koku yayan esir ganimetinin soylu kadınıdır.
  Ve üzerine güzel koku döktü; ta ki sanki o
                      beyin anasının üzerine (konan) bir merhem; kalabalık hacı(lar)dır.”

**فاج النهار**: soğuduğu zaman; bu, mesel üzerinedir. Ve **أفاج**: hızlandı ve koştu. Râciz, bir dişi koyunu vasfederek dedi:

  “Ve ihtiyar, **أفاجا** ettiği zaman onu geçmez.”

İbn Berrî dedi: Recez Ebû Muhammed el-Fak‘asî’nindir; ve ondan önce:

  “Dostum bana bir dişi koyun hediye etti; hızlı yürüyen.”

Ve denildi: **أفاج القوم في الأرض**: gittiler ve yayıldılar. Ve **أفاج** koşmasında: yavaşladı; **اللسان**’da böyledir: **أفاج**; yani develeri havuz başına parça parça saldığı zaman.

Ve **الفائجة** yerden: sertlikten yahut kumdan her iki yükselti arasındaki geniş olan (kısım); bu, **فيج**’de de zikredilmiştir. İbn Şümeyl’den: **الفائجة** iki tepe arasında yahut iki **أبرق** arasında vadi heyeti gibidir; **الخليف** heyeti gibidir; ancak o daha geniştir. Çoğulu **فوائج**.

**الفائجة**: topluluk; **الفوج** gibi.

Ve **الفيج**: sultanın yaya olan elçisi; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır: **بيك**; çoğulu **فيوج**. Bunun benzeri İbnü’l-Cevâlîkî’nin Arapçalaştırılmışlarındadır; ve ekledi: “Ve sahih bir Arapça değildir.” **النهاية**’de: **الفيج**: yürüyüşünde hızlı olan; haberleri bir beldeden bir beldeye taşıyan. **العباب**’da: **الفيج**: Irak ehlinin **الركاب** ve **الساعي** diye isimlendirdiği kimsedir; bunu et-Tayyibî, Bakara’nın evvelinde nakletti; şeyhimiz nakletti. Sonra dedi: “O, birçok kimse yanında sabittir; musannif onu kusurla ihmal etti.” Ben dedim: Musannif onu ihmal etmedi; çünkü onun Arapçalaştırılmış olduğunu açıkça söyleyince, onların yanında meşhur oluşundan dolayı manası ortaya çıktı.

**الفيج** ayrıca: insanlardan topluluk; **الفوج** ve **الفائجة** gibi. Adî b. Zeyd’in şiirinde geldi:

  “Ve **الفيج**’i **الزرافة** ile değiştirdi; ve
                      günler (vardır ki) ihanet; onun acayipleri çoktur.”

Allâme İbn Lebb dedi: **الفيج** toplulukta (kullanılır). Şeyhimiz dedi: Eğer nakil sahih olursa, zıtlardan olur.

Ebû’l-Me‘âlî **أحمد بن الحسن** b. **أحمد بن طاهر الفيج**; Bağdatlıdır; Ebû Ya‘lâ b. el-Ferrâ’dan ve Ebû Bekr el-Hatîb’den (rivayet etti); ondan da Ebû’l-Hüseyn **علي** Hibetullâh b. el-Hasen el-Emîn ed-Dımaşkî (rivayet etti). 513 senesi Receb’inde öldü. Ve Hibetullâh **الفيج** ve Ebû Reşîd **الفيج** ve Ahmed b. Muhammed el-İsfahânî b. **الفيج**: muhaddislerdir.

**التهذيب**’de: Aslı **فيج**’dir; **ككيس** (vezninde); **فاج يفوج**’dan; nitekim **هين** denilir, **هان يهون**’dan; sonra hafifletilir de **هين** ve **فيج** denilir. Yahut Adî’nin sözünde **الفيوج**.

  “Yoksa nasıl geçtin **فيوجا**; onların etrafında muhafızlar,
                      ve kapısı **بالـسـك صـرار** ile gözetlenmiş (iken)?”

Onlar, zindana giren ve çıkan ve nöbet tutan kimselerdir; ve bazı asıllarda: “nöbet tutarlar”; atıf vâv’ı düşürülerek.

Ve dersin; ve bir nüshada: “Ve denilir”: “Ben, **أفوج** edinceye kadar giden olmayacağım”; yani kendime serinlik verinceye kadar; ve bir nüshada: “kendimden.”

Ve **استفيج** falan: onu hafife aldı; ve bu ve ondan önceki, onun ziyadelerindendir.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: onların sözü: “Bize falanın velîmesinin **فائح**’i uğradı”; yani onun yemeğinde bulunanlardan bir **فوج**. Ve **ناقة فائج**: semiz. Ve denildi: o, semiz, gebe olmayan (dişi)dir; bilinen ise **فاثج**’dir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَاجَ
1 فَاجَ ذ , [aor. يَفُوجُ,] said of musk, i. q. فَاحَ [i. e. It diffused, or exhaled, its odour]. (O, K.) ― -b2- And, said of the day, (tropical:) It became cool. (O, K, TA.) And one says, فَاجَتِ الشَّمْسُ عِنْدَ بَرْدِ النَّهَارِ (assumed tropical:) [The sun became moderated at the cool time of the day]. (O.)

لَسْتُ بِرَائِحٍ حَتَّى أُفَوِّجَ
2 لَسْتُ بِرَائِحٍ حَتَّى أُفَوِّجَ ذ means [I am not going in the evening] until I refresh myself by the coolness of the air. (K: there expl. by the words أَىْ أُبَرِّدَ عَنْ نَفْسِى [in which, for أُبَرِّدَ, I read أُبْرِدَ]: in some copies [erroneously] عَلَى نفسى.)

افاج
4 افاج ذ , (K,) inf. n. اـِفَاجَةٌ, (S,) He hastened, or went quickly; (S, K, and O and Msb in art. فيج:) and he ran. (S, K.) ― -b2- And افاج القَوْمُ فِى الأَرْضِ The people, or party, went away, and spread, or dispersed themselves, in the land. (L in art. فيج.) ― -b3- And افاج فِى عَدْوِهِ He was slow in his running. (L in art. فيج.) [Thus افاج has two contr. significations.] -A2- Also He sent the camels to the watering-trough, or tank, drove by drove. (O, * K.)

اُسْتُفِيجَ فُلَانٌ
10 اُسْتُفِيجَ فُلَانٌ ذ Such a one was desired, or incited, to be [quick, or] brisk, or prompt; syn. اُسْتُخِفَّ. (K, and O in art. فيج.)

فَوْجٌ
فَوْجٌ ذ A company, congregated body, party, or group, of men; (S, A, O, L, Msb, K; *) as also ↓ فَائِجٌ, (L,) and ↓ فَائِجَةٌ, (K,) and ↓ فَيْجٌ, (O, K, and Msb in art. فيج, q. v.,) which last is said by Az to be originally فَيِّجٌ, from فَاجَ, aor. يَفُوجُ, like هَيِّنٌ from هَانَ, aor. يَهُونُ, for which they say also هَيْنْ: (O, and Msb * in art. فيج:) or a crowd, or dense company &c.: (so accord. to an explanation of the first of the following pls. by Z in the Ksh and by Bd, both in Kur cx. 2:) or a company, &c., of the followers, or dependants, of chiefs: or a great crowd of men: (L:) [and app. (assumed tropical:) a multitude of things: (see an ex. voce أَفْكَلُ, in art. فكل:)] pl. [of pauc.] أَفْوَاجٌ [also used as a pl. of mult.] (S, O, Msb, K) and [of mult.] فُؤُوجٌ and pl. pl. أَفَاوِيجُ (S, O, Msb, K) and أَفَاوِجُ (S, O, K) and أَفَائِجُ, as though pl. of أَفِيجَةٌ. (O.)

فَيْجٌ
فَيْجٌ ذ : see the next preceding paragraph: -A2- and see also art. فيج.

فَائِجٌ
فَائِجٌ ذ : see فَوْجٌ. One says, مَرَّ بِنَا فَائِجُ وَلِيمَةِ فُلَانٍ, meaning The company (فَوْج) of those that were at the repast of such a one [passed by us]. (TA.) -A2- It is said that فَائِجٌ, applied to a she-camel, signifies Fat: or such as is termed حَائِل, and fat: but the word commonly known [thus used] is فَائِجٌ [q. v.]. (TA.)

فَائِجَةٌ
فَائِجَةٌ ذ : see فَوْجٌ: -A2- and see also art. فيج.

##### Türkçe

فَاجَ
1 **فَاجَ** ذ , [muzâri‘ **يَفُوجُ**,] misk hakkında söylenir; **فَاحَ** ile aynı mânâdadır [yani: kokusunu yaydı, yahut kokusunu saldı]. (O, K.) ― -b2- Ve gün hakkında söylenir: (mecazen:) serinledi. (O, K, TA.) Ve şöyle denir: **فَاجَتِ الشَّمْسُ عِنْدَ بَرْدِ النَّهَارِ** (mecazen:) [Günün serin vaktinde güneş mutedil oldu]. (O.)

لَسْتُ بِرَائِحٍ حَتَّى أُفَوِّجَ
2 **لَسْتُ بِرَائِحٍ حَتَّى أُفَوِّجَ** ذ demektir ki: [Akşamleyin gitmem] ta ki havanın serinliğiyle kendimi ferahlatıncaya kadar. (K: orada şu sözlerle açıklanmıştır: **أَىْ أُبَرِّدَ عَنْ نَفْسِى** [burada, **أُبَرِّدَ** yerine ben **أُبْرِدَ** okurum]: bazı nüshalarda [yanlış olarak] **عَلَى نفسى**.)

افاج
4 **افاج** ذ , (K,) mastarı **اـِفَاجَةٌ**, (S,) acele etti, yahut çabuk gitti; (S, K, ve O ve Msb “فيج” maddesinde:) ve koştu. (S, K.) ― -b2- Ve **افاج القَوْمُ فِى الأَرْضِ**: Kavim yahut topluluk, yeryüzünde uzaklaştı ve yayıldı, yahut dağıldı. (L “فيج” maddesinde.) ― -b3- Ve **افاج فِى عَدْوِهِ**: Koşmasında yavaş oldu. (L “فيج” maddesinde.) [Böylece **افاج**’ın iki zıt mânâsı vardır.] -A2- Ayrıca: Develeri suluk oluğuna yahut havuza, sürü sürü sevk etti. (O, * K.)

اُسْتُفِيجَ فُلَانٌ
10 **اُسْتُفِيجَ فُلَانٌ** ذ: Falanca, [çabuk, yahut] çevik, yahut atik, yahut derhal davranır olmaya istendi, yahut buna sevk olundu; eş anlamlısı **اُسْتُخِفَّ**. (K, ve O “فيج” maddesinde.)

فَوْجٌ
**فَوْجٌ** ذ: erkeklerden bir cemaat, toplanmış bir topluluk, bir fırka yahut bir grup; (S, A, O, L, Msb, K; *) bunun gibi ↓ **فَائِجٌ**, (L,) ve ↓ **فَائِجَةٌ**, (K,) ve ↓ **فَيْجٌ**, (O, K, ve Msb “فيج” maddesinde, ona bak,) ki bu sonuncunun, Ez tarafından aslının **فَيِّجٌ** olduğu, **فَاجَ**, muzâri‘i **يَفُوجُ**’dan olduğu söylenir; tıpkı **هَيِّنٌ**’in **هَانَ**, muzâri‘i **يَهُونُ**’dan olması gibi; bunun için ayrıca **هَيْنْ** de derler: (O, ve Msb * “فيج” maddesinde:) yahut bir kalabalık, yahut sık bir cemaat vb.: (Kşf’de ve Bd’de, her ikisi de Kur’ân cüz 2’de, aşağıdaki çoğulların birincisinin açıklamasına göre:) yahut reislerin tâbileri yahut bağlılarından bir cemaat vb.: yahut erkeklerden büyük bir kalabalık: (L:) [ve görünüşe göre (mecazen:) şeylerden bir çokluk: (bir örnek için “فكل” maddesinde **أَفْكَلُ** lafzına bak:) ] çoğulu [kıllet] **أَفْوَاجٌ** [çokluk çoğulu olarak da kullanılır] (S, O, Msb, K) ve [kesret] **فُؤُوجٌ** ve çoğulun çoğulu **أَفَاوِيجُ** (S, O, Msb, K) ve **أَفَاوِجُ** (S, O, K) ve **أَفَائِجُ**, sanki **أَفِيجَةٌ**’nin çoğulu imiş gibi. (O.)

فَيْجٌ
**فَيْجٌ** ذ : bir önceki paragrafı gör: -A2- ve ayrıca “فيج” maddesini de gör.

فَائِجٌ
**فَائِجٌ** ذ : **فَوْجٌ**’u gör. Şöyle denir: **مَرَّ بِنَا فَائِجُ وَلِيمَةِ فُلَانٍ**, mânâsı: falancanın ziyafetinde bulunanların cemaati (**فَوْج**) bize uğradı [yanımızdan geçti]. (TA.) -A2- Denilmiştir ki **فَائِجٌ**, dişi deveye uygulandığında, semiz demektir: yahut **حَائِل** denilen ve semiz olan: fakat [bu şekilde kullanılan] yaygın bilinen kelime **فَائِجٌ**’dir [ona bak]. (TA.)

فَائِجَةٌ
**فَائِجَةٌ** ذ : **فَوْجٌ**’u gör: -A2- ve ayrıca “فيج” maddesini de gör.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَاج
فَاج ( w )  U ( n. ac. فَوْج 1 ),
a.  Diffused, exhaled its perfume ( musk ).

b.  Was cold.

فَوَّجَ
فَوَّجَ II ,
a.  Cooled, refreshed himself; went out into the open air.

أَفْوَجَ
أَفْوَجَ IV ,
a.  Hastened; ran.

b.  [ Fī ], Went away into.

c.  [ Fī ], Was slow in.

d.  Sent away.

فَوْج
فَوْج [ 1 ] , ( pl. فُؤُوْج [ 27 ] ,  أَفَاْوِجُ 37 ,  أَفْوَاْج 38 ,  أَفَاْوِيْجُ 69 ),
a.  Troop, band, company; drove.

فَائِجَة
فَائِجَة [ 21t ],
a.  Valley, ravine.

أَفْوَاجًا أَفْوَاجًا
أَفْوَاجًا أَفْوَاجًا
a.  In troops, bands; in droves, in masses, wholesale.

##### Türkçe

فَاج
فَاج ( w )  U ( n. ac. **فَوْج** 1 ),
a.  Yayılmış, (miskin) kokusunu salmıştı.

b.  Soğuk oldu.

فَوَّجَ
فَوَّجَ II ,
a.  Kendini serinletti, ferahladı; açık havaya çıktı.

أَفْوَجَ
أَفْوَجَ IV ,
a.  Acele etti; koştu.

b.  [ **فِي** ], İçine doğru uzaklaştı.

c.  [ **فِي** ], İçinde yavaş oldu.

d.  Uzaklaştırdı.

فَوْج
فَوْج [ 1 ] , ( pl. **فُؤُوْج** [ 27 ] ,  **أَفَاْوِجُ** 37 ,  **أَفْوَاْج** 38 ,  **أَفَاْوِيْجُ** 69 ),
a.  Bölük, takım, cemaat; sürü.

فَائِجَة
فَائِجَة [ 21t ],
a.  Vadi, yar.

أَفْوَاجًا أَفْوَاجًا
أَفْوَاجًا أَفْوَاجًا
a.  Bölükler, takımlar hâlinde; sürüler hâlinde, kitleler hâlinde, toptan.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فوج
فَاجَ - يَفُوْجُ - فَوْج - أَفْواج
فَاجَ - يَفُوْجُ + الناس + (أنفسهم): يتجمعون  ثم يتحركون بشكل جماعي من مكان لآخر
فَوْج: اسم فعل " فَاجَ - يَفُوْجُ ": وهو كذلك الجمع الكبير من الناس الذين يتحركون معاً من مكان لآخر
أَفْواج: جمع " فَوْج "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ" التجميع على شكل جماعات صغيرة تتحرك معاً"،وهي:
زَمَرَ - يَزْمُرُ، فَاجَ - يَفُوْجُ، سَلسَلَ - يُسَلسِلُ، ثَبا - يَثْبُوْ، شَرْذَمَ - يُشَرْذِمُ، صَافَ - يَصُوفُ (صَوِفَ - يَصْوَفُ)

فوج
 	﴿ويوم نحشر من كل أمة فوجا ممن يكذب بآياتنا فهم يوزعون(83)﴾ النمل
 	﴿هذا فوج مقتحم معكم لا مرحبا بهم إنهم صالوا النار(59)﴾ ص ﴿تكاد تميز من الغيظ كلما ألقي فيها فوج سألهم خزنتها ألم يأتكم نذير(8)﴾ الملك
أفواج
 ﴿يوم ينفخ في الصور فتأتون أفواجا(18)﴾ النبأ ﴿ورأيت الناس يدخلون في دين الله أفواجا(2)﴾ النصر
مختار الصحاح
● [فوج] ف و ج: الفَوْجُ الجماعة من الناس والجمع أفْوَاجٌ و فُؤُوجٌ بوزن فُلُوسٍ
الراغب
فوج
- الفوج: الجماعة المارة المسرعة، وجمعه أفواج. قال تعالى: }كلما ألقي فيها فوج﴿[الملك/8]،﴾هذا فوج مقتحم معكم﴿[ص/59]،﴾في دين الله أفواجا{ [النصر/2].
ملخص اللسان:
1.    فاجَ يَفُوجُ، فهو فَيِّجٌ مثل هانَ يَهُونُ، فهو  هَيِّنٌ
2.    والفَوْجُ: القَطِيعُ من الناس،
3.    وفاجَ  المِسْكُ: سَطَعَ، وفاجَ كَفاحَ؛
4.    والإِفاجةُ: الإِسْراعُ والعَدْوُ؛
لسان العرب
● -   فوج: الفائِجُ والفَوْجُ: القَطِيعُ من الناس، وفي الصحاح: الجماعة من  الناس. وقوله تعالى: هذا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ معكم؛ قيل: إِن معناه هذا  الفَوْجَ هم أَتباعُ الرُّؤساء، والجمع أَفْواجٌ وأَفاوِجُ وأَفاويجُ، وحكى  سيبويه فُؤُوج. وقوله عز وجل: يدخلون في دين الله أَفْواجاً؛ قال أَبو  الحسن: أَي جماعاتٍ كثيرةً بعدَ أَنْ كانوا يدخلون واحداً واحداً واثنين  اثنين صارت القبيلة تدخل بأَسْرِها في الإِسلام. والفائِج: من قولك مَرَّ  بنا فائِجُ وليمةِ فلانٍ أَي فَوْجٌ ممن كان في طعامه.  والإِفاجةُ: الإِسْراعُ والعَدْوُ؛ قال الراجز يصف نعجة:  لا تَسْبِقُ الشيْخَ إِذا أَفاجا  قال ابن بري: الرجز لأَبي محمد الفقعسي؛ وقبله:  أَهْدى خلِيلي نَعْجَةً هِمْلاجا،  ما يَجِدُ الرَّاعِي بها لَماجا  قال: والأَصل في الهِمْلاجِ أَنه البِرْذَوْنُ، والهَمْلَجةُ سيره،  فاستعاره للنعجة. ويقال: ما ذُقْتُ عنده لَماجاً أَي شيئاً، قال: والمشهور في  رجزه: أَعْطَى عقالٌ نَعْجَةً؛ وهو اسم رجل.  وفي حديث كعب بن مالك: يَتَلَقّاني الناسُ فَوْجاً فَوْجاً؛ ابن  الأَثير: الفَوْجُ الجماعة من الناسِ، والفَيْجُ مثله، وهو مخفف من الفَيِّجِ،  وأَصله الواو، يقال: فاجَ يَفُوجُ، فهو فَيِّجٌ مثل هانَ يَهُونُ، فهو  هَيِّنٌ، ثم يخففان، فيقال: فَيْجٌ وهَيْنٌ.  والفائجةُ من الأَرض: مُتَّسَعُ ما بين كل مُرتَفِعَيْنِ من غِلَظ أَو  رمل، وهو مذكور في فيج أَيضاً.  وناقةٌ فائجٌ: سمينة، وقيل: هي حائل سمينة، والمعروف فائِجٌ. وفاجَ  المِسْكُ: سَطَعَ، وفاجَ كَفاحَ؛ قال أَبو ذؤَيب:  عَشِيَّةَ قامَتْ في الفِناءِ كأَنَّها  عَقِيلةُ سَبْيٍ، تُصْطَفَى وتَفوجُ  وصُبَّ عليها الطِّيبُ، حتى كأَنها  أَسِيٌّ، على أُمِّ الدِّماغِ، حَجِيجُ
مقاييس اللغة:
(فوج) الفاء والواو والجيم كلمةٌ تدلُّ على تجمُّع. من ذلك الفَوْج، الجماعة من النَّاس، والجمع أفواج، وجمع الجمعِ أفاوِج وأفاويج. وأمَّا أفاجَ الرَّجُل، إذا أسرَعَ، فهو من ذوات الياء، والفَيْج منه.
القاموس المحيط:
الفَوْجُ الجَماعَةُ، ج فُؤُوجٌ وأفْواجٌ، جج أفاوِجُ وأفاويجُ. وفاجَ المِسْكُ فاحَ، والنَّهارُ بَرَدَ.
وأفاجَ: أسْرَعَ، وعَدا، وأرْسَلَ الْإِبِلَ على الحَوْضِ قِطْعَةً قِطْعَةً. والفائجَةُ: مُتَّسَعُ ما بَيْنَ كُلِّ مُرْتَفِعينِ، والجماعةُ. والفَيْجُ: مُعَرَّبُ: بَيْكَ، والجَماعَةُ مِنَ النَّاسِ. وأحمدُ بنُ حَسَنٍ الفَيْجُ، وهِبَةُ اللّهِ الفَيْجُ، وأبو رَشيدٍ الفَيْجُ، وأحمدُ بنُ محمدٍ الْأَصْبهانِيّ ابنِ الفَيْج: مُحَدِّثونَ، وأصْلُهُ فَيِّجٌ، ككَيِّسٍ، أو الفُيُوجُ: الذينَ يَدْخُلونَ السِّجْنَ ويَخْرُجونَ، ويَحْرُسونَ. وتَقولُ: لسْتُ بِرائِحٍ حتى أُفَوِّجَ، أي: أُبَرِّدَ عن نَفْسي. واسْتُفيجَ فُلانٌ: اسْتُخِفَّ.
تاج العروس:
فوج
الفَوْجُ " والفائِج : القَطِيعُ من النّاس . وفي الصّحاح والنّهَايَة : " الجَمَاعَة " من النّاس . وقيل : أَتباعُ الرُّؤساءِ . ومن سَجَعات الأَساس : وأَقبلوا فَوْجاً " فوْجاً " يَمُوجُ بهم الوادِي مَوْجاً . " ج فُوُوجٌ " حكاه سيبويه " وأَفْوَاجٌ " ويقال : أَفَائِجُ " وأَفاوِيجُ " . " وفَاجَ المِسْكُ " : سَطَعَ . وفَاجَ : مِثْل " فَاحَ " قال أَبو ذُؤَيب :
عَشِيَّةَ قامتْ في الفنَاءِ كأَنّهَا ... عَقِيلَةُ سَبْيٍ تُصْطَفَى وتَفوحُ
وصُبَّ عَلَيْهَا الطِّيبُ حتى كأَنّها ... آسِيٌّ علَى أُمِّ الدِّماغِ حَجِيجُ فاجَ " النَّهَارُ " : إِذا " بَرَدَ " وهذا على المَثل . " وأَفَاجَ : أَسْرَعَ وعَدَا " قال الراجز يَصف نَعْجَةً :
" ولا تَسْبِقُ الشَّيْخَ إِذا أَفَاجَا قال ابن بَرِّيّ : الرَّجز لأَبي محمد الفَقْعَسيّ وقَبْلَه :
" أَهْدَى خَليلي نَعْجَةً هِمْلاجَا
وقيل : أَفاجَ القَوْمُ في الأَرضِ : ذَهَبُوا وانْتَشَروا . وأَفاج في عَدْوِه : أَبْطأَ ؛ كذا في اللسان أَفاجَ إِذا " أَرْسَلَ الإِبلَ على الحَوْضِ قِطْعَةً قِطْعةً " . و " الفَائِجَةُ " من الأَرض : " مُتَّسَعُ ما بينَ كلِّ مُرْتَفِعَيْن " من غِلَظٍ أَو رَمْلٍ وهو مذكورٌ في فيج أَيضاً . وعن ابن شُمَيْلٍ : الفائجةُ كهيْئةِ الوادِي بين الجَلَبَيْن أَو بين الأَبرَقَيْن كهيئةِ الخَلِيفِ إِلاّ أَنّها أَوسَعُ والجمعُ فَوَائِجُ . الفائجة : " الجَماعَة " كالفَوْجِ . " والفَيْجُ " : رَسولُ السُّلطانِ على رِجْلِه فارِسيّ " مُعَرَّبُ بَيْك " والجمع فُيُوجٌ ومثلُه في معرّب ابنِ الجَوالِيقيّ وزادَ : وليس بعربيّ صحيحٍ . وفي النِّهاية : الفَيْج : المُسْرعُ في مَشْيِه الذي يَحْمِل الأَخبارَ من بَلدٍ إِلى بَلدٍ . وفي العُبَاب : الفَيْج : الذي يُسمِّيه أَهلُ العراقِ الرِّكاب والسَّاعي ؛ نَقَله الطِّيبيّ أَوَّلَ البقرةِ نقله شيخنا . ثم قال : هو ثابتٌ عند كَثِيرٍ وأَهملَه المصنّفُ تقصيراً . قلت : المصنّف لم يُهمِله لأَنه لما صرَّحَ بتَعْرِيبه ظَهَرَ معناه لشُهْرتِه عندهم . الفَيْج أَيضاً : " الجماعَةُ من النَّاس " كالفَوْجِ والفائجةِ جاءَ في شعرِ عَدِيّ بن زيدٍ :
وَبَدَّلَ الفَيْجَ بالزَّرافَةِ وال ... أَيَّامُ خُونٌ جَمٌّ عَجَائبُهَا قال العَلاّمة ابنُ لُبّ : الفَيْجُ في الجَماعةُ . قال شيخُنا : وإِذا صحّ النَّقْل كَان من الأَضداد . أَبو المعالي " أَحمدُ بنُ الحَسنِ " ابن أَحمدَ بن طاهرٍ " الفَيْجُ " بغداديّ عن أَبي يَعْلَى بن الفَرّاءِ وأَبي بكرٍ الخَطيب وعنه أَبو الحُسين " عليّ " هِبةُ الله بن الحسن الأَمين الدِّمشقيّ مات في رجب سنة 513 ، " " وهِبَةُ اللهِ الفَيْجُ " وأَبو رَشيدٍ الفَيْجُ وأَحمدُ بنُ محمّدٍ الأَصْبَهَانيّ بن الفَيْج مُحَدِّثُون " . في التهذيب : " أَصْلُه : فَيِّج ككَيِّس " من فاجَ يَفُوجُ كما يقال : هَيِّن من هانَ يَهُون ثم يُخفَّف فيقال : هَيْنٌ وفَيْجٌ . " أَو الفُيُوجُ " في قول عَدِيٍّ
أَمْ كَيفَ جُزْتَ فُيُوجاً حَوْلَهُمْ حَرَسٌ ... ومُتْرَصاً بابُه بالسَّكِّ صَرّارُ هم الذين يَدْخُلون السِّجْنَ وَيخرُجون ويَحرسُون " وفي بعض الأُصول : يحرسون بإِسقاط واو العطف . " وتقول " وفي نسخة : ويُقال : " لسْتُ برائحٍ حتى أُفَوِّجَ أَي أَبَرِّدَ على نَفْسي " وفي نسخة : عن نفسي . " واسْتُفِيجَ فُلانٌ : اسْتُخِفّ " به ؛ وهذه والتي قَبْلَهَا من زياداته . ومما يستدرك عليه : قولهم : مَرَّ بنا فائِحُ وَلِيمَةِ فُلانٍ : أَي فَوْجٌ ممن كان في طَعامه . ونَاقَةٌ فائِجٌ : سَمِينةٌ . وقيل : هي حائِلٌ سَمِينةٌ والمعروف فاثِجٌ

##### Türkçe

**فوج**
**فَاجَ - يَفُوْجُ - فَوْج - أَفْواج**
**فَاجَ - يَفُوْجُ** + insanlar + (kendileri): toplanırlar, sonra bir yerden başka bir yere toplu bir biçimde hareket ederler.
**فَوْج**: fiil ismi “**فَاجَ - يَفُوْجُ**”dur; o da, bir yerden başka bir yere birlikte hareket eden insanlardan büyük topluluktur.
**أَفْواج**: “**فَوْج**”un çoğuludur.
Ve lafız, “küçük topluluklar halinde birlikte hareket ederek toplama” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**زَمَرَ - يَزْمُرُ**، **فَاجَ - يَفُوْجُ**، **سَلسَلَ - يُسَلسِلُ**، **ثَبا - يَثْبُوْ**، **شَرْذَمَ - يُشَرْذِمُ**، **صَافَ - يَصُوفُ** (**صَوِفَ - يَصْوَفُ**)

**فوج**
	﴿Ve o gün, her ümmetten, âyetlerimizi yalanlayanlardan bir **فوج**u haşrederiz; onlar da bölük bölük sevk edilirler (83)﴾ Neml
	﴿Bu, sizinle birlikte içeri dalan bir **فوج**dur; onlara hoş geldin yok; şüphesiz onlar ateşe girenlerdir (59)﴾ Sâd ﴿Neredeyse öfkeden parçalanacak; her ne zaman içine bir **فوج** atılsa, bekçileri onlara: Size bir uyarıcı gelmedi mi? diye sorar (8)﴾ Mülk

**أفواج**
﴿O gün sûra üflenir de **أفواجا** gelirsiniz (18)﴾ Nebe’ ﴿Ve insanları Allah’ın dinine **أفواجا** girerlerken gördün (2)﴾ Nasr

Muhtâr es-Sıhâh
● [**فوج**] ف و ج: **الفَوْجُ** insanlardan topluluktur; çoğulu **أفْوَاجٌ** ve **فُؤُوجٌ**dur; **فُلُوسٍ** vezninde.

Râgıb
**فوج**
- **الفوج**: hızlı geçen, acele eden topluluk; çoğulu **أفواج**dır. Yüce Allah dedi ki: }Her ne zaman içine bir **فوج** atılsa﴿[Mülk/8]،﴾Bu, sizinle birlikte içeri dalan bir **فوج**dur﴿[Sâd/59]،﴾Allah’ın dinine **أفواجا**{ [Nasr/2].

Lisân özeti:
1. **فاجَ يَفُوجُ**; o hâlde o **فَيِّجٌ**dir; **هانَ يَهُونُ** misali; o hâlde o **هَيِّنٌ**dir.
2. Ve **الفَوْجُ**: insanlardan sürüdür,
3. Ve **فاجَ المِسْكُ**: yayıldı/parladı; ve **فاجَ كَفاحَ**;
4. Ve **الإِفاجةُ**: hızlanma ve koşmadır;

Lisânü’l-ʿArab
● - **فوج**: **الفائِجُ** ve **الفَوْجُ**: insanlardan sürüdür; Sıhâh’ta: insanlardan topluluk. Yüce Allah’ın sözü: Bu, sizinle birlikte içeri dalan bir **فَوْجٌ**dur; denildi ki: anlamı, bu **الفَوْجَ** reislerin tâbileridir; çoğulu **أَفْواجٌ** ve **أَفاوِجُ** ve **أَفاويجُ**dur; Sîbeveyh **فُؤُوج**u nakletti. Aziz ve celil olanın sözü: Allah’ın dinine **أَفْواجاً** girerler; Ebû’l-Hasen dedi ki: yani, daha önce birer birer ve ikişer ikişer girerlerken, kabile bütünüyle İslâm’a girecek şekilde çok topluluklar. Ve **الفائِج**: “Bize falanın ziyafetinin **فائِجُ**u geçti” sözündendir; yani, yemeğinde bulunanlardan bir **فَوْجٌ**. Ve **الإِفاجةُ**: hızlanma ve koşmadır; râciz bir koyunu vasfederek dedi:
لا تَسْبِقُ الشيْخَ إِذا أَفاجا
İbn Berrî dedi ki: recez Ebû Muhammed el-Fakʿasî’nindir; ondan önce:
أَهْدى خلِيلي نَعْجَةً هِمْلاجا،
ما يَجِدُ الرَّاعِي بها لَماجا
Dedi ki: **الهِمْلاج**ın aslı, onun **البِرْذَوْن** (bargîr) olmasıdır; **الهَمْلَجة** onun yürüyüşüdür; onu koyun için ödünç aldı. Ve denilir: “Onun yanında **لَماجاً** tatmadım”; yani, bir şey. Dedi ki: recezinde meşhur olan: **أَعْطَى عقالٌ نَعْجَةً**; o, bir adam adıdır. Kaʿb b. Mâlik hadîsinde: insanlar beni **فَوْجاً فَوْجاً** karşılar; İbnü’l-Esîr: **الفَوْجُ** insanlardan topluluktur; **الفَيْجُ** de onun gibidir; o, **الفَيِّج**den hafifletilmiştir; aslı vâvdur; denilir: **فاجَ يَفُوجُ**; o hâlde o **فَيِّجٌ**dir; **هانَ يَهُونُ** misali; o hâlde o **هَيِّنٌ**dir; sonra ikisi de hafifletilir; **فَيْجٌ** ve **هَيْنٌ** denilir. Ve yerden **الفائِجةُ**: her iki yükselti arasındaki, sertlikten yahut kumdan olan genişliktir; **فيج**de de zikredilmiştir. Ve **ناقةٌ فائجٌ**: semiz; denildi ki: o, semiz, gebe olmayan dişi devedir; bilinen **فائِجٌ**dir. Ve **فاجَ المِسْكُ**: yayıldı/parladı; ve **فاجَ كَفاحَ**; Ebû Züeyb dedi ki:
عَشِيَّةَ قامَتْ في الفِناءِ كأَنَّها
عَقِيلةُ سَبْيٍ، تُصْطَفَى وتَفوجُ
وصُبَّ عليها الطِّيبُ، حتى كأَنها
أَسِيٌّ، على أُمِّ الدِّماغِ، حَجِيجُ

Mekâyîsü’l-luğa:
(**فوج**) **الفاء** ve **الواو** ve **الجيم** bir kelimedir; toplanmaya delâlet eder. Ondan: **الفَوْج**; insanlardan topluluk; çoğulu **أفواج**; çoğulun çoğulu **أفاوِج** ve **أفاويج**. Ama **أفاجَ** adam, hızlandığı zaman; o, yâ’lılardandır; ondan **الفَيْج**dir.

el-Kâmûsü’l-muhît:
**الفَوْجُ** topluluktur; çoğulu **فُؤُوجٌ** ve **أفْواجٌ**; çoğulun çoğulu **أفاوِجُ** ve **أفاويجُ**. Ve **فاجَ المِسْكُ**: koktu/yayıldı; ve gündüz: serinledi.
Ve **أفاجَ**: hızlandı ve koştu; ve develeri havuza parça parça saldı. Ve **الفائجَةُ**: her iki yükselti arasındaki genişlik; ve topluluk. Ve **الفَيْجُ**: muʿarrebdir: **بَيْكَ**; ve insanlardan topluluk. Ve Ahmed b. Hasan **الفَيْجُ**, ve Hibetullâh **الفَيْجُ**, ve Ebû Reşîd **الفَيْجُ**, ve Ahmed b. Muhammed el-İsfahânî İbnü’l-**فَيْج**: muhaddislerdir. Ve aslı **فَيِّجٌ**dir; **ككَيِّسٍ** gibi. Yahut **الفُيُوجُ**: zindana girip çıkan ve nöbet tutan kimselerdir. Ve dersin: “Ben gitmeyeceğim, ta ki **أُفَوِّجَ** edeyim”; yani: nefsimden serinleteyim. Ve **اسْتُفيجَ** falan: hafife alındı.

Tâcü’l-ʿarûs:
**فوج**
**الفَوْجُ** ve **الفائِج**: insanlardan sürüdür. Sıhâh ve Nihâye’de: insanlardan “topluluk”. Ve denildi ki: reislerin tâbileri. Esâs’ın secilerinden: “Ve **فَوْجاً** **فوْجاً** geldiler; vadi onları dalga gibi dalgalandırır.” Çoğulu **فُوُوجٌ**dur; Sîbeveyh nakletti; ve **أَفْوَاجٌ**. Ve denilir: **أَفَائِجُ** ve **أَفاوِيجُ**. Ve **فَاجَ المِسْكُ**: parladı/yayıldı. Ve **فَاجَ**: **فَاحَ** gibidir. Ebû Züeyb dedi ki:
عَشِيَّةَ قامتْ في الفنَاءِ كأَنّهَا ... عَقِيلَةُ سَبْيٍ تُصْطَفَى وتَفوحُ
وصُبَّ عَلَيْهَا الطِّيبُ حتى كأَنّها ... آسِيٌّ علَى أُمِّ الدِّماغِ حَجِيجُ
**فاجَ** gündüz: “serinlediği” zaman; bu, mesel üzerinedir. Ve **أَفَاجَ**: hızlandı ve koştu; râciz bir koyunu vasfederek dedi:
ولا تَسْبِقُ الشَّيْخَ إِذا أَفَاجَا
İbn Berrî dedi ki: recez Ebû Muhammed el-Fakʿasî’nindir; ondan önce:
أَهْدَى خَليلي نَعْجَةً هِمْلاجَا
Ve denildi ki: **أَفاجَ** kavim yerde: gittiler ve yayıldılar. Ve **أَفاج** koşusunda: yavaşladı; Lisân’da böyledir. **أَفاجَ**: “develeri havuza parça parça saldığı” zaman. Ve yerden **الفَائِجَةُ**: sertlikten yahut kumdan “her iki yükselti arasındaki genişlik”; **فيج**de de zikredilmiştir. İbn Şümeyl’den: **الفائجةُ**, iki **الجَلَب** arasında yahut iki **الأَبرَق** arasında vadi biçimi gibidir; **الخَلِيف** biçimi gibi; ancak o daha geniştir; çoğulu **فَوَائِجُ**dur. **الفائجة**: **الفَوْج** gibi “topluluk”tur. Ve **الفَيْجُ**: sultanın yaya elçisidir; Farsça “muʿarreb **بَيْك**”tir; çoğulu **فُيُوجٌ**dur; İbnü’l-Cevâlîkî’nin muʿarrebinde de bunun benzeri vardır; ve ekledi: sahih Arapça değildir. Nihâye’de: **الفَيْج**: yürüyüşünde hızlı olan, haberleri bir beldeden bir beldeye taşıyan kimsedir. ʿUbâb’da: **الفَيْج**: Irak ehlinin **الرِّكاب** ve **السَّاعي** diye adlandırdığı kimsedir; Tîbî onu Bakara’nın başında nakletti; şeyhimiz nakletti. Sonra dedi: o, birçok kimse yanında sabittir; musannif onu ihmal etti, kusur olarak. Dedim ki: musannif onu ihmal etmedi; çünkü onun muʿarreb olduğunu açıkça söyleyince, onların yanında şöhreti sebebiyle manası ortaya çıktı. **الفَيْج** ayrıca: **الفَوْج** ve **الفائجة** gibi “insanlardan topluluk”tur; ʿAdiyy b. Zeyd’in şiirinde geldi:
وَبَدَّلَ الفَيْجَ بالزَّرافَةِ وال ... أَيَّامُ خُونٌ جَمٌّ عَجَائبُهَا
Allâme İbn Lubb dedi ki: **الفَيْجُ** toplulukta(dır). Şeyhimiz dedi ki: nakil sahih olursa, zıt anlamlılardan olur. Ebû’l-Meʿâlî “Ahmed b. Hasan” İbn Ahmed b. Tâhir “**الفَيْجُ**”: Bağdatlı; Ebû Yaʿlâ b. el-Ferrâ ve Ebû Bekr el-Hatîb’ten; ondan Ebû’l-Hüseyn “Ali”. Hibetullâh b. el-Hasen el-Emîn ed-Dımaşkî; Receb 513 yılında öldü. Ve “Hibetullâh **الفَيْجُ**” ve Ebû Reşîd **الفَيْجُ** ve Ahmed b. Muhammed el-İsfahânî b. el-**فَيْج**: muhaddislerdir. Tehzîb’de: “Aslı: **فَيِّج**; **ككَيِّس** gibi”; **فاجَ يَفُوجُ**dan; nasıl ki **هَيِّن** **هانَ يَهُونُ**dan; sonra hafifletilir de **هَيْنٌ** ve **فَيْجٌ** denir. “Yahut **الفُيُوجُ**” ʿAdiyy’nin sözünde:
أَمْ كَيفَ جُزْتَ فُيُوجاً حَوْلَهُمْ حَرَسٌ ... ومُتْرَصاً بابُه بالسَّكِّ صَرّارُ
Onlar, zindana giren ve çıkan ve nöbet tutan kimselerdir. Bazı asıllarda: atıf vâvı düşürülerek “nöbet tutarlar” (şeklinde). “Ve dersin”: bir nüshada: “Ve denilir: ‘Ben gitmeyeceğim, ta ki **أُفَوِّجَ** edeyim’; yani: nefsim üzerine serinleteyim.” Bir nüshada: nefsimden. “Ve **اسْتُفِيجَ** falan: hafife alındı” onunla; bu ve ondan önceki, onun ziyadelerindendir. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: onların sözü: “Bize falanın ziyafetinin **فائِحُ**u geçti”; yani, yemeğinde bulunanlardan bir **فَوْجٌ**. Ve **نَاقَةٌ فائِجٌ**: semiz. Ve denildi ki: o, semiz, gebe olmayan dişidir; bilinen **فاثِجٌ**dur.
