# فوج — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%88%D8%AC/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فوج

الفوج  والفائج: القطيع من الناس. وفي الصحاح والنهاية:  الجماعة  من الناس. وقيل: أتباع الرؤساء. ومن سجعات الأساس: وأقبلوا فوجا  فوجا  يموج بهم الوادي موجا.  ج فووج  ، حكاه سيبويه،  وأفواج  ، ويقال: أفائج  وأفاويج  .  وفاج المسك  : سطع. وفاج: مثل  فاح  ، قال أبو ذؤيب:
  عشية قامت في الفناء كأنهـا                      عقيلة سبي تصطفى وتفـوح
  وصب عليها الطيب حتى كأنها                      آسي على أم الدماغ حجـيج فاج  النهار  : إذا  برد  ، وهذا على المثل.  وأفاج: أسرع، وعدا  ، قال الراجز يصف نعجة:
  ولا تسبق الشيخ إذا أفاجا قال ابن بري: الرجز لأبي محمد الفقعسي، وقبله:
  أهدى خليلي نعجة هملاجا

  وقيل: أفاج القوم في الأرض: ذهبوا وانتشروا. وأفاج في عدوه: أبطأ؛ كذا في اللسان أفاج، إذا  أرسل الإبل على الحوض قطعة قطعة  . و  الفائجة  من الأرض:  متسع ما بين كل مرتفعين  من غلظ أو رمل، وهو مذكور في فيج أيضا. وعن ابن شميل: الفائجة كهيئة الوادي بين الجلبين أو بين الأبرقين كهيئة الخليف، إلا أنها أوسع، والجمع فوائج. الفائجة:  الجماعة  ، كالفوج.  والفيج  : رسول السلطان على رجله، فارسي  معرب بيك  والجمع فيوج، ومثله في معرب ابن الجواليقي وزاد: وليس بعربي صحيح. وفي النهاية: الفيج: المسرع في مشيه الذي يحمل الأخبار من بلد إلى بلد. وفي العباب: الفيج: الذي يسميه أهل العراق الركاب والساعي؛ نقله الطيبي أول البقرة، نقله شيخنا. ثم قال: هو ثابت عند كثير، وأهمله المصنف تقصيرا. قلت: المصنف لم يهمله لأنه لما صرح بتعريبه ظهر معناه لشهرته عندهم. الفيج أيضا:  الجماعة من الناس  كالفوج، والفائجة، جاء في شعر عدي بن زيد:
  وبدل الفيج بالزرافة وال                      أيام خون جم عجائبهـا قال العلامة ابن لب: الفيج، في الجماعة. قال شيخنا: وإذا صح النقل كان من الأضداد. أبو المعالي  أحمد بن الحسن  ابن أحمد بن طاهر  الفيج  ، بغدادي، عن أبي يعلى بن الفراء، وأبي بكر الخطيب، وعنه أبو الحسين  علي  هبة الله بن الحسن الأمين الدمشقي، مات في رجب سنة 513،   وهبة الله الفيج  وأبو رشيد الفيج، وأحمد بن محمد الأصبهاني بن الفيج، محدثون  . في التهذيب:  أصله: فيج، ككيس  ، من فاج يفوج، كما يقال: هين، من هان يهون، ثم يخفف فيقال: هين وفيج.  أو الفيوج  في قول عدي.

  أم كيف جزت فيوجا حولهم حرس                      ومترصا بابه بالـسـك صـرار هم الذين يدخلون السجن ويخرجون ويحرسون  ، وفي بعض الأصول: يحرسون، بإسقاط واو العطف.  وتقول  وفي نسخة: ويقال:  لست برائح حتى أفوج، أي أبرد على نفسي  ، وفي نسخة: عن نفسي.  واستفيج فلان: استخف  به؛ وهذه والتي قبلها من زياداته. ومما يستدرك عليه: قولهم: مر بنا فائح وليمة فلان: أي فوج ممن كان في طعامه. وناقة فائج: سمينة. وقيل: هي حائل سمينة، والمعروف فاثج.

### Türkçe

**الفوج** ve **الفائج**: insanlardan sürü. **الصحاح** ve **النهاية**’de: insanlardan topluluk. Ve denildi: reislerin tâbileri. **الأساس**’ın secilerinden: “Ve onlar **فوجا فوجا** geldiler; vadi onları dalga dalga çalkalar.”

Çoğulu **فووج**; bunu Sîbeveyh rivayet etti; ve **أفواج**. Ve denilir: **أفائج** ve **أفاويج**.

**وفاج المسك**: yayıldı (parladı). Ve **وفاج**: **فاح** gibidir. Ebû Züeyb dedi:

  “Akşamüstü avluda kalktı; sanki o
                      seçilip alınan ve koku yayan esir ganimetinin soylu kadınıdır.
  Ve üzerine güzel koku döktü; ta ki sanki o
                      beyin anasının üzerine (konan) bir merhem; kalabalık hacı(lar)dır.”

**فاج النهار**: soğuduğu zaman; bu, mesel üzerinedir. Ve **أفاج**: hızlandı ve koştu. Râciz, bir dişi koyunu vasfederek dedi:

  “Ve ihtiyar, **أفاجا** ettiği zaman onu geçmez.”

İbn Berrî dedi: Recez Ebû Muhammed el-Fak‘asî’nindir; ve ondan önce:

  “Dostum bana bir dişi koyun hediye etti; hızlı yürüyen.”

Ve denildi: **أفاج القوم في الأرض**: gittiler ve yayıldılar. Ve **أفاج** koşmasında: yavaşladı; **اللسان**’da böyledir: **أفاج**; yani develeri havuz başına parça parça saldığı zaman.

Ve **الفائجة** yerden: sertlikten yahut kumdan her iki yükselti arasındaki geniş olan (kısım); bu, **فيج**’de de zikredilmiştir. İbn Şümeyl’den: **الفائجة** iki tepe arasında yahut iki **أبرق** arasında vadi heyeti gibidir; **الخليف** heyeti gibidir; ancak o daha geniştir. Çoğulu **فوائج**.

**الفائجة**: topluluk; **الفوج** gibi.

Ve **الفيج**: sultanın yaya olan elçisi; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır: **بيك**; çoğulu **فيوج**. Bunun benzeri İbnü’l-Cevâlîkî’nin Arapçalaştırılmışlarındadır; ve ekledi: “Ve sahih bir Arapça değildir.” **النهاية**’de: **الفيج**: yürüyüşünde hızlı olan; haberleri bir beldeden bir beldeye taşıyan. **العباب**’da: **الفيج**: Irak ehlinin **الركاب** ve **الساعي** diye isimlendirdiği kimsedir; bunu et-Tayyibî, Bakara’nın evvelinde nakletti; şeyhimiz nakletti. Sonra dedi: “O, birçok kimse yanında sabittir; musannif onu kusurla ihmal etti.” Ben dedim: Musannif onu ihmal etmedi; çünkü onun Arapçalaştırılmış olduğunu açıkça söyleyince, onların yanında meşhur oluşundan dolayı manası ortaya çıktı.

**الفيج** ayrıca: insanlardan topluluk; **الفوج** ve **الفائجة** gibi. Adî b. Zeyd’in şiirinde geldi:

  “Ve **الفيج**’i **الزرافة** ile değiştirdi; ve
                      günler (vardır ki) ihanet; onun acayipleri çoktur.”

Allâme İbn Lebb dedi: **الفيج** toplulukta (kullanılır). Şeyhimiz dedi: Eğer nakil sahih olursa, zıtlardan olur.

Ebû’l-Me‘âlî **أحمد بن الحسن** b. **أحمد بن طاهر الفيج**; Bağdatlıdır; Ebû Ya‘lâ b. el-Ferrâ’dan ve Ebû Bekr el-Hatîb’den (rivayet etti); ondan da Ebû’l-Hüseyn **علي** Hibetullâh b. el-Hasen el-Emîn ed-Dımaşkî (rivayet etti). 513 senesi Receb’inde öldü. Ve Hibetullâh **الفيج** ve Ebû Reşîd **الفيج** ve Ahmed b. Muhammed el-İsfahânî b. **الفيج**: muhaddislerdir.

**التهذيب**’de: Aslı **فيج**’dir; **ككيس** (vezninde); **فاج يفوج**’dan; nitekim **هين** denilir, **هان يهون**’dan; sonra hafifletilir de **هين** ve **فيج** denilir. Yahut Adî’nin sözünde **الفيوج**.

  “Yoksa nasıl geçtin **فيوجا**; onların etrafında muhafızlar,
                      ve kapısı **بالـسـك صـرار** ile gözetlenmiş (iken)?”

Onlar, zindana giren ve çıkan ve nöbet tutan kimselerdir; ve bazı asıllarda: “nöbet tutarlar”; atıf vâv’ı düşürülerek.

Ve dersin; ve bir nüshada: “Ve denilir”: “Ben, **أفوج** edinceye kadar giden olmayacağım”; yani kendime serinlik verinceye kadar; ve bir nüshada: “kendimden.”

Ve **استفيج** falan: onu hafife aldı; ve bu ve ondan önceki, onun ziyadelerindendir.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: onların sözü: “Bize falanın velîmesinin **فائح**’i uğradı”; yani onun yemeğinde bulunanlardan bir **فوج**. Ve **ناقة فائج**: semiz. Ve denildi: o, semiz, gebe olmayan (dişi)dir; bilinen ise **فاثج**’dir.
