# فود (ف-و-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%88%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - و - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 11 sözlük

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والفاء و و ء ي معهما
ف و د، ف ي د، ف أ د، و ف د، و د ف، د ف أ، د ف و، د و ف، ف د ي  مستعملات
فود:
الفَوْدُ أَحَدُ فَوْدَيِ الرَّأْسِ، وهما مُعْظَمُ شَعْر اللِّمَّةِ ممّا يلي الأُذُنَيْنِ.
وكذلك فَوْدا جَناحَي العُقابِ، وقال خُفاف:
متى تُلقِ فَوْدَيها على ظَهْر ناهِضٍ
فيد، فأد:
فَيْد: منزل بالبادية.
والفَيّادُ من أسماء البُومِ.
والفَيّادُ من الرِّجال هو الذي يلُفُّ ما قَدَرَ عليه من شىءٍ فأَكَلَه، وأنشدَ:
وليس بالفَيّادة المُقَصْمِلِ
والفَيّادةُ: المُتَبَخْتِر في مِشْيَتِه.
والفائدة: ما أَفادَ اللهُ العِبادَ من خَيْرٍ يستفيدونَه ويَستحدِثونه، وقد فادَتْ له من عندنا فائدة، وجمعها الفوائد.
ويقال: أفادَ فلان خَيراً واستفادَ.
وسُمِّيَ الفُؤاد لتفَؤُّدهِ أي لتوقُّده.
وفُئِدَ الرجلُ فهو مَفؤود أي أصابَه داءٌ في فُؤاده.
وافتأَدَ القومُ: أَوَقَدوا ناراً ولُهْوَجُوا عليها لَحْماً.
وفَأَدْتُ النّارَ: سَجَرْت خَشَبَها، والمَفأَدُ: المَسْجَرُ، والمُفتَأَدُ: موضع النارِ في الأرض.
وفأَدْتُ لحماً: شَوَيتُه، قال:
سَفّودُ شَرْبٍ نَسُوه عند مُفَتَأَدِ
وفد:
واحد الوَفد وافِدٌ، وهو الذي يفِدُ عن قوم إلى ملك في فَتْحٍ أو قضيةٍ أو أمرٍ، والقومُ أوفَدوه.
والوافدُ من الإِبِل والقَطَا وغيرها: ما سَبَقَ سائر السِّرْب في طَيَرانِه ووُروده.
وتَوَفَّدَتِ الأوعالُ فوق الجبال أي أشرَفَتْ.
ودف:
استَوْدَفْتُ لَبَناً في الإِناء ونحوه إذا فتَحْتُ رأسَه فأشَرفْتُ عليه، ويكون أن تصُبَّ فوقه لَبَناً كانَ أو ماءً قال العجّاج:
فغَمَّها حَوْلَيْنِ ثم استَوْدَفا
دفأ دفو:
الدَّفاءُ: نقيض حِدَّة البَردِ.
والدِّفْءُ: ما يُدْفِئُكُ، وثَوبٌ دَفيءٌ أي مُدْفِئ.
ورجلٌ دَفِئٌ بوزن فَعِل: قد لَبِسَ ما يُدْفِئُه، ويقال للاحمق: إنه لدَفِئُ الفؤاد.
وادَّفَيْتُ واستَدْفيتُ أي لَبِسْتُ ما يُدْفِئُني، ودَفِئْتُ من البَرد.
ومَطَرٌ دَفَئِيٌّ يكون في الصيف بعد الربيع.
والدَّفَأُ، مقصور مهموز: الدِّفءُ نفسُه إِلاّ إنّ ألدِّفءَ كأنّه اسمٌ شِبهُ الظِّمْءِ، الدَّفَأُ شِبهُ الظَمَأ ومما لا همز فيه من هذا الباب، مصدر الأَدفَى، والأُنثى دَفواء من الطَير: وهو ما طالَ جَناحاه من أُصول قَوادِمه وطَرَف ذنبه، أو طالت قوادِمُ ذَنَبه، قال الطرماح:
شَنِجُ النَّسَا أَدْفَى الجَناح كأنَّه		في الدّار بعد الظاعنين مُقَيَّدُ
والأَدْفَى من الأوعال: ما طالَ قَرْناه وامتَدَّ أعلىَ ظهره جِدّاً.
والدَّفْواءُ من النَّجائِب: الطويلة العُنُق إذا سارت كادَتْ تَضَعُ هامَتَها على ظهر سَنامِها، ومع ذلك طويلةُ الظهر.
دوف:
الدَّوْفُ: خَلْطُ الزَّعْفَران والدَّواء بماءٍ فيَبتَلُّ، وتقول منه: دُفتُه وأَدَفْتُه.
والدِّيافيُّ من الزَّيْت منسوبٌ إلى بَلَدٍ بالشامِ أو بالجزيرة.
فدي:
الفِدَى جمع فِدْية.
والفِداءُ ما تَفدي به وتُفادي، والفِعلُ الافتِداء، وفَدَّيْتَه تَفدِيةً: قُلتَ له: أَفديك.
وتَفادَى القومُ: استَتَرَ بعضُهم ببعض مَخافةً، وتَفَدَّيْتُه وفَدَّيتُه واحد.
والفَداءُ: جماعة الطَّعامِ من البُرِّ والشعير وغيرهما، وهو الأَنبار، وجمعه أفدِيةٌ.

##### Türkçe

باب **الدال** ve **الفاء** ve **و** ve **ء** ve **ي** onlarla birlikte

**ف و د**، **ف ي د**، **ف أ د**، **و ف د**، **و د ف**، **د ف أ**، **د ف و**، **د و ف**، **ف د ي** kullanılagelenlerdir.

**فود**:
**الفَوْدُ** başın iki **فَوْد**’undan biridir; ikisi, iki kulağın yanına bitişik olan **اللِّمَّة** saçının çoğunluğudur.
Aynı şekilde **فَوْدا** kartalın iki kanadının (iki yanı)dır. **خُفاف** dedi ki:
متى تُلقِ **فَوْدَيها** على ظَهْر ناهِضٍ

**فيد**، **فأد**:
**فَيْد**: bozkırda bir menzil.
**الفَيّادُ** baykuşun adlarındandır.
**الفَيّادُ** erkeklerden: gücü yettiği şeyden neyi sarıp (toplayıp) yerse odur. Şu beyit okunmuştur:
وليس ب**الفَيّادة** المُقَصْمِلِ
**الفَيّادةُ**: yürüyüşünde salınarak yürüyen.
**الفائدة**: Allah’ın kullara, ondan faydalandıkları ve onu yeni edindikleri hayırdan verdiği şeydir. “Bizim yanımızdan ona bir **فائدة** fayda geldi” denir; çoğulu **الفوائد**’dir.
Ve “Falanca hayır **أفادَ** etti ve **استفادَ** etti” denir.
Ve **الفُؤاد** onun **تفَؤُّدهِ**’nden, yani onun tutuşup yanmasından dolayı adlandırılmıştır.
Ve “Adam **فُئِدَ** oldu; o hâlde o **مَفؤود**’dur” (yani) **فُؤاده**’nda bir hastalık ona isabet etti.
Ve **افتأَدَ** kavim: bir ateş yaktılar ve onun üzerinde et kızarttılar.
Ve “Ateşi **فَأَدْتُ**”: odununu harladım; **المَفأَدُ**: harlanan yer; **المُفتَأَدُ**: yerde ateşin yeri.
Ve “Et **فأَدْتُ**”: onu kızarttım. Dedi ki:
سَفّودُ شَرْبٍ نَسُوه عند **مُفَتَأَدِ**

**وفد**:
**الوَفد**’in teki **وافِدٌ**’dir; o, bir fetih yahut bir dava yahut bir iş için bir kavimden bir hükümdara gelen kimsedir; kavim onu **أوفَدوه** (gönderdi).
Ve **الوافدُ** develerden ve **القَطَا** ve başkalarından: uçuşunda ve suya varışında sürünün geri kalanını geçen şeydir.
Ve **تَوَفَّدَتِ** dağ keçileri dağların üstünde; yani göründüler (yüksekten belirdiler).

**ودف**:
Kabın ve benzerinin içinde sütü **استَوْدَفْتُ**: başını açıp ona yukarıdan baktığım zaman; ve (bu) onun üzerine süt yahut su dökmen de olur. **العجّاج** dedi ki:
فغَمَّها حَوْلَيْنِ ثم **استَوْدَفا**

**دفأ** **دفو**:
**الدَّفاءُ**: soğuğun şiddetinin zıddı.
**الدِّفْءُ**: seni ısıtan şey; ve **ثَوبٌ دَفيءٌ** yani ısıtan.
Ve **رجلٌ دَفِئٌ** (فَعِل vezninde): onu ısıtan şeyi giymiştir; ve ahmağa “O, elbette **دَفِئُ الفؤاد**’dır” denir.
Ve **ادَّفَيْتُ** ve **استَدْفيتُ** yani beni ısıtan şeyi giydim; ve soğuktan **دَفِئْتُ** (ısındım).
Ve **مَطَرٌ دَفَئِيٌّ**: ilkbahardan sonra yazın olan yağmur.
Ve **الدَّفَأُ** (kısaltılmış, hemzeli): bizzat **الدِّفءُ**’ün kendisidir; ancak **الدِّفءَ** sanki **الظِّمْءِ**’e benzer bir isim gibidir; **الدَّفَأُ** **الظَمَأ**’ya benzer. Ve bu babdan hemze olmayan şeylerden: **الأَدفَى**’nın mastarıdır. Ve kuşlardan dişisi **دَفواء**: o, iki kanadı ön tüylerinin köklerinden ve kuyruğunun ucundan uzun olan; yahut kuyruğunun ön tüyleri uzun olan (kuştur). **الطرماح** dedi ki:
شَنِجُ النَّسَا **أَدْفَى الجَناح** كأنَّه		في الدّار بعد الظاعنين مُقَيَّدُ
Ve dağ keçilerinden **الأَدْفَى**: iki boynuzu uzayan ve sırtının üst kısmı pek çok uzayan.
Ve seçkin develerden **الدَّفْواءُ**: yürüdüğünde başını hörgücünün sırtı üzerine koyacak gibi olan uzun boyunlu; bununla birlikte uzun sırtlı.

**دوف**:
**الدَّوْفُ**: safranı ve ilacı suyla karıştırmaktır; böylece ıslanır. Ondan “Onu **دُفتُه** ve **أَدَفْتُه**” dersin.
Ve **الدِّيافيُّ** zeytinden: Şam’da yahut Cezîre’de bir beldeye nispet edilmiştir.

**فدي**:
**الفِدَى** **فِدْية**’nin çoğuludur.
**الفِداءُ**: onunla fidye verdiğin ve karşılıklı fidyeleştiğin şeydir; fiil **الافتِداء**’dır. Ve “Onu **فَدَّيْتَه** **تَفدِيةً**”: ona “Sana **أَفديك**” dedin.
Ve kavim **تَفادَى** etti: korkudan bazısı bazısıyla örtündü (siperlendi). Ve “Onu **تَفَدَّيْتُه** ve **فَدَّيتُه**” birdir.
Ve **الفَداءُ**: buğdaydan, arpadan ve başkalarından yiyeceğin topluluğudur; o **الأَنبار**’dır; çoğulu **أفدِيةٌ**’dir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

فَوْدُ الرأسِ: جانباه. يقال: بدا الشيبُ بفَوْدَيْهِ. قال ابن السكيت: إذا كان للرجل ضفيرتان يقال: لفلان فَوْدانِ. وقعد بين الفَوْدَيْنِ، أي بين العِدْلينِ. وفادَ يَفيدُ ويَفودُ، أي مات. وقال لبيد:
رعى خَرَزاتِ المُلك سِتِّين حِجَّةًوعِشرينَ حتَّى فادَ والشيبُ شامِلُ

##### Türkçe

**فَوْدُ الرأسِ**: başın iki yanı. “Ak saç **بفَوْدَيْهِ** ile belirdi” denir. İbnü’s-Sikkît dedi ki: Bir adamın iki örgüsü olursa “Falanın iki **فَوْدانِ**’ı vardır” denir. Ve “**بين الفَوْدَيْنِ** oturdu”, yani iki **العِدْلينِ** arasında. Ve **وفادَ يَفيدُ ويَفودُ**, yani öldü. Lebîd dedi ki:
Altmış yıl ve yirmi (yıl) mülkün boncuklarını güttü; nihayet **فادَ** ve ak saç kuşatıcıdır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ف ( وايء )
دفأ ، دفى ، دوف ، ديف ، فدى ، ودف ، وفد ، أفد ، فود ، فيد ، فأد .
دفأ دفا : قال الله جلّ وعز : ( لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ ) ( النحل : 5 ) قال الفراء : الدِّفْءُ كُتِب في المصاحف بالدَّال والفَاء ، وإن كتبت بواو في الرفع وياء في
الخفض ، وألف في النصب كان صواباً ، وذلك على ترك الهمز ونَقْلِ إعراب الهمز إلى الحرف الذي قبلها .
قال : والدِّفء ما انتفع به من أوبارها وأشعارها وأصوافها ، أراد ما يَلْبَسون منها ويبْتَنون .
وأخبرني المنذريّ عن الحراني عن ابن السكيت قال : يقال : هذا رجل دَفْآنُ وامرأة دَفْأَى ويوم دَفِيءٌ وليلة دفيئة ، وكذلك بيت دَفِيء ، وغرفة دفِيئةٌ على فَعيل وفعيلة .
أبو عبيد عن الأموي : الدّفء عند العربِ نِتاجُ الإبل وأَلبانها والإنتفاع بها من قول الله عزّ وجلّ : ( لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ ) ( النحل : 5 ) ، قال وقال الأصمعي : الإبل المدْفآت : الكثيرة الأوبار .
وقال ابن السكيت : إبلٌ مُدْفَأَة بهذا المعنى .
قلت : المُدْفَآتُ جَمْعَ المُدْفَأَةِ .
قال الشماخ :
وكَيْفَ يَضِيعُ صَاحِبُ مدْفَآتٍ
على أَثْباجِهِنَّ مِن الصَّقِيعِ
فأمَّا الإبل المُدْفِئة فهي الكثيرة ، لأن بعضَها يُدْفِىءُ بعضاً بأنفاسها .
وقال ابن السكّيت . يقال : ما كانَ الرَّجُلُ دَفْآنَ وَلَقَدْ دَفِىء ، وما كان البيتُ دَفِئاً ولقد دَفُؤَ .
ابن الأعرابيّ : الدَّفَئيُّ والدَّثَئيُّ من الأمطار : وقتُه إذا قاءت الأرضُ الكَمْأَةَ ، وكلُّ مِيرَةٍ حُمِلَتْ في قُبُل الصَّيفِ فهي دَفيئيَّةٌ .
الأصمعيّ : ثوب ذو دِفْءٍ ، وذو دفاءة ، ويقال : ما عليه دِفْءٌ ، ولا يقال : ما عليه دَفَاءةٌ ويكون الدّفء السخونةَ ، ويقال : اقْعُد في دِفءِ هذا الحائط أي في كِنِّه .
وقال الليث : يقال ادَّفَيْتُ واستدفيت أي لبست ما يُدْفِئُني ، قال : وهذا على لغة من يترك الهمز .
قال : والدَّفَاءُ مهموزٌ مَقْصورٌ هو الدِّفْء نفسه إلاَّ أن الدِّفْء كأنه اسمٌ شِبْهُ الظَّمْء والدَّفَأُ شِبْهُ الظَّمَأ ، ومِمَّا لا همز فيه من هذا الباب .
قال الأصمعيّ : كَبْشٌ أَدْفى وهو الذي يَذْهب قَرْنُه قِبلَ ذَنَبِه ، ورَجل أَدْفَى إذا كان في صلبه احْدِيدَابٌ .
وقال ابن الأعرابي : أَدْفَى الظَّبْيُ إذا طال قَرْناه حتى كادا يَبْلُغان مُؤَخَّرَه .
وقال الليث : الأدْفَى من الطَّير ما طالَ جَناحاهُ من أُصول قَوادِمه ، وطَرَفُ ذَنَبِه ، وطالتْ قَادِمة ذَنبِه ، وقال الطرماح يصف الغراب فقال :
شَيْخُ النسا أَدْفَى الجَنَاح كأنَّه
في الدار إثْرَ الظَّاعِنِينَ مُقَيَّدُ
قال : والدَّفْو من النجائب الطويلةُ العُنُقِ
إذا سارتْ كادَتْ تضع هامَتَها على ظَهْر سَنَامِها وتكون مع ذلك طَويلةَ الظهر .
أبو عبيد عن ابن زيد : الدَّفْواءُ من المِعزَى التي انْصَبَّ قَرناها إلى طَرَفيّ عِلْبَاويْها .
وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في بعض أسفاره أبصر شجرةً دَفْواء تسمى ذَاتَ أنْواطٍ لأنه كان يُناطُ بها السلاحُ وتُعْبَدُ ، والدفواء العظيمة الظليلة وتكون المائلة .
وفلان فيه دَفَأٌ أي انْحِنَاءٌ ، والدجال فيه دَفَأٌ .
فأد : أبو زيد : فَأَدْتُ الصيدَ أَفْأَدُه فَأْداً إذا أصبتَ فُؤاده ، قال : وفَأَدتُ الخُبْزةَ أَفْأَدُها فَأْداً إذا خَبْزتَها في المَلَّةِ ، والفئيد ما شُوِي وخُبِزَ على النار ، والمِفْأدُ ما يخبَزُ ويُشْوَى به .
أبو عبيد : فأَدْتُ اللحمَ إذا سوَّيتَه والمِفْأَدُ السَّفُّودُ وأنشد :
يَظَلُّ الغرابُ الأعورُ العَيْنِ واقعاً
مع الذئبِ يَعْتَسَّان ناري ومِفْأَدِي
قلت : ويقال له : المِفآدُ على مِفْعالٍ أيضاً .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الْمفْؤُودُ الضعيفُ الفُؤاد الجَبان مثل : المنْخُوب ، والفَئيدُ النار نفسها قال لبيد :
وَجدْتُ أبي رَبيعاً لِليَتَامَى
وللضِّيفان إذْ حُبَّ الفَئِيدُ
وقال الليث : سمى الفُؤاد فؤاداً لِتَفَؤّدِه ، وافْتَأد القومُ ، إذا أوْقدوا نَاراً ، والمُفْتَأَدُ موضع الوَقودِ .
قال النابغة :
سَفُودُ شَرْبٍ نَسُوهُ عِنْدَ مُفْتَأَدِ
وفئد الرجلُ أصابه داءٌ في فؤاده .
فيد : قال الليث : الفائدةُ ما أفاد اللَّهُ العبدَ من خير يستفيده ويَسْتحدِثُه ، وقد فادتْ له من عندنا فائدة وجمعها الفوائِد .
وقال ابن شميل يقال : إنهما ليتفايدانِ بالمال بينهما أي يُفيدُ كلُّ واحدٍ منهما صاحبَه والناس يقولون : هما يَتَفَاوَدان العلمَ أي يفيدُ كل منهما صاحبَه .
أبو عبيد عن الكسائي : أفدتُ المالَ أعطيتُه غيري وأفدتُه استفدته ، وقال أبو زيد مثله ، وأنشد للقتال :
نَاقَتُهُ تَرمُلُ في النِّقالِ
مُهْلكُ مالٍ ومُفيدُ مالِ
أي مستفيدُ مالٍ ، وفاد المالُ نفسُه يَفيد : إذا ثَبَتَ له مالٌ والاسم الفائدة .
وقال أبو زيد : والتَّفَيُّد : التَّبَخْتُر ، وقد تفَيَّد ، وهو رجل فَيَّادٌ ومُتَفَيِّد .
وقال الليث : الفَيّادُ من الرجال هو الذي يَلُفُّ ما قَدَرَ عليه من شيء وأنشد :
ولَيْسَ بالفَيَّادَة المُقَصْمِل
وقال غيره : الفَيَّادَة الذي يَفيدُ في مِشيته ،
والهاء دخلت في نعت المذكر مبالغة في الصفة . وقال عمرو بن شاس : في الإفادة بمعنى الإهلال فقال :
وقِتيان صِدْقٍ قد أَفدتُ جَزُورهم
بِذِي أَوَدٍ جَيْشِ المناقِدِ مُسْبِلِ
أفدتها : نحرتها وأهلكتُها من قولك : فَادَ الرجلُ إذا ماتَ ، وأفدتُه أنا ، وأراد بقوله : بِذي أَوَدٍ : قِدْحاً مِن قِداح الميْسر يقال له : مُسْبِلٌ ، جيش المناقِدِ ، خفيف التَّوَقَان إلى الفَوْزِ .
( فود فيد ) : أبو عبيد عن أبي عمرو : والفَوْدُ : الموت وقد فاد يفيدُ ، ومنه قول لبيد :
رَعَى خَرَزَاتِ الملك عشرين حِجَّةً
وعِشرينَ حتى فادَ والشّيْبُ شَامِلُ
وقال ابن السكيت : فادَ يَفُود إذا ماتَ .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : الفَوْد الموتُ ، والفَيد الشّعرات فوق جَحْفلة الفَرَسِ ؛ وأخبرني المنذري عن ابن الأعرابي عن ابن أحمد البَرْبَريّ عن عبيد الله بن محمد اليزيدي قال : قلت : للمؤَرّجِ لم اكْتَنَيْتَ بأبي فَيْد ؟ فقال : الفيدُ مَنزلٌ بطريق مَكة ، والفيد وَرْدُ الزّعفران .
أبو عبيد : الفَيَّادُ الذكر من البُوم .
وقال ابن الأعرابي : فَيَّدَ الرجلُ : إذا تَطَيَّرَ من صَوْتِ الفَيَّاد .
وقال الأعشى :
وَيَهْمَاءَ بالليل عطشَى الفلا
ةِ يؤْنِسُني صوتُ فَيّادِها
وقال الليث : الفَوْدان واحدهما فَوْد ، وهو مُعظم شعر اللِّمّة مما يلي الأُذَن ، قال : وكذلك فود جَناحَيْ العُقَاب .
وقال خُفَاف :
مَتَى تُلْقِ فَوْدَيْها على ظَهْر ناهضٍ
أبو مالك : الفَوْد والحيْدُ ناحية الرأس .
قال الأغلب :
فانْطَحْ بِفَوْدَيْ رأسه الأركانا
قلت : الفَوْدان قَرْنا الرَّأس وناحِيَتاه ، والفودان العِدْلان ، وقال معاوية للبيد : كم عطاؤُك ؟ قال : ألفان وخمسمائة ، فقال : ما بالُ العِلاوةِ بين الفَوْدَيْن ؟ وفَوْد الخِباءِ ناحيتاه ، ويقال : تَفَوّدت الأَوْعَالُ فوق الجبال أي أَشْرَفَتْ .
دوف ديف : يقال : دَافَ الطَّيبَ في الماء يَدُوفه دَوْفاً فهو دَائِفٌ ، والطِّيبُ مَدُوف .
قال الأصمعيّ : وفادهُ يَفودُه مثله ، وقال كثير :
يُباشِرْنَ فَأْرَ المِسك في كلِّ مَهْجَعٍ
وَيشرق جاديٌ بِهن مَفودِ
أي مُدوف ، يصف الجواري ، وَدِيافُ : قريةٌ بالشام تنسب إليها النجائب ، وقال امرؤ القيس :
إذا سَاقَه العَوْد الدِّيافيُّ جَرْجَرا
ودف : أبو عبيد عن الفراء : وَدَفَ الشَّحمُ ونحوه يَدِفُ إذا سالَ ، وقد استَوْدَفْتُ الشّحْمة إذا استقطرتها .
ويقال للأرض كلها : وَدَفَةٌ واحدة خِصْباً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للروضة : وَدَفَةٌ وَوَدِيفة ، قال : والأُدافُ والأُذاف بالدال والذال فَرْج الرجل ، وأنشد غيره :
أَوْلَجَ في كَعْثَبِها الأُدافا
قلت قيل : له أَدَافٌ لما يَدِف منه ، أي يَقْطُر من المَنِيِّ والمَذْيِ والبَوْل وكان في الأصل وُدَافاً فَقُلِبَتِ الواو همزةً لانضمامها كما قال الله تعالى :
) نُسِفَتْ وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ ) ( المرسلات : 11 ) وهو في الأصل وُقِّتَتْ .
( ودف ) : وقال ابن الأعرابي يقال لِبُظَارة المرأة : الوَدَفَة والوَذَفَة والوَزَرَةُ .
وفد : قال الله جلّ وعزّ : ( يوم نحشر المتقين إلى الرحمن وفدا ) ( مريم : 85 ) .
قيل : الوَفْدُ الركبانُ المكَرَّمون .
وقال الأصمعيّ : وَفَد فلانٌ يَفِدُ وِفادةً إذا خرجَ إلى مَلِكِ أو أَمير ؛ والوَفْد جمعُ الوَافِد .
ويقال : وَفَّدَه الأميرُ إلى الأمير الذي فوقه ، وأوْفَد فلانٌ إيفاداً إذا أشرَف .
ويقال للفرس : مَا أَحْسَن ما أَوْفَدَ حارِكهُ أيْ أشْرفَ ، وأنشد في شعره فقال :
تَرَى العِلاَفِيَّ عليها مُوفدَا
كأَن بُرْجاً فوقَها مُشَيَّدَا
ويقال : رأيتُ فلاناً مُسْتَوفِداً في قِعْدَتِه ومُستَوْفِزَا إذا قَعَدَ قُعوداً مُنْتَصِباً غيرَ مُطمئنّ ، وأَمْسَيْنا على أوْفَادٍ أي على سَفَرٍ ، قد أَشْخَصَنا أي أَقْلَقَنَا .
أفد : يقال : أفِد الأمرُ يَأَفَدُ أَفَداً إذا دَنَا وأَسْرع ، والأَفَدُ العَجَلةُ وقد أَفِدَ تَرَحُّلنا واسْتَأْفد أي دَنا وعَجِل .
وقال النَّضر : أَسْرِعوا فَقَدْ أَفِدْتم أي أَبْطَأْتُم .
والأفْدَةُ التَّأْخِيرُ .
ابن السكيت عن الأصمعي : امرأةٌ أَفِدَةٌ أي عَجِلةٌ .
فدى : أخبرني المنذريّ عن أبي العباس : قال : المُفَاداةُ أنْ تَدْفعَ رجُلاً وتأخذَ رَجُلاً ، والفِداءِ أن تَشْتَرِيه ، فديتُه بمالي فِداء وفديتُه بنفسي .
وقال الله جلّ وعزّ :
) وَإِن يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ ) ( البقرة : 85 ) .
قرأ ابن كثير وأبو عمرو وابن عامر : ( أسارى ) بأَلفٍ ( تَفْدُوهم ) بغير أَلِفٍ ، وقرأ نافع وعاصم والكسائي ويعقوب
الحَضْرمي : ( أُسارى تفادوهم ) بأَلِفٍ فيهما ، وقَرَأَ حمزة ( أَسْرَى تَفْدوهم ) بغير أَلِفٍ ، وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم عن نصير بالرازي .
يقال : فَادَيْتُ الأسيرَ وفادَيْت الأُسارى هكذا تقول العرب .
ويقولون : فَدَيْتُه بأبي وأمي وفَدَيْتُه بمالي كأنّه اشتريتَه بِه وخلصته بِه إذا لم يكن أسيراً ؛ وإذا كان أسيراً مملوكاً قلتَ : فاديتُه وكان أخي أسيراً ففادَيْتُه ، كذا تقوله العربُ .
وقال نُصَيْبٌ :
وَلكِنَّني فَادَيْتُ أُمِّي بَعْد ما
عَلاَ الرأسَ مِنْها كَبْرةٌ ومَشِيبُ
قال وإذا قلت : فدَيْتُ الأسيرَ فهو أيضاً جائز بمعنى فَدَيْتُه مما كان فيه أي خلَّصتُه منه ، وفَاديْتُ أحسنُ في هذا المعنى .
وقال الله جَلّ وعَزّ : ( للهالْبَلاَءُ الْمُبِينُ وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ ) ( الصافات : 107 ) أي جعلنا الذبح فِداء له خلَّصْناهُ به من الذَّبْح .
وقال أبو مُعَاذ : مَن قرأ تفدوهم فمعناه تشتروهم من العدوّ وتنقذوهم ، وأمّا تفادوهم فيكون معناه تماكسون مَن هم في أيديهم في الثمن ويماكِسُونكم .
وقال الفراء : العربُ تَقْصر الفِدا وتمدُّه يقال : هذا فِداؤك وفِداك ، وربما فتحوا الفاء ، إذا قَصَرُوا فقالوا : فَداك وقال في موضع آخر : من العرب من يقول : فَدًىَ لك : فيفتح الفاء ، وأكثر الكلام كَسْرُ أَوَّلها وقصرها .
وقال النابغة :
فِدًى لك مِن ربَ طَرِيفي وتالِدي
أبو عبيد عن أبي عمرو : والفَداء ممدود جماعة الطعام من الشعير والتمر ونحوه وأنشد :
كَأَنَّ فَداءَها إذْ حَرَّدوه
وطافوا حَوْلَه سُلَكٌ يَتِيمُ
وقال شمر : الفَداءُ والجُوخان واحدٌ ، وهو مَوْضِعُ التَّمرِ الذي يُبَسَّرُ فيه قال وقال بعض بني مُجاشِع : الفَداء التَّمْر ما لم يُكْنَزْ . وأنشد :
مَنَحْتَنِي مِن أَخْبَث الفَداءِ
عُجْرَ النَّوى قَليلةَ اللِّحاءِ
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَفْدَى الرجلُ إذا باع التَّمر وأَفْدَى إذا عَظُم بَدنُه .

##### Türkçe

د ف ( **وايء** )
**دفأ** ، **دفى** ، **دوف** ، **ديف** ، **فدى** ، **ودف** ، **وفد** ، **أفد** ، **فود** ، **فيد** ، **فأد** .
**دفأ** **دفا** : Allah celîl ve azîz şöyle dedi: (Sizin için onda **دِفْءٌ** ve menfaatler vardır) (Nahl: 5). **الفراء** dedi: **الدِّفْءُ** mushaflarda **الدَّال** ve **الفَاء** ile yazıldı; eğer ref‘te **واو** ile, cerde **ياء** ile ve nasbda **ألف** ile yazılsa doğru olurdu; bu, hemzeyi terk etme ve hemzenin i‘rabını ondan önceki harfe nakletme üzerinedir.
Dedi: **الدِّفء** onun yünlerinden, kıllarından ve yapağılarından faydalanılan şeydir; ondan giyindikleri ve altlık yaptıkları şeyi kastetti.
Bana **المنذريّ** **الحراني**’den, o da **ابن السكيت**’ten haber verdi; dedi: Denir: Bu bir **دَفْآنُ** adamdır, bir **دَفْأَى** kadındır; bir **دَفِيءٌ** gündür ve bir **دفيئة** gecedir; aynı şekilde **دَفِيء** bir ev ve **دفِيئةٌ** bir oda; **فعيل** ve **فعيلة** üzere.
**أبو عبيد** **الأموي**’den: **الدّفء** Araplar katında develerin yavrulaması, sütleri ve onlardan faydalanmadır; Allah عزّ وجلّ’ün sözü olan: (Sizin için onda **دِفْءٌ** vardır) (Nahl: 5) sözündendir. Dedi; **الأصمعي** de dedi: **الإبل المدْفآت**: yünleri çok olanlardır.
**ابن السكيت** dedi: Bu mânâ ile **مُدْفَأَة** develer.
Dedim: **المُدْفَآتُ** , **المُدْفَأَة**’nin cem‘idir.
**الشماخ** dedi:
وكَيْفَ يَضِيعُ صَاحِبُ مدْفَآتٍ
على أَثْباجِهِنَّ مِن الصَّقِيعِ
Ama **الإبل المُدْفِئة** ise çok olanlardır; çünkü onların bir kısmı nefesleriyle bir kısmını ısıtır.
**ابن السكّيت** dedi: Denir: Adam **دَفْآنَ** değildi, fakat gerçekten **دَفِىء** oldu; ev **دَفِئاً** değildi, fakat gerçekten **دَفُؤَ** oldu.
**ابن الأعرابيّ**: Yağmurlardan **الدَّفَئيُّ** ve **الدَّثَئيُّ**: vakti, yerin **الكَمْأَةَ**’yi kustuğu zamandır; yazdan önce taşınan her **مِيرَةٍ** ise **دَفيئيَّةٌ**’dir.
**الأصمعيّ**: **دِفْءٍ** sahibi bir elbise ve **دفاءة** sahibi; ve denir: Üzerinde **دِفْءٌ** yoktur; “üzerinde **دَفَاءةٌ** yoktur” denmez. **الدّفء** sıcaklık olur; ve denir: Bu duvarın **دِفءِ**’inde otur; yani onun **كِنّ**’inde.
**الليث** dedi: Denir: **ادَّفَيْتُ** ve **استدفيت**; yani beni ısıtan şeyi giydim. Dedi: Bu, hemzeyi terk edenin dili üzerinedir.
Dedi: **الدَّفَاءُ** hemzeli, maksûrdur; o, **الدِّفْء**’ün kendisidir; ancak **الدِّفْء** sanki **الظَّمْء** benzeri bir isimdir, **الدَّفَأُ** ise **الظَّمَأ** benzeridir; ve bu bâbdan hemzesiz olanlardandır.
**الأصمعيّ** dedi: **أَدْفى** bir koç; o, boynuzu kuyruğunun önüne giden kimsedir. Ve **أَدْفَى** bir adam: eğer belinde bir **احْدِيدَابٌ** varsa.
**ابن الأعرابي** dedi: **أَدْفَى** ceylan; boynuzları uzayıp neredeyse arkasına ulaşacak olunca.
**الليث** dedi: Kuşlardan **الأدْفَى**: kanatları ön ayaklarının köklerinden ve kuyruğunun ucundan uzun olan; ve kuyruğunun ön kısmı uzayan. **الطرماح** kargayı vasfederek dedi:
شَيْخُ النسا أَدْفَى الجَنَاح كأنَّه
في الدار إثْرَ الظَّاعِنِينَ مُقَيَّدُ
Dedi: **الدَّفْو** uzun boyunlu seçkin develerdendir;
yürüdüğünde başını hörgücünün sırtına koyacak gibi olur ve bununla beraber sırtı uzun olur.
**أبو عبيد** **ابن زيد**’den: Keçilerden **الدَّفْواءُ**: iki boynuzu iki **عِلْبَاويْها**’sının iki ucuna doğru inen.
Hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) seferlerinin bazısında **دَفْواء** bir ağaç gördü; ona **ذَاتَ أنْواطٍ** denirdi; çünkü silah ona asılır ve ona ibadet edilirdi. **الدفواء** büyük, gölgeli olandır ve eğik olur.
Ve falanda **دَفَأٌ** vardır; yani bir **انْحِنَاءٌ**; ve Deccal’da **دَفَأٌ** vardır.
**فأد** : **أبو زيد**: **فَأَدْتُ** avı **أَفْأَدُه** **فَأْداً**; eğer onun **فُؤاده**’ni vurduysan. Dedi: Ve **فَأَدتُ** ekmeği **أَفْأَدُها** **فَأْداً**; eğer onu **المَلَّةِ** içinde pişirdiysen. Ve **الفئيد** ateş üzerinde kızartılan ve pişirilen şeydir; **المِفْأدُ** ise onunla pişirilen ve kızartılan şeydir.
**أبو عبيد**: **فأَدْتُ** eti; eğer onu pişirdinse. Ve **المِفْأَدُ** şiştir. Ve okudu:
يَظَلُّ الغرابُ الأعورُ العَيْنِ واقعاً
مع الذئبِ يَعْتَسَّان ناري ومِفْأَدِي
Dedim: Ona **المِفآدُ** da denir; **مِفْعالٍ** üzere de.
**أبو عبيد** **الأصمعيّ**’den: **الْمفْؤُودُ** kalbi zayıf, korkak olandır; **المنْخُوب** gibi. Ve **الفَئيدُ** ateşin kendisidir. **لبيد** dedi:
وَجدْتُ أبي رَبيعاً لِليَتَامَى
وللضِّيفان إذْ حُبَّ الفَئِيدُ
**الليث** dedi: **الفُؤاد** ona **فؤاداً** diye adlandırıldı; onun **تَفَؤّدِه**’inden dolayı. Ve **افْتَأد** kavim; eğer bir ateş yaktılarsa. Ve **المُفْتَأَدُ** yakıt yeridir.
**النابغة** dedi:
سَفُودُ شَرْبٍ نَسُوهُ عِنْدَ مُفْتَأَدِ
Ve **فئد** adam: kalbinde bir hastalık ona isabet etti.
**فيد** : **الليث** dedi: **الفائدةُ** Allah’ın kula hayırdan, ondan faydalanacağı ve onu yeni edineceği şeyden ifâde ettiği şeydir. Ve bizden ona bir **فائدة** fayda etti; onun cem‘i **الفوائِد**’dir.
**ابن شميل** dedi: Denir: İkisi aralarında mal ile **ليتفايدانِ**; yani her biri arkadaşına fayda verir. İnsanlar derler: İkisi ilmi **يَتَفَاوَدان**; yani her biri arkadaşına fayda verir.
**أبو عبيد** **الكسائي**’den: **أفدتُ** malı: onu başkasına verdim; ve **أفدتُه**: onu elde ettim. **أبو زيد** de bunun benzerini dedi. Ve **القتال**’a ait olarak okudu:
نَاقَتُهُ تَرمُلُ في النِّقالِ
مُهْلكُ مالٍ ومُفيدُ مالِ
Yani malı elde eden. Ve malın kendisi **فاد** **يَفيد**: eğer ona mal sabit olduysa. İsim **الفائدة**’dir.
**أبو زيد** dedi: Ve **التَّفَيُّد**: salınarak yürüme; ve **تفَيَّد**. Ve o, **فَيَّادٌ** ve **مُتَفَيِّد** bir adamdır.
**الليث** dedi: Erkeklerden **الفَيّادُ**: gücü yettiği her şeyi sarıp sarmalayan kimsedir. Ve okudu:
ولَيْسَ بالفَيَّادَة المُقَصْمِل
Başkası dedi: **الفَيَّادَة** yürüyüşünde **يَفيدُ** eden kimsedir; **الهاء** müzekkerin sıfatına, sıfatta mübalağa için girdi. **عمرو بن شاس**: **الإفادة**’de, **الإهلال** mânâsında dedi:
وقِتيان صِدْقٍ قد أَفدتُ جَزُورهم
بِذِي أَوَدٍ جَيْشِ المناقِدِ مُسْبِلِ
**أفدتها**: onu boğazladım ve helâk ettim; “**فَادَ** adam” sözünden; eğer öldüyse; ve ben onu **أفدتُه**. Ve “**بِذي أَوَدٍ**” sözüyle: **الميسر** oklarından bir ok; ona **مُسْبِلٌ** denir; **جيش المناقِدِ**; zafere hafifçe atılan.
( **فود فيد** ) : **أبو عبيد** **أبي عمرو**’dan: ve **الفَوْدُ**: ölümdür; ve **فاد** **يفيدُ**. Ondan **لبيد**’in sözü:
رَعَى خَرَزَاتِ الملك عشرين حِجَّةً
وعِشرينَ حتى فادَ والشّيْبُ شَامِلُ
**ابن السكيت** dedi: **فاد** **يَفُود**; eğer öldüyse.
**أبو العباس** **ابن الأعرابي**’den: **الفَوْد** ölümdür; ve **الفَيد** atın **جَحْفلة**’sinin üstündeki kıllardır. Ve bana **المنذري** **ابن الأعرابي**’den, o da **ابن أحمد البَرْبَريّ**’den, o da **عبيد الله بن محمد اليزيدي**’den haber verdi; dedi: **المؤَرّج**’e: Niçin **أبي فَيْد** künyesiyle künyelendin? dedim. Dedi: **الفيد** Mekke yolu üzerinde bir menzildir; ve **الفيد** safranın gülüdür.
**أبو عبيد**: **الفَيَّادُ** baykuşun erkeğidir.
**ابن الأعرابي** dedi: **فَيَّدَ** adam; eğer **الفَيَّاد**’ın sesinden uğursuzluk çıkardıysa.
**الأعشى** dedi:
وَيَهْمَاءَ بالليل عطشَى الفلا
ةِ يؤْنِسُني صوتُ فَيّادِها
**الليث** dedi: **الفَوْدان**; onun tekili **فَوْد**’dur; o, kulağa yakın olan **اللِّمّة** saçının çoğudur. Dedi: Aynı şekilde kartalın iki kanadının **فود**’u.
**خُفَاف** dedi:
مَتَى تُلْقِ فَوْدَيْها على ظَهْر ناهضٍ
**أبو مالك**: **الفَوْد** ve **الحيْدُ** başın yanıdır.
**الأغلب** dedi:
فانْطَحْ بِفَوْدَيْ رأسه الأركانا
Dedim: **الفَوْدان** başın iki boynuzu ve iki yanıdır; ve **الفودان** iki yük dengidir. **معاوية** **لبيد**’e dedi: Atıyye(n) ne kadar? Dedi: İki bin beş yüz. Dedi: **الفَوْدَيْن** arasındaki fazlalık ne? Ve çadırın **فَوْد**’u iki yanıdır. Ve denir: **تَفَوّدت** dağ keçileri dağların üstünde; yani göründüler/yükseldiler.
**دوف ديف** : Denir: **دَافَ** kokuyu suda **يَدُوفه** **دَوْفاً**; o halde o **دَائِفٌ**’tir; ve koku **مَدُوف**’tur.
**الأصمعيّ** dedi: **وفادهُ** **يَفودُه** bunun benzeridir. Ve **كثير** dedi:
يُباشِرْنَ فَأْرَ المِسك في كلِّ مَهْجَعٍ
وَيشرق جاديٌ بِهن مَفودِ
Yani **مُدوف**; cariyeleri vasfeder. Ve **وَدِيافُ**: Şam’da bir köydür; seçkin develer ona nisbet edilir. Ve **امرؤ القيس** dedi:
إذا سَاقَه العَوْد الدِّيافيُّ جَرْجَرا
**ودف** : **أبو عبيد** **الفراء**’dan: **وَدَفَ** yağ ve benzeri **يَدِفُ**; eğer aktıysa. Ve ben **استَوْدَفْتُ** iç yağını; eğer onu damlattıysam.
Ve bütün araziye denir: **وَدَفَةٌ**; tek bir (isim) olarak; bereket/otlakça.
**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: Çayıra denir: **وَدَفَةٌ** ve **وَوَدِيفة**. Dedi: **الأُدافُ** ve **الأُذاف** **الدال** ve **الذال** ile: erkeğin ferci. Başkası okudu:
أَوْلَجَ في كَعْثَبِها الأُدافا
Dedim: Denildi ki: Ona, ondan **يَدِف** ettiği için **أَدَافٌ** (denmiştir); yani meni, mezi ve idrardan damladığı için. Aslı **وُدَافاً** idi; **الواو** hemzeye çevrildi; zammeli oluşundan dolayı; Allah تعالى’nın dediği gibi:
( نُسِفَتْ وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ ) (Mürselât: 11); aslı **وُقِّتَتْ**’tir.
( **ودف** ) : **ابن الأعرابي** dedi: Kadının **بُظَارة**’sına denir: **الوَدَفَة** ve **الوَذَفَة** ve **الوَزَرَةُ**.
**وفد** : Allah celîl ve azîz dedi: (O gün muttakileri Rahmân’a **وفدا** olarak haşrederiz) (Meryem: 85).
Denildi: **الوَفْدُ** ikram edilmiş binekli topluluktur.
**الأصمعيّ** dedi: **وَفَد** falan **يَفِدُ** **وِفادةً**; eğer bir melike yahut emire çıktıysa. Ve **الوَفْد** **الوَافِد**’in cem‘idir.
Ve denir: Emir onu, üstündeki emire **وَفَّدَه**. Ve falan **أوْفَد** **إيفاداً**; eğer yükselip göründüyse.
Ve ata denir: Onun **حارِكهُ**’nu ne güzel **أَوْفَدَ**; yani yükseltti. Şiirinde okudu:
تَرَى العِلاَفِيَّ عليها مُوفدَا
كأَن بُرْجاً فوقَها مُشَيَّدَا
Ve denir: Falanı oturuşunda **مُسْتَوفِداً** ve **مُستَوْفِزَا** gördüm; eğer dik, yerleşip sakinleşmemiş bir oturuşla oturduysa. Ve **أَمْسَيْنا على أوْفَادٍ**; yani bir sefer üzere; bizi **أَشْخَصَنا**; yani bizi tedirgin etti.
**أفد** : Denir: **أفِد** iş **يَأَفَدُ** **أَفَداً**; eğer yaklaştı ve hızlandıysa. Ve **الأَفَدُ** aceledir. Ve göçümüz **أَفِدَ** oldu ve **اسْتَأْفد**; yani yaklaştı ve acele etti.
**النَّضر** dedi: Hızlanın; çünkü siz **أَفِدْتم**; yani yavaşladınız.
Ve **الأفْدَةُ** geciktirmedir.
**ابن السكيت** **الأصمعي**’den: **أَفِدَةٌ** bir kadın; yani aceleci.
**فدى** : Bana **المنذريّ** **أبي العباس**’tan haber verdi; dedi: **المُفَاداةُ** bir adamı vermen ve bir adamı almandır. Ve **الفِداءِ** onu satın almandır. Onu malımla **فِداء** olarak **فديتُه**; ve onu nefsimle **فديتُه**.
Allah celîl ve azîz dedi:
( Ve eğer size esirler olarak gelirlerse onları **تُفَادُوهُمْ** ) (Bakara: 85).
**ابن كثير** ve **أبو عمرو** ve **ابن عامر** okudu: (**أسارى**) ألف ile; (**تَفْدُوهم**) ألف’sız. **نافع** ve **عاصم** ve **الكسائي** ve **يعقوب الحَضْرمي** okudu: (**أُسارى تفادوهم**) ikisinde de ألف ile. **حمزة** okudu: (**أَسْرَى تَفْدوهم**) ألف’sız. Ve bana **المنذري** **أبي الهيثم**’den, o da **نصير**’den **بالرازي** olarak haber verdi.
Denir: **فَادَيْتُ** esiri ve **فادَيْت** **الأُسارى**; Araplar böyle söyler.
Ve derler: Onu babam ve annemle **فَدَيْتُه**; ve onu malımla **فَدَيْتُه**; sanki onu onunla satın aldın ve onunla kurtardın; eğer esir değilse. Eğer esir, mülk edinilmiş ise: Onu **فاديتُه** dersin. Ve kardeşim esirdi; onu **فادَيْتُه**; Araplar böyle söyler.
**نُصَيْبٌ** dedi:
وَلكِنَّني فَادَيْتُ أُمِّي بَعْد ما
عَلاَ الرأسَ مِنْها كَبْرةٌ ومَشِيبُ
Dedi: Eğer “Esiri **فدَيْتُ**” dersen, bu da, “içinde bulunduğu şeyden onu kurtardım” mânâsıyla câizdir; ve bu mânâda **فَاديْتُ** daha güzeldir.
Allah celîl ve azîz dedi: (İşte bu apaçık imtihandır; ve onu büyük bir kurbanla **وَفَدَيْنَاهُ** ) (Sâffât: 107); yani kurbanı ona **فِداء** kıldık; onu onunla boğazlamadan kurtardık.
**أبو مُعَاذ** dedi: Kim **تفدوهم** okursa, mânâsı: onları düşmandan satın alırsınız ve onları kurtarırsınız. Ama **تفادوهم** ise mânâsı: onların ellerinde olanlar hakkında fiyat hususunda pazarlık edersiniz; onlar da sizinle pazarlık ederler.
**الفراء** dedi: Araplar **الفِدا**’yı kısaltır ve uzatır; denir: Bu senin **فِداؤك**’undur ve **فِداك**’ındır. Bazen, kısalttıklarında **الفاء**’yı fetha ederler; böylece **فَداك** derler. Başka bir yerde dedi: Araplardan kimi: “Sana **فَدًىَ**” der; **الفاء**’yı fetha eder. Sözün çoğu, evvelini kesretmek ve kısaltmaktır.
**النابغة** dedi:
فِدًى لك مِن ربَ طَرِيفي وتالِدي
**أبو عبيد** **أبي عمرو**’dan: **الفَداء** memdûd: arpa, hurma ve benzeri yiyeceğin topluluğudur. Ve okudu:
كَأَنَّ فَداءَها إذْ حَرَّدوه
وطافوا حَوْلَه سُلَكٌ يَتِيمُ
**شمر** dedi: **الفَداءُ** ve **الجُوخان** birdir; o, hurmanın **يُبَسَّرُ** edildiği yerdir. Dedi; **بني مُجاشِع**’dan bazısı dedi: **الفَداء** hurmadır; **يُكْنَزْ** edilmedikçe. Ve okudu:
مَنَحْتَنِي مِن أَخْبَث الفَداءِ
عُجْرَ النَّوى قَليلةَ اللِّحاءِ
**ثعلب** **ابن الأعرابيّ**’den: Adam **أَفْدَى**; eğer hurmayı sattıysa. Ve **أَفْدَى**; eğer bedeni büyüdüyse.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والواو وما يثلثهما)
(فوت) الفاء والواو والتاء أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على خلافِ إدراكِ الشّيءِ والوصولِ إليه. يقال: فاته الشَّيءُ فوتاً. وتفاوَتَ الشَّيئانِ: تباعَدَ ما بينهما، أي لم يُدرِك هذا ذاك. والافتيات: افتعالٌ من الفَوت، وهو السَّبق إلى الشَّيء دون الائتمار([1]) . يقال: فلانٌ لا يُفْتاتُ عليه، أي لا يُعْمَل شيءٌ دون أمرِه.
ومن الباب: الفَوْت: الفُرْجة بين الشَّيئين، كالفُرجة بين الإصبَعَين. والجمع أفوات. يقال: ماتَ موتَ الفَوات، إذا فُوجئَ، كأنَّه فاته ما أرادَ من وصيَّةٍ وشِبْهها. ويقال: هو منِّي فَوْتَ الرُّمح. وشَتَم رجلٌ آخرَ فقال: "جعل الله تعالى رزقَه فوتَ فيه"، أي حيث يراه ولا يصلُ إليه.
(فوج) الفاء والواو والجيم كلمةٌ تدلُّ على تجمُّع. من ذلك الفَوْج، الجماعة من النَّاس، والجمع أفواج، وجمع الجمعِ أفاوِج وأفاويج. وأمَّا أفاجَ الرَّجُل، إذا أسرَعَ، فهو من ذوات الياء، والفَيْج منه.
(فوح) الفاء والواو والحاء كلمةٌ تدلُّ على ثَوْرٍ وغَليان. يقال: فاحت الرِّيح تَفوح فَوْحاً. وحكى ناسٌ: فاحت القِدرُ: غلَتْ. وأفحتُها أنا.
(فود) الفاء والواو والدال كلمةٌ واحدة، ثمَّ تستعار. فالفَوْد: مُعظَم شعرِ اللِّمَّة ممَّا يلي الأذُنين* ثم يقولون استعارةً لجناحَيِ العُقاب: فَوْدان.
وممَّا ليس منه قولُهم: فاد يفود، إذا مات، والأصل في هذا الياء، وقد ذكر.
(فور) الفاء والواو والراء كلمةٌ تدلُّ على غَلَيان، ثم يقاس عليها. فالفَوْر: الغَلَيان. يقال: فارت القدرُ تَفورُ فَوراً. قال:
تَفور علينا قِدرُهم فنُدِيمُها *** ونَفْثَؤُها عنَّا إذا حَمْيُها غلا([2])
وفار غضبُه، إذا جاشَ.
وممَّا قِيس على هذا قولُهم: فَعَله من فَوْره، أي في بدء أمرِه، قبل أنْ يسكُن.
(فوز) الفاء والواو والزاء كلمتانِ متضادّتان. فالأولى النّجاة والأخرى الهَلكة.
فالأولى قولهم: فازَ يفوز، إذا نجا، وهو فائز. وفاز بالأمر، إذا ذهب به وخلَص. وكان الرجلُ يقول لامرأته إذا طلّقها: فُوزِي بأمرك([3]) ، كما يقال: أمرُك بيدك. ويقال لمن ظَفِر بخيرٍ وذهب به. قال الله تعالى: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وأُدْخِلَ الجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ﴾  [آل عمران 185].
والكلمة الأخرى قولهم: فَوَّزَ الرَّجُل، إذا مات. قال الكُميت:
فما ضرَّها أنَّ كعباً ثَوَى  *** وفوّز مِن بعدِه جَرْوَلُ([4])
ثم اختُلِف في المَفَازَة، فقال قومٌ: سمِّيَتْ بذلك تفاؤلاً لراكبها بالسَّلامة والنَّجاة. والمَفَازَة: المَنْجَاة. قال الله عزّ وعلا: ﴿بِمَفَازَةٍ مِنَ العَذَابِ﴾ [آل عمران 188]. وقال آخرون: هي من الكلمة الثَّانية، فَوَّزَ، إذا هَلكَ. ثم يقال: فوَّز الرَّجُل، إذا ركب المَفَازَة. قال:
* فوّزَ من قُرَاقِرٍ إلى سُوَى([5]) *
(فوص) الفاء والواو والصاد كلمةٌ تدلُّ على خُلوصٍ أو خَلاَصٍ من شيء. يقال: قَبَضت على ذَنَبِ الضّبِّ فأفاصَ من يدي، أي خلَّصَ ذنبه. والمَفَاوصة في الحديث: الإبانة. وما يُفِيص بها لسانُه، أي يُبين.
(فوض) الفاء والواو والضاد أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اتّكال في الأمر على آخَر وردِّه عليه، ثم يفرَّع فيردّ إليه ما يُشبهه. من ذلك فوَّضَ إليه أمرَه، إذا ردَّه. قال الله تعالى في قصّةِ من قال: ﴿وأُفَوِّضُ أَمْرِي إلى اللهِ﴾  [غافر 44].
ومن ذلك قولُهم: باتوا فَوْضَى([6]) ، أي مختلطين، ومعناه أنّ كلاًّ فوَّض أمرَه إلى الآخَر. قال:
طعامُهم فوضَى فَضاً في رحالِهِمْ  *** ولا يُحْسِنون السِّرَّ إلاّ تنادِيا([7])

ويقال: مالُهم فوضَى بينهم، إذا لم يخالِفْ أحدُهم الآخَر. وتفاوَض الشَّريكان في المال، إذا اشتركا ففوَّض كلٌّ أمرَه إلى صاحبه([8]) ، هذا راضٍ بما صنع ذاك وذاك راضٍ بما صنع هذا، ممَّا أجازته الشَّريعة.
(فوع) الفاء والواو والعين يدلُّ على ثَوْرٍ في شيء. يقال لخِمْرة الطِّيب وما ثار من ريحه: فَوْعة. ويقال لارتفاع النهار: فَوعة.
(فوغ) الفاء والواو والغين كلمةٌ إن صحَّت. يقولون: إن الفَوغ([9]) : الضَّخم. يقال: امرأته فَوغاء.
(فوف) الفاء والواو والفاء كلمةٌ واحدة. يقولون: الفُوف: القُطن. ثم يقال للبياض يُرَى في أظفار الأحداث: الفُوف. ومن ذلك يقال: بُرْدٌ مفَوَّف.
(فوق) الفاء والواو والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على عُلُوٍّ، والآخرُ على أوْبة ورُجوع.
فالأوّل الفَوْق، وهو العُلُوّ. ويقال: فلانٌ فاقَ أصحابَه يفوقُهم، إذا علاهم وأمرٌ فائق، أي مرتفع عالٍ.
وأمَّا الآخَر فَفُوَاق النَّاقَة، وهو رُجوع اللَّبنِ في ضَرعها بعد الحَلب. تقول: ما أقامَ عندَه إلاَّ فُوَاقَ ناقة. واسم المجتمِع من الدِّرِّ: فيقة، والأصل فيه الواو. قال الأعشى:
حتَّى إذا فِيقةٌ في ضَرْعِها اجتمَعتْ  *** جاءت لتُرضِع شِقّ النفس لو رَضَعا([10])
وفي بعض الحديث في ذكر القرآن: "أَتَفَوَّقُهُ تَفَوُّقَ اللَّقوح([11]) " معناه لا أقرأ جزئي([12]) مرّةً واحدة لكن شيئاً بعد شيء. شبَّهَه بفُواق الدِّرَّة. يقال فُوَاق وفَواق قال الله تعالى: ﴿ما لَهَا مِنْ فَوَاق([13])﴾  [ص 15]، أي ما لها من رُجوعٍ ولا مَثْنَوِيّةٍ ولا ارتداد. وقال غيرُه: ما لها من نَظِرة. والمعنيان قريبان. ويقولون: أفاقَ السَّكرانُ يُفيق، وذلك من أوبةِ عقلِه إليه. والأفاويق: ما اجتَمَعَ من الماء في السَّحاب.
ومن الباب الفُوق: فُوق السَّهم* وسمِّي لأنَّ الوترَ يُجعَل كأنَّه قد رُدَّ فيه، والجمع أفواق. ويقولون: فُقىً، وهو مقلوبٌ. ويقال سهمٌ أفْوَق([14]) ، إذا انكسر فُوقه.
وممَّا شذَّ عن هذين الأصلين قولهم: هو يَفُوق بنفسه. وهذا من باب الإبدال وإنما أصلُه يسوق، والفاء بدلٌ من السين، وذلك إذا جادَ بنفْسه.
(فول) الفاء والواو واللام كلمةٌ إن صحَّتْ. يقولون: الفُول: الباقلَّى.
(فوم) الفاء والواو والميم أصلٌ صحيحٌ مختلَفٌ في تفسيره، وهو، الفُوم. قال قومٌ: هو الثُّوم، وقال آخرون: هو الحِنطة. ويقولون: فَوِّمُوا لنا، أي اخبزُوا.
(فوه) الفاء والواو والهاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّحٍ في شيء. من ذلك الفَوَه: سَعة الفم. رجلٌ أفْوَه وامرأةٌ فوهاء. ويقولون أهلُ العربية([15]) : إنَّ أصلَ الفم فَوَهٌ، ولذلك قالوا: رجلٌ أفْوَه. وفاهَ الرّجلُ بالكلام يَفُوهُ به، إذا لفَظَ به. والمُفَوَّه: القادر على الكلام. وزعم ناسٌ أن الفَوَه أيضاً: خُروج الثَّنايا العُلْيا وطُولُها.
ومن الباب الفُوَّهَة: فم النَّهْر، وإنما بنَوه هذا البناء فرقاً بين الذي للنّهر والذي للإنسان. والفُوه: واحد أفواه الطِّيب، مثل سُوق وأسواق. والقياس واحد، كأنَّه لما فاحت رائحتُه فاه بها، أي نطق.
---------------------ـ
([1]) الائتمار: الاستشارة. وفي المجمل: "دون ائتمار من يؤتمر".
([2]) للنابغة الجعدي، كما سبق في (دوم). والبيت بنسبته في اللسان (دوم)، وبدون نسبة في (فثأ).
([3]) هذه العبارة مما لم يرد في المعاجم المتداولة. وانظر ما سبق في (فلح).
([4]) اللسان (فوز) برواية: "توى" بالتاء المثناة. وروي بالثاء المثلثة، كما هنا، في اللسان (ثوى). وكلاهما بمعنى واحد، أي هلك.
([5]) الرجز لشاعر من المسلمين يقوله في رافع بن عميرة الطائي، وكان رافع دليل خالد بن الوليد في السير من قراقر. وهو ماء لكلب، إلى سوى، وهو ماء لبهراء وبينهما خمس ليال. انظر الطبري (4: 45) في حوادث سنة 13 ومعجم البلدان (قراقر، سوى). وأنشده في اللسان (فوز).
([6]) في الأصل: "ماتوا فوضى"، تحريف. وفي المجمل: "وبات الناس فوضى".
([7]) في اللسان (فوض): "ولا يحسبون السوء".
([8]) في الأصل: "ففوض أمر كله إلى صاحبه".
([9]) ورد "الفوغ" و "الفوغاء" أيضاً في المجمل، ولم يردا في المعاجم المتداولة.
([10]) ديوان الأعشى 84 واللسان (فوق).
([11]) هو من حديث أبي موسى الأشعري، تذاكر هو ومعاذ قراءة القرآن فقال أبو موسى: "أما أنا فأتفوقه تفوق اللقوح". اللسان (فوق).
([12]) في الأصل: "لا أقرئ"، صوابه في المجمل واللسان.
([13]) قرأ حمزة والكسائي وخلف بضم الفاء، وهي لغة تميم وأسد وقيس، ووافقهم الأعمش، والباقون بفتحها، وهي لغة الحجاز. إتحاف فضلاء البشر 372.
([14]) في الأصل: "أفواق"، صوابه في المجمل واللسان.
([15]) سبق نظير هذا التعبير في مادة (فهم).

ـ

##### Türkçe

(فâ ve **و** ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**فوت**) **الفاء** ve **الواو** ve **التاء** sahih bir asıldır; bir şeyin idrâk edilmesinin ve ona ulaşılmasının zıddına delâlet eder. Denir: **فاته الشَّيءُ** **فوتاً**. Ve **تفاوَتَ الشَّيئانِ**: aralarındaki şey uzaklaştı; yani bu, şunu idrâk etmedi. Ve **الافتيات**: **الفَوت**tan bir **افتعال**dır; o da, danışma olmaksızın şeye karşı öne geçmektir([1]). Denir: **فلانٌ لا يُفْتاتُ عليه**; yani emri olmaksızın bir şey yapılmaz.

Ve bâbdandır: **الفَوْت**: iki şey arasındaki açıklık; iki parmak arasındaki açıklık gibi. Çoğulu **أفوات**tır. Denir: **ماتَ موتَ الفَوات**; ansızın yakalandığı zaman; sanki vasiyet ve benzeri şeylerden murad ettiği şey kendisini geçmiş gibidir. Ve denir: **هو منِّي فَوْتَ الرُّمح**. Bir adam başka bir adama sövdü de dedi ki: “**جعل الله تعالى رزقَه فوتَ فيه**”; yani onu görürken ona ulaşamadığı yerde.

(**فوج**) **الفاء** ve **الواو** ve **الجيم** toplanmaya delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **الفَوْج**; insanlardan cemaat. Çoğulu **أفواج**; çoğulun çoğulu **أفاوِج** ve **أفاويج**. Amma **أفاجَ الرَّجُل**; süratli olduğu zaman; o, **ذوات الياء**dandır; ondan da **الفَيْج**.

(**فوح**) **الفاء** ve **الواو** ve **الحاء** kabarma ve kaynamaya delâlet eden bir kelimedir. Denir: **فاحت الرِّيح** **تَفوح** **فَوْحاً**. Bir topluluk nakletti: **فاحت القِدرُ**: kaynadı. Ben de onu **أفحتُها**.

(**فود**) **الفاء** ve **الواو** ve **الدال** tek bir kelimedir; sonra ödünçlenir. **الفَوْد**: iki kulağa bitişik olan taraftan, **اللِّمَّة** saçının çoğunluğu. Sonra ödünçleme olarak **العُقاب**ın iki kanadı için derler: **فَوْدان**.

Ve ondan olmayan şeylerdendir onların sözü: **فاد يفود**; öldüğü zaman. Bunun aslı **الياء**dadır; zikredilmiştir.

(**فور**) **الفاء** ve **الواو** ve **الراء** kaynamaya delâlet eden bir kelimedir; sonra ona kıyas edilir. **الفَوْر**: kaynama. Denir: **فارت القدرُ** **تَفورُ** **فَوراً**. Dedi ki:
تَفور علينا قِدرُهم فنُدِيمُها *** ونَفْثَؤُها عنَّا إذا حَمْيُها غلا([2])
Ve **فار غضبُه**; coştuğu zaman.

Ve buna kıyas edilen şeylerdendir onların sözü: **فَعَله من فَوْره**; yani işinin başlangıcında, sakinleşmeden önce.

(**فوز**) **الفاء** ve **الواو** ve **الزاء** birbirine zıt iki kelimedir. Birincisi kurtuluş, ikincisi helâk.

Birincisi onların sözü: **فازَ يفوز**; kurtulduğu zaman; o da **فائز**dir. Ve **فاز بالأمر**; onu götürdüğü ve sıyrıldığı zaman. Adam, karısını boşadığı zaman ona derdi: **فُوزِي بأمرك**([3]); “işin elindedir” denildiği gibi. Ve hayırla zafere erip onu götüren kimseye denir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وأُدْخِلَ الجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ﴾  [Âl-i İmrân 185].

Diğer kelime onların sözü: **فَوَّزَ الرَّجُل**; öldüğü zaman. **الكُميت** dedi ki:
فما ضرَّها أنَّ كعباً ثَوَى  *** وفوّز مِن بعدِه جَرْوَلُ([4])
Sonra **المَفَازَة** hakkında ihtilâf edildi. Bir kavim dedi ki: ona, binek sahibinin selâmet ve kurtuluşla tefe’ül etmesi sebebiyle bu ad verilmiştir. **المَفَازَة**: **المَنْجَاة**dır. Allah عزّ وجلّ dedi ki: ﴿بِمَفَازَةٍ مِنَ العَذَابِ﴾ [Âl-i İmrân 188]. Başkaları dedi ki: o, ikinci kelimedendir; **فَوَّزَ**; helâk olduğu zaman. Sonra denir: **فوَّز الرَّجُل**; **المَفَازَة**ye bindiği zaman. Dedi ki:
* فوّزَ من قُرَاقِرٍ إلى سُوَى([5]) *

(**فوص**) **الفاء** ve **الواو** ve **الصاد** bir şeyden arınmaya yahut kurtulmaya delâlet eden bir kelimedir. Denir: **قَبَضت على ذَنَبِ الضّبِّ فأفاصَ من يدي**; yani kuyruğunu kurtardı. Hadiste **المَفَاوصة**: ayırma/ayrıştırmadır. **وما يُفِيص بها لسانُه**; yani açıklar.

(**فوض**) **الفاء** ve **الواو** ve **الضاد** sahih bir asıldır; işte bir başkasına dayanmayı ve onu ona iade etmeyi gösterir; sonra dallanır da ona benzeyeni ona döndürür. Bundan: **فوَّضَ إليه أمرَه**; onu iade ettiği zaman. Allah Teâlâ, “﴿وأُفَوِّضُ أَمْرِي إلى اللهِ﴾” diyenin kıssasında dedi  [Ğâfir 44].

Ve bundan onların sözü: **باتوا فَوْضَى**([6]); yani karışık hâlde. Manası: her birinin işini ötekine havale etmiş olmasıdır. Dedi ki:
طعامُهم فوضَى فَضاً في رحالِهِمْ  *** ولا يُحْسِنون السِّرَّ إلاّ تنادِيا([7])

Ve denir: **مالُهم فوضَى بينهم**; birinin ötekine muhalefet etmediği zaman. Ve **تفاوَض الشَّريكان في المال**; mala ortak oldukları ve her birinin işini arkadaşına havale ettiği zaman([8]); bu, şunun yaptığından razı, şu da bunun yaptığından razı; şeriatın cevaz verdiği şeylerdendir.

(**فوع**) **الفاء** ve **الواو** ve **العين** bir şeyde kabarmaya delâlet eder. Güzel koku mayasına ve kokusundan kabaran şeye: **فَوْعة** denir. Ve gündüzün yükselmesine: **فَوعة** denir.

(**فوغ**) **الفاء** ve **الواو** ve **الغين**—eğer sahihse—bir kelimedir. Derler ki: **الفَوغ**([9]): iri/cüsseli. Denir: **امرأته فَوغاء**.

(**فوف**) **الفاء** ve **الواو** ve **الفاء** tek bir kelimedir. Derler ki: **الفُوف**: pamuk. Sonra, çocukların tırnaklarında görülen beyazlığa: **الفُوف** denir. Bundan da denir: **بُرْدٌ مفَوَّف**.

(**فوق**) **الفاء** ve **الواو** ve **القاف** iki sahih asıldır; bunlardan biri yükseklik, diğeri dönme ve geri dönüşe delâlet eder.

Birincisi **الفَوْق**tur; o da yüksekliktir. Ve denir: **فلانٌ فاقَ أصحابَه يفوقُهم**; onları aştığı zaman. Ve **أمرٌ فائق**; yani yüksek, yüce.

Amma diğeri: **فَفُوَاق النَّاقَة**; sağmadan sonra sütün onun memesine geri dönmesidir. Dersin ki: **ما أقامَ عندَه إلاَّ فُوَاقَ ناقة**. Sütün bir araya geleninin adı: **فيقة**; aslı onda **الواو**dur. **الأعشى** dedi ki:
حتَّى إذا فِيقةٌ في ضَرْعِها اجتمَعتْ  *** جاءت لتُرضِع شِقّ النفس لو رَضَعا([10])
Bazı hadiste Kur’ân’ın zikrinde: “**أَتَفَوَّقُهُ تَفَوُّقَ اللَّقوح**([11])” (vardır); manası: cüzümü([12]) bir defada okumam; fakat şey şey (parça parça). Onu, sütün **فُواق**ına benzetti. **فُوَاق** ve **فَواق** denir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿ما لَهَا مِنْ فَوَاق([13])﴾  [Sâd 15]; yani onun için ne bir geri dönüş, ne bir ikileme, ne de bir geri dönme vardır. Başkası dedi ki: onun için bir bakış (mühlet) yoktur. İki mana yakındır. Ve derler ki: **أفاقَ السَّكرانُ يُفيق**; bu da aklının ona geri dönüşündendir. **الأفاويق**: bulutta sudan bir araya gelen şeylerdir.

Ve bâbdandır **الفُوق**: okun **فُوق**u*; ona bu ad verildi; çünkü kiriş, sanki ona geri döndürülmüş gibi yapılır. Çoğulu **أفواق**. Ve derler ki: **فُقىً**; o, ters çevrilmiştir. Ve denir: **سهمٌ أفْوَق**([14]); **فُوق**u kırıldığı zaman.

Bu iki asıldan şâz olan şeylerdendir onların sözü: **هو يَفُوق بنفسه**. Bu, ibdâl bâbındandır; aslı ancak **يسوق**tur; **الفاء**, **السين**in bedelidir; bu da, canıyla cömert davrandığı zaman.

(**فول**) **الفاء** ve **الواو** ve **اللام**—eğer sahihse—bir kelimedir. Derler ki: **الفُول**: bakla.

(**فوم**) **الفاء** ve **الواو** ve **الميم** sahih bir asıldır; tefsirinde ihtilâf edilmiştir; o da **الفُوم**dur. Bir kavim dedi: o **الثُّوم**dur; başkaları dedi: o **الحِنطة**dır. Ve derler ki: **فَوِّمُوا لنا**; yani bize ekmek yapın.

(**فوه**) **الفاء** ve **الواو** ve **الهاء** sahih bir asıldır; bir şeyde açılmaya delâlet eder. Bundan: **الفَوَه**: ağzın genişliği. **رجلٌ أفْوَه** ve **امرأةٌ فوهاء**. Ve **أهلُ العربية**([15]) derler ki: **الفم**in aslı **فَوَهٌ**dur; bu yüzden **رجلٌ أفْوَه** dediler. Ve **فاهَ الرّجلُ بالكلام يَفُوهُ به**; onu telaffuz ettiği zaman. **المُفَوَّه**: konuşmaya muktedir olan. Bir topluluk zannetti ki **الفَوَه** ayrıca: üst ön dişlerin çıkması ve onların uzunluğudur.

Ve bâbdandır **الفُوَّهَة**: nehrin ağzı; bunu, nehre ait olan ile insana ait olan arasında fark olsun diye bu yapıda bina ettiler. Ve **الفُوه**: güzel kokunun **أفواه**ının biridir; **سُوق** ve **أسواق** gibi. Kıyas birdir; sanki kokusu yayıldığında onunla **فاه** etti; yani konuştu.

---------------------ـ
([1]) danışma: istişare. Ve **المجمل**’de: “**دون ائتمار من يؤتمر**”.
([2]) **النابغة الجعدي**’nindir; (دوم)’da geçtiği üzere. Beyit, **اللسان** (دوم)’da ona nispetle; (فثأ)’da nispet olmaksızın.
([3]) Bu ibare, yaygın sözlüklerde vârid olmamıştandır. (فلح)’ta geçen şeye bak.
([4]) **اللسان** (فوز)’da “**توى**” rivayetiyle, **التاء المثناة** ile. **الثاء المثلثة** ile de rivayet edildi—burada olduğu gibi—**اللسان** (ثوى)’da. İkisi de bir manadadır; yani helâk oldu.
([5]) Bu **الرجز**, Müslümanlardan bir şairindir; onu, **رافع بن عميرة الطائي** hakkında söyler. **رافع**, **خالد بن الوليد**’in **قراقر**’dan yürüyüşünde kılavuzuydu. **قراقر**, **كلب**e ait bir sudur; **سوى** ise **بهراء**a ait bir sudur; aralarında beş gece vardır. **الطبري** (4: 45)’e, 13 yılı olaylarında; ve **معجم البلدان** (قراقر، سوى)’ya bak. **اللسان** (فوز)’da onu rivayet etti.
([6]) Asılda: “**ماتوا فوضى**”; tahrif. **المجمل**’de: “**وبات الناس فوضى**”.
([7]) **اللسان** (فوض)’da: “**ولا يحسبون السوء**”.
([8]) Asılda: “**ففوض أمر كله إلى صاحبه**”.
([9]) **المجمل**’de “**الفوغ**” ve “**الفوغاء**” da vârid olmuştur; yaygın sözlüklerde vârid olmamıştır.
([10]) **ديوان الأعشى** 84 ve **اللسان** (فوق).
([11]) **أبي موسى الأشعري** hadisindendir; o ve **معاذ** Kur’ân okumayı müzakere ettiler de **أبو موسى** dedi: “**أما أنا فأتفوقه تفوق اللقوح**”. **اللسان** (فوق).
([12]) Asılda: “**لا أقرئ**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([13]) **حمزة** ve **الكسائي** ve **خلف**, **الفاء**ın zammesiyle okudu; bu, **تميم** ve **أسد** ve **قيس** lügatidir; **الأعمش** de onlara muvafakat etti. Geri kalanlar fethasıyla; bu da **الحجاز** lügatidir. **إتحاف فضلاء البشر** 372.
([14]) Asılda: “**أفواق**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([15]) Bu ifadenin benzeri (فهم) maddesinde geçti.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف و د
حل الشّيب بفوديه وهما جانبا الرأس‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ارفع فود الخباء أي جانبه‏.‏
وألقت العقاب فوديها على الهيثم أي جناحيها‏.‏
ونزلوا بين فودي الوادي‏.‏
واستلمت فود البيت أي ركنه‏.‏
وما هذه العلاوة بني الفودين أي العكمين‏.‏
وجعلت الكتاب فودين إذا طويت أعلاه وأسفله حتى صار نصفين‏.‏
وتقول‏:‏ وفد الشيب على فودك فاستحي من وفدك‏.‏

##### Türkçe

ف و د
Ak saç, onun iki **فود**’unda çözüldü; ve onlar başın iki yanıdır.
Mecazdan: **فود**’u kaldır, yani çadırın yanını.
Ve kartal, **فود**’larını **الهيثم** üzerine bıraktı; yani iki kanadını.
Ve vâdinin iki **فود**’u arasında indiler.
Ve evin **فود**’unu teslim aldı; yani onun köşesini.
Ve bu, iki **الفودين** oğulları, yani iki **العكمين** (için) bu fazlalık nedir?
Ve kitabı iki **فود** yaptım; üstünü ve altını katladığımda, nihayet iki yarı oldu.
Ve dersin ki: Ak saç, senin **فود**’una geldi; öyleyse geleninden utan.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَوْدُ: مُعظم شعر الرأْس مما يلي الأُذن. وفَوْدا الرأْس: جانباه، والجمع أَفوادٌ. وفَوْدا جناحَيِ العُقاب: ما أَثَّ منهما؛ وقال خفاف:مَتى تُلْقِ فَوْدَيْها على ظَهْرِ ناهِضٍ
الفَوْدان: واحدهما فود، وهو معظم شعر اللِّمَّة مما يلي الأُذن. والفَوْدُ والحَيْدُ: ناحية الرأْس؛ قال الأَغلب:
فانْطَحْ بِفَوْدَيْ رأْسِه الأَرْكانا
والفَوْدانِ: قَرْنا الرأْس وناحيتاه. ويقال: بدا الشيب بِفَوْدَيْهِ. قال ابن السكيت: إِذا كان للرجل ضَفِيرتان يقال للرجل فَوْدان. وفي الحديث: كان أَكثر شيبه في فَوْدَيْ رأْسه أَي ناحيتيه، كل واحد منهما فَوْد. والفَوْدان: الناحيتان. والفودان: العِدْلانِ كل واحد منهما فَوْد. وقعد بين الفَوْدينِ أَي بين العِدْلَيْنِ. وقال معاوية للبيد: كَمْ عطاؤكَ؟ قال أَلفان وخمسمائة، قال: ما بال العِلاوةِ بين الفَوْدَينِ؟ والفَوْدُ: المَوْتُ. وفادَ يَفُودُ فَوْداً: مات؛ ومنه قول لبيد بن ربيعة يذكر الحرث بن أَبي شمر الغساني وكان كلُّ ملِك منهم كلما مضت عليه سنة زادَ في تاجه خَرَزَةً فأَراد أَنه عمر حتى صار في تاجه خرزات كثيرة:رَعى خَرَزاتِ المُلْكِ سِتِّينَ حِجَّةً
وعشرينَ حتى فاد، والشَّيْبُ شامِلُ
وفي حديث سطيح:
أَمْ فادَ فازْلَمَّ به شَأْوُ العَنَنْ
يقال: فادَ يَفُودُ إِذا مات، ويروى بالزاي بمعناه. وفَوْدا الخِباءِ: ناحيتاهُ. ويقال: تَفَوَّدَتِ الأَوْعالُ فوق الجبال أَي أَشْرَفَت. واستفاده: اقْتَناه. وأَفَدْتُه أَنا: أَعطيْتُه إِياه وسيأْتي بعض ذلك في ترجمة فيد لأَن الكلمة يائية وواوية.
وفُدْتُ الزعفرانَ: خلَطْتُه، مقلوب عن دُفْتُ حكاه يعقوب. وفادَه يَفُودُه: مثل دافَه؛ وأَنشد الأَزهري لكثير يصف الجواري: يُباشِرْنَ فَأْرَ المِسْكِ في كلِّ مَهْجَعٍ،
ويُشْرِقُ جادِيٌّ بِهِنَّ مَفُودُ
أَي مَدُوفٌ. وفادَ الزعفرانَ والوَرْسَ فَيْداً إِذا دَقَّه ثم أَمَسَّه ماء وفَيَداناً.

##### Türkçe

**الفَوْدُ**: kulağın bitişiğinden olan başın saçının çoğu. Ve başın **فَوْدا**’sı: iki yanı; çoğulu **أَفوادٌ**’dur. Ve kartalın iki kanadının **فَوْدا**’sı: ikisinden tüyü çok olan yer; ve خفاف dedi ki:
مَتى تُلْقِ **فَوْدَيْها** على ظَهْرِ ناهِضٍ

**الفَوْدان**: ikisinden biri **فود**’dur; ve o, kulağın bitişiğinden olan **اللِّمَّة** saçının çoğudur. Ve **الفَوْدُ** ile **الحَيْدُ**: başın yanı; الأَغلب dedi ki:
فانْطَحْ بِ**فَوْدَيْ** رأْسِه الأَرْكانا

Ve **الفَوْدانِ**: başın iki boynuzu ve iki yanı. Ve denilir: **بدا الشيب بِفَوْدَيْهِ**, yani iki yanında. İbn السكيت dedi: Bir adamın iki örgüsü olursa adama **فَوْدان** denilir. Ve hadiste: onun saçının ağarmasının çoğu başının **فَوْدَيْ**’inde idi, yani iki yanında; her birisi **فَوْد**’dur. Ve **الفَوْدان**: iki yan. Ve **الفودان**: iki **عِدْل**; her birisi **فَوْد**’dur. Ve oturdu **بين الفَوْدينِ**, yani iki **عِدْل** arasında. Ve Muaviye, Lebîd’e dedi: عطاؤكَ ne kadardır? Dedi: iki bin ve beş yüz; dedi: iki **فَوْد** arasındaki **العِلاوة**’nin hâli nedir?

Ve **الفَوْدُ**: ölüm. **وفادَ يَفُودُ فَوْداً**: öldü; ve ondan, Lebîd b. Rabîa’nın, Hâris b. Ebî Şemir el-Gassânî’yi anarak sözü; ve onlardan her bir melik, üzerinden bir yıl geçtikçe tacına bir boncuk artırırdı; böylece onun yaşayıp tacında çok boncuklar olmasını istedi:
رَعى خَرَزاتِ المُلْكِ سِتِّينَ حِجَّةً
وعشرينَ حتى فاد، والشَّيْبُ شامِلُ

Ve سطيح hadîsinde:
أَمْ فادَ فازْلَمَّ به شَأْوُ العَنَنْ

Denilir: **فادَ يَفُودُ** öldüğü zaman; ve **بالزاي** ile de, anlamıyla rivayet olunur. Ve çadırın **فَوْدا**’sı: iki yanı. Ve denilir: **تَفَوَّدَتِ الأَوْعالُ** فوق الجبال, yani yükseldi. Ve **استفاده**: onu edindi. Ve ben **أَفَدْتُه**: onu ona verdim; ve bunun bir kısmı, kelime **يائية** ve **واوية** olduğu için, **فيد** tercümesinde gelecektir.

**وفُدْتُ الزعفرانَ**: onu karıştırdım; **دُفْتُ**’tan kalb edilmiştir; Yakub onu nakletti. Ve **فادَه يَفُودُه**: **دافَه** gibidir; ve Ezherî, cariyeleri vasfeden Kesîr’den okudu:
يُباشِرْنَ فَأْرَ المِسْكِ في كلِّ مَهْجَعٍ،
ويُشْرِقُ جادِيٌّ بِهِنَّ مَفُودُ

Yani **مَدُوفٌ**. Ve **فادَ الزعفرانَ والوَرْسَ فَيْداً**: onu dövüp sonra ona su değdirdiği zaman; ve **وفَيَداناً**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف و د * * فَوْدُ * الرأس جانباه

##### Türkçe

* ف و د * * **فَوْدُ** * başın iki yanı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفود: معظم شعر الرأس مما يلي الأذن، قاله ابن فارس وغيره. والفود: ناحية الرأس، وهما فودان، وعليه مشى صاحب الكفاية ونقله في البارع عن الأصمعي وقال: إن كل شق فود، والجمع: أفواد، وكذلك الحيد، قال الأغلب:
  فانطح بفودي رأسه الأركانا ويقال: بد الشيب بفوديه. وفي الحديث. كان أكثر شيبه في فودى رأسه أي ناحيتيه. وقال ابن السكيت: إذا كان للرجل ضفيرتان يقال: للرجل فودان. والفود: الناحية من كل شيء. والفود: العدل، وقعد بين الفودين، أي بين العدلين،?. وقال معاوية للبيد. كم عطاؤك? قال: ألفان وخمسمائة. قال: ما بال العلاوة بين الفودين. وهو مجاز. والفود الجوالق، وهما فودان. والفود: الفوج، والجمع: أفواد، كأفواج. والفود: الخلط، يقال: فدت الزعفران، إذا خلطته، مقلوب عن دفت، حكاه يعقوب، وفاده يفوده، مثل: دافه يدوفه، وأنشد الأزهري لكثير، يصف الجواري:
  يبباشرن فأر المسك في كل مهجع                      ويشرق جادي بـهـن مـفـود

  أي مدوف. والفود: الموت، فاد يفود فودا: مات، ومنه قول لبيد بن ربيعة يذكر الحارث بن أبي شمر الغساني، وكان كل ملك منهم كلما مضت عليه سنة زاد في تاجه خرزة، فأراد أنه عمر حتى صار في تاجه خرزات كثيرة:
  رعى خرزات الملك ستين حجة                      وعشرين حت فاد والشيب شامل وفي حديث سطيح:
  أم~ فاد فازلم به شأو العنن كالفيد بالياء، وسيأتي. والفوز بالزاي، كذا في بعض الروايات، يفود ويفيد، بالواو والياء، لغتان صحيحتان. والفود: ذهاب المال أو ثباته، كالفيد فيهما، وسيأتي قريبا، والاسم الفائد، فهي واوية ويائية، لأن المصنف ذكرها في المادتين. وأفاده واستفاده وتفيده: اقتناه، وأفدته أنا: أعطيته إياه، وسيأتي بعض ذلك في فيد، لأن الكلمة يائية وواوية. أفدت فلانا: أهلكته وأمته، هو من قولك: فاد الرجل يفيد، إذا مات، قال عمرو ابن شأس في الإفادة بمعنى الإهلاك:
  وفتيان صدق قد أفدت جزورهم                      بذي أود جيش المناقد مسبـل أفدتها: نحرتها وأهلكتها. والفواد، كسحاب: لغة في الفؤاد، بالضم والهمز، وقد تقدم أنه قراءة لبعض، وحملوها على الإبدال، وذكره المصنف أيضا في كتاب البصائر له.
 وتفود الوعل فوق الجبل، إذا أشرف. ويقال: رجل متلاف مفواد، بالواو، ومفياد، بالياء، أي متلف مفيد، وأنشد أبو زيد للقتال:
  ناقته ترمل في النقال
  مهلك مال ومفيد مال ويقال: هما يتفاودان العلم، هكذا قول عامة الناس والصواب: أنهما يتفايدان بالمال بينهما، أي يفيد كل واحد منهما صاحبه. هكذا قاله ابن شميل، وهو نص عبارته. وتوقف شيخنا في وجه الصواب، ظانا أنه من اختيارات المصنف، وأنها وردت واوية ويائية، من غير إنكار، ولو نظر إلى بقية قول ابن شميل وهو: بالمال بينهما، لزال الإشكال. فتأمل.
 ومما يستدرك عليه: من المجاز: ارفع فود الخباء، أي جانبه وناحيته. وألقت العقاب فوديها على الهيثم، أي جناحيها، وقال خفاف:
  متى تلق فوديها على ظهر ناهض ونزلوا بين فودي الوادي. واستلمت فود البيت: ركنه. وجعلت الكتاب فودين: طويت أعلاه على أسفله، حتى صار نصفين. كل ذلك في الأساس.

##### Türkçe

**الفود**: kulağın bitişiğinden olan başın saçının çoğu; bunu İbn Fâris ve başkaları söylemiştir. Ve **الفود**: başın yanı; ikisi **فودان**dır. Kifâye sahibi bunun üzere yürüdü ve onu Bâri‘de Asma‘î’den nakletti ve dedi ki: “Her yarık **فود**dur”; çoğulu: **أفواد**; aynı şekilde **الحيد**. A‘leb dedi ki:
  “Onun başının iki **فود**uyla sütunları boynuzla!”
Ve denilir: “Ak saç onun iki **فود**uyla belirdi.” Ve hadiste: “Onun ak saçının çoğu başının iki **فود**unda idi”, yani iki yanındaydı. İbn Sikkît dedi ki: “Bir adamın iki örgüsü olursa, adama **فودان** denilir.” Ve **الفود**: her şeyden yan taraf. Ve **الفود**: adl (eşitlik); “iki **فود** arasında oturdu”, yani iki adl arasında. Ve Muâviye Lebîd’e dedi: “Atıyye(n) ne kadar?” Dedi: “İki bin beş yüz.” Dedi: “İki **فود** arasındaki ilâve(n)in hâli nedir?” Bu mecazdır. Ve **الفود**: çuval; ikisi **فودان**dır. Ve **الفود**: bölük; çoğulu: **أفواد**, **أفواج** gibi. Ve **الفود**: karıştırma; “**فدت** safranı” denilir, onu karıştırdığın zaman; **دفت**’ten kalb edilmiştir; bunu Ya‘kūb hikâye etti. Ve “**فاده يفوده**”, “**دافه يدوفه**” gibi. Ezherî, Kesîr’den, câriyeleri vasfederken, şu beyti inşâd etti:
  “Her yatakta misk faresini bizzat işlerler;
  ve onlarla bir **مـفـود** ceylan yavrusu parlar”

Yani **مدوف**. Ve **الفود**: ölüm; “**فاد يفود فودا**”: öldü. Bundan, Lebîd b. Rebî‘a’nın, Hâris b. Ebî Şemr el-Gassânî’yi zikrederken sözü: (onlardan her melik, üzerinden bir yıl geçtikçe tacına bir boncuk artırırdı; o da, yaşadı da tacında çok boncuklar oldu, demek istedi):
  “Altmış yıl ve yirmi yıl krallığın boncuklarını güttü;
  ta ki **فاد** etti ve ak saç kuşatıcı iken”
Ve Satîh hadîsinde:
  “أم~ **فاد** فازلم به شأو العنن”
**الفيد** (yâ ile) gibi; ileride gelecektir. Ve **الفوز** (zây ile); bazı rivayetlerde böyledir. “**يفود**” ve “**يفيد**”, vâv ve yâ ile, iki sahih lugattır. Ve **الفود**: malın gitmesi yahut sabit kalması; ikisinde de **الفيد** gibi; yakında gelecektir. İsim **الفائد**dir; o hâlde vâvlı ve yâlıdır; çünkü musannif onu iki maddede zikretti. Ve “**أفاده**” ve “**استفاده**” ve “**تفيده**”: onu edindi. Ve “**أفدته أنا**”: onu ona verdim; bunun bir kısmı **فيد**’de gelecektir; çünkü kelime yâlı ve vâvlıdır. “**أفدت** falanı”: onu helâk ettim ve öldürdüm; bu, “**فاد الرجل يفيد**” sözündendir; adam öldüğü zaman. Amr b. Şe’s, **الإفادة**’de “helâk etme” mânâsıyla dedi ki:
  “Doğru yiğitler; onların develerini **أفدت** ettim,
  **ذي أود**’da; münâkidlerin ordusu sarkık iken”
“**أفدتها**”: onu boğazladım ve helâk ettim. Ve **الفواد**, **سحاب** vezninde: **الفؤاد**’da (damme ve hemze ile) bir lugattır; daha önce bunun bazılarının kıraati olduğu geçti; onu ibdâl üzere حمل ettiler. Musannif onu ayrıca kendisinin **كتاب البصائر**’inde de zikretti.

Ve “**تفود**” dağ keçisi dağın üstünde: yükseldiği zaman. Ve denilir: “Adam **متلاف مفواد**” (vâv ile) ve “**مفياد**” (yâ ile), yani telef edici, ifâde edici. Ebû Zeyd, Kattâl’den şu beyti inşâd etti:
  “Devesi, gevşek yerde koşar;
  malı helâk eden ve malı ifâde eden”
Ve denilir: “İkisi ilmi **يتفاودان** ederler”; umum insanların sözü böyledir; doğrusu: “İkisi aralarında mal ile **يتفايدان** ederler”, yani her biri diğerine ifâde eder. İbn Şümeyl bunu böyle söyledi; bu onun ibaresinin nassıdır. Şeyhimiz, sahih olanın vechi hususunda durdu; bunun musannifin ihtiyarlarından olduğunu zannederek; ve bunun vâvlı ve yâlı olarak, inkâr olmaksızın vârid olduğunu (zannederek). Eğer İbn Şümeyl’in sözünün geri kalanına, yani “aralarında mal ile” kısmına baksaydı, işkâl zâil olurdu. Öyleyse düşün.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: mecazdan: “Çadırın **فود**unu kaldır”, yani yanını ve tarafını. Ve kartal, Heysem’in üzerine iki **فود**unu attı, yani iki kanadını. Haffâf dedi ki:
  “Ne vakit iki **فود**unu bir kalkmışın sırtına atarsa”
Ve “Vâdînin iki **فود**u arasında indiler.” Ve “Evin **فود**unu istilâm ettim”: onun köşesi. Ve “Kitabı iki **فود** yaptım”: üstünü altına katladım; ta ki iki yarı oldu. Bunların hepsi **الأساس**’tadır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَادَ
1 فَادَ ذ , aor. يَفُودُ, (S, Mgh, O, K, and T in art. فيد,) inf. n. فَوْدٌ; (AA, K, and T in art. فيد;) as also فَادَ, aor. يَفِيدُ, (S, O, K, and T &c. in art. فيد,) inf. n. فَيْدٌ; (IAar, K, and T in art. فيد;) He died. (T, S, Mgh, O, K.) -A2- And فاد, aor. يَفُودُ, (M,) inf. n. فَوْدٌ, (K,) It (property) continued, or belonged, or appertained, syn. ثَبَتَ, (M, K,) لِصَاحِبِهِ to its owner; (M;) as also فاد, aor. يَفِيدُ, (S, L, K, in art. فيد,) inf. n. فَيْدٌ: (K:) or (so in the K) it went away, passed away, or departed; (K;) as also فاد, aor. يَفِيدُ, (K in art. فيد,) inf. n. فَيْدٌ. (K. [See also art. فيد.]) -A3- فادهُ, (As, Yaakoob, T, M, L,) aor. يَفُودُهُ, (Yaa- koob, M, * L,) inf. n. فَوْدٌ, (K,) He mixed it, (M, L, K,) namely, saffron [&c.], (M, L,) or perfume &c., (As, T,) or moistened it with water &c.; (L;) syn. دَافَهُ; (As, Yaakoob, T, M, L;) from which it is formed by transposition [accord. to the lexicologists; but not accord. to the grammarians, because it has an inf. n.]: (M, L:) and so فادهُ, aor. يَفِيدُهُ, (S, L, K, in art. فيد,) inf. n. فَيْدٌ. (L. [See also art. فيد.])

أَفَدْتُهُ
4 أَفَدْتُهُ ذ I killed him; destroyed him. (O, K. [See also art. فيد.]) -A2- And I gave him property. (M, L, K.) It belongs to this art. and to art. فيد [q. v.]. (L.) ― -b2- See also 10.

تفوّد فَوْقَ الجَبَلَ
5 تفوّد فَوْقَ الجَبَلَ ذ He (a mountain-goat) ascended (أَشْرَفَ) upon the mountain. (O, * L, K.)

هُمَا يَتَفَاوَدَانِ العِلْمَ
6 هُمَا يَتَفَاوَدَانِ العِلْمَ ذ (ISh, K) is a phrase used by the vulgar, (ISh,) but the correct expression is يَتَفَايَدَانِ, meaning They two impart knowledge, each to the other: (K:) or يتفايدان بَالْمَالِ بَيْنَهُمَا They two give, of the property, each to the other; or profit, or benefit, each other therewith: (ISh:) or, in the opinion of MF, each is allowable. (TA. [See also art. فيد.])

استفادهُ
10 استفادهُ ذ , (M, L, K,) and ↓ افادهُ, (M, K,) [respecting which latter see 10 in art. فيد,] as also تقيّد, (K, [but this belongs to art. فيد only,]) He gained it, acquired it, or got it, for himself, namely, property [&c.]. (M, L, K.) [See more in art. فيد.]

فَوْدٌ
فَوْدٌ ذ Each of the two sides of the head: (As, S, M, A, O, L, Msb, K:) pl. أَفْوَادٌ: (M, L, Msb:) one says, بَدَا الشَّيْبُ بِفَوْدَيْهِ [Hoariness appeared in the two sides of his head]. (S, O, L.) And The main, or chief, portion of the hair of the head, next the ear; (M, L, K;) or of the hair that descends below the lobe of the ear, next the ear: (IF, L, Msb:) or فَوْدَانِ signifies [two locks, or plaited locks, of hair, such as are termed] ضَفِيرَتَانِ (ISk, S, O, L, Msb) of a man (ISk, S, O, L) and of a woman. (O.) ― -b2- (assumed tropical:) The side (K, TA) of anything; (TA;) each of the two sides (M, L) of a thing. (L.) You say, اِرْفَعْ فَوْدَ الخِبَآءِ (tropical:) Raise thou the side of the tent. (A.) And نَزَلُوا بَيْنَ فَوْدَىِ الوَادِى (tropical:) [They alighted, or abode, between the two sides of the valley]. (A.) ― -b3- (tropical:) Each of the two equiponderant halves of the load of a beast: (S, M, O, L, K, TA:) one says, قَعَدَ بَيْنَ الفَوْدَيْنِ (tropical:) [He sat between the two equiponderant halves of the load of the beast]. (S, O, L, TA.) And [hence, app.,] (assumed tropical:) A [sack such as is termed] جُوَالِق. (K.) ― -b4- (assumed tropical:) The part that is abundant in plumage of each of the wings of the eagle: (M:) [or each of the wings; for] one says, أَلْقَتِ العُقَابُ فَوْدَيْهَا عَلَى الهَيْثَمِ (tropical:) [The eagle cast] its wings [upon, or over, the eaglet]. (A.) ― -b5- One says also, جَعَلْتُ الكِتَابَ فَوْدَينِ, meaning (tropical:) I doubled the upper part of the letter, or writing, over the lower part, so that it became two halves. (A, O.) ― -b6- And اِسْتَلَمْتُ فَوْدَ البَيْتِ (tropical:) [I touched, by kissing, or with the hand,] the corner of the House [of God; i. e., of the Kaabeh]. (A.) -A2- Also A company, congregated body, party, or group, of men; or a crowd, or dense company &c.; or a great crowd of men; syn. فَوْج: (Ibn- 'Abbلd, O, K:) pl. أَفْوَادٌ. (Ibn-'Abbلd, O.)

فَوَادٌ
فَوَادٌ ذ , (O, K,) with fet-h to the ف, (O,) like سَحَاب [in form], (K,) i. q. فُؤَادٌ [generally meaning The heart (see other explanations in art. فأد)]; (O, K;) a dial. var. of the latter word. (O.)

فَائِدَةٌ
فَائِدَةٌ ذ a subst. from فَادَ المَالُ, (M, K, and L in art. فيد,) in the sense of ثَبَتَ: (M, and L in art. فيد:) it belongs to this art. and to art. فيد. (TA. [See the latter art.])

مَفُودٌ
مَفُودٌ ذ , applied to perfume &c., i. q. مَدُوفٌ [Mixed, or moistened with water &c.]; (As, T;) as also مُفِيدٌ. (S and O and L in art. فيد.)

رَجُلٌ مِتْلَافٌ مِفْوَادٌ
رَجُلٌ مِتْلَافٌ مِفْوَادٌ ذ A destructive man; as also مِفْيَادٌ. (Ibn-'Abbلd, O, K.)

##### Türkçe

**فَادَ**
1 **فَادَ** ذ , muzâri‘ **يَفُودُ**, (S, Mgh, O, K, ve T, **فيد** maddesinde,) mastar **فَوْدٌ**; (AA, K, ve T, **فيد** maddesinde;) yine **فَادَ**, muzâri‘ **يَفِيدُ**, (S, O, K, ve T vb., **فيد** maddesinde,) mastar **فَيْدٌ**; (IAar, K, ve T, **فيد** maddesinde;) O öldü. (T, S, Mgh, O, K.) -A2- Ve **فاد**, muzâri‘ **يَفُودُ**, (M,) mastar **فَوْدٌ**, (K,) O (mal) devam etti, yahut ait oldu, yahut taalluk etti; eş anlamlısı **ثَبَتَ**, (M, K,) **لِصَاحِبِهِ** sahibine; (M;) yine **فاد**, muzâri‘ **يَفِيدُ**, (S, L, K, **فيد** maddesinde,) mastar **فَيْدٌ**: (K:) yahut (K’da böyle) o gitti, geçip gitti, yahut ayrıldı; (K;) yine **فاد**, muzâri‘ **يَفِيدُ**, (K, **فيد** maddesinde,) mastar **فَيْدٌ**. (K. [Ayrıca **فيد** maddesine bak.]) -A3- **فادهُ**, (As, Yaakoob, T, M, L,) muzâri‘ **يَفُودُهُ**, (Yaakoob, M, L,) mastar **فَوْدٌ**, (K,) O onu karıştırdı, (M, L, K,) yani safranı [&c.], (M, L,) yahut koku vb., (As, T,) yahut onu su vb. ile ıslattı; (L;) eş anlamlısı **دَافَهُ**; (As, Yaakoob, T, M, L;) bundan, yer değiştirme ile türetilmiştir [lugatçılara göre; fakat nahivcilere göre değil; çünkü onun bir mastarı vardır]: (M, L:) ve böylece **فادهُ**, muzâri‘ **يَفِيدُهُ**, (S, L, K, **فيد** maddesinde,) mastar **فَيْدٌ**. (L. [Ayrıca **فيد** maddesine bak.])

**أَفَدْتُهُ**
4 **أَفَدْتُهُ** ذ Onu öldürdüm; onu helâk ettim. (O, K. [Ayrıca **فيد** maddesine bak.]) -A2- Ve ona mal verdim. (M, L, K.) Bu, bu maddeye ve **فيد** maddesine aittir [bk.]. (L.) ― -b2- Ayrıca 10’a bak.

**تفوّد فَوْقَ الجَبَلَ**
5 **تفوّد فَوْقَ الجَبَلَ** ذ O (dağ keçisi) dağın üzerine yükseldi ( **أَشْرَفَ** ). (O, L, K.)

**هُمَا يَتَفَاوَدَانِ العِلْمَ**
6 **هُمَا يَتَفَاوَدَانِ العِلْمَ** ذ (ISh, K) avamın kullandığı bir ibaredir, (ISh,) fakat doğru ifade **يَتَفَايَدَانِ**’dır; mânâsı: İkisi, birbirine bilgi aktarır: (K:) yahut **يتفايدان بَالْمَالِ بَيْنَهُمَا** İkisi, maldan, birbirine verir; yahut onunla birbirine kâr sağlar, yahut fayda verir: (ISh:) yahut MF’nin görüşüne göre, her biri câizdir. (TA. [Ayrıca **فيد** maddesine bak.])

**استفادهُ**
10 **استفادهُ** ذ , (M, L, K,) ve ↓ **افادهُ**, (M, K,) [bu ikincisi hakkında **فيد** maddesinde 10’a bak,] yine **تقيّد**, (K, [fakat bu yalnız **فيد** maddesine aittir,]) O onu kazandı, elde etti, yahut kendisi için aldı; yani mal [&c.]. (M, L, K.) [Daha fazlası için **فيد** maddesine bak.]

**فَوْدٌ**
**فَوْدٌ** ذ Başın iki yanından her biri: (As, S, M, A, O, L, Msb, K:) çoğulu **أَفْوَادٌ**: (M, L, Msb:) şöyle denir: **بَدَا الشَّيْبُ بِفَوْدَيْهِ** [Aklaşma, başının iki yanında belirdi]. (S, O, L.) Ve başın saçının, kulağın yanındaki ana, yahut başlıca kısmı; (M, L, K;) yahut kulağın memesinin altına inen saçın, kulağın yanındaki kısmı: (IF, L, Msb:) yahut **فَوْدَانِ**, bir erkeğin (ISk, S, O, L) ve bir kadının (O) **ضَفِيرَتَانِ** denilen [iki örgü, yahut örgülü saç tutamı] mânâsınadır. (ISk, S, O, L, Msb.) ― -b2- (mecaz kabul edilen:) Herhangi bir şeyin yanı; (K, TA) (TA;) bir şeyin iki yanından her biri. (L.) Şöyle dersin: **اِرْفَعْ فَوْدَ الخِبَآءِ** (mecaz:) Çadırın yanını kaldır. (A.) Ve **نَزَلُوا بَيْنَ فَوْدَىِ الوَادِى** (mecaz:) [Vâdinin iki yanı arasında indiler, yahut konakladılar]. (A.) ― -b3- (mecaz:) Bir hayvanın yükünün, birbirine denk iki yarısından her biri: (S, M, O, L, K, TA:) şöyle denir: **قَعَدَ بَيْنَ الفَوْدَيْنِ** (mecaz:) [Hayvanın yükünün birbirine denk iki yarısı arasında oturdu]. (S, O, L, TA.) Ve [buradan, görünüşe göre,] (mecaz kabul edilen:) **جُوَالِق** denilen bir [çuval]. (K.) ― -b4- (mecaz kabul edilen:) Kartalın kanatlarının her birinde tüyü bol olan kısım: (M:) [yahut iki kanadın her biri; zira] şöyle denir: **أَلْقَتِ العُقَابُ فَوْدَيْهَا عَلَى الهَيْثَمِ** (mecaz:) [Kartal] kanatlarını [kartal yavrusunun üzerine, yahut üstüne] attı. (A.) ― -b5- Şöyle de denir: **جَعَلْتُ الكِتَابَ فَوْدَينِ**, mânâsı (mecaz:) Mektubun, yahut yazının, üst kısmını alt kısmının üzerine katladım; böylece iki yarım oldu. (A, O.) ― -b6- Ve **اِسْتَلَمْتُ فَوْدَ البَيْتِ** (mecaz:) [Beyt’in (Allah’ın Evi’nin; yani Kâbe’nin) köşesine, öperek yahut elle dokundum]. (A.) -A2- Ayrıca: Erkeklerden bir topluluk, toplanmış cemaat, fırka, yahut grup; yahut kalabalık, yahut sık bir cemaat vb.; yahut erkeklerden büyük bir kalabalık; eş anlamlısı **فَوْج**: (Ibn-'Abbād, O, K:) çoğulu **أَفْوَادٌ**. (Ibn-'Abbād, O.)

**فَوَادٌ**
**فَوَادٌ** ذ , (O, K,) **ف** üzerinde fetha ile, (O,) şekilce **سَحَاب** gibi, (K,) **فُؤَادٌ** ile aynı mânâda [genellikle “kalp” mânâsındadır (diğer açıklamalar için **فأد** maddesine bak)]; (O, K;) o kelimenin bir lehçe varyantıdır. (O.)

**فَائِدَةٌ**
**فَائِدَةٌ** ذ **فَادَ المَالُ**’dan bir isimdir, (M, K, ve L, **فيد** maddesinde,) **ثَبَتَ** mânâsında: (M, ve L, **فيد** maddesinde:) bu maddeye ve **فيد** maddesine aittir. (TA. [Sonraki maddeye bak.])

**مَفُودٌ**
**مَفُودٌ** ذ , koku vb. için kullanılır; **مَدُوفٌ** ile aynı mânâda [karıştırılmış, yahut su vb. ile ıslatılmış]; (As, T;) yine **مُفِيدٌ**. (S ve O ve L, **فيد** maddesinde.)

**رَجُلٌ مِتْلَافٌ مِفْوَادٌ**
**رَجُلٌ مِتْلَافٌ مِفْوَادٌ** ذ Helâk edici bir adam; yine **مِفْيَادٌ**. (Ibn-'Abbād, O, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَادَ
فَادَ ( w )  U ( n. ac. فَوْد 1 ),
a.  Died.

b.  [ La ], Belonged, appertained to; lasted.

c.  Wasted, dwindled away.

d.  [ acc. &  Bi ], Mixed with.

أَفْوَدَ
أَفْوَدَ IV ,
a.  Made to perish, destroyed, killed.

b.  Gave property to.

c.  see X .

تَفَوَّدَ
تَفَوَّدَ V ,
a.  Ascended.

تَفَاْوَدَ
تَفَاْوَدَ VI ,
a.  Imparted knowledge.

اِسْتَفْوَدَ
اِسْتَفْوَدَ X ,
a.  Gained property.

فَوْد
فَوْد 1 , ( pl. أَفْوَاْد 38 ),
a.  Temple, side of the head.

b.  Lock, curl.

c.  Sack.

فَوَاْد
فَوَاْد 22 ,
a.  Heart.

مِفْوَاْد
مِفْوَاْد 45 ,
a.  Wasteful; prodigal; squanderer, spendthrift.

فَوْدَج
فَوْدَج
a.  Camel's litter.

##### Türkçe

**فَادَ**
**فَادَ** ( w ) U ( i. ac. **فَوْد** 1 ),
a. Öldü.

b. [ La ], Ait oldu, mensup oldu; sürdü.

c. Zayi oldu, azalıp gitti.

d. [ acc. & Bi ], İle karıştı.

**أَفْوَدَ**
**أَفْوَدَ** IV ,
a. Helâk ettirdi, yok etti, öldürdü.

b. Mal verdi.

c. X’e bak.

**تَفَوَّدَ**
**تَفَوَّدَ** V ,
a. Yükseldi.

**تَفَاْوَدَ**
**تَفَاْوَدَ** VI ,
a. Bilgi aktardı.

**اِسْتَفْوَدَ**
**اِسْتَفْوَدَ** X ,
a. Mal kazandı.

**فَوْد**
**فَوْد** 1 , ( pl. **أَفْوَاْد** 38 ),
a. Şakak, başın yanı.

b. Perçem, kıvırcık saç.

c. Çuval.

**فَوَاْد**
**فَوَاْد** 22 ,
a. Kalp.

**مِفْوَاْد**
**مِفْوَاْد** 45 ,
a. İsrafçı; savurgan; müsrif, harcayıp tüketen.

**فَوْدَج**
**فَوْدَج**
a. Devenin mahfesi.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فود
فَأَدَ - يَفْأَدُ - فُؤَاد - أَفْئِدَة
فَأَدَ - يَفْأَدُ + الكائن أو الشيء: يتقد ويتوهج
فُؤَاد: على وزن " فـُعال " اسم فاعل مبالغة من " فَأَدَ - يَفْأَدُ"، وهو كذلك اسم آلة منه: المكان المتوقد والمتوهج أو الآلة التي تتقد وتتوهج بشدة: وهو اصطلاحاً  " فُؤَاد " النفس: وجمعه " أَفْئِدَة ": جزء من نفس الإنسان وروحه المنفوخة في الجسد، والذي يسكن قي القلب الذي في الصدر: وسطه أو غشاؤه أو سويداؤه، ويقوم بفقه وفهم وعقل المدركات الآتية من الذاكرة أو من الوحي، أو من أي مصدر آخر غير حواسي: فالفؤاد هو عضو البصر والسمع الذي نرى ونسمع بواسطته الأحلام والذكريات والمدركات غير الحواسية، من إيحاء و إلهام وتخاطر وما شابه
أَفْئِدَة: جمع " فُؤَاد"
ملاحظة: في المعاجم  يدل لفظ فؤاد على التوقد والتوهج، ومن ذلك يمكن أن يكون الجزء من نفس أو روح البشر المسؤول عن العقل والفقه مؤلف من جزء مركزي يتقد بشدة هو الفؤاد وجزء حوله متقلب متغير هو القلب، والله أعلم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان درجة وقد النار وتأجج لهيبها ضد انطفائها وخبوتها"، وهي:
جَحِمَ - يَجْحَمُ (جَحَمَ - يَجْحَمُ)، جَهْنَمَ - يًجَهنِمُ، وَقَدَ - يَقِدُ، فَأَدَ - يَفْأَدُ، لَظِيَ - يَلْظَى، سَرَجَ - يَسْرُجُ (سَرِجَ - يَسْرَجُ)
فؤاد
 	﴿وكلا نقص عليك من أنباء الرسل ما نثبت به فؤادك وجاءك في هذه الحق وموعظة وذكرى للمؤمنين (120)﴾ هود ﴿وقال الذين كفروا لولا نزل عليه القرآن جملة واحدة كذلك لنثبت به فؤادكورتلناه ترتيلا (32)﴾ الفرقان
 	﴿وأصبح فؤاد أم موسى فارغا إن كادت لتبدي به لولا أن ربطنا على قلبها لتكون من المؤمنين (10)﴾ القصص ﴿ولا تحسبن الله غافلا عما يعمل الظالمون إنما يؤخرهم ليوم تشخص فيه الأبصار(42) مهطعين مقنعي رءوسهم لا يرتد إليهم طرفهم وأفئدتهم هواء(43)﴾ إبراهيم
 	﴿ولا تقف ما ليس لك به علم إن السمع والبصر والفؤاد كل أولئك كان عنه مسئولا (36)﴾ الإسراء
 	﴿فأوحى إلى عبده ما أوحى (10) ما كذب الفؤاد ما رأى (11) أفتمارونه على ما يرى (12) ولقد رآه نزلة أخرى(13) عند سدرة المنتهى (14) عندها جنة المأوى (15)﴾ النجم
أفئدة
 ﴿وكذلك جعلنا لكل نبي عدوا شياطين الإنس والجن يوحي بعضهم إلى بعض زخرف القول غرورا ولو شاء ربك ما فعلوه فذرهم وما يفترون(112) ولتصغى إليه أفئدة الذين لا يؤمنون بالآخرة وليرضوه وليقترفوا ما هم مقترفون(113)﴾ الأنعام
 	﴿وهو الذي أنشأ لكم السمع والأبصار والأفئدة قليلا ما تشكرون(78)﴾ المؤمنون ﴿قل هو الذي أنشأكم وجعل لكم السمع والأبصار والأفئدة قليلا ما تشكرون(23)﴾ الملك
 	﴿الذي أحسن كل شيء خلقه وبدأ خلق الإنسان من طين(7)ثم جعل نسله من سلالة من ماء مهين (8) ثم سواه ونفخ فيه من روحه وجعل لكم السمع والأبصار والأفئدة قليلا ما تشكرون(9)﴾ السجدة ﴿والله أخرجكم من بطون أمهاتكم لا تعلمون شيئا وجعل لكم السمع والأبصار والأفئدة لعلكم تشكرون(78)﴾ النحل ﴿ولقد مكناهم فيما إن مكناكم فيه وجعلنا لهم سمعا وأبصارا وأفئدة فما أغنى عنهم سمعهم ولا أبصارهم ولا أفئدتهم من شيء إذ كانوا يجحدون بآيات الله وحاق بهم ما كانوا به يستهزئون(26)﴾ الأحقاف
 	وأقسموا بالله جهد أيمانهم لئن جاءتهم آية ليؤمنن بها قل إنما الآيات عند الله وما يشعركم أنها إذا جاءت لا يؤمنون(109)ونقلب أفئدتهم وأبصارهم كما لم يؤمنوا به أول مرة ونذرهم في طغيانهم يعمهون(110) } الأنعام
 	﴿التي تطلع على الأفئدة(7)﴾ الهمزة
 	﴿وأصبح فؤاد أم موسى فارغا إن كادت لتبدي به لولا أن ربطنا على قلبها لتكون من المؤمنين (10)﴾ القصص ﴿ولا تحسبن الله غافلا عما يعمل الظالمون إنما يؤخرهم ليوم تشخص فيه الأبصار(42) مهطعين مقنعي رءوسهم لا يرتد إليهم طرفهم وأفئدتهم هواء(43)﴾ إبراهيم
 	﴿ربنا إني أسكنت من ذريتي بواد غير ذي زرع عند بيتك المحرم ربنا ليقيموا الصلاة فاجعل أفئدة من الناس تهوي إليهم وارزقهم من الثمرات لعلهم يشكرون(37)﴾ إبراهيم
مختار الصحاح
● [فأد] ف أ د: الفُؤَادُ القلب وجمعه أفْئِدَةٌ
الراغب
فأد
- الفؤاد كالقلب لكن يقال له فؤاد إذا اعتبر فيه معنى التفؤد، أي: التوقد، يقال: فأدت اللحم: شويته، ولحم فئيد: مشوي. قال تعالى: }ما كذب الفؤاد ما رأى﴿[النجم/11]،﴾إن السمع والبصر والفؤاد﴿[الإسراء/36]، وجمع الفؤاد: أفئدة. قال:﴾فاجعل أفئدة من الناس تهوي إليهم﴿[إبراهيم/37]،﴾وجعل لكم السمع والأبصار والأفئدة﴿[الملك/23]،﴾وأفئدتهم هواء﴿[إبراهيم/43]،﴾نار الله الموقدة * التي تطلع على الأفئدة{ [الهمزة/6 - 7]. وتخصيص الأفئدة تنبيه على فرط تأثير له (قال البرهان البقاعي: وخص بالذكر لأنه ألطف ما في البدن، وأشده تألما بأدنى من الأذى، ولأنه منشأ العقائد الفاسدة، ومعدن حب المال الذي هو منشأ الفساد والضلال، وعنه تصدر الأفعال القبيحة. انظر: نظم الدرر 22/248)، وما بعد هذا الكتاب من الكتب في علم القرآن موضع ذكره.
ملخص اللسان:
1.     فأَد الخبزة في المَلَّة يَفْأَدُها فَأْداً: شواها - فأَدت اللحم وافتأَدته إِذا شويته. ولحم  فَئِيدٌ أَي مشويٌّ.
2.     والفِئد: الخبز المفؤُود واللحم المَفْؤُود
3.     والفؤاد: القلبُ لِتَفَوُّدِه وتوقُّدِه
4.     والفؤادُ: القلب، وقيل: وسَطُه، وقيل: الفؤاد غِشاءُ القلبِ، والقلبُ  حبته وسُوَيْداؤُه
لسان العرب
● - فأد: فأَد الخبزة في المَلَّة يَفْأَدُها فَأْداً: شواها. وفي التهذيب:  فأَدْتُ الخُبْزَةَ إِذا مَلَلْتَها وخَبَزْتَها في المَلَّةِ.  والفَئِيدُ: ما شُوِيَ وخِبِزَ على النار. وإِذا شوي اللحمُ فوق  الجمْرِ، فهو مُفْأَدٌ وفئيد. والأُفؤُودُ: الموضع الذي تُفْأَدُ فيه.  وفَأَدَ اللحمَ في النار يَفْأَدُه فَأْداً وافْتَأَدَه فيه: شواه.  والمِفْأَدَةُ: السَّفُّودُ، وهو من فأَدت اللحم وافتأَدته إِذا شويته. ولحم  فَئِيدٌ أَي مشويٌّ. والفِئد: الخبز المفؤُود واللحم المَفْؤُود. قال  مرضاوي يخاطب خويلة:  أَجارَتَنا، سِرُّ النساءِ مُحَرَّمٌ  عليَّ، وتَشْهادُ النَّدامَى مع الخمرِ  كذاكَ وأَفْلاذُ الفَئيدِ، وما ارتمتْ  به بين جالَيْها الوَئِيَّةُ مِلْوَذْرِ  (* قوله «ملوذر» أراد من الوذر).  والمِفْأَدُ: ما يُخْتَبَزُ ويُشْتَوَى به؛ قال الشاعر:  يَظَلُّ الغُرابُ الأَعْوَرُ العَينِ رافِعاً  مع الذئْبِ، يَعْتَسَّانِ ناري ومِفْأَدي  ويقال له المِفْآدُ على مِفْعالٍ. ويقال: فَحَصْت للخُبزَةِ في الأَرض  وفَأَدْتُ لها أَفْأَدُ فَأْداً، والاسم أُفْحُوصٌ وأُفْو ودٌ، على  أُفْعُول، والجمع أَفاحيصُ وأَفائِيدُ. ويقال: ففَأَدْتُ الخُبزَةَ إِذا جعلت  لها موضعاً في الرماد والنار لتضعها فيه.  والخشبة التي يحرَّك بها التنور مِفْأَدٌ، والجمع مفائِدُ  (* قوله  «والجمع مفائد» في القاموس والجمع مفائيد.) وافْتَأَدُوا: أَوقدوا ناراً.  والفئِيدُ: النارُ نفسُها؛ قال لبيد:  وجَدْتُ أَبي رَبيعاً لليَتَامَى،  وللضِّيفانِ إِذْ حُبَّ الفَئِيدُ  والمُفْتَأَدُ: موضع الوَقُود؛ قال النابغة:  سَفُّود شَرْبٍ نَسُوهُ عند مُفّتَأَدِ  والتَّفَؤُّدُ: التَّوَقُّد. والفؤاد: القلبُ لِتَفَوُّدِه وتوقُّدِه،  مذكر لا غير؛ صرح بذلك اللحياني، يكون ذلك لنوع الإِنسان وغيره من أَنواع  الحيوان الذي له قلب؛ قال يصف ناقة:  كمِثْلِ أَتانِ الوَحْشِ، أَما فُؤادُها  فَصَعْبٌ، وأَما ظَهْرُها فَرَكُوبُ  والفؤادُ: القلب، وقيل: وسَطُه، وقيل: الفؤاد غِشاءُ القلبِ، والقلبُ  حبته وسُوَيْداؤُه؛ وقول أَبي ذؤيب:  رآها الفُؤادُ فاستَضَلَّ ضَلالَه،  نِيافاً من البيضِ الحِسانِ العِطائِلِ  رأَى ههنا من رؤية القلب وقد بينه بقوله رآها الفؤاد والمفعول الثاني  نيافاً، وقد يكون نيافاً حالاً كأَنه لما كانت محبتها تلي القلب وتدخله صار  كأَن له عينين يراها بهما؛ وقول الهذلي:  فقامَ في سِيَتَيْها فانْحَنى فَرَمى،  وسَهْمُه لِبَناتِ الجَوْفِ مَسَّاسُ  يعني ببنات الجَوْف الأَفئدةَ، والجمع أَفئدةٌ؛ قال سيبويه: ولا نعلمه  كُسِّر على غير ذلك. وفي الحديث: أَتاكم أَهلُ اليمن هم أَرقُّ أَفئِدةً  وأَلْيَنُ قلوباً. وفأَده يَفْأَدُه فَأْداً: أَصاب فؤاده. وفَئِدَ  فَأَداً: شكا فُؤَادَه وأَصابه داء في فؤَاده، فهو مَفؤُودٌ. وفي الحديث: أَنه  عاد سعداً وقال إِنك رجل مَفْؤُودٌ. المفؤُودُ: الذي أُصيب فوادُه بوجه.  وفي حديث عطاء: قيل له: رجل مَفؤُودٌ يَنْفُثُ دماً أَحَدَثٌ هو؟ قال:  لا؛ أَي يُوجعهُ فُؤَادُه فَيَتَقَيَّأُ دماً. ورجل مَفْؤُودٌ وفَئِيدٌ: لا  فؤَادَ له؛ ولا فِعْل له. قال ابن جني: لم يُصَرِّفُوا منه فِعلاً،  ومفعول الصفة إِنما يأْتي على الفعل نحو مَضْرُوب من ضُرِب ومقتول من قُتِلَ.  التهذيب: فأَدْت الصيْدَ أَفْأَدُه فَأْداً إِذا أَصبت فُؤادَه.
مقاييس اللغة:
(فأد) الفاء والألف والدال هذا أصلٌ صحيح يدلُّ على حُمَّى وشِدّةِ حرارة. من ذلك: فأَدْتُ اللَّحمَ: شويته. وهذا فَئِيدٌ، أي مشويّ. والمِفْأد: السَّفُود. والمُفتأَد: الموضِع يُشوَى فيه. قال:
كأنَّه خارجاً من جَنْبِ صفحته  *** سَفُّود شَرْب نسُوه عند مُفتَأدِ([4])
ومما هو مِن قياس الباب عندنا: الفُؤاد، سمِّي بذلك لحرارته. والفأد: مصدر فأدتُه، إذا أصبتَ فؤاده. ويقولون: فأَدْتُ المَلَّةَ، إذا مَلَلْتَها.
القاموس المحيط:
فَأَدَ الخُبْزَ، كمَنَعَ جَعَلَه في المَلَّةِ، واللَّحْمَ في النارِ شَواه، كافْتَأَدَ، وزَيْداً أصابَ فُؤادَه، والخَوْفُ فلاناً جَبَّنَه. والْأُفْؤُودُ، بالضم الخُبْزُ المَفْؤُودُ، كالمُفْتَأَدِ، وهو أيضاً مَوْضِعُه. وكمِنْبَرٍ ومِصْباحٍ ومِكْنَسَةٍ السَّفُّودُ، وخَشَبَةٌ يُحَرَّكُ بها التَّنُّورُ، ج مفائِيدُ. والفَئيدُ النارُ، والمَشْوِيُّ، والجبانُ، كالمَفْؤُودِ فيهما. وافْتَأَدوا أوْقَدوا ناراً. والتَّفَؤُّدُ التَّحَرُّقُ، والتَّوَقُّدُ، ومنه الفُؤادُ للقَلْبِ، مُذَكَّرٌ، أو هو ما يَتَعَلَّقُ بالمَريءِ من كَبِدٍ ورِئَةٍ وقَلْبٍ، ج أفْئِدَةٌ. والفَوَادُ، بالفتح والواوِ غَريبٌ. وفُئِدَ، كعُنِيَ وفَرِحَ شَكاه، أو وَجِعَ فُؤادُه.
تاج العروس:
ف - أ - د
فَأَدَ الخُبْزَ كمنَعَ يَفْأَدُه فَأْداً : جَعَله في المَلَّةِ وهي الرَّمَادُ الحَارُّ ليَنْضج . وفي التهذيب : فأَدْتُ الخُبْزَةَ إذا مَلَلْتَها وخَبَزْتَها في المَلَّة . وفأَدَ اللَّحْمَ في النَّارِ يَفْأَدُه فَأْداً شَوَاه كأَفْتَأَده فيه . وفأَدَ زَيْداً يَفْأَدُه فَأْداً : أَصاب فُؤادَهُ . وفي التهذيب : فأَدْتُ الصَّيْدَ فأْداً إذا أَصَبْتَ فُؤادَه . وفأَدَ الخوفُ فُلاناً : جَبَّنَهُ وهو مَفْؤُودٌ كما سيأْتي . والأُفْؤُود بالضم والمد : الخُبْزُ المَفْؤُود كالمُفْتَأَدِ يقال : فَحَصْتُ للخُبْزَةِ في الأَرض وفأَدْتُ لها أَفْأَدُ فَأْداً والأسم أُفْحوصٌ وأُفْؤُودٌ على أُفْعُولٍ والجمع أَفَاحِيصُ وأَفَائِيدُ وهو أَي الأَفْؤود أَيضاً : مَوْضِعُهُ الذي يُفْأَدُ فيه . وفي اللسان : والمُفْتَأَد : مَوْضع الوَقُودِ . والمِفْأَد والمِفْآد والمِفْأَدةُ كمِنْبَرٍ ومِصْباحٍ ومِكْنَسة الثانيةُ عن الصاغاني : السَّفُّودُ وهو من فأَدْتُ اللَّحْمَ وافتأَدْته إذا شَوَيْته قال الشاعر :
يَظَلُّ الغُرابُ الأَعْوَرُ العَيْن رافِعاً ... مع الذِّئْبِ يَعْتَسَّانِ نارِي ومِفْأَدي وهو ما يُخْتَبَزُ ويشْوَى به . والمِفْآد : خَشَبَةٌ يُحَرَّكُ بها التَّنُّورُ ج : مَفَائِيدُ وفي اللسَان : مَفَائِدُ . والفَئِيدُ : النَّارُ نَفْسُها قال لبيد :
وَجَدْتُ أَبِي رَبِيعاً للْيَتَامَى ... وللضِّيفانِ إِذْ حُبَّ الفَئيدُ والفَئِيدُ : اللَّحْمُ المَشْوِيُّ وكذا الخُبْزُ ويقال : إِذا شُوِيَ اللَّحْم فوقَ الجَمْرِ فهو مُفْأَدٌ وفَئِيدٌ . والفَئِيد : الجَبَانُ كالمَفْؤُودِ فيهما يقال في الأَوّل : خُبْزٌ مَفْؤُود ولَحْمٌ مَفْؤود وفي الثاني رجلٌ مَفْؤودٌ : جبانٌ ضَعِيفُ الفُؤادِ مثل المَنْخُوبِ وَرجلٌ مَفْؤُودٌ وفَئِيدٌ : لا فُؤادَ له . ولا فِعْلَ له قال ابنُ جِنِّي : لم يُضَرِّفُوا منه فِعْلاً ومفعولٌ للصِّفة إِنَّما يَأْتي على الفِعْل نحو مضْرُوب من ضُرِب ومَقْتول من قُتِل . وافتَأَدُوا : أَوقَدُوا ناراً لِيَشْتَوُوا . والتَّفَؤُّدُ : التَحَرُّقُ هكذا بالقاف في نسختنا وكذا هو بخطِّ الصاغَانيِّ . وفي نُسْخَةِ شيخِنَا : التَّحرُّك بالكاف ويُؤَيِّد الأُولى قوله فيما بعدُ والتَّوقُّدُ ومنه أَي من معنى التَّوقُّد سُمِّىَ الفُؤَادُ بالضَّمّ مهموزاً لتَوَقُّدِهٍ وقيل أصل الفأْدِ : الحَرَكَةُ والتحريك ومنه اشتُقَّ الفُؤادُ لأَنَّه يَنْبِضُ ويَتَحَرَّك كثيراً قال شيخُنا : وهذا أَظهَرُ لعَدمِ تَخلُّفه ومَرادفِته للقَلْبِ كما صَدَّر به وهو الذي عليه الأَكثر
وفي البصائر للمصنِّف : وقيل إنما يقال للقَلْبِ : الفُؤَادُ إذا اعتُبِرَ فيه معنَى التَّفؤُّدِ أَي التَّوَقُّد مُذَكَّرٌ لا غيرُ صرحَ بذلك اللِّحْيَانيُّ يكون ذلك لنَوْعِ الإنسان وغيره من أَنواعِ الحَيَوانِ الذي له قلبٌ قال يصفُ ناقةً :
كَمِثْلِ أَتانِ الوَحْشِ أَمَّا فُؤادُها ... فَصَعْبٌ وَأَمَّا ظَهْرُها فرَكوبُ أو هو أَي الفُؤادُ : ما يتعلق بالمرِيءِ من كَبِدٍ ورئَةٍ وقلبٍ . وفي الكفاية ما يقتضى أن الفُؤادَ والقَلْبَ مُترَادِفانِ كما صدَّرَ به المصنّفُ وعليه اقتصرَ في المصباح والأَكثرُ على التفرقة . فقال الأزهريُّ : القلب مُضْغَةٌ في الفُؤَادِ مُعَلَّقَةٌ بالنِّيَاطِ وبهذا جَزَمَ الوحِديُّ وغيرُه . وقيل : الفُؤادُ : وعاءُ القلْبِ أَو داخِلُه أَو غِشاؤُه والقَلْبُ حَبَّتُه . كما قاله عِياضٌ وغيره وأَشار إليه ابنُ الأَثير . وفي البصائر للمصنِّف : وقيل : القَلْب أَخَصُّ من الفُؤادِ ومنه حديث : " أَتاكُم أَهلُ اليمنِ هم أَرَقُّ قُلوباً وأَلْيَنُ أَفْئِدَةً " فوصَفَ القُلُوبَ بالرِّقَّةِ والأَفئدةَ باللِّين . وقال جماعةٌ من المفسرين : يطلق الفؤادُ على العَقْلِ وجَوَّزُوا أن يكون منه " ما كَذَبَ الفُؤَادُ ما رَأَى " ج أَفْئِدَةٌ قال سيبويهِ : ولا نَعْلَمه كُسِّر على غيرِ ذلك . والفَوَادُ بالفتح والواو غريبٌ وقد قُرِئَ به . وهو قِراءة الجَرَّاح العُقَيْليّ . وقالوا : تَوجِيهُها أَنه أَبْدَل الهَمْزَة واواً لوقُوعِها بعدَ ضمَّةٍ في المشهور ثم فتح الفاءَ تخفيفاً . قال اشِّهاب تَبعاً لغيره : وهي لُغَةٌ فيه ولا عِبْرَةَ بإِنكار أَبي حاتِمٍ لها
وفئِدَ كعُنِيَ وفَرِحَ وهذه عن الصاغانيِّ فأَداً : شَكَاهُ أَي شَكَا فُؤادَه أَو وَجِعَ فُؤادُهُ فهو مَفْؤُودٌ . وفي الحديث أنه عاد سَعْداً وقال : إِنَّكَ رجلٌ مَفؤود . وهو الذي أُصِيبَ فُؤادُه بِوَجَع ومِثْلُه في التوضيح لابن مالِكِ . وفي الأًساس وقد فُئِدَ وفأَدَهُ الفَزَعُ
ومما يستدرك عليه : فأَدَ فُلانٌ لِفُلانٍ إذا عَمِلَ في أَمْرِه بالغيبِ جَمِيلاً . كذا في الوادر للِّحْيَانيِّ

##### Türkçe

فود
**فَأَدَ** - **يَفْأَدُ** - **فُؤَاد** - **أَفْئِدَة**
**فَأَدَ** - **يَفْأَدُ** + varlık veya şey: tutuşur ve alevlenir
**فُؤَاد**: “**فـُعال**” vezni üzere, “**فَأَدَ** - **يَفْأَدُ**”dan mübalağa ism-i fâil; aynı şekilde ondan ism-i âlet: tutuşmuş ve alevlenmiş yer veya şiddetle tutuşup alevlenen âlet; ve ıstılahça “**فُؤَاد**” nefis: bunun çoğulu “**أَفْئِدَة**”: insanın nefsinden ve bedene üflenmiş ruhundan bir parça; göğüste olan kalbin içinde yerleşen: onun ortası veya zarı veya karacığı; ve hafızadan yahut vahiyden yahut duyularım dışındaki herhangi bir başka kaynaktan gelen idrakleri kavrama, anlama ve akletme ile kaim olur: öyleyse **الفؤاد**; rüyaları, hatıraları ve duyusal olmayan idrakleri—telkin, ilham, telepati ve benzeri—vasıtasıyla gördüğümüz ve işittiğimiz görme ve işitme uzvudur
**أَفْئِدَة**: “**فُؤَاد**”ın çoğulu
Not: sözlüklerde **فؤاد** lafzı tutuşma ve alevlenmeye delalet eder; bundan, akıl ve fıkıhtan sorumlu olan beşer nefsinin veya ruhunun parçasının, şiddetle tutuşan merkezi bir parçadan—o **الفؤاد**dur—ve onun etrafında dönen değişken bir parçadan—o **القلب**tir—mürekkep olması mümkün olabilir; Allah daha iyi bilir
Ve lafız, “ateşin tutuşma derecesini ve alevinin harlanmasını, sönmesine ve sönükleşmesine karşıt olarak beyan” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**جَحِمَ** - **يَجْحَمُ** (**جَحَمَ** - **يَجْحَمُ**)، **جَهْنَمَ** - **يًجَهنِمُ**، **وَقَدَ** - **يَقِدُ**، **فَأَدَ** - **يَفْأَدُ**، **لَظِيَ** - **يَلْظَى**، **سَرَجَ** - **يَسْرُجُ** (**سَرِجَ** - **يَسْرَجُ**)

**فؤاد**
	﴿Ve elçilerin haberlerinden sana, onunla **فؤاد**ını sağlamlaştırdığımız her birini sana anlatıyoruz; ve sana bunda hak ve müminler için bir öğüt ve bir hatırlatma geldi (120)﴾ Hûd ﴿Ve inkâr edenler dedi: Kur’an ona bir defada topluca indirilseydi ya; işte böyle, onunla **فؤاد**ını sağlamlaştırmak için; ve onu tertil ile okuduk (32)﴾ Furkân
	﴿Ve Musa’nın annesinin **فؤاد**ı boş olarak sabahladı; neredeyse onu onunla açığa vuracaktı; eğer kalbi üzerine bağlamasaydık, müminlerden olması için (10)﴾ Kasas ﴿Ve sakın Allah’ı zalimlerin yaptıklarından gafil sanma; ancak onları, gözlerin dikilip kalacağı bir güne erteliyor (42) koşar hâlde, başlarını dikmiş, bakışları kendilerine dönmez; ve **أفئدتهم** boşluktur (43)﴾ İbrahim
	﴿Ve hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme; şüphesiz işitme, görme ve **الفؤاد**; bunların hepsi ondan sorumlu olunmuştur (36)﴾ İsrâ
	﴿Böylece kuluna vahyettiğini vahyetti (10) **الفؤاد** gördüğünü yalanlamadı (11) şimdi onu gördüğü şey hakkında mı tartışıyorsunuz? (12) ve andolsun onu bir başka inişte de gördü (13) Sidretü’l-Müntehâ yanında (14) onun yanında Me’vâ cenneti vardır (15)﴾ Necm

**أفئدة**
﴿Ve böylece her peygambere insan ve cin şeytanlarından bir düşman kıldık; onların bazısı bazısına sözün süsünü aldatma olarak vahyeder; Rabbin dileseydi bunu yapmazlardı; öyleyse onları ve uydurduklarını bırak (112) ve ahirete iman etmeyenlerin **أفئدة**si ona meyletsin diye, ve ondan razı olsunlar diye, ve işledikleri şeyi işlesinler diye (113)﴾ En‘âm
	﴿Ve O, sizin için işitme, gözler ve **الأفئدة**yi inşa edendir; ne az şükrediyorsunuz (78)﴾ Mü’minûn ﴿De ki: O, sizi inşa eden ve sizin için işitme, gözler ve **الأفئدة** kılan O’dur; ne az şükrediyorsunuz (23)﴾ Mülk
	﴿O ki her şeyi yaratışını güzel yaptı ve insanın yaratılışını çamurdan başlattı (7) sonra onun neslini değersiz bir sudan bir özden kıldı (8) sonra onu düzenledi ve ona ruhundan üfledi; ve sizin için işitme, gözler ve **الأفئدة** kıldı; ne az şükrediyorsunuz (9)﴾ Secde ﴿Ve Allah sizi annelerinizin karınlarından, hiçbir şey bilmezken çıkardı; ve sizin için işitme, gözler ve **الأفئدة** kıldı; umulur ki şükredersiniz (78)﴾ Nahl ﴿Ve andolsun onları, sizi yerleştirmediğimiz şeyde yerleştirdik; ve onlara işitme, gözler ve **أفئدة** kıldık; fakat işitmeleri, gözleri ve **أفئدة**leri onlardan hiçbir şeyi gidermedi; çünkü Allah’ın ayetlerini inkâr ediyorlardı; ve alay ettikleri şey onları kuşattı (26)﴾ Ahkâf
	Ve Allah’a yeminlerinin bütün gücüyle yemin ettiler: eğer onlara bir ayet gelirse mutlaka ona iman edecekler; de ki: ayetler ancak Allah katındadır; ve size ne bildirir ki, o geldiğinde iman etmezler (109) ve onların **أفئدة**lerini ve gözlerini, ona ilk defa iman etmedikleri gibi çevirip dururuz; ve onları azgınlıkları içinde bocalar hâlde bırakırız (110) } En‘âm
	﴿ki **الأفئدة**lerin üzerine yükselir (7)﴾ Hümeze
	﴿Ve Musa’nın annesinin **فؤاد**ı boş olarak sabahladı; neredeyse onu onunla açığa vuracaktı; eğer kalbi üzerine bağlamasaydık, müminlerden olması için (10)﴾ Kasas ﴿Ve sakın Allah’ı zalimlerin yaptıklarından gafil sanma; ancak onları, gözlerin dikilip kalacağı bir güne erteliyor (42) koşar hâlde, başlarını dikmiş, bakışları kendilerine dönmez; ve **أفئدتهم** boşluktur (43)﴾ İbrahim
	﴿Rabbimiz, ben zürriyetimden bir kısmını, senin muhterem evinin yanında ekinsiz bir vadiye yerleştirdim; Rabbimiz, namazı ikame etsinler diye; öyleyse insanlardan **أفئدة**yi onlara meyleder kıl; ve onları meyvelerden rızıklandır; umulur ki şükrederler (37)﴾ İbrahim

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**فأد**] ف أ د: **الفُؤَادُ** kalptir; çoğulu **أفْئِدَةٌ**dur

Râgıb
**فأد**
- **الفؤاد** kalp gibidir; fakat onda **التفؤد** manası, yani tutuşma, dikkate alındığında ona **فؤاد** denir; denir ki: **فأدت اللحم**: onu kızarttım; ve **لحم فئيد**: kızartılmıştır. Yüce Allah dedi: ﴿**ما كذب الفؤاد ما رأى**﴾ [Necm/11], ﴿**إن السمع والبصر والفؤاد**﴾ [İsrâ/36]; ve **الفؤاد**ın çoğulu: **أفئدة**. Dedi: ﴿**فاجعل أفئدة من الناس تهوي إليهم**﴾ [İbrahim/37], ﴿**وجعل لكم السمع والأبصار والأفئدة**﴾ [Mülk/23], ﴿**وأفئدتهم هواء**﴾ [İbrahim/43], {**نار الله الموقدة** * ﴿**التي تطلع على الأفئدة**﴾ [Hümeze/6-7]. Ve **الأفئدة**nin tahsisi, onun aşırı tesirine bir tenbihtir (Burhân el-Bikâî dedi: ve zikre tahsis etti; çünkü o, bedendeki en latif şeydir ve en küçük bir eziyetle en şiddetli acı duyanıdır; ve çünkü o, fasit akidelerin menşeidir ve fesat ve dalaletin menşei olan mal sevgisinin madenidir; ve ondan çirkin fiiller sadır olur. Bak: Nazmü’d-Dürer 22/248); ve bu kitaptan sonraki Kur’an ilmi kitaplarında onun zikri yeri vardır.

Lisân’ın özeti:
1.     **فأَد** ekmeği **المَلَّة** içinde **يَفْأَدُها** **فَأْداً**: onu kızarttı — **فأَدت اللحم وافتأَدته**: onu kızarttığında. Ve **لحم فَئِيدٌ**: yani kızartılmış.
2.     Ve **الفِئد**: **الخبز المفؤُود** ve **اللحم المَفْؤُود**.
3.     Ve **الفؤاد**: **القلبُ**; onun **تَفَوُّد**u ve **توقُّد**u sebebiyle.
4.     Ve **الفؤادُ**: **القلب**; ve denildi: onun ortası; ve denildi: **الفؤاد** kalbin zarıdır; ve **القلب** onun tanesi ve karacığıdır.

Lisânü’l-‘Arab
● - **فأد**: **فأَد** ekmeği **المَلَّة** içinde **يَفْأَدُها** **فَأْداً**: onu kızarttı. Ve **التهذيب**’de: **فأَدْتُ الخُبْزَةَ**: onu **مَلَلْتَها** ve **المَلَّة** içinde yoğurup pişirdiğinde. Ve **الفَئِيدُ**: ateş üzerinde kızartılıp pişirilen şeydir. Ve et, kor üzerinde kızartıldığında, o **مُفْأَدٌ** ve **فئيد**dir. Ve **الأُفؤُودُ**: içinde **تُفْأَدُ** olunan yerdir. Ve **فَأَدَ** eti ateşte **يَفْأَدُه** **فَأْداً** ve onda **افْتَأَدَه**: onu kızarttı. Ve **المِفْأَدَةُ**: şiştir; ve o, **فأَدت اللحم وافتأَدته**: onu kızarttığında, (bundandır). Ve **لحم فَئِيدٌ**: yani kızartılmış. Ve **الفِئد**: **الخبز المفؤُود** ve **اللحم المَفْؤُود**. Merdâvî, Huveyle’ye hitap ederek dedi:
أَجارَتَنا، سِرُّ النساءِ مُحَرَّمٌ
عليَّ، وتَشْهادُ النَّدامَى مع الخمرِ
كذاكَ وأَفْلاذُ الفَئيدِ، وما ارتمتْ
به بين جالَيْها الوَئِيَّةُ مِلْوَذْرِ
(* “**ملوذر**” sözü: **الوذر**’dan (olanı) kastetti.)
Ve **المِفْأَدُ**: onunla ekmek pişirilen ve kızartılan şeydir; şair dedi:
يَظَلُّ الغُرابُ الأَعْوَرُ العَينِ رافِعاً
مع الذئْبِ، يَعْتَسَّانِ ناري ومِفْأَدي
Ve ona **المِفْآدُ** denir, **مِفْعالٍ** üzere. Ve denir: ekmek için yerde çukur açtım; ve ona **فَأَدْتُ**: **أَفْأَدُ** **فَأْداً**; isim **أُفْحُوصٌ** ve **أُفْو ودٌ**, **أُفْعُول** üzere; çoğul **أَفاحيصُ** ve **أَفائِيدُ**. Ve denir: **ففَأَدْتُ الخُبزَةَ**: onu içine koyacağın kül ve ateşte ona bir yer yaptığında. Ve tandırın onunla hareket ettirildiği tahta **مِفْأَدٌ**dur; çoğulu **مفائِدُ**dur (* “çoğulu **مفائد**” sözü: **القاموس**’ta çoğul **مفائيد**dir.) ve **افْتَأَدُوا**: bir ateş yaktılar. Ve **الفئِيدُ**: ateşin kendisidir; Lebîd dedi:
وجَدْتُ أَبي رَبيعاً لليَتَامَى،
وللضِّيفانِ إِذْ حُبَّ الفَئِيدُ
Ve **المُفْتَأَدُ**: yakıt yeri; Nâbiga dedi:
سَفُّود شَرْبٍ نَسُوهُ عند مُفّتَأَدِ
Ve **التَّفَؤُّدُ**: tutuşmadır. Ve **الفؤاد**: **القلبُ**; onun **تَفَوُّد**u ve **توقُّد**u sebebiyle; yalnızca müzekkerdir; bunu Lihyânî açıkça söyledi; bu, insan türü ve kalbi olan hayvan türlerinin diğerleri için olur; bir deve tasvir ederek dedi:
كمِثْلِ أَتانِ الوَحْشِ، أَما فُؤادُها
فَصَعْبٌ، وأَما ظَهْرُها فَرَكُوبُ
Ve **الفؤادُ**: **القلب**; ve denildi: onun ortası; ve denildi: **الفؤاد** kalbin zarıdır; ve **القلب** onun tanesi ve karacığıdır; Ebû Züeyb’in sözü:
رآها الفُؤادُ فاستَضَلَّ ضَلالَه،
نِيافاً من البيضِ الحِسانِ العِطائِلِ
Burada “görme”, kalbin görmesindendir; bunu “**رآها الفؤاد**” sözüyle beyan etti; ikinci mef’ul **نيافاً**dır; ve **نيافاً** hâl de olabilir; sanki onun sevgisi kalbe bitişik olup içine girdiğinde, sanki onunla onu gördüğü iki gözü varmış gibi oldu; Hüzeylî’nin sözü:
فقامَ في سِيَتَيْها فانْحَنى فَرَمى،
وسَهْمُه لِبَناتِ الجَوْفِ مَسَّاسُ
“**بنات الجَوْف**” ile **الأَفئدةَ**yi kasteder; çoğul **أَفئدةٌ**dur; Sîbeveyh dedi: bunun dışında bir şeye kırıldığını bilmiyoruz. Ve hadiste: “Size Yemen ehli geldi; onlar **أَرقُّ أَفئِدةً** ve **أَلْيَنُ قلوباً**dır.” Ve **فأَده** **يَفْأَدُه** **فَأْداً**: onun **فؤاد**ına isabet etti. Ve **فَئِدَ** **فَأَداً**: **فُؤَاد**ını şikâyet etti ve **فؤاد**ında bir hastalığa uğradı; o hâlde o **مَفؤُودٌ**dur. Ve hadiste: Sa‘d’ı ziyaret etti ve dedi ki: “Şüphesiz sen **مَفْؤُودٌ** bir adamsın.” **المفؤُودُ**: **فواد**ı bir yönden isabet almış olandır. Ve Atâ’nın hadisi: ona denildi: “Kan tüküren **مَفؤُودٌ** bir adam; bu bir hades midir?” dedi: “Hayır”; yani **فُؤاد**ı onu ağrıtır da kan kusar. Ve bir adam **مَفْؤُودٌ** ve **فَئِيدٌ**: onun **فؤاد**ı yoktur; ve onun fiili yoktur. İbn Cinnî dedi: ondan bir fiil tasrif etmediler; ve sıfatın mef’ûlü ancak fiil üzerine gelir; **مَضْرُوب** gibi **ضُرِب**’den ve **مقتول** gibi **قُتِلَ**’den. **التهذيب**: **فأَدْت** avı **أَفْأَدُه** **فَأْداً**: onun **فُؤاد**ına isabet ettiğinde.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**فأد**) **الفاء** ve **الألف** ve **الدال**; bu, humma ve şiddetli hararete delalet eden sahih bir asıldır. Bundan: **فأَدْتُ اللَّحمَ**: onu kızarttım. Ve bu **فَئِيدٌ**dür; yani kızartılmış. Ve **المِفْأد**: şiştir. Ve **المُفتأَد**: içinde kızartılan yerdir. Dedi:
كأنَّه خارجاً من جَنْبِ صفحته  *** سَفُّود شَرْب نسُوه عند مُفتَأدِ([4])
Ve bizim yanımızda babın kıyasından olan şeylerden: **الفُؤاد**; harareti sebebiyle bununla adlandırıldı. Ve **الفأد**: **فأدتُه**’nun masdarıdır; **فؤاد**ına isabet ettiğinde. Ve derler: **فأَدْتُ المَلَّةَ**: onu **مَلَلْتَها** ettiğinde.

El-Kâmûsü’l-Muhît:
**فَأَدَ** ekmeği, **كمَنَعَ**: onu **المَلَّة** içine koydu; ve eti ateşte: onu kızarttı; **كافْتَأَدَ** gibi; ve Zeyd’e: onun **فُؤاد**ına isabet etti; ve korku falanı: onu korkaklaştırdı. Ve **الْأُفْؤُودُ**, zamme ile: **الخُبْزُ المَفْؤُودُ**; **كالمُفْتَأَدِ** gibi; ve o aynı zamanda onun yeridir. Ve **كمِنْبَرٍ** ve **مِصْباحٍ** ve **مِكْنَسَةٍ** üzere: şiş; ve tandırın onunla hareket ettirildiği bir tahta; çoğul **مفائِيدُ**. Ve **الفَئيدُ**: ateş; ve kızartılmış; ve korkak; ikisinde de **كالمَفْؤُودِ** gibi. Ve **افْتَأَدوا**: bir ateş yaktılar. Ve **التَّفَؤُّدُ**: yanma; ve tutuşma; ve ondan **الفُؤادُ** kalp için; müzekkerdir; yahut o, karaciğer, akciğer ve kalpten, kişinin boğazına ilişen şeydir; çoğul **أفْئِدَةٌ**. Ve **الفَوَادُ**, fetha ve **الواو** ile: gariptir. Ve **فُئِدَ**, **كعُنِيَ** ve **فَرِحَ** gibi: onu şikâyet etti; yahut **فُؤاد**ı ağrıdı.

Tâcü’l-‘Arûs:
ف - أ - د
**فَأَدَ** ekmeği **كمنَعَ**: **يَفْأَدُه** **فَأْداً**: onu **المَلَّة** içine koydu; o, pişsin diye sıcak küldür. Ve **التهذيب**’de: **فأَدْتُ الخُبْزَةَ**: onu **مَلَلْتَها** ettiğinde ve **المَلَّة** içinde pişirdiğinde. Ve **فأَدَ** eti ateşte **يَفْأَدُه** **فَأْداً**: onu kızarttı; onda **أَفْتَأَده** gibi. Ve **فأَدَ** Zeyd’e **يَفْأَدُه** **فَأْداً**: onun **فُؤاد**ına isabet etti. Ve **التهذيب**’de: **فأَدْتُ الصَّيْدَ** **فأْداً**: onun **فُؤاد**ına isabet ettiğinde. Ve korku falanı **فأَدَ**: onu korkaklaştırdı; o, ileride geleceği üzere **مَفْؤُودٌ**dur. Ve **الأُفْؤُود** zamme ve med ile: **الخُبْزُ المَفْؤُود**; **كالمُفْتَأَدِ** gibi; denir: ekmek için yerde çukur açtım ve ona **فأَدْتُ**: **أَفْأَدُ** **فَأْداً**; isim **أُفْحوصٌ** ve **أُفْؤُودٌ**, **أُفْعُولٍ** üzere; çoğul **أَفَاحِيصُ** ve **أَفَائِيدُ**; ve o—yani **الأَفْؤود**—aynı zamanda: içinde **يُفْأَدُ** olunan yeridir. Ve **اللسان**’da: **والمُفْتَأَد**: yakıt yeridir. Ve **المِفْأَد** ve **المِفْآد** ve **المِفْأَدةُ**; **كمِنْبَرٍ** ve **مِصْباحٍ** ve **مِكْنَسة** üzere; ikincisi Sâgânî’dendir: şiştir; ve o, **فأَدْتُ اللَّحْمَ وافتأَدْته**: onu kızarttığında (bundandır); şair dedi:
يَظَلُّ الغُرابُ الأَعْوَرُ العَيْن رافِعاً ... مع الذِّئْبِ يَعْتَسَّانِ نارِي ومِفْأَدي
ve o, onunla ekmek pişirilen ve kızartılan şeydir. Ve **المِفْآد**: tandırın onunla hareket ettirildiği bir tahta; çoğul: **مَفَائِيدُ**; ve **اللسَان**’da: **مَفَائِدُ**. Ve **الفَئِيدُ**: ateşin kendisidir; Lebîd dedi:
وَجَدْتُ أَبِي رَبِيعاً للْيَتَامَى ... وللضِّيفانِ إِذْ حُبَّ الفَئيدُ
Ve **الفَئِيدُ**: kızartılmış ettir; ve aynı şekilde ekmektir; ve denir: et kor üzerinde kızartıldığında o **مُفْأَدٌ** ve **فَئِيدٌ**dir. Ve **الفَئِيد**: korkaktır; ikisinde de **كالمَفْؤُودِ** gibi; birincide denir: **خُبْزٌ مَفْؤُود** ve **لَحْمٌ مَفْؤود**; ikincide: **رجلٌ مَفْؤودٌ**: korkak, **ضَعِيفُ الفُؤادِ**; **المَنْخُوبِ** gibi; ve bir adam **مَفْؤُودٌ** ve **فَئِيدٌ**: onun **فُؤاد**ı yoktur. Ve onun fiili yoktur; İbn Cinnî dedi: ondan bir fiil tasrif etmediler; ve sıfat için **مفعولٌ** ancak fiil üzerine gelir; **مضْرُوب** gibi **ضُرِب**’den ve **مَقْتول** gibi **قُتِل**’den. Ve **افتَأَدُوا**: kızartsınlar diye bir ateş yaktılar. Ve **التَّفَؤُّدُ**: yanmadır; bizim nüshamızda **بالقاف** ile böyledir; ve Sâgânî’nin hattında da böyledir. Şeyhimizin nüshasında: **التَّحرُّك** **بالكاف** ile; ve birincisini, sonra gelen sözü teyit eder: ve **التَّوقُّدُ**; ve ondan, yani **التَّوقُّد** manasından, **الفُؤَادُ** zamme ile hemzeli olarak, onun tutuşması sebebiyle adlandırıldı; ve denildi: **الفأْد**in aslı harekettir ve hareket ettirmedir; ve ondan **الفُؤاد** türetildi; çünkü o çokça atar ve hareket eder. Şeyhimiz dedi: bu, onun (kalp ile) eşanlamlılığı ve musannifin onunla başlaması sebebiyle, onun (yani bu görüşün) geri kalmaması için daha zahirdir; ve bu, çoğunluğun üzerinde olduğu şeydir.
Ve musannifin **البصائر**’inde: ve denildi: kalbe ancak onda **التَّفؤُّد** manası, yani **التَّوَقُّد**, dikkate alındığında **الفُؤَادُ** denir; yalnızca müzekkerdir; bunu Lihyânî açıkça söyledi; bu, insan türü ve kalbi olan hayvan türlerinin diğerleri için olur; bir deve tasvir ederek dedi:
كَمِثْلِ أَتانِ الوَحْشِ أَمَّا فُؤادُها ... فَصَعْبٌ وَأَمَّا ظَهْرُها فرَكوبُ
yahut o, yani **الفُؤادُ**: karaciğer, akciğer ve kalpten, kişinin boğazına ilişen şeydir. Ve **الكفاية**’de, musannifin onunla başladığı üzere, **الفُؤاد** ile **القَلْب**in müteradif olduklarını gerektiren şey vardır; ve **المصباح**’ta onunla yetindi; ve çoğunluk ayırıma gider. Böylece Ezherî dedi: **القلب**; **الفُؤَاد** içinde, **النِّيَاط**a asılı bir et parçasıdır; ve Vuhaydî ve başkaları bununla kesin hüküm verdi. Ve denildi: **الفُؤادُ**: kalbin kabıdır; yahut içidir; yahut zarıdır; ve **القَلْبُ** onun tanesidir; İyâz ve başkalarının dediği gibi; ve İbnü’l-Esîr buna işaret etti. Ve musannifin **البصائر**’inde: ve denildi: **القَلْب** **الفُؤاد**dan daha özeldir; ve ondan hadis: “Size Yemen ehli geldi; onlar **أَرَقُّ قُلوباً** ve **أَلْيَنُ أَفْئِدَةً**dır”; böylece kalpleri incelikle, **الأفئدة**yi yumuşaklıkla vasfetti. Ve müfessirlerden bir cemaat: **الفؤاد**ın **العَقْل** üzerine ıtlak edildiğini söyledi; ve “**ما كَذَبَ الفُؤَادُ ما رَأَى**”nın ondan olmasını caiz gördüler. Çoğul **أَفْئِدَةٌ**dur; Sîbeveyh dedi: bunun dışında bir şeye kırıldığını bilmiyoruz. Ve **الفَوَادُ** fetha ve **الواو** ile gariptir; ve onunla okunmuştur; o, Cerrâh el-Ukaylî’nin kıraatidir. Ve dediler: onun tevcihi, meşhurda zammeden sonra vaki olması sebebiyle hemzeyi **واو**a bedel kılması, sonra hafifletme için **الفاء**yı fetha etmesidir. Şihâb, başkasına tâbi olarak dedi: bu, onda bir lugattır; Ebû Hâtim’in onu inkârına itibar yoktur.
Ve **فئِدَ** **كعُنِيَ** ve **فَرِحَ** gibi—bu Sâgânî’dendir—**فأَداً**: onu şikâyet etti; yani **فُؤاد**ını şikâyet etti; yahut **فُؤاد**ı ağrıdı; o hâlde o **مَفْؤُودٌ**dur. Ve hadiste: Sa‘d’ı ziyaret etti ve dedi: “Şüphesiz sen **مَفؤود** bir adamsın.” Ve o, **فُؤاد**ı bir ağrı ile isabet almış olandır; ve bunun benzeri İbn Mâlik’in **التوضيح**’inde. Ve **الأًساس**’ta: ve **فُئِدَ** oldu; ve onu korku **فأَدَهُ** etti.
Ve kendisine istidrâk olunan şeylerden: **فأَدَ** falan, falan için: onun işinde gıyaben bir güzellik işlediğinde. Lihyânî’nin **الوادر**’inde böyledir.
