# فوض (ف-و-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%88%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

(fe vav dad) Feyd, vadiyi dolduran sel yığıntısı

- Harfler: ف - و - ض
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَأُفَوِّضُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B6/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8F%D9%81%D9%8E%D9%88%D9%90%D9%91%D8%B6%D9%8F.md) | وَأُفَعِّلُ | Ismarlarım | 1 | 1 | [40:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B6/ayet/40:44.md) |

## Mücavir kökler — 6 mücavir (10 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
2. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Murar acı bir ağacın adıdır
3. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ana kapının önündeki bekçidir
4. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
5. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
6. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فوض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (ecvef-vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%84.md), [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md), [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir işi, yetkiyi veya tasarrufu bütünüyle başkasına devretmek, ortak alana açmak |
| Çekirdek Özet 2 | Kulun kendi aczini ikrar ederek işinin tedbir ve sonucunu kayıtsız şartsız Allah'a havale etmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Hüküm ve nihai tasarrufu asıl sahibine bırakma bilinci; mutlak ittikâl ve sığınma |
| Kritik Hata Riski | Tevfîzi pasif bir sorumsuzluk, kaderci bir atalet veya eylemsizlik olarak görüp sorumluluktan kaçınma sanmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فو | Ağız, açıklık, dışa taşma, serbest kalma ve kendi sınırından dışarı yönelme hareketi. Bu çekirdek [فوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA.md) (elden kaçma, boşlukta kaybolma), [فوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC.md) (toplu halde akma, yayılma), [فور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B1.md) (kaynayıp taşma), [فوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B2.md) (dar alandan kurtulup genişliğe çıkma), [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) (üste çıkma, aşma) ve [فوه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%87.md) (ağız, dışa vurma) köklerinde de görülür. | ض | ض harfinin getirdiği yayılma, kuşatma ve kesin temas niteliğiyle, dışa taşan yetki veya işin başkasına bütünüyle tevdi edilmesi, ortak alana veya nihai mercie aktarılması manası pekişmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | ağız; söz, açıklık, kenar | İradenin, sözün veya tasarruf yetkisinin içten dışa doğru açığa vurulması ve sınırından çıkması payını taşır. |
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Dışa aktarılan işin veya yetkinin diğer bir mercie rabtedilmesi ve bağlanması payını taşır. |
| ض | olta, bitki (ikiz harf ص imgesi temelinde türetme); yayılma, kuşatma, temas | Ses yapısındaki genişleme ve baskı imgesiyle, aktarılan yetkinin karşı tarafa bütünüyle sirayet etmesi ve alanı kaplaması payını taşır. |
| فوض | Ağızdan çıkan bir irade veya yetkinin (ف), sağlam bir rabıta ile (و), başka bir mercie tamamen aktarılıp oraya tevdi edilmesi ve yayılması (ض). | Kendi elindeki hüküm ve tasarrufu çıkarıp güvenilir bir odağa bağlama ve ona bırakma hareketini simgeler. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir mülkün, malın veya işin herkesin tasarrufuna açık biçimde ortaklaşa ortaya konulması, başıboş bırakılması veya yetkinin bütünüyle başkasına devredilmesi; insanların veya hayvanların başlarında bir sevk edici olmaksızın rastgele yayılması (kavmün fevdâ). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-Efvah el-Evdî'nin beyti: لا يَصْلُحُ القَوْمُ فَوْضَى لا سَراةَ لَهم / ولا سَراةَ إِذا جُهّالُهُم سادُوا — Şair bu beyitte kökü, başında önderi ve hâkimi bulunmayan, işleri dağınık ve herkesin rastgele tasarrufta bulunduğu kabile anarşisini (başsızlık, denetimsizlik) ifade etmek üzere kullanmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Müşterek ticarette ortakların birbirine tam yetki vererek malı eşit tasarrufa açması anlamında şirket-i müfâvada (شركة المفاوضة) ve mehir belirlenmeksizin nikâh akdetme anlamında nikâh-ı tefvîz (نكاح التفويض) tabirleri erken dönem kullanımını yansıtır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça فوض kökü, Sami dillerinde dışa taşma, yayılma, boşalma ve yetkiyi kendi alanından çıkarıp başka bir tarafa aktarma semantik ekseniyle irtibatlıdır. Kök, fonetik ve semantik açıdan [فضو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%88.md) (geniş mekâna açılma, engellerin kalkması) ve [فيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6.md) (suyun kabından taşması, yayılması) kökleriyle derin bir akrabalık gösterir. İbrânicede ve Ârâmî/Süryânîcede taşma, yayılma ve boşluğa yönelme bildiren akraba fiillerle ilksel bir ses-anlam bağı taşır. Arapçada kök, somut düzlemdeki başsızlık, serbest yayılma ve ortaklaşa tasarruf alanından; bir işin nihai tasarruf ve hükmünü bütünüyle bir başkasına bırakma (ittikâl ve radd) yönünde özelleşmiş ve soyut bir ahlakî-hukukî terime dönüşmüştür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فوض - [فضو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%88.md) - [فيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6.md) kök ailesi | İşin dışarıya, genişliğe veya başkasına aktarılması; yetkinin sınırlı alandan çıkarılıp yayılması ve devri. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami paralel açılma ve yayılma kökleri | Taşma, serbest kalma ve engellerin ortadan kalkarak hükmün intikal etmesi ekseninde ortak semantik çekirdek. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dışa yönelim çekirdekleri | Kabından dışarıya taşma ve serbest bırakma tabakası. | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فوض | Anlamlı | Bir işi devretmek, yetkiyi başkasına bırakmak, başıboş karışıklık | İşin veya yetkinin başkasına tevdi edilmesi, mutlak ortaklık ve başsızlık hali. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [فضو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%88.md) | Anlamlı | Genişlemek, boşalmak, aradaki engelin kalkması | Geniş mekân ve iki tarafın engelsizce birbirine kavuşması; Kur'an'da geçer (Nisâ [4:21](https://lisan.digital/tr/ayet/4:21.md)). | Ortak çekirdek; dışa açılma ve perdenin kalkması yönüyle ilişkilidir. |
| [وفض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B6.md) | Anlamlı | Hızla koşmak, dikili taş, sadak | Hızla bir hedefe seğirtme veya dikili taşa doğru yönelme; Kur'an'da geçer (Meâric [70:43](https://lisan.digital/tr/ayet/70:43.md)). | Hızlı yöneliş ve sevk edilme anlamıyla bağlantılıdır. |
| [وضف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D9%81.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| [ضفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D9%88.md) | Anlamlı | Bol olmak, örtmek, taşmak | Giysinin veya nimetin bol olup her tarafı örtmesi, sarkması. | Kur'an'da geçmez; bolluk ve yayılma çekirdeği taşır. |
| [ضوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D9%81.md) | Anlamlı | Misafir olmak, yönelmek, sığınmak | Bir kimseye sığınma, konuk olma ve iltica etme anlamında kullanılır. | Kur'an'da geçmez; sığınma ve birine dayanma bağı vardır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فوض | Merkez | Yetki devri ve tasarrufu terk | Bir işin nihai tasarrufunu ve hükmünü bütünüyle başka bir merciye havale etmek. | Merkez köktür; acziyetin ardından mutlak güvenle teslim etmeyi anlatır. |
| [وكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%84.md) | Komşu | Vekalet ve güven | Bir kimseyi kendi adına iş görmesi için yetkilendirmek veya ona dayanmak. | فوض kökünde yetki tamamen ve hükmüyle birlikte devredilirken, [وكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%84.md) kökünde adalet veya temsiliyet esasıyla işin yürütülmesi talep edilir. |
| [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) | Komşu | Boyun eğme ve teslimiyet | Karşı konulmaz bir iradeye boyun eğerek direnci terk etmek. | [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) çekişmeyi bırakıp barışa ve itaate girmeyi; فوض ise aktif tercihle tasarrufun özünü devretmeyi ifade eder. |
| [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | İade ve geri çevirme | Bir şeyi kaynağına veya hak sahibine geri döndürmek. | [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) mekânsal veya maddî geri çevirmeyi de içerirken, فوض kararın ve sonucun takdirini havale etmeye odaklanır. |
| [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) | Zıt | Tutma, çekme ve el koyma | Bir nesneyi veya yetkiyi elinde tutmak, başkasına bırakmamak, sıkıca kavramak. | فوض yetkiyi ve tasarrufu kendinden çıkarıp başkasına açarken, [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) kendi elinde toplayıp kısıtlamayı anlatır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فوض | Yetkiyi başkasına devretmek, ortak kılmak | İşi sahibine bırakıp hükmü ona havale etmeyi ifade eder; tef'îl babında mutlak teslimiyeti anlatır. | Kesin |
| Latince | delegare, committere | devretmek, tevdi etmek, emanet etmek | Bir vazifenin veya davanın yürütümünü başkasına bırakmayı karşılar; ancak manevi sığınma boyutunu tam vermez. | Güçlü |
| İngilizce | to delegate, to entrust, to commit | yetki devretmek, emanet etmek, havale etmek | Hukuki ve idari yetki devrini tam karşılar; dini bağlamdaki acziyet itirafını kısmen dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | übertragen, anvertrauen | devretmek, güvenerek teslim etmek | Emanet etme ve tasarrufu bırakmayı içerir; ontolojik acziyet eksenindeki boyun eğişi sınırlı taşır. | Güçlü |
| Fransızca | déléguer, confier | yetkilendirmek, sır veya iş emanet etmek | Bir mercie güvenerek selahiyet aktarmayı iyi verir; ilahi kazaya teslimiyet nüansını eksik bırakır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Duden, Larousse.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَأُفَوِّضُ | İşi ve akıbeti bütünüyle Allah'a havale etmek, mutlak tevekkül ve sığınma | Firavun hanedanındaki müminin, kavminin tehdit ve tuzaklarına karşı dünyevi tebliğ ve uyarısını tamamladıktan sonra nihai korunma ve zaferi Allah'ın ilim ve kudretine tevdi etmesi (Mü'min [40:44](https://lisan.digital/tr/ayet/40:44.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Müteşâbih sıfatların anlaşılması (Tefvîz yöntemi) | Sıfat ayetlerinin lafzını ikrar edip mahiyet, nasıllık ve keyfiyet bilgisini bütünüyle Allah'a bırakma tutumu; teşbih ve ta'tîlden kaçınma. | Sıfatların beşeri benzerliklerden tenzih edilerek hakiki bilgisinin ilahi ilme havale edilmesi. |
| Fıkıh | Nikâh ve şirket akitleri | Nikâh-ı tefvîz (mehir belirlenmeksizin kıyılan akit) ve şirket-i müfâvada (ortakların eşit sermaye ve tam yetkiyle birbirini temsil etmesi). | Hukuki hakların takdirinin veya ticari tasarruf yetkisinin karşı tarafa tam olarak devredilmesi. |
| Tefsir | Mü'min [40:44](https://lisan.digital/tr/ayet/40:44.md) bağlamında tevekkülün zirvesi | Düşman baskısı ve ölüm tehlikesi karşısında kulun beşeri imkânların ötesine geçerek koruyucu merciye sığınması. | Tevekkül, teslimiyet ve ilahi himayeye tam güven olarak tecelli eden ruh hali. |
| Hadis | Dua ve yatış adabı | Gece yatarken okunan dualarda kulun nefsini ve işini bütünüyle Allah'a ısmarlaması rivayetleri. | Benlik davasını terk ederek ilahi iradeye mutlak teslimiyet ve sığınış. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevekkül ve teslimiyet | Kulluğun kemali | Tedbirin sınırında neticeyi Allah'a bırakarak kalbi endişelerden arındırma. | Kulun kendi gücünün bittiği yerde ilahi kudrete dayanarak psikolojik direnç kazanması. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve idrak sınırları | Bilinemeyenin teslimi | Aklın idrak kapasitesini aşan gaybî hakikatlerde ilmi sahibine havale etme. | Aklın haddini bilmesi, lafızları tahrif etmeden hakikati mutlak ilme tevdi etmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve bürokrasi | Yetki devri (delegasyon) | Karar alma ve icra selahiyetini alt kademelere veya ehil temsilcilere bırakma. | Merkezi otoritenin iş yükünü paylaştırarak idari hantallığı önlemesi ve inisiyatif açması. | Güçlü |
| İktisadi | Ortaklık ve ticaret hukuku | Müfâvada ortaklığı | Ortakların sermaye, kâr ve tasarrufta eşit olup birbirini sınırsız yetkiyle temsil etmesi. | Karşılıklı tam güven esasına dayalı, yetki sınırlarının ortak alana yayıldığı ortaklık modeli. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dağıtık sistemlerde kontrol devri ve açık sistem dengesi | Bir yerel alt birimin kontrol parametrelerini merkezi veya üst denetleyiciye aktararak kendi kısıtlarını serbest bırakması ve sistem kararlılığına intibak etmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Örgütsel yetki aktarımı (delegation of authority) | Bir aktörün tasarruf ve karar gücünü rasyonel bir güven bağıyla başka bir aktöre devretmesi, böylece kendi yükünü azaltırken sorumluluk alanını yeniden yapılandırması. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca "çaresizlikten ötürü pes etmek", "pasif bir ataletle kaderine razı olmak" veya "hiçbir tedbir almadan işi oluruna bırakmak" şeklinde kaderci bir vazgeçişe indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da tefvîz, zalim bir otoriteye karşı hakkı açıkça savunduktan, her türlü fikrî, ahlakî ve mantıkî tebliğ yürütüldükten sonra, tehditler karşısında sarsılmadan nihai koruma ve hükmü Allah'a emanet eden proaktif ve sarsılmaz bir imanın zirvesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnananların siyasal, toplumsal ve bireysel sorumluluklarını yerine getirmeksizin eylemsizliğe düşmelerine, çaresizliği dindarlık gibi sunmalarına ve tefvîzi aksiyonun alternatifi zannetmelerine yol açar. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın sınırlı imkânı ile ilahi mutlak kudret arasındaki irtibatı kurar; tevekkülün bir acziyet veya eylemsizlik değil, hakiki güç kaynağına bağlanarak korkudan ve baskıdan özgürleşmek olduğunu ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müminlerin zalim güç odaklarına karşı hakikati savunduğu, yalnız kaldığı ve tehdit edildiği mücadele ve kıssa bağlamlarında belirleyicidir (özellikle Mü'min [40:44](https://lisan.digital/tr/ayet/40:44.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tevekkülün tedbirsizlik veya korkaklık olduğu yönündeki yanılgıyı düzeltir; tefvîzin mücadeleden kaçış değil, mücadelenin en kritik anında gösterilen sarsılmaz bir manevi tahkimat olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir malın, yetkinin veya işin sınırlarını kaldırarak ortak alana açmak, başkasına bütünüyle devretmek ve aradan çekilmek.
- Soyut anlam: Kulun kendi kudret ve tedbir davasından vazgeçerek bütün işlerinin sevk ve idaresini mutlak ilim ve hikmet sahibi Allah'a havale etmesi.
- Sistematik karşılık: İrade ve sorumluluk tamamlandıktan sonra sonucun kontrolünü nihai otoriteye devretme mekanizması (hukukta delegasyon, teolojide teslimiyet).
- LaTeX modeli: $$ f : A_u \to A_M, \quad C(u) = 0 \implies C(M) = 1 $$
- LaTeX açıklaması: Formülde $A_u$ bireyin veya kulun elindeki sınırlı iş ve tasarruf alanını, $A_M$ ise nihai ve mutlak otoritenin tasarruf alanını temsil eder. $f$ tefvîz fonksiyonudur ve yetkinin bireyden mutlak mercie aktarılışını gösterir. $C(u) = 0$ ifadesi kulun kendi üzerindeki hüküm ve tasarruf iddiasını sıfırlamasını, $C(M) = 1$ ise hüküm ve koruma yetkisinin bütünüyle mutlak sahibine geçtiğini ve sistemin tam bir teslimiyetle güvenceye kavuştuğunu sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%88%D8%B6/occurrences?meal=IK

### [Mü'min 40:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B6/ayet/40:44.md) — وَأُفَوِّضُ

فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ

Meal (IK): Size söylediğimi hatırlayacaksınız. Ben, işimi Allah’a bırakıyorum. Muhakkak ki Allah; kulları görendir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

(fe vav dad) Feyd, vadiyi dolduran sel yığıntısı.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والفاء و و ا ي ء معهما
ض ف و، ف ض و، ف و ض، ف ي ض، ض ي ف، و ف ض مستعملات
ضفو:
ضَفَا الشَّعْرُ يَضْفُو أي كُثُرُ.
وشَعْرٌ ضافٍ، وذَنَب ضافٍ، وأنشد قوله: بضافٍ فُوَيْقَ الأرض ليس بأعزَلِ ودِيمةٌ ضافيةٌ تَضْفُو ضَفْواً أي تُخصِبُ الأرضَ.
وفَرَسٌ ضافي العُرْفِ والذَّنَبِ.
وفلان ضافي العَطِيّة أي كثيرة، قال: فجُدْ علينا من جَداكَ الضافي والضَّفْوُ: السَّعَةُ والخيرُ والكَثْرة، وأنشدَ:
اذا الهَدَفُ المِعزالُ صوَّبَ رأسَه		وأَعْجَبَه ضَفْوٌ من الثُّلَّةِ الخُطْلِ
فضو:
الفضاءُ: المكانُ الواسعُ، والنعل فَضَا يفضو فُضوَّاً وفَضاءً فهو فاضٍ، أي واسع، وقال رؤبة: أفرَخَ قيضُ بيضِها المُنقاضِ عنكم كِراماً بالمكان الفاضي والفَضا، مقصور،: الشيءُ المختلِط كالتَّمْر والزَّبيب في جِرابٍ واحد، قال:
فقُلْتُ لها يا عَمَّتي لك ناقتـي		وتَمْر فضاً في عَيْبتي وزَبيبُ
وأَفْضَى فلان الى فلانٍ أي وَصَلَ إليه، وأصله: أنه صارَ في فُرْجَته وفَضائه.
وأَلْقَيتُ ثوبي في الدارِ فضاً أي لم أستَوْدِعْه أحَدَاً.
وأفْضَى الرجلُ المرأةَ اذا جَعَل سبيلَيْها سبيلاً واحداً.
فوض:
فَوَّضْتُ اليه الأمرَ أي جَعَلتْهُ إليه.
وقال اللهُ- جلَّ وعزَّ-: "وأُفَوِّضُ أمري إلى اللهِ، أي أتَّكِلُ عليه.
وصارَ النّاسُ فَوْضَى أي مُتَفَرِّقِّين، وهو جماعة الفائضِ، ولا يُفرَدُ كما لا يُفَرد الواحد من المتفَرقِّين.
ويقال: الوَحُشُ فَوْضَى أي متفرِّقة مُتَردِّدة.
والناسُ فَوْضَى: لا سَراةَ لهم تجمَعُهم.
وشركة المُفاوضة: الاشتِراكُ في كلِّ شيءٍ، يقال: بينَهم فَوْضٌ اذا كانوا فيه شُرَكاءَ.
وشاركتُه شَرِكةَ مُفاوضَةٍ أي في كل شيءٍ، ومشاركتُه شَرِكةَ عِنانٍ، وهو أن يشتَرِكا في شيءٍ خاصٍّ.
فيض:
فاضَ الماءُ والدَّمْعُ والمَطَرُ والخَيْرُ، يفيض فَيْضاً أي: كَثُرَ.
وفاضَتْ عينه، تفيض فَيْضاً أي: سالت.
وأفاضَ دمعَه يُفيضه إفاضةً.
وأفاضَ البعيرُ جِرَّتَه إفاضةً أي دُفعةً.
وفاضَ صدرُ فلانٍ بِسرِّه اذا امتَلأَ فأظهَرَه.
والحَوْضُ فائِضٌ أي مُمْتَلِيءٌ فَيْضاً وفَيْضُوضةَ، وأَفَضْتُه أنا.
وأفاضَ إناءَه حتى كادَ ينصَبُّ.
ويقال: ماؤها فَيْضٌ وغَيْضُ. الفَيْضُ: الكثير، والغَيضُ: القليل.
وأفاضَ القوم من عَرَفات أي رَجَعوا ودَفَعُوا، وكلُّ دُفْعَةٍ إفاضة.
وأفاضُوا في الحديث أي أخَذُوا فيه.
وحديثٌ مُستَفاضٌ: مأخُوذٌ فيه، قد استفاضُوه أي أخَذوا فيه.
ومن قال: مُستَفيضٌ فإِنّه يقول: هو ذائعٌ في النّاس، مُنْبَسِطٌ مثلُ الماء المستفيض.
وأفاضَ القومُ بالقِداحِ أي دَفَعُوا بها.
وفض: الأوفاضُ مثل الأوضام لِلَّحْم، واحدُها وَفْضٌ.
والإبِلُ تفِضُ وَفْضاً وتَسْتَوْفِضُ، أوفضها راكبها.
وقالَ ذو الرّمُة يصف ثوراً وحشياً:
طاوى الحَشَا فَصَرَتْ عنه مُحَرَّجَةٌ		مُسْتَوفَضٌ من بَناتِ القَفْرِ مَشْهُومٌ
وأَوْفضْتُ الابِلَ: عَجَّلْتُها.
وقوله تعالى: "كأنّهم الى نُصُبٍ يُوفِضُون" أي يُسرعون.
والوَفْضَةُ والأَوفاضُ: الفِرَقُ والأَخلاطُ من الناس.
وفي حديث النبي- صلى الله عليه وسلم-: أنّه أَمَر بصَدَقةٍ أن تُوضَع في الأوفاض وهم الفِرَقُ والأَخلاطُ.
ضيف:
المَضُوفَةُ أراد بها مَفْعُلة من التَضَيُّف.
وتَضَيَّفْتُ فلاناً: سألْتُه أن يُضيفني.
ونَزَلَتْ به مَضُوفةٌ من الأمرِ أي شِدّةٌ.
ويُجمَعُ الضَّيْفُ على ضُيُوفٍ وضِيفان.
وفي لغة: هي ضَيْفٌ، وهو هما وهم وهُنَّ ضَيْفٌ، قال اللهُ- عَزَّ وجَلَّ-: "انّ هؤلاءِ ضَيْفي".
وقال:
اذا جاءَ ضَيْفٌ جاءَ للضَّيْفِ ضَيْفَنٌ		فأودَى بما يُقْرَى الضُيُوفُ الضَّيافِنُ
والمُضافُ: الرجلُ الواقعُ بين الخيلِ والأبطالِ، ولا قُوَّةَ به، والمُلْزَق بالقَوم هو المُضاف.
و المُضافُ: المُلْجَأ المُخْرَجُ المُثْقَلُ بالشَّرِّ، تقول: جاءني فلانٌ مضافاً أي مُلْجَأ.
وأضافَ فلانٌ فلاناً أي أَلُجأَه الى ذلك الشيء.
والضِّيفُ: جانب الوادي.
وتَضايَفَ الوادي: تضايَقَ.
وضِفْتُ فلاناً اي نَزَلتُ به للضِّيافة، وأَضَفْتُه: أنْزَلْتُه.
وتقول: انا أضيفُه اذا أَمَلْتَه اليكَ، ومنه يقال: هو مُضاف إلى كذا. أي: مُمالٌ إليه.
ومنه يقال: الدَّعِيُّ مُضافٌ لأنّه مُسنَدٌ الى قوم ليس منهم.
وضافَ السَّهْمُ يَضيفُ ضيفاً إذا عَدَلَ عن الهَدَف فهو من هذا، وصافَ لغة فيه.
وتقول: هذه ناقةٌ تُضيف الى فَحلٍ كذا، كأنَّها اذا سَمِعَت صوته أرادَت أن تأتِيَه، قال البُرَيق الهُذليّ:
من المدَّعين اذا نُوكِـروا		تُضيفُ الى صَوْتِه الغَيْلَم
الغَيْلَمُ: الجارية تَسْتَأنِسُ الى صوته، وقيل: الغَيْلَمُ الحَسناءُ الجَمْلاءُ.
وفي الحديث نُهِيَ عن الصلاة اذا تَضَيَّفَتِ الشمسُ للغروبِ يعني اذا مالت للمغيب، وضاقت ايضاً مالَتْ.

##### Türkçe

باب **الضاد** و**الفاء** و**و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ض ف و**، **ف ض و**، **ف و ض**، **ف ي ض**، **ض ي ف**، **و ف ض** مستعملات

**ضفو**:
**ضَفَا الشَّعْرُ يَضْفُو** yani çoğaldı.
Ve **شَعْرٌ ضافٍ**; ve **ذَنَب ضافٍ**; ve şu sözünü inşad etti: بضافٍ فُوَيْقَ الأرض ليس بأعزَلِ Ve **دِيمةٌ ضافيةٌ تَضْفُو ضَفْواً** yani yeri verimli kılar.
Ve **فَرَسٌ ضافي العُرْفِ والذَّنَبِ**.
Ve falan **ضافي العَطِيّة** yani çok (atıyyeli), dedi ki: فجُدْ علينا من جَداكَ الضافي Ve **الضَّفْوُ**: genişlik ve hayır ve çokluk; ve inşad etti:
اذا الهَدَفُ المِعزالُ صوَّبَ رأسَه		وأَعْجَبَه ضَفْوٌ من الثُّلَّةِ الخُطْلِ

**فضو**:
**الفضاءُ**: geniş yer; ve nal **فَضَا يفضو فُضوَّاً وفَضاءً فهو فاضٍ**; yani geniş. Ve Rü’be dedi: أفرَخَ قيضُ بيضِها المُنقاضِ عنكم كِراماً بالمكان الفاضي Ve **الفَضا** (maksur): tek bir torbada hurma ve kuru üzüm gibi karışık şey; dedi ki:
فقُلْتُ لها يا عَمَّتي لك ناقتـي		وتَمْر فضاً في عَيْبتي وزَبيبُ
Ve falan falana **أَفْضَى**; yani ona ulaştı; aslı: onun gedik ve boşluğunda oldu.
Ve elbisemi evde **فضاً** attım; yani onu kimseye emanet etmedim.
Ve adam kadına **أفْضَى**; iki yolunu tek yol kıldığı zaman.

**فوض**:
İşi ona **فَوَّضْتُ**; yani onu ona kıldım.
Ve Allah—aziz ve celil—dedi: "وأُفَوِّضُ أمري إلى اللهِ" yani ona dayanırım.
Ve insanlar **فَوْضَى** oldu; yani dağınık; ve o, taşanın topluluğudur; tekil yapılmaz; dağınıklardan birinin tekil yapılmadığı gibi.
Ve denir: vahşî hayvanlar **فَوْضَى**; yani dağınık, tereddüt eden.
Ve insanlar **فَوْضَى**: onları toplayan ileri gelenleri yoktur.
Ve **شركة المُفاوضة**: her şeyde ortaklık; denir: aralarında **فَوْضٌ** vardır; onda ortak oldukları zaman.
Ve onunla **شَرِكةَ مُفاوضَةٍ** ortak oldum; yani her şeyde; ve onunla **شَرِكةَ عِنانٍ** ortaklığı (da vardır); o da, özel bir şeyde ortak olmalarıdır.

**فيض**:
Su ve gözyaşı ve yağmur ve hayır **فاضَ**; **يفيض فَيْضاً**; yani çoğaldı.
Ve gözü **فاضَتْ**; **تفيض فَيْضاً**; yani aktı.
Ve gözyaşını **أفاضَ**; onu **يُفيضه إفاضةً**.
Ve deve gevişini **أفاضَ**; **إفاضةً**; yani bir defada.
Ve falanın göğsü sırrıyla **فاضَ**; dolduğu zaman onu açığa vurdu.
Ve havuz **فائِضٌ**; yani **فَيْضاً** ve **فَيْضُوضةَ** ile dolu; ve ben onu **أَفَضْتُه**.
Ve kabını **أفاضَ**; dökülmek üzere oluncaya kadar.
Ve denir: onun suyu **فَيْضٌ** ve **غَيْضُ**. **الفَيْضُ**: çok; ve **الغَيضُ**: az.
Ve kavim Arafat’tan **أفاضَ**; yani döndüler ve sevk ettiler; ve her sevk ediş **إفاضة**dır.
Ve hadiste **أفاضُوا**; yani ona daldılar.
Ve **حديثٌ مُستَفاضٌ**: ona dalınmış; onu **استفاضُوه**; yani ona daldılar.
Ve kim **مُستَفيضٌ** derse, o der ki: o, insanlar içinde yaygındır; taşan su gibi yayılmıştır.
Ve kavim oklarla **أفاضَ**; yani onlarla sevk ettiler.

**وفض**: **الأوفاضُ** et için **الأوضام** gibidir; tekili **وَفْضٌ**dur.
Ve develer **تفِضُ وَفْضاً** ve **تَسْتَوْفِضُ**; binicisi onları **أوْفضها**.
Ve Zü’r-Rumme vahşî bir boğayı vasfederek dedi:
طاوى الحَشَا فَصَرَتْ عنه مُحَرَّجَةٌ		مُسْتَوفَضٌ من بَناتِ القَفْرِ مَشْهُومٌ
Ve develeri **أَوْفضْتُ**: onları acele ettirdim.
Ve Yüce sözü: "كأنّهم الى نُصُبٍ يُوفِضُون" yani hızlanırlar.
Ve **الوَفْضَةُ** ve **الأَوفاضُ**: insanlardan fırkalar ve karışık topluluklar.
Ve Peygamberin—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—hadisinde: sadakanın **الأوفاض** içine konulmasını emretti; ve onlar fırkalar ve karışık topluluklardır.

**ضيف**:
**المَضُوفَةُ** ile **التَضَيُّف**ten **مَفْعُلة**yi kastetti.
Ve falanı **تَضَيَّفْتُ**: beni misafir etmesini ondan istedim.
Ve işten bir **مَضُوفةٌ** ona indi; yani bir şiddet.
Ve **الضَّيْفُ** **ضُيُوفٍ** ve **ضِيفان** üzere cem edilir.
Ve bir dilde: o **ضَيْفٌ**tur; ve o ikisi ve onlar ve onlar (dişiler) **ضَيْفٌ**tur. Allah—aziz ve celil—dedi: "انّ هؤلاءِ ضَيْفي".
Ve dedi ki:
اذا جاءَ ضَيْفٌ جاءَ للضَّيْفِ ضَيْفَنٌ		فأودَى بما يُقْرَى الضُيُوفُ الضَّيافِنُ
Ve **المُضافُ**: atlar ve yiğitler arasında düşen adamdır; onda güç yoktur; kavme yapışık olan **المُضاف**tır.
Ve **المُضافُ**: sığınılmış, çıkarılmış, şer ile ağırlaştırılmış (kimse)dir; dersin: falan bana **مضافاً** geldi; yani sığınılmış.
Ve falan falanı **وأضافَ**; yani onu o şeye sığındırdı.
Ve **الضِّيفُ**: vadinin yanı.
Ve vadi **تَضايَفَ**: daraldı.
Ve falanı **ضِفْتُ**; yani misafirlik için ona indim; ve onu **أَضَفْتُ**: onu indirdim.
Ve dersin: ben onu **أضيفُه**; onu kendine meylettirdiğin zaman; bundan dolayı denir: o şuna **مُضاف**tır; yani ona meyledilmiş.
Ve bundan dolayı denir: **الدَّعِيُّ** **مُضافٌ**tır; çünkü kendilerinden olmayan bir kavme isnad edilmiştir.
Ve ok **ضافَ**; **يَضيفُ ضيفاً**; hedefinden saptığı zaman; bu bundandır; ve onda bir dil: **صافَ**.
Ve dersin: bu bir dişi devedir; falan aygıra **تُضيف**; sanki onun sesini işittiği zaman ona gelmek ister; Bureyk el-Hüzelî dedi:
من المدَّعين اذا نُوكِـروا		تُضيفُ الى صَوْتِه الغَيْلَم
**الغَيْلَمُ**: sesine ünsiyet eden cariye; ve denildi: **الغَيْلَمُ** güzel, cemalli kadındır.
Ve hadiste, güneş batmaya **تَضَيَّفَتِ** olduğu zaman namazdan nehyedildi; yani batışa meylettiği zaman; ve daraldı da meyletti.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

فَوَّض إليه الأمرَ، أي ردَّه إليه. والتفويضُ في النكاح: التزويج بلا مَهْرٍ. وقومٌ فَوْضى، أي متساوون لا رئيسَ لهم. قال الأفوَهُ الأوْديُّ:
لا يَصْلُحُ الناسُ فَوْضى لا سَراةَ لهمولا سَراةَ إذا جُهَّـالُـهُـم سـادوا
شركاء فيها. وفَيْضوضى مثله، يُمَدُّ ويقصر. وتَفاوَضَ الشريكان في المال، إذا اشتركا فيه أجمعَ. وهي شركة المُفاوضة. وفاوَضَهُ في أمره، أي جاراه. وتَفاوضَ القومُ في الأمر، أي فاوَضَ فيه بعضُهم بعضا.

##### Türkçe

**فَوَّض** ona işi; yani onu ona geri çevirdi. Ve nikâhta **التفويض**: mehir olmaksızın evlendirmedir. Ve bir kavim **فَوْضى**; yani eşittirler, kendileri için bir reis yoktur. **الأفوَهُ الأوْديُّ** dedi ki:
İnsanlar **فَوْضى** iken, kendileri için efendiler yokken, düzgün olmazlar
ve efendiler de yoktur; onların cahilleri efendi oldukları zaman
onda ortaklar.

Ve **فَيْضوضى** onun gibidir; uzatılır ve kısaltılır. Ve iki ortak malda **تَفاوَضَ** etti; onda bütünüyle ortak oldukları zaman. Ve o, **شركة المُفاوضة**’dir. Ve onun işinde onunla **فاوَضَهُ**; yani ona ayak uydurdu. Ve kavim işte **تَفاوضَ** etti; yani onda bazısı bazısıyla **فاوَضَ** etti.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض ف ( و ا ي ء )
ضفا ، ضيف ، فضا ، فيض ، فوض ، وفض ، وضف ، فضأ .
ضفا : قال اللّيث : يقال : ضَفَا الشَّعَرُ يَضْفُو : إذا كَثُر . وشَعرٌ ضَافٍ ، وذَنَبٌ ضافٍ ، وأَنشد قوله :
يضافٍ فوَيقَ الأرض ليسَ بأَعزَل
ودِيمَةٌ ضافِية ، وهي تَضفو ضَفواً : إذا أَخْصبت الأرضُ منها .
والضَّفْوُ : السَّعةُ والخَيْر والكَثْرة ، وأَنشدَ :
إذا الهَدَفُ المعْزالُ صَوّبَ رأسَه
وأَعجَبَه ضَفْوٌ من الثَّلةِ الخُطْلِ
وقال الأصمعيّ : ضَفَا مالُه يَضْفو ضَفْواً وضُفُوّاً : إذا كَثُر .
وضَفَا الحَوْضُ يَضْفُو : إذا فاضَ من امتلائه وأَنشَد :
يَضْفُو ويُبْدي تارةً عن قَعْرِه
يقول : يمتلىء فتَشْربُ الإبل ماءَه حتى يَظهَر قَعرُه . والضّفُّ : جانب الشيء ، وهما ضفواه ، أي : جانباه .
ضيف : في حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه نَهَى عن الصّلاة إذا تَضيّفَتِ الشمسُ للغُروب ) .
قال أبو عُبَيد : قال أبو عُبَيدة : قولُه : ( تضيَّفَتْ ) : مالَتْ للغُروب ، يقال منه : قد ضافَتْ فهي تَضِيف : إذا مالَت .
وقال أبو عُبيد : ومنه سُمِّي الضَّيْف ضَيْفاً ، يقال منه : ضِفْت فلاناً : إذا مِلْتَ إليه ونزلتَ عليه ، وأضفتُه : إذا أمَلْتَه إليك ، وأنزَلْتَه عليك ، ولذلك قيل : هو مُضافُ إلى كذا وكذا ، أي : مُحَالٌ إليه ، وقال امرؤ القيس :
فلمّا دخلناهُ أضفْنا ظهورَنا
إلى كلّ حَارِيَ جَديدٍ مُشطبِ
أي : أسندْنا ظهورَنا إليه وأمَلْناها ، ومنه قيل للدَّعِيّ : مُضافٌ ، لأنّه مُسنَد إلى قوم ليس منهم .
ويقال : ضافَ السهمُ يَضِيف : إذا عَدَل عن الهدف ، وهو من هذا ، وفيه لغةٌ أخرى ليست في الحديث : صَافَ السهمُ بمعنى ضافَ ، والذي جاء في الحديث بالضاد .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : أضافَ الرجلُ من الأمر : إذا أشفَق ، وأنشد قولَ
الهُذَليّ :
وكنتُ إذا جارِي دَعَا لمَضُوفَةٍ
أُشَمِّر حتى يَنصُفَ الساقَ مِئزَرِي
يعني الأمر : يشفق منه الرجل .
أراد بالمَضُوفة : الأمر يُشْفَق منه .
ويقال : أضاف فلانٌ فلاناً إلى كذا فهو يُضيفه إضافةً : إذا ألجأَه إلى ذلك .
والمضافُ : الملجأُ المُحرَج المثقَلُ بالشر .
وقال الشاعر :
فما إنْ وَجْدُ مُعْوِلَةٍ ثَكول
بواحدِها إذا يَغْزُو تُضِيفُ
أي : تُشْفِقُ عليه وتخاف أن يُصَاب فتَشْكَلُهُ .
ويقال : ضِفتُ الرجل وتضيّفْتُه : إذا نزلت به وصرتَ له ضيفاً . وأَضفْتُه : إذا أنزلْتَه عليك وقرّبْته . والمضاف : المُلْجَأُ والمُلْزَقُ بالقوم .
والضِّيفُ : جانب الوادي . وقد تضَايف الوادي : إذا تضَايقَ .
وضِيفا الوادي : جانباه .
وقال أبو زيد : الضِّيفُ : الجنب .
وقال الراجز :
يَنْتَبعْنَ عَوْداً يشتكي الأَظَلاَّ
إذا تضايَفْن عليه انْسَلاَّ
يعني : إذا صِرْنَ منه قريباً إلى جَنْبه .
وقال شَمر : سمعت رجاءَ بن سلمةَ الكوفيّ يقول : ضَيّفْتُه : إذا أطعمْتَه .
قال : والتَّضيفُ : الإطعام .
قال : وأضافه : إذا لم يُطْعِمْهُ .
وقال رجاء في قراءة ابن مسعود : ( فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا ) ( الكهف : 77 ) ، أي : يطعموهما .
وأُخبرت عن أبي الهيثم أنه قال : يقال : أضافه وضيَّفَهُ بمعنًى واحد ؛ كقولك : أكرمه وكَرَّمه .
قال : وقول الله : ( فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا ( ، معناه : أن يجعلوهما ضَيْفَيْنِ لهم .
وروَى سلمةَ عن الفرّاء في قوله : ( فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا ( سألاهم الإضافة فلم يفعلوا ، ولو قُرِئتْ ( أن يُضيفوهما ) كان صواباً .
قال : وتضيّفْتُه : سألته أن يُضيفني .
قال : وتضيّفْتُه : آتيته ضيفاً .
وقال الأعشى :
تضيّفْتُه يوماً فأكرمَ مقعدي
وأَصْفَدني عَلَى الزَّمانة قائدا
يقول : أعطاني خادماً يقودُني . وزمانَتُه : ذهابُ بَصَرِه .
وقال الفرزدق :
ومنَّا خطيبٌ لا يُعَابُ وقائلٌ
ومَنْ هو يَرْجو فضلَهُ المتضيِّفُ
أي : ومنا مَن يرجو المتضيّفُ الذي ينزل به ضيفاً فضله .
أبو عُبَيد عن الكسائي : امرأة ضيْفه بالهاء ، وأنشد قول البَعيث :
لَقًى حَمَلَتْه أمُّه وهي ضَيْفَةٌ
فجاءت بيَتْنٍ للضيافة أَرْشمَا
وقال أبو الهيثم : معنى قوله : وهي ضيْفَةٌ ، أي : ضافت يوماً فحبِلتْ به في غير دار أهلها فجاءت بولد شَرِه .
وقال أبو الهيثم : ويقال : ضافت المرأة : حاضتْ ؛ لأنها مالت من الطُّهر إلى الْحَيْضِ ، فأراد أنها حملتْه وهي حائض .
وقيل : معنى قوله : وهي ضيفة ، أي : ضافت قوماً فحبلت به في غير دار أهلها .
فضا : قال الليث : الفضَاءُ : المكان الواسع . والفعلُ فَضَا يَفْضُو فُضُوّاً فهو فاضٍ .
وقال رؤبة :
أَفرَخَ قَيْضُ بيضها المُنْقَاضِ
عنكم كِراماً بالمقام الفاضي
ويقال : أفضى فلانٌ إلى فلان : إذا وَصل إليه ؛ وأَصله أنه صار في فُرْجته وفضَائه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : أفضى الرجلُ : دخل على أهله .
قال : وأفضى أيضاً : إذا جامعها .
قال : والإفضاء في الحقيقة : الانتهاء ؛ ومنه قولُ الله جلّ وعزّ : ( وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ ) ( النساء : 21 ) ، أي : انتهى وَأَوَى .
وقال : وأفضى : إذا افْتَقَرَ .
ويقال : أفضى الرجلُ جاريته : جامعهَا فصَيَّرَ مسلَكيْهَا مَسْلَكاً واحداً ، وهي المفضاة من النساء .
وقال الفرّاء : العرب تقول : لا يُفضِ اللَّهُ فاك ؛ من أفْضَيْت .
قال : والأفضاء : أن تسقط ثناياه من تحت ومن فوق وكلُّ أضراسه ؛ حكاه شَمِر للفرّاء .
قلتُ : ومن هذا إفضاء المرأة : إذا انْقطع الحِتار الّذي بين مسلَكَيْهَا .
وقال شَمِر : الفضاء : ما استوى من الأرض واتسع .
قال : والصحراءُ فضاءٌ .
قال : ومكانٌ فاضٍ ومُفْضٍ ، أي : واسع . وأرضٌ فضاءٌ وبَرَازٌ . والفاضي : البارز .
وقال أبو النّجم يصف فرسَه :
أما إذا أمْسَى فَمُفْضٍ مَنْزِلُهْ
نجعلُه فِي مَرْبَطٍ ونجعلُه
مفضٍ : واسعٌ . والمُفْضَى : المتّسع .
وقال رُؤبة :
خَوْقَاءُ مُفْضَاها إلى مُنْخاق
أي : مُتّسعها . وقال أيضاً :
جاوَزْته بالقَوْم حتى أَفضَى
بهمْ وأمضَى سَفَرٌ ما أمْضى
قال : أفضى بهم : بلغ بهم مكاناً واسعاً أَفضى بهم إليه حتى انقطع ذلك الطريق إلى شيء يعرفونه .
وقال ابن شُميل : الفضَاءُ ما استوى من الأرض . وقد أَفضيْنَا إلى الفضاء ، وجمعه أَفضِيَة .
وقال أبو زيد : يقال : تركتُ الأمر فضاً ، أي : تركتُه غير مُحْكم .
وقال أبو مالك : يقال : ما بقيَ في كِنانته إلاّ سَهْمٌ فضاً ، أي : واحدٌ .
ويقال : بقيتُ من أقراني فَضَا ، أي : بقيتُ وَحْدي ؛ ولذلك قيل للأمر الضعيف غير المُحكَم : فَضاً ، مقصورٌ .
ويقال : متاعُهم بينَهم فَوْضى فَضاً ، أي : مختلطٌ مشترك .
وقال اللِّحياني أمرُهم فوْضَى بينهم ، وفضاً بينهم ، أي : سواء بينهم ، وأنشد :
طعامُهُم فَوْضَى فَضاً في رِحالِهمْ
ولا يُحْسِنون الشرَّ إلاّ تَنادِيا
ويقال : هذا تمرٌ فَضاً في العَيْبَة مع الزَّبيب ، أي : مختلِط ، وأنشد :
فقلتُ لها يا خالتي لَكِ ناقتي
وتمْرٌ فَضاً في عَيْبَتي وزَبيبٌ
أي : منثور .
ويقال : الناس فَوْضَى : إذا كانوا لا أميرَ عليهم ولا مَن يَجْمَعهم .
فيض فوض : قال الأصمعيّ : فاضت عينُه تفيض فَيْضاً : إذا سالت . اللحياني : فاض الماءُ يفيض فيضاً وفُيوضاً وفيضاناً .
وفَاضَ الحديثُ : إذا انْتَشَرَ .
ويقال : أفاضت العينُ الدمعَ تُفيضه إفاضةً . وأفاضَ فلانٌ دَمعَه ، وأفاض إناءَه إفاضَةً : إذا أَتْأَقَهُ . وقال الله جلّ وعزّ : ( فَإِذَآ أَفَضْتُم مِّنْ عَرَفَاتٍ ) ( البقرة : 198 ) .
قال أبو إسحاق : دلّ بهذا اللفظ أنّ الوقوف بها واجبٌ ، لأن الإفاضة لا تكون إلاّ بعد وقوف . ومعنى : ( أفَضْتُمْ ؛ دفَعْتم بكثرة .
يقال : أفاض القومُ في الحديث : إذا اندَفَعوا فيه وأَكثروا .
وأفاضَ البعيرُ بجَرَّته : إذا رَمَى بها مفرَّقةً كثيرة .
وقال الراعي :
وأَفَضْنَ بعدَ كظومِهنّ بجرّةٍ
من ذي الأباطِح إذْ رَعَيْنَ حَقيلا
وأفاضَ الرجُل بالقِداح إفاضةً : إذا ضَرَب بها ؛ لأنها تقع مُنْبَثَّةً متفرقة ويجوز : أفاضَ على القِداح .
وقال أبو ذؤيب الهذليّ يصفُ الْحُمُر :
وكأنهنّ رِبابةٌ وكأنَّه
يَسَرٌ يُفيضُ على القِداح ويَصْدَعُ
قال : وكلُّ ما في اللغة من باب الإفاضة فليس يكونُ إلاّ عن تفرُّق أو كثرة .
وقال الأصمعيّ : أرض ذاتُ فُيوض : إذا كان فيها ما يفيض حتى يعلو .
ويقال : أعطى فلانٌ فلاناً غَيْضاً من فَيْض ، أي : أعطاه قليلاً من كثير ونهر البصرة يسمى الغيض . وقال اللحياني : يقال : شارك فلان فلاناً شركة مفاوضة ، وهو أن يكون مالهما جميعاً من كل شيء يَمْلِكانِه بينهما .
ويقال : أمرُهم فَيْضُوضَى بينهم ، وفَيْضِيضى وفَوْضُوضى بينهم .
قال : وهذه الأحرف الثلاثة يجوز فيها المد والقصر .
وقال أبو زيد : القومُ فَيْضوضَى أمرُهم ، وفَيْضُوضَى فيما بينهم : إذا كانوا مختلطين ، يلبَس هذا ثوبَ هذا ، ويأكل هذا طعامَ هذا ، لا يؤامِرُ واحدٌ منهم صاحبَه فيما يفعَل في أمره .
وقال الليث : تقول : فوّضتُ الأمرَ إليه ، أي : جعلتُه إليه .
قال الله جلَّ وعزَّ : لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِلَى } ( غافر : 44 ) ، أي ، أَتَّكل عليه وصار الناس فَوْضَى ، أي : متفرِّقين ، وهو جماعة الفائض ، ولا يُفرد كما لا يُفرد الواحد من المتفرِّقين .
ويقال : الوحْشُ فَوْضى ، أي : متفرِّقة تتردّد . والناسُ فَوْضَى : لا سَراةَ لهم تجمعهم .
وفاضَ الماءُ والمطرُ والخيرُ : إذا كثر ، يَفيض فَيْضاً .
وفاضَ صدرُ فلانٍ بسِرّه : إذا امتلأ .
والحوضُ فائضٌ ، أي : ممتلىءٌ يسيل الماءُ من أعلاه .
قال الليث : وحديثٌ مُسْتفاض : مأخوذٌ فيه ، قد استفاضوه ، أي : أخذوا فيه .
قال : ومَن قال مستفيض فإنه يقول : ذائع في الناس ؛ مثلُ الماء المستفيض .
قلت : قال الفرّاء والأصمعيّ وابنُ السّكيت وعامّةُ أهل اللغة : لا يقال : حديثٌ مستفاض قالوا : وهو لَحْنٌ ليس من كلام العرب ، إنما هو مولّد من كلام الحاضرة . والصواب : حديثٌ مستفيض ، أي : منتشرٌ شائع في الناس ، وقد جاء في شعر بعض المُحَدثين :
في حديثٍ من أمره مُستفاض
وليس بالفصيح من كلامهم .
أبو عُبَيد : امرأة مُفاضَة : إذا كانت ضَخمَة البَطن ، مسترخيَةَ اللَّحْم ، وهو عيبٌ في النّساء .
واستفاض المكانُ : إذا اتَّسع فهو مُستفيضُ ؛ وقال ذو الرّمة :
بحَيْثُ استفاض القِنْعُ غَرْبيَّ وَاسِطِ
وفَيَّاض : من أسماء الرجال . وفيّاض :
اسمُ فَرَسٍ من سَوابق خَيل العَرب ، وفرسٌ فَيْضٌ وسَكْبٌ : كثيرُ الجَرْي .
وفي حديثٍ جاء في ذكر الرِّجال : ( ثم يكون على أثر ذلك الفَيْضُ ) .
قال شَمِر : سألتُ البكراويّ عنه فقال : الفَيْضُ : الموتُ ههنا ، ولم أسمعْه من غيره إلاّ أنه قال : فاضتْ نفسُه ، أي : نزعه عند خروج روحه .
وقال أبو تراب : قال ابن الأعرابي : فاض الرجل وفاظ : إذا مات . وكذلك فاظت نفسه .
وقال أبو الحسن اللحياني : فاضت نفسه الفِعْلُ للنَّفْس .
وفاض الرجلُ يَفيضُ ، وفاظَ يَفيظُ فَيْظاً وفُيُوضاً .
وقال أبو ربيعة : قال الأصمعي : لا يقال : فاضَتْ نفسُه ولا فاظَتْ ؛ وإنما هو فاضَ الرجلُ وفاظَ .
وقال الأصمعي : سمعتُ أبا عمرو يقول : لا يقال : فاظتْ نفسُه ، ولكن يقال : فاظَ : إذا مات بالظاء ولا يقال : فاض بالضاد بتّةً ؛ وقال رُؤبة :
والأَزْدُ أَمْسَى شِلْوُهمْ لُفاظا
لا يَدْفِنون منهمُ من فاظا
وقال ابن السكيت : فاظ الميت يَفيظ فَيْظاً ، ويَفُوظُ فوضاً .
قال : وزعم أبو عُبَيدة : فاضت نفسُه لغةٌ لبعض بني تميم ، وأنشد :
تجَمَّع الناس وقالوا عُرْسٌ
فقُقِئَتْ عينٌ وفاضت نَفْسٌ
فأنشده الأصمعي فقال :
إنَّما هو : وَطَنَّ الضِّرْسُ
وقال أبو الحسن اللِّحياني .
قال الأصمعي : حان فَوْظَه ، أي : موتُه .
وقال الفرّاء : يقال : فاضَتْ نفسه تفيض فَيْضَاءً فُيوضاً ، وهي في تميم وكلْب ، وأفصح منها وآثر : فاظتْ نفسه فُيوظاً .
وقال أبو الحسن : قال بعضهم : فاظَ فلانٌ نفسه ، أي : قاءها . وضرَبْتُه حتى أفظتْ نفسه .
وقال شمر : قال الكسائيّ : إذا تَفَيّظوا أنفسهم ، أي : تَقَيَّئُوها .
أبو عُبيد عن الكسائي : هو يَفيظُ نفسَه ، وفاظت نفسُه ، وفاظ هو نفسُه وأفاظَه الله نفسَه ، وأنشد غيره :
فهتكتُ مهجةَ نفسِه فأفْضتُها
وثأَرْته بمُعَمّم الحِلْمِ
وقال شمر : قال خالد بن جَنْبة : الإفاضةُ : سُرْعة الرّكْض . وأفاضَ الراكب : إذا دفع بعيرَه شدّاً بين الجَهْد دون ذلك .
قال : وذاك نصفُ عَدْوِ الإبل عليها الرُّكْبان ، ولا تكون الإفاضةُ إلا وعليها الرُّكْبان .
وفض : في حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه أَمَر بصدقةٍ أن توضَع في الأوْفاض ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عمرو : الأوْفاض : هم الفِرَق من الناس والأخلاط .
قال : وقال الفراء : هم الذين مع كل منهم وَفْضَة ، وهي مِثل الكِنانة يُلقِي فيها طعامَه .
قال أبو عبيد : وبلغني عن شريك أنه قال في الأوفاض : هم أصلُ الصُّفّة .
قال أبو عبيد : وهذا كلّه عندنا واحد ، لأنَّ أهلَ الصُّفّة إنما كانوا أخلاطاً من قبائلَ شتَّى ، وأمكن أن كان يكون مع كل رجل منهم وفْضَةٌ كما قال الفراء .
وقال ابن شميل : الجَعْبةُ المستديرةُ الواسعةُ التي على فَمها طَبَق من فوقها ، والوفْضة أصغرُ منها ، وأعلاها وأسفلُها مُستَوٍ ، وأنشد غيره بيتَ الطِّرماح :
قد تجاوزْتُها بَهضَّاء كالجِنَّة
يَخْفون بعضَ قَرْع الوِفاض
الهضّاء : الجماعةُ شبّههم بالْجِنّة لمرادتهم .
سلمة عن الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( سِرَاعاً كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ ) ( المعارج : 43 ) .
قال : الإيفاضُ : الإسراع .
وقال الراجز :
لأنْعَتَنْ نعامةً مِيْفاضَاً
خرجاءَ ظلَّت تَطْلُب الإضاضَا
وقال الليث : الإبلُ تَفِضُ وَفْضاً ، وتَسْتَوْفِض ، أوفَضَها راكبُها .
وقال ذو الرمَّة يصف ثوراً وحشيّاً :
طاوِي الحشا قَصَرتْ عنه مُحرَّجةٌ
مُسْتَوفَضٌ من بَنَاتِ القَفْر مَشْهُومُ
قال الأصمعي : مستوفَض ، أي : أفْزَع فاستَوْفَض ، وأوْفَض : إذا أسْرع .
وقال أبو زيد : يقال : مالي أراكَ مستوفضاً ، أي مَذْعُوراً .
وقال أبو مالك : استُوْفِض ، أي : استُعْجل . وأنشد :
تَعوِي البُرَى مُسْتَوْفِضاتٍ وفْضاً
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للمكان الّذي يُمسِك الماء الوفاضُ والمَسَكُ والمسَاك ، فإذا لم يُمْسِك الماء فهو مُسْهِب .
وضف : قال أبو تراب : سمعتُ خليفة الحُصَينيّ يقول : أوْضَفَتْ الناقةُ وأوْضَعَتْ : إذا خَبَّتْ . وأوضَعتُها فوَضَعَتْ وأوضفتُها فوضفت ، أي : أخبيْتُها فَخَبَّتْ .
فضأ : أبو عبيد عن الأصمعي في باب الهمز : أفضأْتُ الرجلَ : أطعمْتُه .
قلت : هكذا رواه شمر لأبي عبيد بالفاء ، وأنكَرَهُ شمر وحَقَّ له أن يُنْكِرَه ، لأنّه مصحَّف ، والصواب : أقْضأْتُه بالقاف : إذا أطعَمْتَه ، كذلك قال ابن السكيت . وقد مَرَّ في باب القاف ، والله أعلم .

##### Türkçe

ض ف ( **و ا ي ء** )
**ضفا** ، **ضيف** ، **فضا** ، **فيض** ، **فوض** ، **وفض** ، **وضف** ، **فضأ** .
**ضفا** : Lîs dedi: Denir ki: **ضَفَا الشَّعَرُ يَضْفُو**: eğer çoğalırsa. Ve **شَعرٌ ضَافٍ** (çok saç), ve **ذَنَبٌ ضافٍ** (çok kuyruk), ve şu sözünü inşad etti:
يضافٍ فوَيقَ الأرض ليسَ بأَعزَل
Ve **دِيمَةٌ ضافِية**; o, **تَضفو ضَفواً**: eğer ondan yer bereketlenirse.
Ve **الضَّفْوُ**: genişlik, hayır ve çokluk; ve inşad etti:
إذا الهَدَفُ المعْزالُ صَوّبَ رأسَه
وأَعجَبَه ضَفْوٌ من الثَّلةِ الخُطْلِ
Ve Asmaî dedi: **ضَفَا مالُه يَضْفو ضَفْواً وضُفُوّاً**: eğer çoğalırsa.
Ve **ضَفَا الحَوْضُ يَضْفُو**: eğer doluluğundan taşarsa; ve inşad etti:
يَضْفُو ويُبْدي تارةً عن قَعْرِه
Der ki: dolar; develer suyunu içer, ta ki dibi görünür.
Ve **الضّفُّ**: şeyin yanı; ikisi **ضفواه**dır; yani: iki yanı.

**ضيف** : Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: (Güneş batmaya **تَضيّفَتِ** iken namazdan nehyetti).
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde dedi: Onun sözü: (**تضيَّفَتْ**) : batmaya meyletti; ondan denir: **قد ضافَتْ فهي تَضِيف**: eğer meylederse.
Ebû Ubeyd dedi: Bundan dolayı **الضَّيْف**a **ضَيْفاً** adı verildi; ondan denir: **ضِفْت فلاناً**: eğer ona meyleder ve onun yanına inersen; ve **أضفتُه**: eğer onu kendine meylettirir ve onu yanında indirirsen. Bundan dolayı denildi: o, şuna şuna **مُضافٌ**dır; yani: ona havale edilmiştir. İmru’ul-Kays dedi:
فلمّا دخلناهُ أضفْنا ظهورَنا
إلى كلّ حَارِيَ جَديدٍ مُشطبِ
Yani: sırtlarımızı ona dayadık ve onları meylettirdik. Bundan dolayı **الدَّعِيّ**ye **مُضافٌ** denildi; çünkü o, kendilerinden olmayan bir kavme dayandırılmıştır.
Ve denir: **ضافَ السهمُ يَضِيف**: eğer hedeften saparsa; bu da bundandır. Ve onda, hadiste olmayan başka bir dil vardır: **صَافَ السهمُ** “**ضافَ**” manasında; hadiste gelen ise **الضاد** iledir.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **أضافَ الرجلُ من الأمر**: eğer korktuysa; ve Huzelî’nin sözünü inşad etti:
وكنتُ إذا جارِي دَعَا لمَضُوفَةٍ
أُشَمِّر حتى يَنصُفَ الساقَ مِئزَرِي
Yani iş: adam ondan korkar.
**المَضُوفة** ile muradı: kendisinden korkulan iştir.
Ve denir: **أضاف فلانٌ فلاناً إلى كذا فهو يُضيفه إضافةً**: eğer onu buna mecbur bırakırsa.
Ve **المضافُ**: şer ile sıkıştırılmış, bunaltılmış, yüklenmiş sığınılacak yer.
Şair dedi:
فما إنْ وَجْدُ مُعْوِلَةٍ ثَكول
بواحدِها إذا يَغْزُو تُضِيفُ
Yani: ona acır ve vurulmasından korkar da onu kaybedip şaşkın kalır.
Ve denir: **ضِفتُ الرجل وتضيّفْتُه**: eğer ona indin ve ona misafir oldun. Ve **أَضفْتُه**: eğer onu yanında indirip yaklaştırdıysan. Ve **المضاف**: sığınılacak yer ve kavme yapışık olan.
Ve **الضِّيفُ**: vadinin yanı. Ve vadi **تضَايف** etti: eğer daraldıysa.
Ve **ضِيفا الوادي**: iki yanı.
Ebû Zeyd dedi: **الضِّيفُ**: yan.
Recez söyleyen dedi:
يَنْتَبعْنَ عَوْداً يشتكي الأَظَلاَّ
إذا تضايَفْن عليه انْسَلاَّ
Yani: ondan yanına yakın oldularsa.
Şemr dedi: Kûfeli Recâ b. Seleme’nin şöyle dediğini işittim: **ضَيّفْتُه**: eğer onu doyurduysan.
Dedi: **التَّضيفُ**: doyurma.
Dedi: **وأضافه**: eğer onu doyurmadıysa.
Recâ, İbn Mes‘ûd’un kıraatinde: (**فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا**) (el-Kehf: 77), yani: ikisini doyursunlar.
Ebû’l-Heysem’den haber verildi: dedi ki: **أضافه** ve **ضيَّفَهُ** bir mana üzeredir; senin “**أكرمه** ve **كَرَّمه**” demen gibi.
Dedi: Allah’ın sözü: (**فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا**) manası: ikisini kendilerine iki misafir kılmalarıdır.
Seleme, Ferrâ’dan, onun sözü hakkında: (**فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا**) : onlardan misafir etmeyi istediler de yapmadılar; eğer (**أن يُضيفوهما**) diye okunsaydı doğru olurdu.
Dedi: **وتضيّفْتُه**: ondan beni misafir etmesini istedim.
Dedi: **وتضيّفْتُه**: ona misafir olarak geldim.
A‘şâ dedi:
تضيّفْتُه يوماً فأكرمَ مقعدي
وأَصْفَدني عَلَى الزَّمانة قائدا
Der ki: bana bir hizmetçi verdi, beni güder. Ve onun **زمانَتُه**: görmesinin gitmesidir.
Ferazdak dedi:
ومنَّا خطيبٌ لا يُعَابُ وقائلٌ
ومَنْ هو يَرْجو فضلَهُ المتضيِّفُ
Yani: bizden, kendisine misafir olarak inen **المتضيِّف**in fazlını umduğu kimse vardır.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **امرأة ضيْفه** (ه ile); ve Ba‘îs’in sözünü inşad etti:
لَقًى حَمَلَتْه أمُّه وهي ضَيْفَةٌ
فجاءت بيَتْنٍ للضيافة أَرْشمَا
Ebû’l-Heysem dedi: Onun sözü “**وهي ضيْفَةٌ**”nin manası: yani bir gün misafir oldu da, ehlinin evi dışında ona hamile kaldı; sonra obur bir çocuk doğurdu.
Ebû’l-Heysem dedi: Ve denir: kadın **ضافت**: hayız oldu; çünkü temizlikten hayıza meyletti. O, onu hayızlı iken taşıdı demek istedi.
Ve denildi: Onun sözü “**وهي ضيفة**”nin manası: yani bir kavme misafir oldu da, ehlinin evi dışında ona hamile kaldı.

**فضا** : Lîs dedi: **الفضَاءُ**: geniş yer. Fiil: **فَضَا يَفْضُو فُضُوّاً**; o da **فاضٍ**dır.
Rü’be dedi:
أَفرَخَ قَيْضُ بيضها المُنْقَاضِ
عنكم كِراماً بالمقام الفاضي
Ve denir: **أفضى فلانٌ إلى فلان**: eğer ona ulaştıysa; aslı: onun yarığında ve boşluğunda oldu.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **أفضى الرجلُ**: ehlinin yanına girdi.
Dedi: **وأفضى** da: eğer onunla cima ettiyse.
Dedi: **الإفضاء** hakikatte: sona varmadır; ondan Allah’ın sözü: (**وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ**) (en-Nisâ: 21), yani: sona vardı ve sığındı.
Dedi: **وأفضى**: eğer fakirleştiyse.
Ve denir: adam cariyesini **أفضى** etti: onunla cima etti de iki yolunu tek yol kıldı; o, kadınlardan **المفضاة**dır.
Ferrâ dedi: Araplar der: **لا يُفضِ اللَّهُ فاك**; **أفْضَيْت**ten.
Dedi: **الأفضاء**: alt ve üstten iki ön dişinin ve bütün azı dişlerinin düşmesidir; Şemr bunu Ferrâ’ya hikâye etti.
Dedim: Bundan: kadının **إفضاء**ı: eğer iki yol arasındaki perde koparsa.
Şemr dedi: **الفضاء**: yerden düzleşen ve genişleyen şeydir.
Dedi: **الصحراءُ فضاءٌ**.
Dedi: **مكانٌ فاضٍ ومُفْضٍ**: yani geniş. Ve **أرضٌ فضاءٌ وبَرَازٌ**. Ve **الفاضي**: dışa açık olan.
Ebû’n-Necm, atını vasfederken dedi:
أما إذا أمْسَى فَمُفْضٍ مَنْزِلُهْ
نجعلُه فِي مَرْبَطٍ ونجعلُه
**مفضٍ**: geniş. Ve **المُفْضَى**: geniş olan.
Rü’be dedi:
خَوْقَاءُ مُفْضَاها إلى مُنْخاق
Yani: onun genişliği. Ve yine dedi:
جاوَزْته بالقَوْم حتى أَفضَى
بهمْ وأمضَى سَفَرٌ ما أمْضى
Dedi: **أفضى بهم**: onları, kendilerine bilinen bir şeye giden o yol kesilinceye kadar, onları ona ulaştırdığı geniş bir yere ulaştırdı.
İbn Şümeyl dedi: **الفضَاءُ**: yerden düzleşen şeydir. Ve biz **أَفضيْنَا إلى الفضاء**; çoğulu **أَفضِيَة**dir.
Ebû Zeyd dedi: Denir: işi **فضاً** bıraktım; yani: onu sağlamlaştırılmamış bıraktım.
Ebû Mâlik dedi: Denir: sadağında bir tek **سَهْمٌ فضاً** kaldı; yani: bir tane.
Ve denir: akranlarımdan **فَضَا** kaldım; yani: yalnız kaldım. Bundan dolayı zayıf, sağlamlaştırılmamış işe **فَضاً** denildi; kısaltılmıştır.
Ve denir: eşyaları aralarında **فَوْضى فَضاً**dır; yani: karışık, ortak.
Lihyânî dedi: işleri aralarında **فوْضَى**dır ve aralarında **فضاً**dır; yani: aralarında eşittir. Ve inşad etti:
طعامُهُم فَوْضَى فَضاً في رِحالِهمْ
ولا يُحْسِنون الشرَّ إلاّ تَنادِيا
Ve denir: bu, torbada kuru üzümle birlikte **تمرٌ فَضاً**dır; yani: karışık. Ve inşad etti:
فقلتُ لها يا خالتي لَكِ ناقتي
وتمْرٌ فَضاً في عَيْبَتي وزَبيبٌ
Yani: saçılmış.
Ve denir: insanlar **فَوْضَى**dır: eğer üzerlerinde emir yoksa ve onları toplayan yoksa.

**فيض فوض** : Asmaî dedi: **فاضت عينُه تفيض فَيْضاً**: eğer aktıysa. Lihyânî: **فاض الماءُ يفيض فيضاً وفُيوضاً وفيضاناً**.
Ve **فَاضَ الحديثُ**: eğer yayıldıysa.
Ve denir: göz yaşı **أفاضت العينُ الدمعَ تُفيضه إفاضةً**. Ve falan gözyaşını **أفاضَ** etti. Ve kabını **أفاض** etti **إفاضَةً**: eğer onu devirdiyse. Allah جلّ وعزّ dedi: (**فَإِذَآ أَفَضْتُم مِّنْ عَرَفَاتٍ**) (el-Bakara: 198).
Ebû İshâk dedi: Bu lafızla, orada durmanın vacip olduğuna delalet etti; çünkü **الإفاضة** ancak duruştan sonra olur. Ve (**أفَضْتُمْ**) manası: çoklukla sevk ettiniz.
Denir: kavim hadiste **أفاض** etti: eğer ona daldılar ve çoğalttılarsa.
Ve deve gevişini **أفاضَ** etti: eğer onu dağınık, çok olarak attıysa.
Râ‘î dedi:
وأَفَضْنَ بعدَ كظومِهنّ بجرّةٍ
من ذي الأباطِح إذْ رَعَيْنَ حَقيلا
Ve adam oklarla fal açma çubuklarını **أفاضَ** etti **إفاضةً**: eğer onlarla vurduysa; çünkü onlar dağılmış, ayrılmış olarak düşer. Ve caizdir: **أفاضَ على القِداح**.
Ebû Züeyb el-Huzelî, yaban eşeklerini vasfederken dedi:
وكأنهنّ رِبابةٌ وكأنَّه
يَسَرٌ يُفيضُ على القِداح ويَصْدَعُ
Dedi: Dilde **الإفاضة** بابından olan her şey ancak bir dağılma yahut çokluk üzerine olur.
Asmaî dedi: **أرض ذاتُ فُيوض**: eğer onda taşan şey varsa, ta ki yükselirse.
Ve denir: falan falana **غَيْضاً من فَيْض** verdi; yani: çoktan az verdi. Basra nehri **الغيض** diye adlandırılır. Lihyânî dedi: Denir: falan falanla **شركة مفاوضة** ortaklığına katıldı; o da, ikisinin mallarının, sahip oldukları her şeyden, aralarında birlikte olmasıdır.
Ve denir: işleri aralarında **فَيْضُوضَى**dır; ve **فَيْضِيضى** ve aralarında **فَوْضُوضى**.
Dedi: Bu üç harfte uzatma ve kısaltma caizdir.
Ebû Zeyd dedi: kavim, işleri **فَيْضوضَى**dır; ve aralarında **فَيْضُوضَى**dır: eğer karışık iseler; bu, şunun elbisesini giyer; şu, bunun yemeğini yer; onlardan biri, işinde ne yapacağı hususunda arkadaşına danışmaz.
Lîs dedi: dersin ki: işi ona **فوّضتُ**; yani: onu ona kıldım.
Allah جلَّ وعزَّ dedi: **وَأُفَوِّضُ أَمْرِى** (غافر: 44), yani: ona dayanırım. Ve insanlar **فَوْضَى** oldu; yani: dağınık. O, **الفائض**in cemaatidir; tekil yapılmaz; dağınıkların bir teki tekil yapılmadığı gibi.
Ve denir: yaban hayvanları **فَوْضى**dır; yani: dağınık, gidip gelir. Ve insanlar **فَوْضَى**dır: onları toplayan ileri gelenleri yoktur.
Ve su, yağmur ve hayır **فاضَ** etti: eğer çoğaldıysa; **يَفيض فَيْضاً**.
Ve falanın göğsü sırrıyla **فاضَ** etti: eğer dolduysa.
Ve havuz **فائضٌ**dur; yani: doludur; su üstünden akar.
Lîs dedi: **حديثٌ مُسْتفاض**: onda alınmış olandır; onu **استفاضوه**; yani: onda aldılar.
Dedi: Kim **مستفيض** derse, o der ki: insanlar içinde yaygındır; taşan su gibi.
Dedim: Ferrâ, Asmaî, İbnü’s-Sikkît ve dil ehlinin çoğu dedi ki: **حديثٌ مستفاض** denmez; dediler: bu, Arapların sözünden değildir, bir lahn’dır; ancak şehirlinin sözünden türetilmiştir. Doğrusu: **حديثٌ مستفيض**; yani: insanlar içinde yayılmış, şayi. Bazı muhdeslerin şiirinde gelmiştir:
في حديثٍ من أمره مُستفاض
Ve onların sözünden fasih değildir.
Ebû Ubeyd: **امرأة مُفاضَة**: eğer büyük karınlı, eti sarkık ise; bu, kadınlarda bir ayıptır.
Ve yer **استفاض** etti: eğer genişlediyse; o da **مُستفيضُ**dur. Zü’r-Rumme dedi:
بحَيْثُ استفاض القِنْعُ غَرْبيَّ وَاسِطِ
Ve **فَيَّاض**: erkek adlarındandır. Ve **فيّاض**: Arap atlarının yarışçı öncülerinden bir atın adıdır. Ve **فرسٌ فَيْضٌ وسَكْبٌ**: çok koşan.
Ve erkeklerin zikrinde gelen bir hadiste: (sonra bunun ardından **الفَيْضُ** olur).
Şemr dedi: Bekrâvî’ye onu sordum; dedi: **الفَيْضُ** burada ölümdür. Onu başkasından işitmedim; ancak o dedi ki: **فاضتْ نفسُه**; yani: ruhunun çıkışı anındaki çekişmesi.
Ebû Turâb dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: adam **فاض** etti ve **فاظ** etti: eğer öldüyse. Aynı şekilde: nefsi **فاظت** etti.
Ebû’l-Hasen el-Lihyânî dedi: **فاضت نفسه**: fiil nefis içindir.
Ve adam **فاض** eder **يَفيضُ**; ve **فاظَ يَفيظُ فَيْظاً وفُيُوضاً**.
Ebû Rabîa dedi: Asmaî dedi: **فاضَتْ نفسُه** da denmez, **فاظَتْ** da; ancak “adam **فاضَ** etti ve **فاظَ** etti” denir.
Asmaî dedi: Ebû Amr’un şöyle dediğini işittim: “nefsi **فاظت** etti” denmez; fakat “**فاظَ**: eğer öldüyse” denir, **الظاء** ile; ve “**فاض**” denmez, **الضاد** ile, asla. Rü’be dedi:
والأَزْدُ أَمْسَى شِلْوُهمْ لُفاظا
لا يَدْفِنون منهمُ من فاظا
İbnü’s-Sikkît dedi: ölü **فاظ** eder **يَفيظ فَيْظاً**; ve **يَفُوظُ فوضاً**.
Dedi: Ebû Ubeyde zannetti ki: “nefsi **فاضت** etti” Temîm’in bazı oğullarının dilidir; ve inşad etti:
تجَمَّع الناس وقالوا عُرْسٌ
فقُقِئَتْ عينٌ وفاضت نَفْسٌ
Asmaî ona inşad edince dedi ki:
إنَّما هو : وَطَنَّ الضِّرْسُ
Ve Ebû’l-Hasen el-Lihyânî.
Asmaî dedi: **حان فَوْظَه**; yani: ölümü.
Ferrâ dedi: denir: nefsi **فاضَتْ** eder **تفيض فَيْضَاءً فُيوضاً**; bu Temîm ve Kelb’dedir. Ondan daha fasih ve daha tercih edilir olan: nefsi **فاظتْ** eder **فُيوظاً**.
Ebû’l-Hasen dedi: Bazıları dedi: falan nefsi **فاظَ** etti; yani: onu kustu. Ve onu vurdum, ta ki nefsi **أفظتْ** etti.
Şemr dedi: Kisâî dedi: eğer nefislerini **تَفَيّظوا** ederlerse; yani: onları kustular.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: o, nefisini **يَفيظُ** eder; ve nefsi **فاظت** etti; ve o, nefsi **فاظ** etti; ve Allah ona nefisini **أفاظَه** etti. Başkası inşad etti:
فهتكتُ مهجةَ نفسِه فأفْضتُها
وثأَرْته بمُعَمّم الحِلْمِ
Şemr dedi: Hâlid b. Cenbe dedi: **الإفاضةُ**: koşmanın süratidir. Ve binen kimse **أفاضَ** eder: eğer devesini, en şiddetli gayretin altında, onunla onun arası bir şiddetle sevk ederse.
Dedi: Bu, üzerinde biniciler bulunan develerin koşusunun yarısıdır; ve **الإفاضة** ancak üzerinde biniciler varken olur.

**وفض** : Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: (sadakanın **الأوْفاض** içine konulmasını emretti).
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: **الأوْفاض**: insanlar arasındaki fırkalar ve karışık topluluklardır.
Dedi: Ferrâ dedi: onlar, her birinin yanında **وَفْضَة** bulunan kimselerdir; o da, içine yiyeceğini attığı, **الكِنانة** gibi bir şeydir.
Ebû Ubeyd dedi: Şerîk’ten bana ulaştı ki, **الأوفاض** hakkında dedi: onlar, **أصلُ الصُّفّة**dir.
Ebû Ubeyd dedi: Bu, bizim yanımızda bütünüyle birdir; çünkü **أهلَ الصُّفّة** ancak çeşitli kabilelerden karışık kimselerdi; ve Ferrâ’nın dediği gibi, onların her birinin yanında bir **وفْضَة** bulunması mümkündür.
İbn Şümeyl dedi: Üstünden ağzında bir kapak bulunan, yuvarlak geniş ok kılıfı; **الوفْضة** ondan küçüktür; üstü ve altı düzdür. Başkası, Tırimmâh’ın beytini inşad etti:
قد تجاوزْتُها بَهضَّاء كالجِنَّة
يَخْفون بعضَ قَرْع الوِفاض
**الهضّاء**: cemaat; onların muradlarını gizlemeleri sebebiyle onları **الْجِنّة**ye benzetti.
Seleme, Ferrâ’dan, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında: (**سِرَاعاً كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ**) (el-Me‘âric: 43).
Dedi: **الإيفاضُ**: hızlanmadır.
Recez söyleyen dedi:
لأنْعَتَنْ نعامةً مِيْفاضَاً
خرجاءَ ظلَّت تَطْلُب الإضاضَا
Lîs dedi: develer **تَفِضُ وَفْضاً** eder ve **تَسْتَوْفِض** eder; bineni onu **أوفَضَ** eder.
Zü’r-Rumme, yaban öküzünü vasfederken dedi:
طاوِي الحشا قَصَرتْ عنه مُحرَّجةٌ
مُسْتَوفَضٌ من بَنَاتِ القَفْر مَشْهُومُ
Asmaî dedi: **مستوفَض**: yani: ürktü de **استَوْفَض** etti. Ve **أوْفَض**: eğer hızlandıysa.
Ebû Zeyd dedi: denir: seni niçin **مستوفضاً** görüyorum; yani: korkmuş.
Ebû Mâlik dedi: **استُوْفِض**: yani: acele ettirildi. Ve inşad etti:
تَعوِي البُرَى مُسْتَوْفِضاتٍ وفْضاً
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: suyu tutan yere **الوفاضُ** ve **المَسَكُ** ve **المسَاك** denir; eğer suyu tutmazsa o **مُسْهِب**dir.

**وضف** : Ebû Turâb dedi: Halîfe el-Husaynî’nin şöyle dediğini işittim: deve **أوْضَفَتْ** etti ve **أوْضَعَتْ**: eğer hızlı yürüdüyse. Ve ben onu **أوضَعتُها** ettim de o **فوَضَعَتْ** etti; ve onu **أوضفتُها** ettim de o **فوضفت** etti; yani: onu hızlı yürüttüm de hızlı yürüdü.

**فضأ** : Ebû Ubeyd, Asmaî’den, hemze babında: adamı **أفضأْتُ** ettim: onu doyurdum.
Dedim: Şemr bunu Ebû Ubeyd’e **الفاء** ile böyle rivayet etti; Şemr onu inkâr etti ve inkâr etmekte haklıdır; çünkü o, tashif edilmiştir. Doğrusu: **أقْضأْتُه** **بالقاف** ile: eğer onu doyurduysan; İbnü’s-Sikkît böyle dedi. **القاف** babında geçmişti; Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والواو وما يثلثهما)
(فوت) الفاء والواو والتاء أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على خلافِ إدراكِ الشّيءِ والوصولِ إليه. يقال: فاته الشَّيءُ فوتاً. وتفاوَتَ الشَّيئانِ: تباعَدَ ما بينهما، أي لم يُدرِك هذا ذاك. والافتيات: افتعالٌ من الفَوت، وهو السَّبق إلى الشَّيء دون الائتمار([1]) . يقال: فلانٌ لا يُفْتاتُ عليه، أي لا يُعْمَل شيءٌ دون أمرِه.
ومن الباب: الفَوْت: الفُرْجة بين الشَّيئين، كالفُرجة بين الإصبَعَين. والجمع أفوات. يقال: ماتَ موتَ الفَوات، إذا فُوجئَ، كأنَّه فاته ما أرادَ من وصيَّةٍ وشِبْهها. ويقال: هو منِّي فَوْتَ الرُّمح. وشَتَم رجلٌ آخرَ فقال: "جعل الله تعالى رزقَه فوتَ فيه"، أي حيث يراه ولا يصلُ إليه.
(فوج) الفاء والواو والجيم كلمةٌ تدلُّ على تجمُّع. من ذلك الفَوْج، الجماعة من النَّاس، والجمع أفواج، وجمع الجمعِ أفاوِج وأفاويج. وأمَّا أفاجَ الرَّجُل، إذا أسرَعَ، فهو من ذوات الياء، والفَيْج منه.
(فوح) الفاء والواو والحاء كلمةٌ تدلُّ على ثَوْرٍ وغَليان. يقال: فاحت الرِّيح تَفوح فَوْحاً. وحكى ناسٌ: فاحت القِدرُ: غلَتْ. وأفحتُها أنا.
(فود) الفاء والواو والدال كلمةٌ واحدة، ثمَّ تستعار. فالفَوْد: مُعظَم شعرِ اللِّمَّة ممَّا يلي الأذُنين* ثم يقولون استعارةً لجناحَيِ العُقاب: فَوْدان.
وممَّا ليس منه قولُهم: فاد يفود، إذا مات، والأصل في هذا الياء، وقد ذكر.
(فور) الفاء والواو والراء كلمةٌ تدلُّ على غَلَيان، ثم يقاس عليها. فالفَوْر: الغَلَيان. يقال: فارت القدرُ تَفورُ فَوراً. قال:
تَفور علينا قِدرُهم فنُدِيمُها *** ونَفْثَؤُها عنَّا إذا حَمْيُها غلا([2])
وفار غضبُه، إذا جاشَ.
وممَّا قِيس على هذا قولُهم: فَعَله من فَوْره، أي في بدء أمرِه، قبل أنْ يسكُن.
(فوز) الفاء والواو والزاء كلمتانِ متضادّتان. فالأولى النّجاة والأخرى الهَلكة.
فالأولى قولهم: فازَ يفوز، إذا نجا، وهو فائز. وفاز بالأمر، إذا ذهب به وخلَص. وكان الرجلُ يقول لامرأته إذا طلّقها: فُوزِي بأمرك([3]) ، كما يقال: أمرُك بيدك. ويقال لمن ظَفِر بخيرٍ وذهب به. قال الله تعالى: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وأُدْخِلَ الجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ﴾  [آل عمران 185].
والكلمة الأخرى قولهم: فَوَّزَ الرَّجُل، إذا مات. قال الكُميت:
فما ضرَّها أنَّ كعباً ثَوَى  *** وفوّز مِن بعدِه جَرْوَلُ([4])
ثم اختُلِف في المَفَازَة، فقال قومٌ: سمِّيَتْ بذلك تفاؤلاً لراكبها بالسَّلامة والنَّجاة. والمَفَازَة: المَنْجَاة. قال الله عزّ وعلا: ﴿بِمَفَازَةٍ مِنَ العَذَابِ﴾ [آل عمران 188]. وقال آخرون: هي من الكلمة الثَّانية، فَوَّزَ، إذا هَلكَ. ثم يقال: فوَّز الرَّجُل، إذا ركب المَفَازَة. قال:
* فوّزَ من قُرَاقِرٍ إلى سُوَى([5]) *
(فوص) الفاء والواو والصاد كلمةٌ تدلُّ على خُلوصٍ أو خَلاَصٍ من شيء. يقال: قَبَضت على ذَنَبِ الضّبِّ فأفاصَ من يدي، أي خلَّصَ ذنبه. والمَفَاوصة في الحديث: الإبانة. وما يُفِيص بها لسانُه، أي يُبين.
(فوض) الفاء والواو والضاد أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اتّكال في الأمر على آخَر وردِّه عليه، ثم يفرَّع فيردّ إليه ما يُشبهه. من ذلك فوَّضَ إليه أمرَه، إذا ردَّه. قال الله تعالى في قصّةِ من قال: ﴿وأُفَوِّضُ أَمْرِي إلى اللهِ﴾  [غافر 44].
ومن ذلك قولُهم: باتوا فَوْضَى([6]) ، أي مختلطين، ومعناه أنّ كلاًّ فوَّض أمرَه إلى الآخَر. قال:
طعامُهم فوضَى فَضاً في رحالِهِمْ  *** ولا يُحْسِنون السِّرَّ إلاّ تنادِيا([7])

ويقال: مالُهم فوضَى بينهم، إذا لم يخالِفْ أحدُهم الآخَر. وتفاوَض الشَّريكان في المال، إذا اشتركا ففوَّض كلٌّ أمرَه إلى صاحبه([8]) ، هذا راضٍ بما صنع ذاك وذاك راضٍ بما صنع هذا، ممَّا أجازته الشَّريعة.
(فوع) الفاء والواو والعين يدلُّ على ثَوْرٍ في شيء. يقال لخِمْرة الطِّيب وما ثار من ريحه: فَوْعة. ويقال لارتفاع النهار: فَوعة.
(فوغ) الفاء والواو والغين كلمةٌ إن صحَّت. يقولون: إن الفَوغ([9]) : الضَّخم. يقال: امرأته فَوغاء.
(فوف) الفاء والواو والفاء كلمةٌ واحدة. يقولون: الفُوف: القُطن. ثم يقال للبياض يُرَى في أظفار الأحداث: الفُوف. ومن ذلك يقال: بُرْدٌ مفَوَّف.
(فوق) الفاء والواو والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على عُلُوٍّ، والآخرُ على أوْبة ورُجوع.
فالأوّل الفَوْق، وهو العُلُوّ. ويقال: فلانٌ فاقَ أصحابَه يفوقُهم، إذا علاهم وأمرٌ فائق، أي مرتفع عالٍ.
وأمَّا الآخَر فَفُوَاق النَّاقَة، وهو رُجوع اللَّبنِ في ضَرعها بعد الحَلب. تقول: ما أقامَ عندَه إلاَّ فُوَاقَ ناقة. واسم المجتمِع من الدِّرِّ: فيقة، والأصل فيه الواو. قال الأعشى:
حتَّى إذا فِيقةٌ في ضَرْعِها اجتمَعتْ  *** جاءت لتُرضِع شِقّ النفس لو رَضَعا([10])
وفي بعض الحديث في ذكر القرآن: "أَتَفَوَّقُهُ تَفَوُّقَ اللَّقوح([11]) " معناه لا أقرأ جزئي([12]) مرّةً واحدة لكن شيئاً بعد شيء. شبَّهَه بفُواق الدِّرَّة. يقال فُوَاق وفَواق قال الله تعالى: ﴿ما لَهَا مِنْ فَوَاق([13])﴾  [ص 15]، أي ما لها من رُجوعٍ ولا مَثْنَوِيّةٍ ولا ارتداد. وقال غيرُه: ما لها من نَظِرة. والمعنيان قريبان. ويقولون: أفاقَ السَّكرانُ يُفيق، وذلك من أوبةِ عقلِه إليه. والأفاويق: ما اجتَمَعَ من الماء في السَّحاب.
ومن الباب الفُوق: فُوق السَّهم* وسمِّي لأنَّ الوترَ يُجعَل كأنَّه قد رُدَّ فيه، والجمع أفواق. ويقولون: فُقىً، وهو مقلوبٌ. ويقال سهمٌ أفْوَق([14]) ، إذا انكسر فُوقه.
وممَّا شذَّ عن هذين الأصلين قولهم: هو يَفُوق بنفسه. وهذا من باب الإبدال وإنما أصلُه يسوق، والفاء بدلٌ من السين، وذلك إذا جادَ بنفْسه.
(فول) الفاء والواو واللام كلمةٌ إن صحَّتْ. يقولون: الفُول: الباقلَّى.
(فوم) الفاء والواو والميم أصلٌ صحيحٌ مختلَفٌ في تفسيره، وهو، الفُوم. قال قومٌ: هو الثُّوم، وقال آخرون: هو الحِنطة. ويقولون: فَوِّمُوا لنا، أي اخبزُوا.
(فوه) الفاء والواو والهاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّحٍ في شيء. من ذلك الفَوَه: سَعة الفم. رجلٌ أفْوَه وامرأةٌ فوهاء. ويقولون أهلُ العربية([15]) : إنَّ أصلَ الفم فَوَهٌ، ولذلك قالوا: رجلٌ أفْوَه. وفاهَ الرّجلُ بالكلام يَفُوهُ به، إذا لفَظَ به. والمُفَوَّه: القادر على الكلام. وزعم ناسٌ أن الفَوَه أيضاً: خُروج الثَّنايا العُلْيا وطُولُها.
ومن الباب الفُوَّهَة: فم النَّهْر، وإنما بنَوه هذا البناء فرقاً بين الذي للنّهر والذي للإنسان. والفُوه: واحد أفواه الطِّيب، مثل سُوق وأسواق. والقياس واحد، كأنَّه لما فاحت رائحتُه فاه بها، أي نطق.
---------------------ـ
([1]) الائتمار: الاستشارة. وفي المجمل: "دون ائتمار من يؤتمر".
([2]) للنابغة الجعدي، كما سبق في (دوم). والبيت بنسبته في اللسان (دوم)، وبدون نسبة في (فثأ).
([3]) هذه العبارة مما لم يرد في المعاجم المتداولة. وانظر ما سبق في (فلح).
([4]) اللسان (فوز) برواية: "توى" بالتاء المثناة. وروي بالثاء المثلثة، كما هنا، في اللسان (ثوى). وكلاهما بمعنى واحد، أي هلك.
([5]) الرجز لشاعر من المسلمين يقوله في رافع بن عميرة الطائي، وكان رافع دليل خالد بن الوليد في السير من قراقر. وهو ماء لكلب، إلى سوى، وهو ماء لبهراء وبينهما خمس ليال. انظر الطبري (4: 45) في حوادث سنة 13 ومعجم البلدان (قراقر، سوى). وأنشده في اللسان (فوز).
([6]) في الأصل: "ماتوا فوضى"، تحريف. وفي المجمل: "وبات الناس فوضى".
([7]) في اللسان (فوض): "ولا يحسبون السوء".
([8]) في الأصل: "ففوض أمر كله إلى صاحبه".
([9]) ورد "الفوغ" و "الفوغاء" أيضاً في المجمل، ولم يردا في المعاجم المتداولة.
([10]) ديوان الأعشى 84 واللسان (فوق).
([11]) هو من حديث أبي موسى الأشعري، تذاكر هو ومعاذ قراءة القرآن فقال أبو موسى: "أما أنا فأتفوقه تفوق اللقوح". اللسان (فوق).
([12]) في الأصل: "لا أقرئ"، صوابه في المجمل واللسان.
([13]) قرأ حمزة والكسائي وخلف بضم الفاء، وهي لغة تميم وأسد وقيس، ووافقهم الأعمش، والباقون بفتحها، وهي لغة الحجاز. إتحاف فضلاء البشر 372.
([14]) في الأصل: "أفواق"، صوابه في المجمل واللسان.
([15]) سبق نظير هذا التعبير في مادة (فهم).

ـ

##### Türkçe

(فâ ve **الواو** ve ikisini üçleyenler bâbı)

(**فوت**) **الفاء** ve **الواو** ve **التاء**; şeyin idrâk edilmesinin ve ona ulaşılmasının zıddına delâlet eden sahih bir asıldır. Denir: **فاته الشَّيءُ فوتاً**. Ve **تفاوَتَ الشَّيئانِ**: ikisi arasındaki şey uzaklaştı; yani bu, şunu idrâk etmedi. Ve **الافتيات**: **الفَوت**tan bir iftiâldir; o da istişare etmeksizin şeye karşı öne geçmektir. Denir: **فلانٌ لا يُفْتاتُ عليه**; yani emri olmaksızın bir şey yapılmaz.

Ve bâbdan: **الفَوْت**: iki şey arasındaki aralık; iki parmak arasındaki aralık gibi. Çoğulu **أفوات**. Denir: **ماتَ موتَ الفَوات**; ansızın yakalandığı zaman; sanki vasiyet ve benzeri şeylerden murad ettiği şey kendisini geçmiş gibidir. Ve denir: **هو منِّي فَوْتَ الرُّمح**. Bir adam bir başkasına sövdü de dedi ki: “**جعل الله تعالى رزقَه فوتَ فيه**”; yani onu görür de ona ulaşamaz olduğu yerde.

(**فوج**) **الفاء** ve **الواو** ve **الجيم**; toplanmaya delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **الفَوْج**; insanlardan cemaat, çoğulu **أفواج**; çoğulun çoğulu **أفاوِج** ve **أفاويج**. Amma **أفاجَ الرَّجُل**; sürat ettiğinde, o **ذوات الياء**dandır; ondan da **الفَيْج**.

(**فوح**) **الفاء** ve **الواو** ve **الحاء**; kabarma ve kaynamaya delâlet eden bir kelimedir. Denir: **فاحت الرِّيح تَفوح فَوْحاً**. Bir topluluk nakletti: **فاحت القِدرُ**: kaynadı. Ve ben onu **أفحتُها**.

(**فود**) **الفاء** ve **الواو** ve **الدال**; tek bir kelimedir, sonra ödünçlenir. **الفَوْد**: kulakların yanına bitişik olan taraftan **اللِّمَّة** saçının çoğunluğu; sonra ödünçleme olarak **العُقاب**ın iki kanadı için: **فَوْدان** derler.

Ve ondan olmayan şey: onların **فاد يفود** sözüdür; öldüğü zaman. Bunun aslı **الياء**dadır; zikredilmiştir.

(**فور**) **الفاء** ve **الواو** ve **الراء**; kaynamaya delâlet eden bir kelimedir, sonra ona kıyas edilir. **الفَوْر**: kaynama. Denir: **فارت القدرُ تَفورُ فَوراً**. Dedi ki:
تَفور علينا قِدرُهم فنُدِيمُها *** ونَفْثَؤُها عنَّا إذا حَمْيُها غلا
Ve **فار غضبُه**; coştuğu zaman.

Ve buna kıyas edilen şeylerden onların şu sözüdür: **فَعَله من فَوْره**; yani işinin başlangıcında, sakinleşmeden önce.

(**فوز**) **الفاء** ve **الواو** ve **الزاء**; birbirine zıt iki kelimedir. Birincisi kurtuluş, ikincisi helâk.

Birincisi onların şu sözüdür: **فازَ يفوز**; kurtulduğu zaman; o **فائز**dir. Ve **فاز بالأمر**; onu alıp gittiği ve sıyrıldığı zaman. Adam karısını boşadığında ona derdi ki: **فُوزِي بأمرك**; “işin elindedir” denildiği gibi. Ve hayırla zafere erip onu alıp giden kimse için denir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وأُدْخِلَ الجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ﴾  [Âl-i İmrân 185].

Diğer kelime onların şu sözüdür: **فَوَّزَ الرَّجُل**; öldüğü zaman. **الكُميت** dedi ki:
فما ضرَّها أنَّ كعباً ثَوَى  *** وفوّز مِن بعدِه جَرْوَلُ
Sonra **المَفَازَة** hakkında ihtilâf edildi. Bir kavim dedi ki: ona, binek sahibinin selâmet ve kurtuluşla tefe’ül etmesi sebebiyle bu ad verilmiştir. Ve **المَفَازَة**: **المَنْجَاة**dır. Allah عزّ وجلّ dedi ki: ﴿بِمَفَازَةٍ مِنَ العَذَابِ﴾ [Âl-i İmrân 188]. Başkaları dedi ki: o ikinci kelimedendir; **فَوَّزَ**; helâk olduğu zaman. Sonra denir: **فوَّز الرَّجُل**; **المَفَازَة**ye bindiği zaman. Dedi ki:
* فوّزَ من قُرَاقِرٍ إلى سُوَى *

(**فوص**) **الفاء** ve **الواو** ve **الصاد**; bir şeyden arınmaya yahut kurtulmaya delâlet eden bir kelimedir. Denir: **قَبَضت على ذَنَبِ الضّبِّ فأفاصَ من يدي**; yani kuyruğunu kurtardı. Ve hadiste **المَفَاوصة**: ayırıp ortaya koymadır. Ve **وما يُفِيص بها لسانُه**; yani açıklar.

(**فوض**) **الفاء** ve **الواو** ve **الضاد**; işte bir başkasına dayanıp onu ona havale etmeye ve ona geri çevirmeye delâlet eden sahih bir asıldır; sonra dallanır da ona benzeyeni ona geri döndürür. Bundan: **فوَّضَ إليه أمرَه**; onu geri çevirdiği zaman. Allah Teâlâ, “﴿وأُفَوِّضُ أَمْرِي إلى اللهِ﴾” [Ğâfir 44] diyenin kıssasında dedi.

Ve bundan onların şu sözü: **باتوا فَوْضَى**; yani karışık hâlde. Manası: her biri işini ötekine **فوَّضَ** etti. Dedi ki:
طعامُهم فوضَى فَضاً في رحالِهِمْ  *** ولا يُحْسِنون السِّرَّ إلاّ تنادِيا

Ve denir: **مالُهم فوضَى بينهم**; birinin ötekine muhalefet etmediği zaman. Ve **تفاوَض الشَّريكان في المال**; mala ortak olduklarında, her biri işini arkadaşına **فوَّضَ** ettiğinde; bu, şeriatın cevaz verdiği şeylerdendir: bu, onun yaptığından razıdır; o da bunun yaptığından razıdır.

(**فوع**) **الفاء** ve **الواو** ve **العين**; bir şeyde kabarmaya delâlet eder. Güzel koku mayasına ve kokusundan kabaran şeye: **فَوْعة** denir. Ve gündüzün yükselmesine: **فَوعة** denir.

(**فوغ**) **الفاء** ve **الواو** ve **الغين**; sahihse bir kelimedir. Derler ki: **الفَوغ**: iri. Denir: **امرأته فَوغاء**.

(**فوف**) **الفاء** ve **الواو** ve **الفاء**; tek bir kelimedir. Derler ki: **الفُوف**: pamuk. Sonra gençlerin tırnaklarında görülen beyazlığa: **الفُوف** denir. Bundan: **بُرْدٌ مفَوَّف** denir.

(**فوق**) **الفاء** ve **الواو** ve **القاف**; iki sahih asıldır: birisi yükseklik üzerine, diğeri dönüp geri gelme üzerine delâlet eder.

Birincisi **الفَوْق**tur; o da yüksekliktir. Ve denir: **فلانٌ فاقَ أصحابَه يفوقُهم**; onları aştığı zaman. Ve **أمرٌ فائق**; yani yüksek, yüce.

Amma diğeri: **فُوَاق النَّاقَة**dır; sağmadan sonra sütün memesine geri dönmesidir. Dersin ki: onun yanında ancak bir devenin **فُوَاقَ**ı kadar kaldı. Sütün birikmiş olanının adı: **فيقة**; aslı **الواو**dadır. **الأعشى** dedi ki:
حتَّى إذا فِيقةٌ في ضَرْعِها اجتمَعتْ  *** جاءت لتُرضِع شِقّ النفس لو رَضَعا
Kur’ânın zikrinde bazı hadiste: “**أَتَفَوَّقُهُ تَفَوُّقَ اللَّقوح**” (vardır); manası: cüz’ümü bir defada okumam; fakat şey şey (parça parça). Onu sütün **فُواق**ına benzetti. **فُوَاق** ve **فَواق** denir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿ما لَهَا مِنْ فَوَاق﴾  [Sâd 15]; yani onun için ne bir geri dönüş, ne bir ikileme, ne bir geri dönme vardır. Başkası dedi ki: onun için bir mühlet yoktur. İki mana yakındır. Ve derler ki: **أفاقَ السَّكرانُ يُفيق**; bu, aklının kendisine geri dönmesindendir. Ve **الأفاويق**: bulutta sudan toplanan şeylerdir.

Ve bâbdan **الفُوق**: okun **فُوق**u; ona bu ad verildi, çünkü kiriş sanki ona geri çevrilmiş kılınır. Çoğulu **أفواق**. Ve derler ki: **فُقىً**; o ters çevrilmiştir. Ve denir: **سهمٌ أفْوَق**; **فُوق**u kırıldığı zaman.

Bu iki asıldan şâz olan şeylerden: onların şu sözü: **هو يَفُوق بنفسه**. Bu, ibdâl bâbındandır; aslı ancak **يسوق**tur; **الفاء**, **السين**in bedelidir; bu da canını cömertçe verdiği zaman.

(**فول**) **الفاء** ve **الواو** ve **اللام**; sahihse bir kelimedir. Derler ki: **الفُول**: bakla.

(**فوم**) **الفاء** ve **الواو** ve **الميم**; tefsirinde ihtilâf edilen sahih bir asıldır; o da **الفُوم**dur. Bir kavim dedi ki: o sarımsaktır; başkaları dedi ki: o buğdaydır. Ve derler ki: **فَوِّمُوا لنا**; yani bize ekmek yapın.

(**فوه**) **الفاء** ve **الواو** ve **الهاء**; bir şeyde açılmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan **الفَوَه**: ağzın genişliğidir. **رجلٌ أفْوَه** ve **امرأةٌ فوهاء**. Ve **أهلُ العربية** derler ki: ağzın aslı **فَوَهٌ**dur; bu yüzden **رجلٌ أفْوَه** dediler. Ve **فاهَ الرّجلُ بالكلام يَفُوهُ به**; onu telaffuz ettiği zaman. Ve **المُفَوَّه**: konuşmaya muktedir olan. Bir topluluk zannetti ki **الفَوَه** ayrıca: üst ön dişlerin çıkması ve uzunluğudur.

Ve bâbdan **الفُوَّهَة**: nehrin ağzı; bunu, nehre ait olan ile insana ait olan arasında fark olsun diye bu yapıda bina ettiler. Ve **الفُوه**: güzel kokuların **أفواه**ının biridir; **سُوق** ve **أسواق** gibi. Kıyas birdir; sanki kokusu yayıldığında onunla **فاه** etti; yani konuştu.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B6/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿وأفوض أمري إلى الله﴾ [غافر/44]، أرده إليه، وأصله من قولهم: مالهم فوضى بينهم قال الشاعر:
*طعامهم فوضى فضا في رحالهم*
(الشطر تقدم في مادة (فضى) ؛ وهو في غريب الحديث للخطابي 2/531؛ وكشف المشكل 1/253)
ومنه: شركة المفاوضة.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿**وأفوض أمري إلى الله**﴾ [Ğâfir/44]; onu O’na iade ederim; aslı da onların şu sözündendir: “Onların malı aralarında **فوضى**dır.” Şair dedi ki:
*Yemekleri **فوضى**dır; eyer örtülerinde **فضا** etti*
(Şatr, ( **فضى** ) maddesinde geçti; ve o, Hattâbî’nin Garîbü’l-hadîs’inde 2/531; ve Keşfü’l-müşkil 1/253’tedir.)
Ve ondan: **شركة المفاوضة**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف و ض
‏"‏ وأفوض أمري إلى الله ‏"‏‏.‏
وفاوضته في أمري‏:‏ جاريته وكانت بيننا مفاوضات ومخاوضات‏.‏
وبنو فلان فوضى‏:‏ مختلطون لا أمير عليهم‏.‏
قال‏:‏ لا يصلح الناس فوضى لا سراة لهم ولا سراة إذا جهّالهم سادوا طعامهم فوضى فضًا في رحالهم ولا يحسنون السر إلا تناديا أي مختلط واسع لا يخبأون منه شيئاً بل يتداعون إليه ومنه‏:‏ شركة المفاوضة وهي المساواة والمخالطة‏.‏
وتفاوض الشريكان‏:‏ تساويا‏.‏

##### Türkçe

ف و ض
"Ve işimi Allah’a **أفوض** ederim".
Ve onunla işimde **فاوضته**: onunla çekiştim; ve aramızda **مفاوضات** ve **مخاوضات** vardı.
Ve falan oğulları **فوضى**: karışıktırlar; üzerlerinde emir yoktur.
Dedi ki: İnsanlar, kendilerine reisler olmaksızın **فوضى** hâlinde salâha ermez; ve onların cahilleri efendi oldukları vakit reisler de (olmaz). Yiyecekleri **فوضى**dır; eşyalarında **فضًا** (olarak). Ve sırrı ancak birbirlerine çağrışarak iyi yapmazlar; yani karışık, geniştir; ondan hiçbir şeyi gizlemezler; bilakis ona birbirlerini çağırırlar. Ve ondan: **شركة المفاوضة**; o, eşitlik ve karışmadır.
Ve iki ortak **تفاوض** etti: eşit oldular.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

فَوَّضَ إِليه الأَمرَ: صَيَّرَه إِليه وجعَلَه الحاكم فيه. وفي حديث الدعاء: فَوَّضْتُ أَمْري إِليك أَي رَدَدْتُه إِليك. يقال: فَوَّضَ أَمرَه إِليه إِذا ردّه إِليه وجعله الحاكم فيه؛ ومنه حديث الفاتحة: فَوَّضَ إِليَّ عَبْدي. والتَّفْوِيضُ في النكاح التزويجُ بلا مَهْر. وقَوْمٌ فَوْضَى: مُخْتَلِطُون، وقيل: هم الذين لا أَمير لهم ولا من يجمعهم؛ قال الأَفْوَهُ الأَوْدِي:
لا يَصْلُحُ القَوْمُ فَوْضَى لا سَراةَ لَهم،
ولا سَراةَ إِذا جُهّالُهُم سادُوا
وصار الناسُ فَوْضَى أَي متفرِّقين، وهو جماعةُ الفائضِ، ولا يُفْرَدُ كما يُفْرد الواحد من المتفرّقين. والوحش فَوْضَى: متفرّقة تتردّد. وقوم فَوْضَى أَي مُتَساوُونَ لا رَئيسَ لهم. ونَعامٌ فَوْضَى أَي مُخْتَلِطٌ بعضه ببعض، وكذلك جاء القوم فَوْضى، وأَمْرُهم فَيْضَى وفَوْضَى: مختلط؛ عن اللحياني، وقال: معناه سواء بينهم كما قال ذلك في فضا. ومتاعُهم فَوْضَى بينهم إِذا كانوا فيه شركاء، ويقال أَيضاً فَضاً؛ قال: طَعامُهُمُ فَوْضَى فَضاً في رِحالِهِمْ،
ولا يَحْسَبُونَ السُّوءَ إِلاَّ تَنادِيا
ويقال: أَمرهم فَيْضُوضا وفَيْضيضَا وفَوْضُوضا بينهم. وهذه الأَحرف الثلاثة يجوز فيها المدُّ والقصر، وقال أَبو زيد: القوم فَيْضُوضا أَمرُهم وفَيْضُوضا فيما بينهم إِذا كانوا مختلطين، فيَلْبَسُ هذا ثوبَ هذا، ويأْكل هذا طعامَ هذا، لا يُؤَامِرُ واحد منهم صاحِبَه فيما يَفْعَلُ في أَمره. ويقال: أَموالُهم فَوْضَى بينهم أَي هم شرَكاء فيها، وفَيْضُوضا مثله، يمد ويقصر. وشَرِكةُ
(* قوله «وشركة» ككلمة ويخفف وهو الأَغلب بكسر
أَوّله وتسكين ثانيه؛ أفاده المصباح.) المُفاوضَةِ: الشَّرِكةُ العامّةُ في كل شيء. وتَفاوَضَ الشَّرِيكانِ في المال إِذا اشتركا فيه أَجمع، وهي شركة المفاوضة. وقال الأَزهري في ترجمة عنن: وشارَكه شركة مفاوضة، وذلك أَن يكون مالهما جميعاً من كل شيء يَمْلِكانه بينهما، وقيل: شَرِكةُ المفاوضة أَن يشتركا في كل شيء في أَيديهما أَو يَسْتَفِيئانِه من بعد، وهذه الشركة باطلة عند الشافعي، وعند النعمان وصاحبيه جائزة. وفاوَضَه في أَمْره أَي جارَاه. وتَفاوَضوا الحديث: أَخذوا فيه. وتَفَاوَضَ القوم في الأَمر أَي فاوَضَ فيه بعضُهم بعضاً. وفي حديث معاوية قال لدَغْفَلِ بن حنظلة: بِمَ ضَبَطْتَ ما أَرَى؟ قال: بمُفاوَضةِ العُلماء، قال: وما مُفاوَضةُ العلماء؛ قال: كنت إِذا لقِيتُ عالماً أَخذت ما عنده وأَعطيته ما عندي؛ المُفاوَضةُ: المُساواةُ والمُشارَكةُ، وهي مُفاعلة من التفْويض، كأَن كلَّ واحد منهما رَدّ ما عنده إِلى صاحبه، أَراد مُحادَثة العلماء ومُذاكرتهم في العلم، واللّه أَعلم.

##### Türkçe

**فَوَّضَ** ona işi: onu ona çevirdi ve onu onda hüküm veren kıldı. Ve
dua hadîsinde: **فَوَّضْتُ أَمْري إِليك** yani onu sana geri çevirdim. Denir: **فَوَّضَ
أَمرَه إِليه** onu ona geri çevirdiği ve onu onda hüküm veren kıldığı zaman; bundan da Fâtiha hadîsi:
**فَوَّضَ إِليَّ عَبْدي**. Ve **التَّفْوِيضُ** nikâhta, mehir olmaksızın evlendirmedir.
Ve bir kavim **فَوْضَى**: karışık olanlar; ve denildi: onlar, kendileri için ne bir emirleri olan ne de onları toplayan kimse bulunanlardır; **الأَفْوَهُ الأَوْدِي** dedi:
لا يَصْلُحُ القَوْمُ فَوْضَى لا سَراةَ لَهم،
ولا سَراةَ إِذا جُهّالُهُم سادُوا
Ve insanlar **فَوْضَى** oldu, yani dağınık olanlar; ve o, **الفائضِ**’in cemaatidir; ve dağınıklardan bir tek olanın müfred kılındığı gibi müfred kılınmaz. Ve vahşî hayvan **فَوْضَى**: gidip gelen dağınık olanlar. Ve bir kavim
**فَوْضَى** yani eşit olanlar, kendileri için bir reis olmayanlar. Ve devekuşları **فَوْضَى** yani bir kısmı bir kısmına karışık; ve yine böyle “kavim **فَوْضى** geldi”, ve onların işi **فَيْضَى** ve **فَوْضَى**: karışık; Lihyânî’den; ve dedi: manası, **فضا**’da bunu söylediği gibi, aralarında eşittir. Ve eşyaları
**فَوْضَى** aralarında, onda ortaklar oldukları zaman; ve ayrıca **فَضاً** da denir; dedi:
طَعامُهُمُ فَوْضَى فَضاً في رِحالِهِمْ،
ولا يَحْسَبُونَ السُّوءَ إِلاَّ تَنادِيا
Ve denir: işleri aralarında **فَيْضُوضا** ve **فَيْضيضَا** ve **فَوْضُوضا**. Ve bu üç harfte med ve kasr câizdir; ve Ebû Zeyd dedi: kavim **فَيْضُوضا** işleri ve aralarında **فَيْضُوضا**, karışık oldukları zaman; böylece bu, bunun elbisesini giyer,
ve bu, bunun yemeğini yer; onlardan biri, işinde ne yapacağı hususunda arkadaşına danışmaz. Ve denir: malları aralarında **فَوْضَى** yani onda ortaktırlar; ve **فَيْضُوضا** da onun gibidir,
med edilir ve kasr edilir. Ve **شَرِكةُ
(* قوله «وشركة» ككلمة ويخفف وهو الأَغلب بكسر
أَوّله وتسكين ثانيه؛ أفاده المصباح.) المُفاوضَةِ**: her şeyde genel ortaklıktır. Ve iki ortak malda **تَفاوَضَ** etti, onda bütünüyle ortak oldukları zaman; ve o, **شركة
المفاوضة**’dir. Ve Ezherî **عنن** maddesinde dedi: ve onunla **شركة مفاوضة** ortaklığı yaptı; ve bu, ikisinin mallarının, sahip oldukları her şeyden, aralarında birlikte olmasıdır; ve denildi: **شَرِكةُ المفاوضة**
iki elindekilerin her şeyinde ortak olmaları yahut bundan sonra onu elde etmeleridir; ve bu ortaklık Şâfiî katında bâtıldır, Nu‘mân ve iki arkadaşının katında câizdir. Ve onunla işinde **فاوَضَه** yani ona ayak uydurdu. Ve **تَفاوَضوا الحديث**: ona daldılar. Ve kavim işte **تَفَاوَضَ** etti yani onda bir kısmı bir kısmıyla **فاوَضَ** etti. Ve Muâviye hadîsinde, Dağfel b. Hanzala’ya dedi: “Gördüğümü ne ile zapt ettin?” Dedi: “Âlimlerle **بمُفاوَضةِ العُلماء** ile.” Dedi: “Âlimlerin **مُفاوَضةُ
العلماء**’si nedir?” Dedi: “Bir âlimle karşılaştığımda, onun yanındakini alır ve ona benim yanımdakini verirdim”; **المُفاوَضةُ**: eşitlik ve ortaklıktır; ve o, **التفْويض**’den bir **مُفاعلة**’dir; sanki ikisinden her biri, yanındakini arkadaşına geri çevirmiştir; âlimlerle konuşmayı ve ilimde onlarla müzâkereyi kastetti; ve Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف و ض * * فَوَّضَ * اليه الأمر * تَفْويضاً * رده اليه وقوم * فَوْضَى * بوزن سكرى أي متساوون لا رئيس لهم و * تَفَاوَضَ * الشريكان في المال اشتركا فيه أجمع وهي شركة * المُفَاوَضَةِ * و * فَاوَضَهُ * في أمره أي جاراه و * تَفَاوَضَ * القوم في الأمر أي فاوض بعضهم بعضا

##### Türkçe

* ف و ض * **فَوَّضَ** ona işi **تَفْويضاً** (olarak) havale etti; onu ona geri çevirdi. Ve bir kavim **فَوْضَى** (dır); **سكرى** vezninde; yani eşittirler, kendileri için bir reis yoktur. Ve iki ortak malda **تَفَاوَضَ**; onun tamamında ortak oldular; ve o, **المُفَاوَضَةِ** ortaklığı olan bir ortaklıktır. Ve onunla işinde **فَاوَضَهُ**; yani ona ayak uydurdu. Ve kavim işte **تَفَاوَضَ**; yani onların bazısı bazısıyla müzakere etti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

فوض إليه الأمر  تفويضا:  رده إليه  ، وجعله الحاكم فيه. ومنه قوله تعالى:  وأفوض أمري إلى الله  . فوض  المرأة  تفويضا:  زوجها بلا مهر  ، وهو نكاح التفويض.  وقوم فوضى، كسكرى: متساوون لا رئيس لهم  ، نقله الجوهري، وأنشد للأفوه الأودي:
  لا يصلح الناس فوضى لا سراة لهم                      ولا سراة إذا جهـالـهـم سـادوا

   أو  الناس فوضى، أي  متفرقون  ، قاله الليث. قال: وهو جماعة الفائض، ولا يفرد كما يفرد الواحد من المتفرقين. والوحش فوضى، أي متفرقة تتردد.  أو  نعام فوضى:  مختلط بعضهم ببعض  ، وكذلك جاء القوم فوضى، كما في الصحاح. وقيل: هم الذين لا أمير لهم، ولا من يجمعهم.  وأمرهم فوضى بينهم  وفيضى: مختلط، عن اللحياني. وقال: معناه: سواء بينهم.  ويقال: أمرهم   فوضوضاء  بينهم، بالمد،  ويقصر، إذا كانوا مختلطين يتصرف كل منهم فيما للآخر  ، يلبس هذا ثوب هذا، ويأكل هذا طعام هذا، لا يؤامر واحد منهم صاحبه فيما يفعل من غير أمره، قاله أبو زيد.  والمفاوضة: الاشتراك في كل شيء  ، ومنه شركة المفاوضة، وهي العامة في كل شيء. وشركة العنان في شيء واحد. قاله الليث. وقال الأزهري في ترجمة  ع ن ن  وشاركته شركة مفاوضة وذلك أن يكون مالهما جميعا من كل شيء يملكانه بينهما. وقيل شركة المفاوضة أن يشتركا في كل شيء في أيديهما أو يستفيئانه من بعد، وهذه الشركة باطلة عند الشافعي. وعند أبي حنيفة وصاحبيه جائزة.  كالتفاوض  . يقال: تفاوض الشريكان في الماء. إذا اشتركا فيه أجمع. المفاوضة:  المساواة  ، والمشاركة، مفاعلة من التفويض. ومنه حديث معاوية قال لدغفل النسابة: بم ضبطت ما أرى? قال: بمفاوضة العلماء. قال: وما مفاوضة العلماء? قال: كنت إذا لقيت عالما أخذت ما عنده وأعطيته ما عندي. أي كأن كل واحد منهما رد ما عنده إلى صاحبه. أراد محادثة العلماء ومذاكرتهم في العلم. المفاوضة أيضا:  المجاراة في الأمر  . يقال: فاوضه في أمره، أي جاراه.  وتفاوضوا  الحديث: أخذوا فيه. وتفاوضوا  في الأمر: فاوض فيه بعضهم بعضا  ، كما في الصحاح. ومما يستدرك عليه: يقال: متاعهم فوضى بينهم، إذا كانوا فيه شركاء. ويقال أيضا: فوضى فضا، قال:
  طعامهم فوضى فضا في رحالهم                      ولا يحسنون السـر إلا تـنـاديا كما في اللسان. وفي العباب: الفوضة الاسم من المفاوضة. ويقال: رأيت التفواضة لفلان، أي بقية الحياة.

##### Türkçe

**فوض** ona işi **تفويضا** olarak: onu ona geri çevirdi ve onu onda hüküm veren kıldı. Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: **وأفوض أمري إلى الله**. **فوض** kadını **تفويضا** olarak: onu mehir olmaksızın evlendirdi; bu, **نكاح التفويض**’dir. Ve bir kavim **فوضى**dır, **سكرى** gibi: eşittirler, kendileri için bir reis yoktur; onu el-Cevherî nakletti; ve el-Efveh el-Evdî’ye ait olarak inşad etti:

لا يصلح الناس فوضى لا سراة لهم                      ولا سراة إذا جهـالـهـم سـادوا

Veya **الناس فوضى**: yani dağınıktırlar; onu el-Leys söyledi. Dedi: ve o, **الفائض**’in cemaatidir; ve dağınıklardan birinin tekili yapıldığı gibi tekil yapılmaz. Ve vahşî hayvanlar **فوضى**dır: yani dağınık, gidip gelir. Veya **نعام فوضى**: bazısı bazısına karışmış; ve yine kavim **فوضى** olarak geldi, **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denildi: onlar, kendileri için bir emir olmayan ve onları toplayan olmayan kimselerdir. Ve “işleri aralarında **فوضى** ve **فيضى**dır”: karışıktır; el-Lihyânî’den. Ve dedi: onun manası: aralarında eşittir. Ve denilir: işleri aralarında **فوضوضاء**dır, med ile; ve kısaltılır; karışık oldukları zaman, her biri diğerinin olan şeyde tasarruf eder: şu bunun elbisesini giyer, şu bunun yemeğini yer; onlardan hiçbiri, onun emri olmaksızın yaptığı şeyde arkadaşına danışmaz; onu Ebû Zeyd söyledi. Ve **المفاوضة**: her şeyde ortaklıktır; ondandır **شركة المفاوضة**; ve o, her şeyde umumî olandır. Ve **شركة العنان** bir tek şeydedir. Onu el-Leys söyledi. Ve el-Ezherî, **ع ن ن** maddesinde dedi: onunla **شركة مفاوضة** ortaklığıyla ortak oldum; ve bu, ikisinin malının, sahip oldukları her şeyden, aralarında birlikte olmasıdır. Ve denildi: **شركة المفاوضة**; ellerinde olan her şeyde veya sonradan elde edecekleri şeyde ortak olmalarıdır; ve bu ortaklık Şâfiî’ye göre bâtıldır. Ebû Hanîfe ve iki arkadaşına göre câizdir. **كالتفاوض**. Denilir: iki ortak suda **تفاوض** etti; onda bütünüyle ortak oldukları zaman. **المفاوضة**: **المساواة** ve ortaklık; **التفويض**’den bir **مفاعلة**dir. Ondandır, Muâviye hadisi: nesep âlimi Dağfel’e dedi: “Gördüğümü ne ile zapt ettin?” Dedi: “Âlimlerle **مفاوضة** ile.” Dedi: “Âlimlerin **مفاوضة**si nedir?” Dedi: “Bir âlimle karşılaştığımda, onun yanındakini alırdım ve kendi yanımdakini ona verirdim.” Yani sanki ikisinden her biri, yanındakini arkadaşına geri çevirmiştir. Âlimlerle konuşmayı ve ilimde onlarla müzakerede bulunmayı kastetti. **المفاوضة** ayrıca: işte **المجاراة**dır. Denilir: onunla işinde **فاوض** etti; yani ona ayak uydurdu. Ve **تفاوضوا** hadisi: ona daldılar. Ve **تفاوضوا** işte: onda bazısı bazısına **فاوض** etti; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: denilir: metaları aralarında **فوضى**dır; onda ortak oldukları zaman. Ve ayrıca denilir: **فوضى فضا**; dedi:

طعامهم فوضى فضا في رحالهم                      ولا يحسنون السـر إلا تـنـاديا

**اللسان**’da olduğu gibi. Ve **العباب**’da: **الفوضة** ismi, **المفاوضة**’dendir. Ve denilir: falanın **التفواضة**sini gördüm; yani hayatın bakiyesi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فوّض اـِلَيْهِ الأَمْرَ
2 فوّض اـِلَيْهِ الأَمْرَ ذ , (S, M, A, O, Msb, K,) inf. n. تَفْوِيضٌ, (Mgh, O, Msb,) He committed to him the thing, affair, or case; syn. رَدَّ (S, A, O, K,) or صَيَّرَ, (M,) or سَلَّمَ; (Mgh, Msb;) abstaining from contention, or litigation; (Mgh;) and made him arbiter thereof. (TA.) It is said in the Kur [xl. 47], (TA,) وَأُفَوِّضُ أَمْرِى اـِلَى اللّٰه (A, TA) And I commit my case unto God, making Him arbiter thereof. (TA.) ― -b2- التَّفْوِيضُ فِى النِّكَاحِ, (S, O,) or نِكَاحُ التَّفْوِيضِ, (TA,) is The giving [a woman] in marriage without [requiring] a dowry. (S, O, TA.) You say, فوّض المَرْأَةِ He gave the woman in marriage without [requiring] a dowry. (K.) And فَوَّضَتْ بُضْعَهَا اـِلَى زَوْجِهَا, (Mgh,) or فَوَّضَتْ نِكَاحَهَا اـِلَى الزَّوْجِ, (Msb,) She married herself to her husband without a dowry: (Mgh, Msb:) or فَوَّضَتْ signifies She gave up, or renounced, the ordinance of the dowry. (Msb.)

مُفَاضَةٌ
3 مُفَاضَةٌ ذ signifies The being copartner, or copartners, in everything; (O, K;) [as though each of two persons, or every one of more than two, committed all that he had to the other, or others;] as also ↓ تَفَاوُضٌ. (K.) [See 6.] Hence, (TA,) شِرْكَةُ المُفَاوَضَةِ Copartnership in everything; (Lth, M, S, A, * Mgh, * TA;) in which everything is common property; (Lth, M, TA;) opposed to شِرْكَةُ العِنَانِ, which is copartnership in one thing: (Lth:) or copartnership of two persons in all that they possess: (Msb:) or copartnership of two persons in all that is in their hands, or that they may afterwards acquire; which is null and void accord. to Esh-Shلfi'ee, but allowable accord. to Aboo-Haneefeh and his two companions [Aboo-Yoosuf and Mohammad]. (TA.) You say, شَارَكْتُهُ شِرْكَةَ مُفَاوَضَةٍ I was copartner with him in all the property that we both together possessed. (Az, TA.) Hence also, (TA,) مُفَاوَضَةُ العُلَمَآءِ The conversing and conferring of the learned on matters of science; each of two persons receiving what the other had [to communicate], and giving what he himself had to the other; as though each committed what he had to his companion. (O, * TA.) ― -b2- The commixing [in social intercourse]. (A.) ― -b3- The being coequal. (A, O, K.) ― -b4- The competing (مُجَارَاةٌ) in an affair. (K.) You say, فَاوَضَهُ فِى أَمْرِهِ, (S, O, TA,) or فِى كَذَا, (Mgh,) He competed with him, (جَارَاهُ, S, Mgh, O, TA, [for which Golius has read جازاه, whence he has been led to assign to فاوض a wrong meaning, which Freytag has inadvertently copied,]) and did like as he did, (Mgh,) in his affair, (S, TA,) or in such an affair. (Mgh.) And فَاوَضْتُهُ I competed with him; syn. جَارَيْتُهُ: and كَانَ بَيْنَهُمَا مُفَاوَضَةٌ [There was, between them two, competing]. (A.)

6 تَفَاْوَضَ see 3. You say, تَفَاوَضَ الشَّرِيكَانِ فِى المَالِ The two partners were sharers in the property altogether: (S, O, TA:) or تفاوض الشريكان signifies the two partners were coequal. (A, Mgh.) ― -b2- [Hence, تفاوضوا They conversed and conferred together; every one receiving what the others had to communicate, and giving what he himself had to the others: see 3. ― -b3- And They mixed together in social intercourse: see, again, 3.] ― -b4- تفاوضوا الحَدِيثَ They [discoursed together; or] began, or commenced, or entered upon, discourse. (M, Msb.) [See an ex. in a verse cited in the first paragraph of art. زهو.] ― -b5- Also, تفاوضوا فِى الأَمْرِ They competed (فَاوَضَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا, [every one doing like as the others did,]) in the affair. (S, O, K.)

فَوْضَةٌ
فَوْضَةٌ ذ a subst. from مُفَاوَضَةٌ (O, TA) [signifying, app., Copartnership: &c.].

قَوْمٌ فَوْضَى
قَوْمٌ فَوْضَى ذ A party, or company, of men who are equals, having no chief: (S, O, Msb, K:) or separated, or in a state of dispersion; (Lth, O, K;) فوضى being pl. of فَائِضٌ, which is not in use: (Lth, O:) or mixed, (S, O, M, K,) one with another; (S, O, K;) in which sense, also, فوضى is applied to a number of ostriches: (S, O:) or having no commander, nor any to collect them together: (M:) or mixed, and having no commander over them. (A.) You say, النَّاسُ فَوْضَى فِى هٰذَا The people are equals in this; there is no distinction to be made between them. (Mgh.) And جَآءَ القَوْمُ فَوْضَى The party, or company, of men came mixed together. (S.) And الوَحْشُ فَوْضَى The wild animals are in a state of separation, or dispersion, (O, TA,) going to and fro. (TA.) أَمْوَالُهُمْ فَوْضَى بَيْنَهُمْ Their possessions are property which they share among themselves; as also فَيْضُوضَآءُ and فَيْضُوضَى. (S.) And مَتَاعُهُمْ فَوْضَى بَيْنَهُمْ, and فَوْضَى فَضًا, Their goods are common property among them. (M.) And المَالُ فَوْضَى بَيْنَهُمْ The property is promiscuous among them: whosoever desireth of them a thing taketh it. (Msb.) And كَانَتْ خَيْبَرُ فَوْضَى Kheyber was promiscuous (Mgh) common property (Mgh, Msb) among the Companions; not divided. (Msb.) ― -b2- أَمْرُهُمْ فَوْضَى, and ↓ فَوْضَآءُ, (M,) or فَوْضَى بَيْنَهُمْ, and فَيْضَى, (TA,) Their case is mixed, or promiscuous: or is equal among them: (Lh, M, TA:) or أَمْرُهُمْ فَوْضَى بَيْنَهُمْ, (AZ, O, K,) or بَيْنَهُمْ ↓ فَوْضُوضَآءُ, (TA,) or both, (O, TA,) Their case is mixed, or promiscuous, (AZ, O, K,) every one of them making free use of that which belongs to another, (K,) one wearing the garment of another, and one eating the food of another, none of them consulting his companion respecting that which he does without his order. (AZ, O.) [See a similar phrase voce مَشْوَرَةٌ.]

فَوْضَآءُ
فَوْضَآءُ ذ : and see فوضى, last sentence.

فَوْضُوضَآءُ
فَوْضُوضَآءُ ذ : see فوضى, last sentence.

تَفْوَاضَةٌ
تَفْوَاضَةٌ ذ Remains of life: (O, TA:) so in the saying, رَأَيْتُ التَّفْوَاضَةَ لِفُلَانٍ (O) or بِفُلَانٍ (TA) [I saw the remains of life pertaining to, or in, such a one].

مُفَوِّضَةٌ
مُفَوِّضَةٌ ذ A woman who marries herself to her husband without a dowry: (Mgh, Msb:) or who gives up, or renounces, the ordinance of the dowry: (Msb:) or, accord. to some, the word is مُفَوَّضَةٌ, (Mgh, Msb,) meaning married by her guardian without the naming of the dowry: (Mgh:) or meaning having the affair of the dowry committed to her by the law, so that she may make it obligatory or annul it: (Msb:) or meaning married without the mention of a dowry, or on the condition of her having no dowry. (KT.)

##### Türkçe

**فوّض اـِلَيْهِ الأَمْرَ**
2 **فوّض اـِلَيْهِ الأَمْرَ** ذ , (S, M, A, O, Msb, K,) mastar ismi **تَفْوِيضٌ**, (Mgh, O, Msb,) O, şeyi, işi yahut davayı ona havale etti; eşanlamlısı **رَدَّ** (S, A, O, K,) yahut **صَيَّرَ**, (M,) yahut **سَلَّمَ**; (Mgh, Msb;) çekişmeden yahut davalaşmadan kaçınarak; (Mgh;) ve onu bunun hakemi kıldı. (TA.) Kur’ân’da [xl. 47] denilmiştir, (TA,) **وَأُفَوِّضُ أَمْرِى اـِلَى اللّٰه** (A, TA) “Ve ben işimi Allah’a havale ederim”, onu bunun hakemi kılarak. (TA.) ― -b2- **التَّفْوِيضُ فِى النِّكَاحِ**, (S, O,) yahut **نِكَاحُ التَّفْوِيضِ**, (TA,) mehr olmaksızın [bir kadını] nikâhlamaya vermektir. (S, O, TA.) Şöyle dersin: **فوّض المَرْأَةِ** O, kadını mehr olmaksızın nikâhlamaya verdi. (K.) Ve **فَوَّضَتْ بُضْعَهَا اـِلَى زَوْجِهَا**, (Mgh,) yahut **فَوَّضَتْ نِكَاحَهَا اـِلَى الزَّوْجِ**, (Msb,) O, kendisini kocasına mehrsiz nikâhladı: (Mgh, Msb:) yahut **فَوَّضَتْ** şu mânaya gelir: O, mehr hükmünü terk etti yahut ondan feragat etti. (Msb.)

**مُفَاضَةٌ**
3 **مُفَاضَةٌ** ذ her şeyde ortak olmayı, yahut ortakları olmayı ifade eder; (O, K;) [sanki iki kişiden her biri, yahut ikiden fazla olanların her biri, sahip olduğu her şeyi ötekine yahut ötekilere havale etmiş gibi;] bunun gibi ↓ **تَفَاوُضٌ** da. (K.) [Bkz. 6.] Buradan, (TA,) **شِرْكَةُ المُفَاوَضَةِ** her şeyde ortaklık; (Lth, M, S, A, * Mgh, * TA;) ki onda her şey müşterek mülktür; (Lth, M, TA;) **شِرْكَةُ العِنَانِ**’a karşıttır; o ise bir şeyde ortaklıktır: (Lth:) yahut iki kişinin sahip oldukları her şeyde ortaklığıdır: (Msb:) yahut iki kişinin ellerinde bulunan her şeyde, yahut sonradan edinebilecekleri şeyde ortaklığıdır; bu, eş-Şâfi‘î’ye göre bâtıldır; fakat Ebû Hanîfe ve iki arkadaşı [Ebû Yûsuf ve Muhammed]’e göre câizdir. (TA.) Şöyle dersin: **شَارَكْتُهُ شِرْكَةَ مُفَاوَضَةٍ** Ben, ikimizin birlikte sahip olduğu bütün malda onunla ortaktım. (Az, TA.) Yine buradan, (TA,) **مُفَاوَضَةُ العُلَمَآءِ** âlimlerin ilim meselelerinde konuşup görüşmesi; iki kişiden her birinin, ötekinin [iletilecek] şeyini alması ve kendisindeki şeyi ötekine vermesi; sanki her biri, kendisindekini arkadaşına havale etmiş gibi. (O, * TA.) ― -b2- Sosyal ilişkide birbirine karışma. (A.) ― -b3- Denk olma. (A, O, K.) ― -b4- Bir işte yarışma (**مُجَارَاةٌ**). (K.) Şöyle dersin: **فَاوَضَهُ فِى أَمْرِهِ**, (S, O, TA,) yahut **فِى كَذَا**, (Mgh,) O, onunla yarıştı, (**جَارَاهُ**, S, Mgh, O, TA, [Golius bunun yerine **جازاه** okumuştur; buradan **فاوض**’a yanlış bir mânâ vermeye sevk edilmiştir; bunu Freytag da farkında olmadan kopyalamıştır,]) ve onun yaptığı gibi yaptı, (Mgh,) onun işinde, (S, TA,) yahut şöyle bir işte. (Mgh.) Ve **فَاوَضْتُهُ** Ben onunla yarıştım; eşanlamlısı **جَارَيْتُهُ**: ve **كَانَ بَيْنَهُمَا مُفَاوَضَةٌ** [İkisi arasında yarışma vardı]. (A.)

6 **تَفَاْوَضَ** bkz. 3. Şöyle dersin: **تَفَاوَضَ الشَّرِيكَانِ فِى المَالِ** İki ortak, malın tamamında ortak oldular: (S, O, TA:) yahut **تفاوض الشريكان** şu mânaya gelir: iki ortak denk oldular. (A, Mgh.) ― -b2- [Buradan, **تفاوضوا** Onlar birlikte konuşup görüştüler; her biri, ötekilerin ileteceklerini alır ve kendisindekini ötekilere verir: bkz. 3. ― -b3- Ve onlar sosyal ilişkide birbirine karıştılar: yine bkz. 3.] ― -b4- **تفاوضوا الحَدِيثَ** Onlar [birlikte söyleştiler; yahut] söze başladılar, yahut söze giriştiler. (M, Msb.) [Bir örnek için, madde **زهو**’nun ilk paragrafında zikredilen bir beyte bkz.] ― -b5- Ayrıca, **تفاوضوا فِى الأَمْرِ** Onlar işte yarıştılar (**فَاوَضَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا**, [her biri ötekilerin yaptığı gibi yaparak]). (S, O, K.)

**فَوْضَةٌ**
**فَوْضَةٌ** ذ **مُفَاوَضَةٌ**’dan bir isimdir (O, TA) [görünüşe göre, ortaklık vb. mânasında].

**قَوْمٌ فَوْضَى**
**قَوْمٌ فَوْضَى** ذ Eşit olan, başı olmayan bir topluluk yahut erkekler cemaati: (S, O, Msb, K:) yahut ayrılmış, yahut dağınıklık hâlinde; (Lth, O, K;) **فوضى**, kullanımı olmayan **فَائِضٌ**’un çoğuludur: (Lth, O:) yahut karışık, (S, O, M, K,) birbirine; (S, O, K;) bu mânada, **فوضى** devekuşlarının bir sayısına da uygulanır: (S, O:) yahut komutanı olmayan, onları bir araya toplayacak kimse bulunmayan: (M:) yahut karışık ve üzerlerinde komutan bulunmayan. (A.) Şöyle dersin: **النَّاسُ فَوْضَى فِى هٰذَا** İnsanlar bu hususta eşittir; aralarında bir ayırım yapılmaz. (Mgh.) Ve **جَآءَ القَوْمُ فَوْضَى** Topluluk karışık hâlde geldi. (S.) Ve **الوَحْشُ فَوْضَى** Yaban hayvanları ayrılık yahut dağınıklık hâlindedir, (O, TA,) gidip gelerek. (TA.) **أَمْوَالُهُمْ فَوْضَى بَيْنَهُمْ** Malları, aralarında paylaştıkları müşterek mülktür; bunun gibi **فَيْضُوضَآءُ** ve **فَيْضُوضَى** da. (S.) Ve **مَتَاعُهُمْ فَوْضَى بَيْنَهُمْ**, ve **فَوْضَى فَضًا**, Eşyaları aralarında müşterek mülktür. (M.) Ve **المَالُ فَوْضَى بَيْنَهُمْ** Mal aralarında karmadır; onlardan her kim bir şey isterse onu alır. (Msb.) Ve **كَانَتْ خَيْبَرُ فَوْضَى** Hayber, (Mgh) Sahâbîler arasında karma (Mgh) müşterek mülktü (Mgh, Msb); taksim edilmemişti. (Msb.) ― -b2- **أَمْرُهُمْ فَوْضَى**, ve ↓ **فَوْضَآءُ**, (M,) yahut **فَوْضَى بَيْنَهُمْ**, ve **فَيْضَى**, (TA,) Onların işi karışık yahut karmadır: yahut aralarında eşittir: (Lh, M, TA:) yahut **أَمْرُهُمْ فَوْضَى بَيْنَهُمْ**, (AZ, O, K,) yahut **بَيْنَهُمْ** ↓ **فَوْضُوضَآءُ**, (TA,) yahut ikisi de, (O, TA,) Onların işi karışık yahut karmadır, (AZ, O, K,) her biri, başkasına ait olanı serbestçe kullanır, (K,) biri başkasının elbisesini giyer ve biri başkasının yemeğini yer; hiçbiri, emri olmaksızın yaptığı şey hakkında arkadaşına danışmaz. (AZ, O.) [Benzer bir ibare için **مَشْوَرَةٌ** maddesine bkz.]

**فَوْضَآءُ**
**فَوْضَآءُ** ذ : ve bkz. **فوضى**, son cümle.

**فَوْضُوضَآءُ**
**فَوْضُوضَآءُ** ذ : bkz. **فوضى**, son cümle.

**تَفْوَاضَةٌ**
**تَفْوَاضَةٌ** ذ Hayatın kalıntıları: (O, TA:) şu sözde olduğu gibi, **رَأَيْتُ التَّفْوَاضَةَ لِفُلَانٍ** (O) yahut **بِفُلَانٍ** (TA) [Falana ait, yahut falanda bulunan hayat kalıntılarını gördüm].

**مُفَوِّضَةٌ**
**مُفَوِّضَةٌ** ذ Kocasına mehrsiz nikâhlanan kadın: (Mgh, Msb:) yahut mehr hükmünü terk eden yahut ondan feragat eden: (Msb:) yahut bazılarına göre kelime **مُفَوَّضَةٌ**’dir, (Mgh, Msb,) mânası: velisi tarafından, mehrin adı anılmaksızın nikâhlanmış: (Mgh:) yahut mânası: şeriat tarafından mehr işi kendisine havale edilmiş; böylece onu gerekli kılabilir yahut iptal edebilir: (Msb:) yahut mânası: mehr zikredilmeksizin, yahut mehir olmaması şartıyla nikâhlanmış. (KT.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَاضَ
فَاضَ ( w )
a.  II [ acc. &  Ila ], Confided,  intrusted , committed to; gave power, authority, jurisdiction over.

b.  Married, espoused without paying any dowry ( woman ).

c.  Renounced, gave up.

فَاْوَضَ
فَاْوَضَ III
a.  [ acc. &  Fī ], Was the equal, the partner of....in.

b.  [ acc. &  Fī ], Conversed, conferred, deliberated, consulted with....about.

تَفَاْوَضَ
تَفَاْوَضَ VI
a.  [ Fī ], Were equals, sharers, partners in.

b.  [ Fī ], Conversed, conferred, deliberated, consulted together ....about.

فَوْضَى
فَوْضَى [ 1ya ],
a.  Mixed.

b.  Equally divided; common, promiscuous.

c.  Living in anarchy, communists ( people ).

فَوْضَآء
فَوْضَآء [ 42 ],
a.  see 1ya (b) .

مُفَوَّض
مُفَوَّض [ N. P.
a.  II], Entrusted; proxy.

تَفْوِيْض
تَفْوِيْض [ N. Ac.
a.  II], Delegation, proxyship.

b.  [ coll. ], Jurisdiction, authority.

مُفَاوَضَة
مُفَاوَضَة [ N. Ac. فَاْوَضَ III ( فِوْض 2 )],
a.  Converse, conversation; deliberation, consultation.

b.  Partnership; reciprocity.

c.  Communism.

##### Türkçe

**فَاضَ**
**فَاضَ** ( w )
a. II [ acc. & Ila ], İtiraf etti, emanet etti, tevdi etti; üzerine güç, yetki, yargı yetkisi verdi.

b. Mehir ödemeksizin evlendi, nikâhladı (kadın).

c. Vazgeçti, terk etti.

**فَاْوَضَ**
**فَاْوَضَ** III
a. [ acc. & Fī ], ...de eşit, ...de ortak oldu.

b. [ acc. & Fī ], ...hakkında ...ile konuştu, müzakere etti, deliberasyon yaptı, istişare etti.

**تَفَاْوَضَ**
**تَفَاْوَضَ** VI
a. [ Fī ], ...de eşitler, paydaşlar, ortaklar oldular.

b. [ Fī ], ...hakkında birlikte konuştular, müzakere ettiler, deliberasyon yaptılar, birlikte istişare ettiler.

**فَوْضَى**
**فَوْضَى** [ 1ya ],
a. Karışık.

b. Eşitçe bölünmüş; ortak, karışık.

c. Anarşi içinde yaşayan, komünistler (halk).

**فَوْضَآء**
**فَوْضَآء** [ 42 ],
a. 1ya (b)’ye bak.

**مُفَوَّض**
**مُفَوَّض** [ N. P. a. II], Emanet edilmiş; vekil.

**تَفْوِيْض**
**تَفْوِيْض** [ N. Ac. a. II], Yetki devri, vekâlet.

b. [ coll. ], Yargı yetkisi, yetki.

**مُفَاوَضَة**
**مُفَاوَضَة** [ N. Ac. **فَاْوَضَ** III ( **فِوْض** 2 )],
a. Konuşma, konuşma; müzakere, istişare.

b. Ortaklık; karşılıklılık.

c. Komünizm.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B6/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فوض
فَوَضَ - يَفْوِضُ - فَوَّضَ - يُفَوِّضُ
فَوَضَ - يَفْوِضُ + كائن + في كائن: يتداخل فيه ويتشارك معه: يدخل كائن في كائن آخر دون أن يصير جزءاً منه، فيخالطه ويؤثر فيه ويتشارك معه
فوضى: اسم فعل مبالغة على وزن " فَعلى" من " فَوَضَ - يَفْوِض ": التداخل والتشارك، بعض الشيء في بعض الشيء الآخر: وبالعامية: الأمور فايتة ببعضها
فاوض - يفاوض + كائن + كائناً: يتبادل الكائنان الدخول، كلٌ في ملك وأمر الآخر: يتشابكان ويتداخلان، ومنه التفاوض في الجدل والمباحثات: تبادل وتداخل الأفكار والأراء
فَوَّضَ - يُفَوِّضُ + كائن + كائناً + في شيء: على وزن " فَعَّل" من " فَوَضَ - يَفْوِض ": جعله " يَفْوِض " على وجه التكرار والشدة: جعل الكائن يدخل في شيء فيشاركه ويخالطه، من غير بيان الحدود الفاصلة بينهما
فوَّض - يُفَوِّض + كائن + إلى كائن +  شيئاً: يجعله يدخل في ملك الكائن الآخر، وتحت أمره، من غير تحفظ
﴿وأفوض أمري إلى الله﴾: أجعل أمري إلى الله، وأدخله في ملكه وأمره، وأجعله هو الحاكم فيه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان تقسيم ملك شيء أو مال، ثم تخصيص وتوزيع الأقسام لكائن أو أكثر على شكل حصة أو سهم"، وهي:
يَسَرَ - يَيْسَر، نَصَبَ - يَنْصُبُ، حَظَّ - يَحَظُّ، شَرِكَ - يَشْرَكُ، سَهَمَ - يَسْهَمُ، فَوَضَ - يَفْوِض
يفرق لفظاً:
فَاضَ - يَفِيْضُ + السائل أو الماء + من وعائه: ينزح ويسيل ويخرج السائل من الوعاء أو المجرى الذي يحويه نحو ما حوله
فَضَا - يَفْضُو (فَضِيَ - يفْضى) + المكان أو الشيء أو الكائن: يصبح خالياً فارغاً واسعا ليس فيه شيء من متاع أو حواجز أو موانع
فَضَّ - يَفُضُّ + كائن + شيئاً: يكسره  ويمزقه ويفرق جمعه ويشتته إلى مزقات وقطع ملتصقة أو متناثرة
وَفَضَ - يَفِضُ - أَوفَضَ - يُوفِضُ + كائن + إلى كائن أو شيء: يذهب إليه مسرعاً بفزع وترقب
فَوَضَ - يَفْوِضُ + كائن + في كائن: يتداخل فيه ويتشارك معه

فوَّض - يُفَوِّض
 	﴿فستذكرون ما أقول لكم وأفوض أمري إلى الله إن الله بصير بالعباد(44)﴾ غافر
مختار الصحاح
● [فوض] ف و ض: فَوَّضَ اليه الأمر تَفْويضاً رده اليه وقوم فَوْضَى بوزن سكرى أي متساوون لا رئيس لهم و تَفَاوَضَ الشريكان في المال اشتركا فيه أجمع وهي شركة المُفَاوَضَةِ و فَاوَضَهُ في أمره أي جاراه و تَفَاوَضَ القوم في الأمر أي فاوض بعضهم بعضا
معجم الفرائد القرآنية:
ف و ض
" أُفَوِّضُ" في قوله تعالى:" فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ " (44)غافر .
فَوَّضَ إليه الأمر : أي ردَّه إليه، وجعله الحاكم فيه .
الراغب
فوض
- قال تعالى: }وأفوض أمري إلى الله{ [غافر/44]، أرده إليه، وأصله من قولهم: مالهم فوضى بينهم قال الشاعر:
- 358 - طعامهم فوضى فضا في رحالهم
(الشطر تقدم في مادة (فضى) ؛ وهو في غريب الحديث للخطابي 2/531؛ وكشف المشكل 1/253)
ومنه: شركة المفاوضة.
ملخص اللسان:
1.     فَوَّضَ إِليه الأَمرَ: صَيَّرَه إِليه وجعَلَه الحاكم فيه
2.     وقَوْمٌ فَوْضَى: مُخْتَلِطُون،
3.     وما مُفاوَضةُ  العلماء؛ قال: كنت إِذا لقِيتُ عالماً أَخذت ما عنده وأَعطيته ما عندي؛
4. المُفاوَضةُ: المُساواةُ والمُشارَكةُ
5.     وقيل: هم الذين لا أَمير لهم ولا من  يجمعهم ، وكذلك جاء القوم فَوْضى، وأَمْرُهم فَيْضَى وفَوْضَى: مختلط وقوم  فَوْضَى أَي مُتَساوُونَ لا رَئيسَ لهم.
6.     وفاوَضَه في أَمْره أَي  جارَاه.
7.     وتَفاوَضوا الحديث: أَخذوا فيه وصار الناسُ فَوْضَى أَي متفرِّقين،
8.     المُفاوضَةِ: الشَّرِكةُ العامّةُ في كل  شيء.
9. وتَفاوَضَ الشَّرِيكانِ في المال إِذا اشتركا فيه أَجمع، وهي شركة  المفاوضة
لسان العرب
● - فوض: فَوَّضَ إِليه الأَمرَ: صَيَّرَه إِليه وجعَلَه الحاكم فيه. وفي  حديث الدعاء: فَوَّضْتُ أَمْري إِليك أَي رَدَدْتُه إِليك. يقال: فَوَّضَ  أَمرَه إِليه إِذا ردّه إِليه وجعله الحاكم فيه؛ ومنه حديث الفاتحة:  فَوَّضَ إِليَّ عَبْدي. والتَّفْوِيضُ في النكاح التزويجُ بلا مَهْر.  وقَوْمٌ فَوْضَى: مُخْتَلِطُون، وقيل: هم الذين لا أَمير لهم ولا من  يجمعهم؛ قال الأَفْوَهُ الأَوْدِي:  لا يَصْلُحُ القَوْمُ فَوْضَى لا سَراةَ لَهم،  ولا سَراةَ إِذا جُهّالُهُم سادُوا  وصار الناسُ فَوْضَى أَي متفرِّقين، وهو جماعةُ الفائضِ، ولا يُفْرَدُ  كما يُفْرد الواحد من المتفرّقين. والوحش فَوْضَى: متفرّقة تتردّد. وقوم  فَوْضَى أَي مُتَساوُونَ لا رَئيسَ لهم. ونَعامٌ فَوْضَى أَي مُخْتَلِطٌ  بعضه ببعض، وكذلك جاء القوم فَوْضى، وأَمْرُهم فَيْضَى وفَوْضَى: مختلط؛  عن اللحياني، وقال: معناه سواء بينهم كما قال ذلك في فضا. ومتاعُهم  فَوْضَى بينهم إِذا كانوا فيه شركاء، ويقال أَيضاً فَضاً؛ قال:  طَعامُهُمُ فَوْضَى فَضاً في رِحالِهِمْ،  ولا يَحْسَبُونَ السُّوءَ إِلاَّ تَنادِيا  ويقال: أَمرهم فَيْضُوضا وفَيْضيضَا وفَوْضُوضا بينهم. وهذه الأَحرف  الثلاثة يجوز فيها المدُّ والقصر، وقال أَبو زيد: القوم فَيْضُوضا أَمرُهم  وفَيْضُوضا فيما بينهم إِذا كانوا مختلطين، فيَلْبَسُ هذا ثوبَ هذا،  ويأْكل هذا طعامَ هذا، لا يُؤَامِرُ واحد منهم صاحِبَه فيما يَفْعَلُ في  أَمره. ويقال: أَموالُهم فَوْضَى بينهم أَي هم شرَكاء فيها، وفَيْضُوضا مثله،  يمد ويقصر. وشَرِكةُ  (* قوله «وشركة» ككلمة ويخفف وهو الأَغلب بكسر  أَوّله وتسكين ثانيه؛ أفاده المصباح.) المُفاوضَةِ: الشَّرِكةُ العامّةُ في كل  شيء. وتَفاوَضَ الشَّرِيكانِ في المال إِذا اشتركا فيه أَجمع، وهي شركة  المفاوضة. وقال الأَزهري في ترجمة عنن: وشارَكه شركة مفاوضة، وذلك أَن  يكون مالهما جميعاً من كل شيء يَمْلِكانه بينهما، وقيل: شَرِكةُ المفاوضة  أَن يشتركا في كل شيء في أَيديهما أَو يَسْتَفِيئانِه من بعد، وهذه الشركة  باطلة عند الشافعي، وعند النعمان وصاحبيه جائزة. وفاوَضَه في أَمْره أَي  جارَاه. وتَفاوَضوا الحديث: أَخذوا فيه. وتَفَاوَضَ القوم في الأَمر أَي  فاوَضَ فيه بعضُهم بعضاً. وفي حديث معاوية قال لدَغْفَلِ بن حنظلة: بِمَ  ضَبَطْتَ ما أَرَى؟ قال: بمُفاوَضةِ العُلماء، قال: وما مُفاوَضةُ  العلماء؛ قال: كنت إِذا لقِيتُ عالماً أَخذت ما عنده وأَعطيته ما عندي؛  المُفاوَضةُ: المُساواةُ والمُشارَكةُ، وهي مُفاعلة من التفْويض، كأَن كلَّ  واحد منهما رَدّ ما عنده إِلى صاحبه، أَراد مُحادَثة العلماء ومُذاكرتهم في  العلم، واللّه أَعلم.
مقاييس اللغة:
(فوض) الفاء والواو والضاد أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اتّكال في الأمر على آخَر وردِّه عليه، ثم يفرَّع فيردّ إليه ما يُشبهه. من ذلك فوَّضَ إليه أمرَه، إذا ردَّه. قال الله تعالى في قصّةِ من قال: ﴿وأُفَوِّضُ أَمْرِي إلى اللهِ﴾  [غافر 44].
ومن ذلك قولُهم: باتوا فَوْضَى([6]) ، أي مختلطين، ومعناه أنّ كلاًّ فوَّض أمرَه إلى الآخَر. قال:
طعامُهم فوضَى فَضاً في رحالِهِمْ  *** ولا يُحْسِنون السِّرَّ إلاّ تنادِيا([7])
ويقال: مالُهم فوضَى بينهم، إذا لم يخالِفْ أحدُهم الآخَر. وتفاوَض الشَّريكان في المال، إذا اشتركا ففوَّض كلٌّ أمرَه إلى صاحبه([8]) ، هذا راضٍ بما صنع ذاك وذاك راضٍ بما صنع هذا، ممَّا أجازته الشَّريعة.
القاموس المحيط:
فَوَّضَ إليه الأمْرَ رَدَّهُ إليه، المرأةَ زَوَّجَها بلا مَهْرٍ.وقوْمٌ فَوْضَى، كسَكْرَى مُتَسَاوُونَ لا رَئِيسَ لهم، أو مُتَفَرِّقُونَ، أو مُخْتَلِطٌ بعضُهُم ببعضٍ. وأمْرُهُم فَوْضَى بينهم، وفَوْضُوضاء، ويُقْصَرُ إذا كانوا مُخْتَلِطينَ، يَتَصَرَّفُ كلٌّ منهم فيما لِلآخَرِ. والمُفَاوَضَةُ الاشْتِرَاكُ في كلِّ شيء، كالتَّفاوُضِ، والمُساواةُ، والمُجاراةُ في الأمْرِ. وتَفَاوَضوا في الأمْرِ فاوَضَ فيه بعضُهُمْ بعضاً.
تاج العروس:
فوض
" فَوَّضَ إِلَيْه الأَمْرَ " تَفْوِيضاً : " رَدَّهُ إِلَيْهِ " وجَعَلَهُ الحاكِمَ فِيه . ومنهُ قَوْلُهُ تَعَالَى : " وأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللهِ " . فَوَّضَ " المَرْأَةَ " تَفْوِيضاً : " زَوَّجَها بِلا مَهْرٍ " وهو نِكَاحُ التَّفْوِيضِ . " وقَوْمٌ فَوْضَى كسَكْرَى : مُتَسَاوُونَ لا رَئِيسَ لَهُمْ " نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وأَنْشَدَ لِلأَفْوُهِ الأَوْدِيّ :
لا يَصْلُحُ النَّاسُ فَوْضَى لا سَرَاةَ لَهُمْ ... ولا سَرَاةَ إِذَا جُهَّالُهمْ سَادُوا
" أَو " النَّاسُ فَوْضَى أَي " مُتَفَرِّقُونَ " قَالَهُ اللَّيْثُ . قال : وهُو جَمَاعَةُ الفَائِضِ ولا يُفْرَدُ كما يُفرَدُ الوَاحِدُ من المُتَفَرِّقِين . والوَحْشُ فَوْضَى أَي مُتَفَرِّقَة تَتَرَدَّد . " أَوْ " نَعَامٌ فَوْضَى : " مُخْتَلِطٌ بَعْضُهُم ببَعْضٍ " وكَذلِكَ جَاءَ القَوْمُ فَوْضَى كما في الصّحاح . وقيلَ : هُم الّذِينَ لا أَمِيرَ لَهُم ولا مَنْ يَجْمَعُهُم . " وأَمْرُهُم فَوْضَى بَيْنَهُم " وفَيْضَى : مُخْتَلِطٌ عن اللِّحِيَانِيّ . وقال : مَعْنَاه : سَوَاءٌ بَيْنَهُمْ . " ويُقَالُ : أَمْرُهُمْ " " فَوْضُوضَاءُ " بَيْنَهُمْ بالمَدّ " ويُقْصَرُ إِذَا كَانُوا مُخْتَلِطِينَ يَتَصَرَّفُ كُلٌّ مِنْهُمْ فِيمَا لِلآخَرِ " يَلْبَس هذَا ثَوْبَ هذَا ويَأْكُلُ هذَا طَعامَ هذا لا يُؤامِرُ وَاحِدٌ مِنْهُم صاحِبَهُ فِيما يَفْعَلُ مِنْ غَيْرِ أَمْرِهِ قَالَهُ أَبُو زَيْدٍ . " والمُفَاوَضَةُ : الاشْتِرَاكُ في كُلِّ شَيْءٍ " ومنه شَرِكَةُ المُفَاوَضَةِ وهي العَامَّةُ في كُلِّ شَيْءٍ . وشَرِكَةُ العِنَانِ في شَيْءٍ وَاحِدٍ . قالهُ اللَّيْثُ . وقال الأَزْهَرِيُّ في تَرْجَمَةِ " ع ن ن " وشَارَكْتُهُ شَرِكَةَ مُفَاوَضَةٍ وذلِكَ أَن يَكُونَ مَالهُمَا جَمِيعاً من كُلِّ شَيْءٍ يَمْلِكانِهِ بَيْنَهُمَا . وقِيلَ شَرِكَةُ المُفَاوَضَةِ أَنْ يَشْتَرِكَا في كُلِّ شَيْءٍ في أَيْدِيهِمَا أَو يَسْتَفِيئانِه مِنْ بَعْد وهذِه الشَّرِكَةُ بَاطِلَةٌ عِنْد الشَّافِعِيّ . وعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ وصَاحِبَيْه جائِزَةٌ . " كالتَّفَاوُضِ " . يُقَالُ : تَفَاوَضَ الشَّرِيكَانِ في المَاءِ . إِذا اشْتَرَكا فِيه أَجْمَع . المُفَاوَضَةُ : " المُسَاوَاةُ " والمُشَارَكَةُ مُفَاعَلَةٌ مِنَ التَّفْوِيضِ . ومنه حَدِيثُ مُعَاوِيَةَ قال لدَغْفَلِ النَّسَّابةِ : بِمَ ضَبَطْتَ ما أَرَى ؟ قال : بمُفَاوَضَةِ العُلَمَاءِ . قال : وما مُفاوَضَةُ العُلَمَاءِ ؟ قال : كُنْتُ إِذَا لَقِيتُ عَالِماً أَخذتُ ما عِنْدَه وأَعْطَيْتُهُ ما عِنْدِي . أَيْ كَأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُما رَدَّ ما عِنْدَه إِلَى صاحِبِه . أَرادَ مُحَادَثَةَ العُلَمَاءِ ومُذَاكَرَتَهمْ في العِلْمِ . المُفَاوَضَةُ أَيْضاً : " المُجَارَاةُ في الأَمْرِ " . يُقَالُ : فَاوَضَهُ في أَمْرِه أَي جَارَاهُ . " وتَفَاوَضُوا " الحَدِيثَ : أَخَذُوا فِيهِ . وتَفَاوَضُوا " في الأَمْرِ : فَاوَضَ فِيهِ بَعْضُهم بَعْضاً " كما في الصّحاح . وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : يُقَالُ : مَتَاعُهُمْ فَوْضَى بَيْنَهُم إِذَا كانُوا فِيه شُرَكاءَ . ويُقَالُ أَيْضاً : فَوْضَى فَضاً قَالَ :
طَعَامُهُمُ فَوْضَى فَضاً في رِحَالِهِمْ ... ولا يُحْسِنُون السِّرَّ إِلاَّ تَنَادِيَا كما في اللِّسَانِ . وفي العُبَابِ : الفَوْضَةُ الاسْمُ من المُفَاوَضَةِ . ويُقَالُ : رَأَيْتُ التَّفْوَاضَةَ لِفُلاَنٍ أَيْ بَقِيَّةَ الحَيَاةِ

##### Türkçe

**فوض**
**فَوَضَ - يَفْوِضُ - فَوَّضَ - يُفَوِّضُ**
**فَوَضَ - يَفْوِضُ** + bir varlık + bir varlık içinde: onun içine girip onunla ortaklaşır: bir varlık, başka bir varlığın içine, onun bir parçası olmaksızın girer; böylece ona karışır, onda etkide bulunur ve onunla ortaklaşır.
**فوضى**: “**فَوَضَ - يَفْوِض**”den “**فَعلى**” vezninde mübalağa fiil ismi: iç içe geçme ve ortaklaşma; bir şeyin başka bir şeyin içinde olması: ve halk dilinde: işler birbirine girmiş.
**فاوض - يفاوض** + bir varlık + bir varlığı: iki varlık, birbirinin mülk ve işine, her biri ötekinin mülk ve işine girişi karşılıklı değiş tokuş eder: birbirine dolaşırlar ve iç içe geçerler; bundan, cedel ve müzakerelerde müzakere: fikir ve görüşlerin karşılıklı değişimi ve iç içe geçmesi.
**فَوَّضَ - يُفَوِّضُ** + bir varlık + bir varlığı + bir şeyde: “**فَوَضَ - يَفْوِض**”den “**فَعَّل**” vezninde: onu, tekrar ve şiddet üzere “**يَفْوِض**” kıldı: varlığı bir şeyin içine soktu; böylece onunla ortaklaştırır ve ona karıştırır; ikisi arasındaki ayırıcı sınırları açıklamaksızın.
**فوَّض - يُفَوِّض** + bir varlık + bir varlığa + bir şeyi: onu, başka varlığın mülküne ve emri altına, sakınma olmaksızın sokar.
﴿**وأفوض أمري إلى الله**﴾: işimi Allah’a kılarım; onu O’nun mülk ve emrine sokarım; ve onda hükmeden O’nu kılarım.
Ve lafız, “bir şeyin veya malın mülkünün taksimini beyan etme, sonra kısımları bir varlığa veya daha fazlasına hisse veya pay şeklinde tahsis ve dağıtma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**يَسَرَ - يَيْسَر**، **نَصَبَ - يَنْصُبُ**، **حَظَّ - يَحَظُّ**، **شَرِكَ - يَشْرَكُ**، **سَهَمَ - يَسْهَمُ**، **فَوَضَ - يَفْوِض**
Lafızca ayrılır:
**فَاضَ - يَفِيْضُ** + sıvı veya su + kabından: çekilir, akar; sıvı, onu içeren kaptan veya mecradan çevresine doğru taşar ve çıkar.
**فَضَا - يَفْضُو (فَضِيَ - يفْضى)** + mekân veya şey veya varlık: içinde eşya, engeller veya manilerden hiçbir şey bulunmayan, boş, ferah ve geniş olur.
**فَضَّ - يَفُضُّ** + bir varlık + bir şeyi: onu kırar, yırtar; toplanmışını ayırır ve onu yapışık veya dağınık parçalara ve kırıntılara dağıtır.
**وَفَضَ - يَفِضُ - أَوفَضَ - يُوفِضُ** + bir varlık + bir varlığa veya şeye: korku ve tetikte oluşla ona koşarak gider.
**فَوَضَ - يَفْوِضُ** + bir varlık + bir varlık içinde: onun içine girip onunla ortaklaşır.

**فوَّض - يُفَوِّض**
﴿**فستذكرون ما أقول لكم وأفوض أمري إلى الله إن الله بصير بالعباد(44)﴾** غافر**
Muhtâr es-Sıhâh
● [**فوض**] **ف و ض**: **فَوَّضَ** ona işi **تَفْويضاً**: onu ona geri çevirdi. Ve bir kavim **فَوْضَى** “**سكرى**” vezninde: yani eşittirler, kendilerine reis yoktur. Ve iki ortak malda **تَفَاوَضَ**: onda bütünüyle ortak oldular; bu, **شركة المُفَاوَضَةِ**dir. Ve **فَاوَضَهُ** işinde: yani ona ayak uydurdu. Ve kavim işte **تَفَاوَضَ**: yani bazısı bazısıyla müzakere etti.

Kur’ânî Ferâid Mu‘cemi:
**ف و ض**
“**أُفَوِّضُ**” onun (Allah’ın) sözü olan: “**فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ**” (44) **غافر**.
**فَوَّضَ** ona işi: yani onu ona geri çevirdi ve onda hükmeden kıldı.

Râgıb
**فوض**
- Yüce Allah dedi: }**وأفوض أمري إلى الله**{ [**غافر/44**] : onu O’na geri çeviririm; aslı, onların sözü olan: “malları aralarında **فوضى**”dandır. Şair dedi:
- 358 -
طعامهم فوضى فضا في رحالهم
(Şatr, (فضى) maddesinde geçti; ve o, Hattâbî’nin Garîbü’l-Hadîs’inde 2/531; ve Keşfü’l-Müşkil 1/253’tedir.)
Ve ondan: **شركة المفاوضة**.

Lisân’ın özeti:
1. **فَوَّضَ إِليه الأَمرَ**: onu ona kıldı ve onda hükmeden yaptı.
2. Ve bir kavim **فَوْضَى**: karışıklar,
3. Ve âlimlerin **مُفاوَضةُ** nedir; dedi: bir âlimle karşılaştığımda ondakini alır ve ondakini ona verirdim;
4. **المُفاوَضةُ**: eşitlik ve ortaklık.
5. Ve denildi: onlar, kendilerine emir olmayan ve kendilerini toplayan kimse bulunmayanlardır; ve yine kavim **فَوْضى** geldi; ve işleri **فَيْضَى** ve **فَوْضَى**: karışık; ve bir kavim **فَوْضَى**: yani eşittirler, kendilerine reis yoktur.
6. Ve **فاوَضَه** işinde: yani ona ayak uydurdu.
7. Ve **تَفاوَضوا** hadisi: ona daldılar; ve insanlar **فَوْضَى** oldu: yani dağınıklar,
8. **المُفاوضَةِ**: her şeyde genel ortaklık.
9. Ve iki ortak malda **تَفاوَضَ**: bütünüyle onda ortak olduklarında; bu, **شركة المفاوضة**dir.

Lisânü’l-ʿArab
● - **فوض**: **فَوَّضَ إِليه الأَمرَ**: onu ona kıldı ve onda hükmeden yaptı. Ve dua hadîsinde: **فَوَّضْتُ أَمْري إِليك**: yani onu sana geri çevirdim. Denir: **فَوَّضَ أَمرَه إِليه**: onu ona geri çevirdiğinde ve onda hükmeden yaptığında; ve ondan Fâtiha hadîsi: **فَوَّضَ إِليَّ عَبْدي**. Ve nikâhta **التَّفْوِيضُ**: mehir olmaksızın evlendirmedir. Ve bir kavim **فَوْضَى**: karışıklar; ve denildi: onlar, kendilerine emir olmayan ve kendilerini toplayan kimse bulunmayanlardır; **الأَفْوَهُ الأَوْدِي** dedi:
لا يَصْلُحُ القَوْمُ فَوْضَى لا سَراةَ لَهم،
ولا سَراةَ إِذا جُهّالُهُم سادُوا
Ve insanlar **فَوْضَى** oldu: yani dağınıklar; o, **الفائض**in cemaatidir; ve dağınıklardan bir tekil gibi tekilleştirilmez. Ve vahşî hayvanlar **فَوْضَى**: dağınık, gidip gelir. Ve bir kavim **فَوْضَى**: yani eşittirler, kendilerine reis yoktur. Ve devekuşları **فَوْضَى**: yani bazısı bazısına karışık; ve yine kavim **فَوْضى** geldi; ve işleri **فَيْضَى** ve **فَوْضَى**: karışık; Lihyânî’den. Ve dedi: manası, aralarında eşittir; bunu **فضا**da söylediği gibi. Ve eşyaları aralarında **فَوْضَى**dır: onda ortak olduklarında; ve ayrıca **فَضاً** da denir; dedi:
طَعامُهُمُ فَوْضَى فَضاً في رِحالِهِمْ،
ولا يَحْسَبُونَ السُّوءَ إِلاَّ تَنادِيا
Ve denir: işleri aralarında **فَيْضُوضا** ve **فَيْضيضَا** ve **فَوْضُوضا**dır. Ve bu üç harfte med ve kasr caizdir. Ve Ebû Zeyd dedi: kavmin işi **فَيْضُوضا**dır ve aralarında **فَيْضُوضا**dır: karışık olduklarında; şu, bunun elbisesini giyer; bu, şunun yemeğini yer; onlardan biri, işinde yaptığı şeyde arkadaşına danışmaz. Ve denir: malları aralarında **فَوْضَى**dır: yani onda ortaktırlar; **فَيْضُوضا** da onun gibidir; med edilir ve kasr edilir. Ve **شَرِكةُ المُفاوضَةِ**: her şeyde genel ortaklıktır. Ve iki ortak malda **تَفاوَضَ**: bütünüyle onda ortak olduklarında; bu, **شركة المفاوضة**dir. Ve Ezherî, **عنن** tercümesinde dedi: ve onunla **شركة مفاوضة** ortak oldu; bu, ikisinin de sahip oldukları her şeyden mallarının bütünüyle aralarında olmasıdır. Ve denildi: **شَرِكةُ المفاوضة**: ellerinde olan her şeyde veya sonradan elde edeceklerinde ortak olmalarıdır; bu ortaklık Şâfiî’ye göre bâtıldır; Nu‘mân ve iki arkadaşına göre caizdir. Ve **فاوَضَه** işinde: yani ona ayak uydurdu. Ve **تَفاوَضوا** hadisi: ona daldılar. Ve kavim işte **تَفَاوَضَ**: yani bazısı bazısıyla onda müzakere etti. Ve Muâviye hadîsinde, Dağfel b. Hanzala’ya dedi: gördüğümü ne ile ضبط ettin? dedi: âlimlerin **بمُفاوَضةِ**siyle. dedi: âlimlerin **مُفاوَضةُ** nedir? dedi: bir âlimle karşılaştığımda ondakini alır ve ondakini ona verirdim; **المُفاوَضةُ**: eşitlik ve ortaklıktır; o, **التفْويض**den **مُفاعلة**dir; sanki ikisinden her biri, yanındakini arkadaşına geri çevirmiştir; âlimlerle konuşmayı ve onları ilimde müzakere etmeyi istedi; Allah daha iyi bilir.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**فوض**) **الفاء** ve **الواو** ve **الضاد**: sahih bir asıldır; işte başkasına dayanmayı ve onu ona geri çevirmeyi gösterir; sonra dallanır; ona benzeyeni ona geri çevirir. Bundan: **فوَّضَ** ona işini: onu geri çevirdiğinde. Yüce Allah dedi, “﴿**وأُفَوِّضُ أَمْرِي إلى اللهِ**﴾ [**غافر 44**]”.
Ve bundan onların sözü: “**باتوا فَوْضَى**”([6]) yani karışık olarak gecelediler; manası: her birinin işini ötekine **فوَّضَ** etmesidir. Dedi:
طعامُهم فوضَى فَضاً في رحالِهِمْ  *** ولا يُحْسِنون السِّرَّ إلاّ تنادِيا([7])
Ve denir: malları aralarında **فوضَى**dır: onlardan biri ötekine muhalefet etmediğinde. Ve iki ortak malda **تفاوَض**: onda ortak olduklarında; böylece her biri işini arkadaşına **فوَّضَ** etti([8]); bu, şeriatın caiz kıldıklarındandır: bu, onun yaptığından razıdır; o da bunun yaptığından razıdır.

El-Kâmûsü’l-Muhît:
**فَوَّضَ** ona işi: onu ona geri çevirdi; kadını: onu mehir olmaksızın evlendirdi. Ve bir kavim **فَوْضَى**, “**سَكْرَى**” gibi: kendilerine reis olmayan eşitler; veya dağınıklar; veya bazısı bazısına karışık. Ve işleri aralarında **فَوْضَى**dır; ve **فَوْضُوضاء**dır; ve karışık olduklarında kasr edilir; her biri, ötekinin olanında tasarruf eder. Ve **المُفَاوَضَةُ**: her şeyde ortaklıktır; **التَّفاوُض** gibi; ve eşitliktir; ve işte ayak uydurmadır. Ve işte **تَفَاوَضوا**: bazısı bazısıyla onda müzakere etti.

Tâcü’l-ʿArûs:
**فوض**
“**فَوَّضَ إِلَيْه الأَمْرَ**” **تَفْوِيضاً**: “onu ona geri çevirdi” ve onda hükmeden yaptı. Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: “**وأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللهِ**”. **فَوَّضَ** “kadını” **تَفْوِيضاً**: “onu mehir olmaksızın evlendirdi”; o, **نِكَاحُ التَّفْوِيضِ**dir. “Ve bir kavim **فَوْضَى** ‘**سَكْرَى**’ gibi: kendilerine reis olmayan eşitlerdir”; bunu Cevherî nakletti ve **الأَفْوُهِ الأَوْدِيّ**’den inşâd etti:
لا يَصْلُحُ النَّاسُ فَوْضَى لا سَرَاةَ لَهُمْ ... ولا سَرَاةَ إِذَا جُهَّالُهمْ سَادُوا
“Veya” insanlar **فَوْضَى**: yani “dağınıklar”; bunu Leys söyledi. Dedi: o, **الفَائِض**in cemaatidir; ve dağınıklardan bir tekil gibi tekilleştirilmez. Ve vahşî hayvanlar **فَوْضَى**: dağınık, gidip gelir. “Veya” devekuşları **فَوْضَى**: “bazısı bazısına karışık”; ve yine kavim **فَوْضَى** geldi, Sıhâh’ta olduğu gibi. Ve denildi: onlar, kendilerine emir olmayan ve kendilerini toplayan kimse bulunmayanlardır. “Ve işleri aralarında **فَوْضَى**dır” ve **فَيْضَى**dır: Lihyânî’den “karışık”. Ve dedi: manası: aralarında eşittir. “Ve denir: işleri” “aralarında **فَوْضُوضَاءُ**” med ile; “ve karışık olduklarında kasr edilir; her biri, ötekinin olanında tasarruf eder”; şu, bunun elbisesini giyer; bu, şunun yemeğini yer; onlardan biri, arkadaşına, onun emri olmaksızın yaptığı şeyde danışmaz; bunu Ebû Zeyd söyledi. “Ve **المُفَاوَضَةُ**: her şeyde ortaklıktır”; ve ondan **شَرِكَةُ المُفَاوَضَةِ**; o, her şeyde genel olandır. Ve **شَرِكَةُ العِنَانِ** bir tek şeydedir; bunu Leys söyledi. Ve Ezherî, “**ع ن ن**” tercümesinde dedi: onunla **شَرِكَةَ مُفَاوَضَةٍ** ortak oldum; bu, ikisinin de sahip oldukları her şeyden mallarının bütünüyle aralarında olmasıdır. Ve denildi: **شَرِكَةُ المُفَاوَضَةِ**: ellerinde olan her şeyde veya sonradan elde edeceklerinde ortak olmalarıdır; bu ortaklık Şâfiî’ye göre bâtıldır; Ebû Hanîfe ve iki arkadaşına göre caizdir. “**كالتَّفَاوُضِ**”. Denir: iki ortak suda **تَفَاوَضَ**: bütünüyle onda ortak olduklarında. **المُفَاوَضَةُ**: “eşitlik” ve ortaklıktır; **التَّفْوِيض**den **مُفَاعَلَة**dir. Ve ondan Muâviye hadîsi: nesep âlimi Dağfel’e dedi: gördüğümü ne ile ضبط ettin? dedi: âlimlerin **بمُفَاوَضَةِ**siyle. dedi: âlimlerin **مُفاوَضَةُ** nedir? dedi: bir âlimle karşılaştığımda ondakini alır ve ondakini ona verirdim; yani sanki ikisinden her biri, yanındakini arkadaşına geri çevirmiştir. Âlimlerle konuşmayı ve onları ilimde müzakere etmeyi istedi. **المُفَاوَضَةُ** ayrıca: “işte ayak uydurma”dır. Denir: **فَاوَضَهُ** işinde: yani ona ayak uydurdu. “Ve **تَفَاوَضُوا**” hadisi: ona daldılar. Ve “**تَفَاوَضُوا**” işte: Sıhâh’ta olduğu gibi, “bazısı bazısıyla onda müzakere etti”. Ve kendisine istidrâk edilenden: denir: eşyaları aralarında **فَوْضَى**dır: onda ortak olduklarında. Ve ayrıca denir: **فَوْضَى فَضاً**; dedi:
طَعَامُهُمُ فَوْضَى فَضاً في رِحَالِهِمْ ... ولا يُحْسِنُون السِّرَّ إِلاَّ تَنَادِيَا
Lisân’da olduğu gibi. Ve el-ʿUbâb’da: **الفَوْضَةُ**: **المُفَاوَضَة**den isimdir. Ve denir: falanın **التَّفْوَاضَةَ**sını gördüm: yani hayatın bakiyyesini.
