# فوم (ف-و-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%88%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ve onun sarmısağı

- Harfler: ف - و - م
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَفُومِهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%85/siga/%D9%88%D9%8E%D9%81%D9%8F%D9%88%D9%85%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | وَفَعُولِهَا | Ve onun sarmısağı | 1 | 1 | [2:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%85/ayet/2:61.md) |

## Mücavir kökler — 35 mücavir (46 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Soğan demektir
2. [بقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Bakla
3. [عدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Ve onun mercimeği
4. [قثأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AB%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Ve onun salatalığı
5. [مصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Büyük şehir demektir
6. [هبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · İnin
7. [بوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Bve bye’den dönüşmüştür
8. [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Kızgınlık
9. [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Zeyl etek denektir
10. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Bitki
11. [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · İsyan eder
12. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bedr dolunay demektir
13. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yiyecek demektir
14. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Örnek verdi
15. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Sikkin” bıçak demektir
16. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
17. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Granit taş demektir
18. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Sehl” ova demektir
19. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
20. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
21. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Musa
22. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
23. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
24. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
25. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
26. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hayr : At sürüsü demektir
27. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
28. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
29. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
30. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hufre, çukur demektir
31. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir
32. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir
33. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
34. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
35. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فوم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (ecvef-vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ثوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D9%85.md), [حنط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B7.md), [خبز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2.md) |
| Zıt Kök | [جوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Topraktan biten, taneli başak veren buğday ve hububat yahut dişli yumru hâlindeki sarımsak |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın zahmetli tarımsal üretimle elde ettiği temel doyurucu besin ve nebatat |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi ve zahmetsiz lütuflara karşı beşeri ihtirasla talep edilen yerleşik ziraat metası |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi sadece sarımsak ile sınırlandırıp kadim tahıl, buğday ve ekmek anlamını göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فو | Boşluk, ağız, açılma, yayılma ve dışarı taşma; [فوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA.md), [فوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC.md), [فور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B1.md), [فوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B2.md), [فوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B6.md), [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md), [فوه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%87.md) köklerinde görüldüğü üzere bir açıklıktan geçme veya hacim kazanma hareketi | م | Mîm harfinin toplayıcı ve kütleleştirici etkisiyle boşluk ve kabarma hareketini ağız yoluyla tüketilen, çiğnenen, öğütülüp hamur hâline getirilen veya diş diş toplanan somut bir gıda kütlesine dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız | Açıklık, besinin girdiği ağız kapısı ve tüketim eylemi |
| و | Çengel, çadır kazığı | Bağlama, bitiştirme, besin unsurlarını bir arada tutma |
| م | Su | Akış, yoğunlaşma, unun su ile yoğrulup hamura ve ekmeğe dönüşmesi |
| فوم | Ağız yoluyla bedeni beslemek üzere un ve suyun birleşimiyle yoğrulup pişirilen ekmek veya topraktan derlenip bağlanan başak ve yumrulu besin |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Başak, biçilip harman edilen buğday ve taneli tahıl; unundan ekmek yapılan hububat yahut toprak altından çıkarılan dişli sarımsak yumrusu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ezd kabilesinin başağa fūm demesine dair nakledilen kadim şahitte kullanımı: وقالَ ربيئُهم لما أتانا / بكَفِّه فُومةٌ أو فُومتانِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi ve şehirli lehçelerinde buğday ekmeği yoğurup pişirmeyi ifade eden فَوِّمُوا لنا deyimi |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde فوم kökü, hem fonetik ibdâl hem de zirai terminoloji bakımından dikkat çeken bir yapıya sahiptir. Kökün sarımsak anlamı, Kuzeybatı Sami dillerindeki ortak köklerle doğrudan irtibatlıdır; İbranicede שׁוּם (šūm), Ârâmîcede ve Süryanicede ܬܘܡܐ (tūmā), Akadcada ise šūmu biçiminde yaşayan bu kadim Afro-Asyatik sebze adı, Arapçada hem asli biçimi olan [ثوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D9%85.md) köküyle korunmuş hem de diş-dudak ünsüzleri arasındaki ses kaymasıyla (ibdâl: ث / ف denkliği) فوم biçimine dönüşmüştür. Arap dilcilerinin bir kısmı bu fonetik geçişi [جدث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AB.md) ve [جدف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%81.md) örneğinde olduğu gibi kabile lehçeleri arası düzenli bir ünsüz değişimi saymıştır. Buna karşılık kökün buğday, ekmek ve tahıl başağı anlamı, Sami dillerinde un, hamur ve temel besin maddelerini tanımlayan geniş bir semantik alana dayanır. Bu bağlamda kelime, toprağa bağlı yerleşik tarım toplumlarının en temel karbonhidrat ve besin kaynağını temsil eden arkaik bir kültürel terim niteliği taşır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [ثوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D9%85.md) ile ibdâl ilişkisi ve buğday/ekmek türevi | Arapça kabile lehçelerinde ث harfinin ف harfine dönüşmesiyle sarımsak; aynı zamanda buğday ekmeği pişirmek (تَفْوِيم) kökünden hububat | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice שׁוּם, Süryanice ܬܘܡܐ, Akadca šūmu | Ortak Sami katmanında sarımsak ve kokulu yumrulu bitkileri ifade eden kökün Arapçadaki fonetik varyantı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir bir Afro-Asyatik dışı bağ tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: HALOT, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فوم | Anlamlı | Buğday, ekmek, sarımsak | Başak, öğütülen tahıl veya dişli sebze | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فمو | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde ağız anlamındaki kelimenin türevi haricinde müstakil kök olarak işlenmez | Kur'an'da geçmez; mühmel |
| وفم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanılmaz |
| ومف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanılmaz |
| مفو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanılmaz |
| موف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanılmaz |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فوم | Merkez | Temel tahıl veya sarımsak | Topraktan emekle elde edilen ekmeklik buğday veya çeşni bitkisi | Hem doyurucu temel gıdayı hem çeşniyi kapsayan ikili semantik yapı |
| [ثوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D9%85.md) | Komşu | Sarımsak | Keskin kokulu, dişli yumru sebzeye tahsis edilmiş asıl kök biçimi | Fonetik olarak ibdâlin kaynağı olan müstakil tür adı |
| [حنط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B7.md) | Komşu | Buğday ve un | Doğrudan öğütülen sert taneli tahıl türü | Ekmek ve un sanayisinin ana hammaddesi olan buğday |
| [خبز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2.md) | Komşu | Ekmek | Hamurun fırında veya ateşte pişirilmiş nihai tüketim hâli | Pişirme ameliyesine ve mamul gıdaya odaklanan eylem ve isim |
| [جوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9.md) | Zıt | Açlık ve yoksunluk | Bedenin besinsiz kalması, gıda maddelerinin bulunmayışı | Besleyici tahıl ve ekmeğin varlığıyla giderilen fizyolojik eksiklik |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فوم | Buğday, ekmek, sarımsak | Kur'an'da geçen ve iki ana yoruma konu olan zirai ürün adı | Kesin |
| Latince | Allium / Triticum | Sarımsak / Buğday | Allium sebze ve sarımsak yönünü, Triticum ise tahıl ve ekmeklik buğday yönünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Garlic / Wheat / Grain | Sarımsak / Buğday / Tahıl | Garlic yumrulu sebzeyi, wheat ve grain ise unluk başak ve ekmeklik taneyi ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Knoblauch / Weizen / Getreide | Sarımsak / Buğday / Hububat | Knoblauch çeşni yönünü, Weizen ve Getreide ise temel besin maddesi olan buğdayı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Ail / Blé / Froment | Sarımsak / Buğday | Ail kelimesi kokulu çeşniyi, blé ve froment ise hamur yapılan temel tahılı belirtir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فُوم (Buğday / Tahıl / Ekmek) | Temel besin maddesi, unluk tane | İsrailoğullarının çölde zahmetsiz gelen kudret helvası ve bıldırcına karşılık talep ettikleri yerleşik ziraat mahsulü (Bakara [2:61](https://lisan.digital/tr/ayet/2:61.md)) |
| فُوم (Sarımsak) | Çeşni ve kokulu yumru sebze | Ayette zikredilen kabakgiller, mercimek ve soğan gibi sebzelerle uyumlu çeşni türü (Bakara [2:61](https://lisan.digital/tr/ayet/2:61.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nimet ve şükür bahsi | Zahmetsiz ilahi lütufları bırakıp nefsi arzularla dünyevi ve adi olanı seçmenin ahlaki ve teolojik vebali | Nimetin kadrini bilmeme ve aşağı olanı üstün olana tercih etme psikolojisi |
| Fıkıh | Ziraat ve zekât hükümleri | Toprak mahsullerinin zekâtı (öşür) ve kokulu bitkilerin camiye girerken oluşturduğu kerahet bağlamı | Öşre tabi temel tahıllar yahut kokusu sebebiyle cemaatten uzak durmayı gerektiren nebatat |
| Tefsir | Garîbü'l-Kur'an ve lügat vecihleri | Kelimenin sarımsak mı yoksa buğday/ekmek mi olduğu, kıraat ve lehçe farkları (İbn Mes'ud kıraatindeki ثوم rivayeti) | İbdâl kuralı ile arkaik tarım söz varlığının metne yansıması |
| Hadis | Soğan-sarımsak nehiyleri | Çiğ soğan ve sarımsak yiyenlerin mescide yaklaşmaması yönündeki nebevî uyarılarda geçen koku bağlamı | Çiğ tüketildiğinde toplumsal rahatsızlık veren gıdaların adabı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi ihsan ve imtihan | Dünyevi rızık talebi | Beşeri ihtirası açığa çıkarma | Zahmetsiz manevi ve semavi rızka sabredemeyip toprağın meşakkatli ürününe meylediş | Güçlü |
| İlmi | Filoloji ve tarım tarihi | İbdâl ve ziraat terimi | Lehçe ve kültür tarihini aydınlatma | Kadim Sami dillerindeki ses değişimlerini ve Akdeniz havzası tarım ürünlerini belgeleme | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal hiyerarşi ve zillet | Yerleşik köylü düzeni | Bağımsızlığı mülkiyete feda etme | Göçebe ve hür bir topluluğun şehre inerek tarımsal vergi ve hâkimiyet boyunduruğuna girmesi | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve tüketim ekonomisi | Temel tahıl ve çeşni maddesi | Pazar talebini karşılama | Doğal ve hazır sermaye yerine emek yoğun tarımsal artı ürün üretimi ve meta değişimi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık tanecikli kümelenme ve faz değişimi | Tane tane olan buğday başaklarının öğütülüp suyla birleşerek sürekli bir katı/hamur fazına geçmesi | Muhtemel |
| Beşeri bilimler | Avcı-toplayıcı/göçebe durumdan yerleşik tarım toplumuna geçiş | Hazır toplanan gıdadan toprağı sürme, ekme ve bekleme zorunluluğuna dayalı yerleşiklik psikolojisi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sarımsak olarak tercüme edip tefsir geleneğindeki güçlü buğday, un ve ekmek vechini tamamen yok saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Ayette sayılan sebzelerin yanında insanın açlığını dindiren asıl ana besin maddesini (ekmeklik tahılı) de içeren geniş zirai yelpaze |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İsrailoğullarının talebini sadece bir çeşni arzusu sanarak, onların asıl temel besin olan ekmek ve yerleşik tarım düzenini arzuladıklarını gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kadim Arap lehçelerindeki zenginliğini, ses değişimlerini (ibdâl) ve insan psikolojisinin yüksek manevi idealleri basit dünyevi metalara değişme zaafını somutlaştırdığı için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrailoğullarının çöldeki serüvenini, rızık imtihanını ve ilahi lütuflara karşı nankörlük psikolojisini anlatan kıssa ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an vahyinin sadece tek bir kabile lehçesine hapsolmadığını gösterir ve İsrailoğullarının itirazının basit bir sebze aşermesi değil, hürriyet ve zahmetsiz rızkı yerleşik kölelik ve tarım zahmetine tercih etme krizi olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Tarlada yetişen başaklı buğday tanesi, unundan yapılan ekmek veya toprak altından çıkarılan dişli sarımsak yumrusu.
- Soyut anlam: İlahi ve zahmetsiz ihsanlara karşı insanın kendi emeğiyle şekillendirmek istediği, bağımlılık üreten dünyevi ve yerleşik ziraat metası.
- Sistematik karşılık: Hazır lütuf halinden feragat ederek meşakkatli üretim, mülkiyet ve yerleşik düzen ilişkisine geçişi sağlayan temel tarımsal nesne.
- LaTeX modeli: $$F = \frac{T \times E}{H + \lambda}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $F$ üretilen veya talep edilen zirai metayı, $T$ toprak ve tohum potansiyelini, $E$ harcanan beşeri emeği ve meşakkati, $H$ ilahi hazır ihsan ve lütuf seviyesini, $\lambda$ ise insanın dünyevi yere bağlanma katsayısını simgeler. Emek ve dünyevi talep arttıkça hazır lütfun yerini meşakkatli tarımsal meta alır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%88%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%85/ayet/2:61.md) — وَفُومِهَا

وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ

Meal (IK): Hani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الفاء والميم و و ا ي ء معهما
ف أ م، ف و م مستعملان
فأم:
الفِئام: الجماعة من النّاس وغيرهم، قال:
كأنّ مجامعَ الرّبلات منها		فِئامٌ يَنهَضُون إلى فِـئامِ
والفِئامُ: وطاءُ الهَوْدَج، والجميعُ: فُؤُمٌ. ورَحْلٌ مُفْأَمٌ: مَوَسَّع. والمُفْأَم من الإبل: الواسعُ الجوف، ويقال: أَفْئِمْ دَلْوَكَ، أي: زِدْ فيها.
فوم:
الفُوم: يُقال: الحِنطة.
والفاميّ: السُّكري.
والفم: أصل بنائه: الفوه، حذفت الهاء من آخرها، وحملت الواو على الرفع والنصب والجر فاجترت الواو صروف النحو إلى نفسها فصارت كأنّها مدّة تتبع الفاء.
وإنما يستحسنون هذا اللَّفظَ في الإضافة.. أما إذا لم تُضَفْ فإِنّ الميم تُجْعَلُ عماداً للفاء، لأن الياءَ والواوَ والأَلِفَ يَسقُطنَ مع التَّنوين، فكرهوا أن يكون اسمٌ بحرف مُغْلَق فعمّدت الفاء بالميم، إلاّ أنّ الشّاعر قد يُضْطَرُّ إلى إفراد ذلك بلا ميم، فيجوز في القافية، كقوله: خالَطَ من سَلْمَى خياشِيمَ وقا يعني: وفماً.

##### Türkçe

باب **الفاء** و**الميم** و**و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ف أ م**، **ف و م** مستعملان
**فأم**:
**الفِئام**: insanlardan ve başkalarından topluluk; dedi ki:
كأنّ مجامعَ الرّبلات منها		**فِئامٌ** يَنهَضُون إلى **فِـئامِ**
ve **الفِئامُ**: **الهَوْدَج**’in döşeği; hepsi: **فُؤُمٌ**. Ve **رَحْلٌ مُفْأَمٌ**: genişletilmiş. Ve develerden **المُفْأَم**: karın boşluğu geniş olan; ve denir ki: **أَفْئِمْ دَلْوَكَ**, yani: onda artır.
**فوم**:
**الفُوم**: **الحِنطة** denir.
ve **الفاميّ**: **السُّكري**.
ve **الفم**: yapısının aslı: **الفوه**; sonundan **الهاء** düşürüldü; ve **الواو** ref‘, nasb ve cerr üzere taşındı da **الواو** nahiv tasriflerini kendine çekti; böylece sanki **الفاء**’yı izleyen bir med (uzatma) gibi oldu.
Ancak bu lafzı izafette güzel görürler.. Ama izafe edilmediği zaman, **الميم** **الفاء** için dayanak yapılır; çünkü **الياء** ve **الواو** ve **الأَلِف** tenvin ile birlikte düşerler; kapalı bir harfle bir isim olmasını çirkin gördüler de **الفاء**’yı **الميم** ile dayanaklandırdılar; ancak şair, onu **ميم**siz tek başına getirmeye zorlanabilir; böylece kafiyede caiz olur; onun sözü gibi: خالَطَ من سَلْمَى خياشِيمَ وقا يعني: ve **فماً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفومُ: الثومُ: وفي قراءة عبد الله: "وثومِها" ويقال: هو الحِنْطة. وأنشد الأخفش:
قد كنت أحسبني كأغنَى واحدٍنزل المدينة عن زراعة فُوم
وقال ابن دريد: الفومَةُ: السُنبلة. وقال بعضهم: الفومُ الحِمِّصُ، لغةٌ شاميّةٌ. وبائعه فامِيٌّ، مُغَيَّرٌ عن فومِيٍّ. والفومُ: الخُبزُ أيضاً. ويقال فَوَّمُوا لنا، أي اختبزوا.

##### Türkçe

**الفومُ**: **الثومُ**: ve Abdullah’ın kıraatinde: “ve onun **وثومِها**’sı” (vardır). Ve denilir: o, **الحِنْطة**’dır. Ve el-Ahfeş inşad etti:

قد كنت أحسبني كأغنَى واحدٍ
نزل المدينة عن زراعة **فُوم**

İbn Düreyd dedi: **الفومَةُ**: **السُنبلة**. Ve bazısı dedi: **الفومُ** **الحِمِّصُ**’tur; Şamî bir lugattır. Ve onun satıcısı **فامِيٌّ**’dir; **فومِيٍّ**’den değiştirilmiştir. Ve **الفومُ**: **الخُبزُ** da (dır). Ve denilir: “**فَوَّمُوا** لنا”, yani ekmek yapınız.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والواو وما يثلثهما)
(فوت) الفاء والواو والتاء أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على خلافِ إدراكِ الشّيءِ والوصولِ إليه. يقال: فاته الشَّيءُ فوتاً. وتفاوَتَ الشَّيئانِ: تباعَدَ ما بينهما، أي لم يُدرِك هذا ذاك. والافتيات: افتعالٌ من الفَوت، وهو السَّبق إلى الشَّيء دون الائتمار([1]) . يقال: فلانٌ لا يُفْتاتُ عليه، أي لا يُعْمَل شيءٌ دون أمرِه.
ومن الباب: الفَوْت: الفُرْجة بين الشَّيئين، كالفُرجة بين الإصبَعَين. والجمع أفوات. يقال: ماتَ موتَ الفَوات، إذا فُوجئَ، كأنَّه فاته ما أرادَ من وصيَّةٍ وشِبْهها. ويقال: هو منِّي فَوْتَ الرُّمح. وشَتَم رجلٌ آخرَ فقال: "جعل الله تعالى رزقَه فوتَ فيه"، أي حيث يراه ولا يصلُ إليه.
(فوج) الفاء والواو والجيم كلمةٌ تدلُّ على تجمُّع. من ذلك الفَوْج، الجماعة من النَّاس، والجمع أفواج، وجمع الجمعِ أفاوِج وأفاويج. وأمَّا أفاجَ الرَّجُل، إذا أسرَعَ، فهو من ذوات الياء، والفَيْج منه.
(فوح) الفاء والواو والحاء كلمةٌ تدلُّ على ثَوْرٍ وغَليان. يقال: فاحت الرِّيح تَفوح فَوْحاً. وحكى ناسٌ: فاحت القِدرُ: غلَتْ. وأفحتُها أنا.
(فود) الفاء والواو والدال كلمةٌ واحدة، ثمَّ تستعار. فالفَوْد: مُعظَم شعرِ اللِّمَّة ممَّا يلي الأذُنين* ثم يقولون استعارةً لجناحَيِ العُقاب: فَوْدان.
وممَّا ليس منه قولُهم: فاد يفود، إذا مات، والأصل في هذا الياء، وقد ذكر.
(فور) الفاء والواو والراء كلمةٌ تدلُّ على غَلَيان، ثم يقاس عليها. فالفَوْر: الغَلَيان. يقال: فارت القدرُ تَفورُ فَوراً. قال:
تَفور علينا قِدرُهم فنُدِيمُها *** ونَفْثَؤُها عنَّا إذا حَمْيُها غلا([2])
وفار غضبُه، إذا جاشَ.
وممَّا قِيس على هذا قولُهم: فَعَله من فَوْره، أي في بدء أمرِه، قبل أنْ يسكُن.
(فوز) الفاء والواو والزاء كلمتانِ متضادّتان. فالأولى النّجاة والأخرى الهَلكة.
فالأولى قولهم: فازَ يفوز، إذا نجا، وهو فائز. وفاز بالأمر، إذا ذهب به وخلَص. وكان الرجلُ يقول لامرأته إذا طلّقها: فُوزِي بأمرك([3]) ، كما يقال: أمرُك بيدك. ويقال لمن ظَفِر بخيرٍ وذهب به. قال الله تعالى: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وأُدْخِلَ الجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ﴾  [آل عمران 185].
والكلمة الأخرى قولهم: فَوَّزَ الرَّجُل، إذا مات. قال الكُميت:
فما ضرَّها أنَّ كعباً ثَوَى  *** وفوّز مِن بعدِه جَرْوَلُ([4])
ثم اختُلِف في المَفَازَة، فقال قومٌ: سمِّيَتْ بذلك تفاؤلاً لراكبها بالسَّلامة والنَّجاة. والمَفَازَة: المَنْجَاة. قال الله عزّ وعلا: ﴿بِمَفَازَةٍ مِنَ العَذَابِ﴾ [آل عمران 188]. وقال آخرون: هي من الكلمة الثَّانية، فَوَّزَ، إذا هَلكَ. ثم يقال: فوَّز الرَّجُل، إذا ركب المَفَازَة. قال:
* فوّزَ من قُرَاقِرٍ إلى سُوَى([5]) *
(فوص) الفاء والواو والصاد كلمةٌ تدلُّ على خُلوصٍ أو خَلاَصٍ من شيء. يقال: قَبَضت على ذَنَبِ الضّبِّ فأفاصَ من يدي، أي خلَّصَ ذنبه. والمَفَاوصة في الحديث: الإبانة. وما يُفِيص بها لسانُه، أي يُبين.
(فوض) الفاء والواو والضاد أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اتّكال في الأمر على آخَر وردِّه عليه، ثم يفرَّع فيردّ إليه ما يُشبهه. من ذلك فوَّضَ إليه أمرَه، إذا ردَّه. قال الله تعالى في قصّةِ من قال: ﴿وأُفَوِّضُ أَمْرِي إلى اللهِ﴾  [غافر 44].
ومن ذلك قولُهم: باتوا فَوْضَى([6]) ، أي مختلطين، ومعناه أنّ كلاًّ فوَّض أمرَه إلى الآخَر. قال:
طعامُهم فوضَى فَضاً في رحالِهِمْ  *** ولا يُحْسِنون السِّرَّ إلاّ تنادِيا([7])

ويقال: مالُهم فوضَى بينهم، إذا لم يخالِفْ أحدُهم الآخَر. وتفاوَض الشَّريكان في المال، إذا اشتركا ففوَّض كلٌّ أمرَه إلى صاحبه([8]) ، هذا راضٍ بما صنع ذاك وذاك راضٍ بما صنع هذا، ممَّا أجازته الشَّريعة.
(فوع) الفاء والواو والعين يدلُّ على ثَوْرٍ في شيء. يقال لخِمْرة الطِّيب وما ثار من ريحه: فَوْعة. ويقال لارتفاع النهار: فَوعة.
(فوغ) الفاء والواو والغين كلمةٌ إن صحَّت. يقولون: إن الفَوغ([9]) : الضَّخم. يقال: امرأته فَوغاء.
(فوف) الفاء والواو والفاء كلمةٌ واحدة. يقولون: الفُوف: القُطن. ثم يقال للبياض يُرَى في أظفار الأحداث: الفُوف. ومن ذلك يقال: بُرْدٌ مفَوَّف.
(فوق) الفاء والواو والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على عُلُوٍّ، والآخرُ على أوْبة ورُجوع.
فالأوّل الفَوْق، وهو العُلُوّ. ويقال: فلانٌ فاقَ أصحابَه يفوقُهم، إذا علاهم وأمرٌ فائق، أي مرتفع عالٍ.
وأمَّا الآخَر فَفُوَاق النَّاقَة، وهو رُجوع اللَّبنِ في ضَرعها بعد الحَلب. تقول: ما أقامَ عندَه إلاَّ فُوَاقَ ناقة. واسم المجتمِع من الدِّرِّ: فيقة، والأصل فيه الواو. قال الأعشى:
حتَّى إذا فِيقةٌ في ضَرْعِها اجتمَعتْ  *** جاءت لتُرضِع شِقّ النفس لو رَضَعا([10])
وفي بعض الحديث في ذكر القرآن: "أَتَفَوَّقُهُ تَفَوُّقَ اللَّقوح([11]) " معناه لا أقرأ جزئي([12]) مرّةً واحدة لكن شيئاً بعد شيء. شبَّهَه بفُواق الدِّرَّة. يقال فُوَاق وفَواق قال الله تعالى: ﴿ما لَهَا مِنْ فَوَاق([13])﴾  [ص 15]، أي ما لها من رُجوعٍ ولا مَثْنَوِيّةٍ ولا ارتداد. وقال غيرُه: ما لها من نَظِرة. والمعنيان قريبان. ويقولون: أفاقَ السَّكرانُ يُفيق، وذلك من أوبةِ عقلِه إليه. والأفاويق: ما اجتَمَعَ من الماء في السَّحاب.
ومن الباب الفُوق: فُوق السَّهم* وسمِّي لأنَّ الوترَ يُجعَل كأنَّه قد رُدَّ فيه، والجمع أفواق. ويقولون: فُقىً، وهو مقلوبٌ. ويقال سهمٌ أفْوَق([14]) ، إذا انكسر فُوقه.
وممَّا شذَّ عن هذين الأصلين قولهم: هو يَفُوق بنفسه. وهذا من باب الإبدال وإنما أصلُه يسوق، والفاء بدلٌ من السين، وذلك إذا جادَ بنفْسه.
(فول) الفاء والواو واللام كلمةٌ إن صحَّتْ. يقولون: الفُول: الباقلَّى.
(فوم) الفاء والواو والميم أصلٌ صحيحٌ مختلَفٌ في تفسيره، وهو، الفُوم. قال قومٌ: هو الثُّوم، وقال آخرون: هو الحِنطة. ويقولون: فَوِّمُوا لنا، أي اخبزُوا.
(فوه) الفاء والواو والهاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّحٍ في شيء. من ذلك الفَوَه: سَعة الفم. رجلٌ أفْوَه وامرأةٌ فوهاء. ويقولون أهلُ العربية([15]) : إنَّ أصلَ الفم فَوَهٌ، ولذلك قالوا: رجلٌ أفْوَه. وفاهَ الرّجلُ بالكلام يَفُوهُ به، إذا لفَظَ به. والمُفَوَّه: القادر على الكلام. وزعم ناسٌ أن الفَوَه أيضاً: خُروج الثَّنايا العُلْيا وطُولُها.
ومن الباب الفُوَّهَة: فم النَّهْر، وإنما بنَوه هذا البناء فرقاً بين الذي للنّهر والذي للإنسان. والفُوه: واحد أفواه الطِّيب، مثل سُوق وأسواق. والقياس واحد، كأنَّه لما فاحت رائحتُه فاه بها، أي نطق.
---------------------ـ
([1]) الائتمار: الاستشارة. وفي المجمل: "دون ائتمار من يؤتمر".
([2]) للنابغة الجعدي، كما سبق في (دوم). والبيت بنسبته في اللسان (دوم)، وبدون نسبة في (فثأ).
([3]) هذه العبارة مما لم يرد في المعاجم المتداولة. وانظر ما سبق في (فلح).
([4]) اللسان (فوز) برواية: "توى" بالتاء المثناة. وروي بالثاء المثلثة، كما هنا، في اللسان (ثوى). وكلاهما بمعنى واحد، أي هلك.
([5]) الرجز لشاعر من المسلمين يقوله في رافع بن عميرة الطائي، وكان رافع دليل خالد بن الوليد في السير من قراقر. وهو ماء لكلب، إلى سوى، وهو ماء لبهراء وبينهما خمس ليال. انظر الطبري (4: 45) في حوادث سنة 13 ومعجم البلدان (قراقر، سوى). وأنشده في اللسان (فوز).
([6]) في الأصل: "ماتوا فوضى"، تحريف. وفي المجمل: "وبات الناس فوضى".
([7]) في اللسان (فوض): "ولا يحسبون السوء".
([8]) في الأصل: "ففوض أمر كله إلى صاحبه".
([9]) ورد "الفوغ" و "الفوغاء" أيضاً في المجمل، ولم يردا في المعاجم المتداولة.
([10]) ديوان الأعشى 84 واللسان (فوق).
([11]) هو من حديث أبي موسى الأشعري، تذاكر هو ومعاذ قراءة القرآن فقال أبو موسى: "أما أنا فأتفوقه تفوق اللقوح". اللسان (فوق).
([12]) في الأصل: "لا أقرئ"، صوابه في المجمل واللسان.
([13]) قرأ حمزة والكسائي وخلف بضم الفاء، وهي لغة تميم وأسد وقيس، ووافقهم الأعمش، والباقون بفتحها، وهي لغة الحجاز. إتحاف فضلاء البشر 372.
([14]) في الأصل: "أفواق"، صوابه في المجمل واللسان.
([15]) سبق نظير هذا التعبير في مادة (فهم).

ـ

##### Türkçe

(**باب الفاء والواو وما يثلثهما**)

(**فوت**) **الفاء** ve **الواو** ve **التاء**; karşıt olarak bir şeyin idrak edilmesine ve ona ulaşılmasına delâlet eden sahih bir asıldır. Denir ki: **فاته الشَّيءُ فوتاً**. Ve **تفاوَتَ الشَّيئانِ**: ikisi arasındaki şey uzaklaştı; yani bu, şunu idrak etmedi. Ve **الافتيات**: **الفَوت**tan bir iftiâldir; o da bir şeye, danışma([1]) olmaksızın, öne geçmektir. Denir ki: **فلانٌ لا يُفْتاتُ عليه**; yani emri olmaksızın bir şey yapılmaz.

Ve babdandır: **الفَوْت**: iki şey arasındaki aralık; iki parmak arasındaki aralık gibi. Çoğulu **أفوات**tır. Denir ki: **ماتَ موتَ الفَوات**; ansızın yakalandığı zaman; sanki vasiyet ve benzeri şeylerden murad ettiği şey kendisini geçmiş gibidir. Ve denir ki: **هو منِّي فَوْتَ الرُّمح**. Bir adam bir başkasına sövdü de dedi ki: “**جعل الله تعالى رزقَه فوتَ فيه**”; yani onu görür de ona ulaşamaz olduğu yerde.

(**فوج**) **الفاء** ve **الواو** ve **الجيم**; toplanmaya delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **الفَوْج**; insanlardan cemaat, çoğulu **أفواج**; çoğulun çoğulu **أفاوِج** ve **أفاويج**. Amma **أفاجَ الرَّجُل**; süratli olduğu zaman, o **ذوات الياء**dandır; ondan da **الفَيْج**.

(**فوح**) **الفاء** ve **الواو** ve **الحاء**; kabarma ve kaynamaya delâlet eden bir kelimedir. Denir ki: **فاحت الرِّيح تَفوح فَوْحاً**. Bir topluluk nakletti: **فاحت القِدرُ**: kaynadı. Ben de onu **أفحتُها**.

(**فود**) **الفاء** ve **الواو** ve **الدال**; tek bir kelimedir, sonra ödünçlenir. **الفَوْد**: iki kulağa bitişik olan taraftan, saçın (omuzlara inen saçın) büyük kısmıdır; sonra ödünçleme olarak kartalın iki kanadı için: **فَوْدان** derler.

Ve ondan olmayan şeylerdendir onların sözü: **فاد يفود**; öldüğü zaman. Bunun aslı **الياء**dadır; zikredilmiştir.

(**فور**) **الفاء** ve **الواو** ve **الراء**; kaynamaya delâlet eden bir kelimedir, sonra ona kıyas edilir. **الفَوْر**: kaynamadır. Denir ki: **فارت القدرُ تَفورُ فَوراً**. Dedi ki:
تَفور علينا قِدرُهم فنُدِيمُها *** ونَفْثَؤُها عنَّا إذا حَمْيُها غلا([2])

Ve **فار غضبُه**; coştuğu zaman.

Ve buna kıyas edilenlerdendir onların sözü: **فَعَله من فَوْره**; yani işinin başlangıcında, sakinleşmeden önce.

(**فوز**) **الفاء** ve **الواو** ve **الزاء**; birbirine zıt iki kelimedir. Birincisi kurtuluş, ikincisi helâktir.

Birincisi onların sözü: **فازَ يفوز**; kurtulduğu zaman; o **فائز**dir. Ve **فاز بالأمر**; onu alıp götürdüğü ve sıyrıldığı zaman. Adam, karısını boşadığı vakit ona derdi ki: **فُوزِي بأمرك**([3]); “işin elindedir” denildiği gibi. Hayırla zafere erip onu alıp götürene de denir. Allah تعالى dedi ki: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وأُدْخِلَ الجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ﴾ [آل عمران 185].

Diğer kelime onların sözü: **فَوَّزَ الرَّجُل**; öldüğü zaman. **الكُميت** dedi ki:
فما ضرَّها أنَّ كعباً ثَوَى  *** وفوّز مِن بعدِه جَرْوَلُ([4])

Sonra **المَفَازَة** hakkında ihtilâf edildi. Bir kavim dedi ki: ona, binit sahibinin selâmet ve kurtuluşla iyimserlik etmesi sebebiyle bu ad verilmiştir. Ve **المَفَازَة**: **المَنْجَاة**dır. Allah عزّ وعلا dedi ki: ﴿بِمَفَازَةٍ مِنَ العَذَابِ﴾ [آل عمران 188]. Diğerleri dedi ki: o, ikinci kelimedendir; **فَوَّزَ**; helâk olduğu zaman. Sonra denir ki: **فوَّز الرَّجُل**; **المَفَازَة**ye bindiği zaman. Dedi ki:
* فوّزَ من قُرَاقِرٍ إلى سُوَى([5]) *

(**فوص**) **الفاء** ve **الواو** ve **الصاد**; bir şeyden arınmaya yahut kurtulmaya delâlet eden bir kelimedir. Denir ki: **قَبَضت على ذَنَبِ الضّبِّ فأفاصَ من يدي**; yani kuyruğunu kurtardı. Hadiste **المَفَاوصة**: ayırıp açıklamadır. **وما يُفِيص بها لسانُه**; yani açıklar.

(**فوض**) **الفاء** ve **الواو** ve **الضاد**; işte bir başkasına dayanıp onu ona iade etmeye delâlet eden sahih bir asıldır; sonra dallanır da ona benzeyen şey ona döndürülür. Bundan: **فوَّضَ إليه أمرَه**; onu iade ettiği zaman. Allah تعالى, “﴿وأُفَوِّضُ أَمْرِي إلى اللهِ﴾” [غافر 44] diyenin kıssasında söyledi.

Ve bundan onların sözü: **باتوا فَوْضَى**([6]); yani karışık hâlde; manası, her birinin işini ötekine havale etmiş olmasıdır. Dedi ki:
طعامُهم فوضَى فَضاً في رحالِهِمْ  *** ولا يُحْسِنون السِّرَّ إلاّ تنادِيا([7])

Ve denir ki: **مالُهم فوضَى بينهم**; birinin ötekine muhalefet etmediği zaman. Ve **تفاوَض الشَّريكان في المال**; mala ortak oldukları ve her biri işini arkadaşına havale ettiği zaman([8]); bu, onun yaptığından razı, o da bunun yaptığından razı; şeriatın cevaz verdiği şeylerdendir.

(**فوع**) **الفاء** ve **الواو** ve **العين**; bir şeyde kabarmaya delâlet eder. Güzel koku mayasına ve kokusundan kabaran şeye: **فَوْعة** denir. Gündüzün yükselmesine de: **فَوعة** denir.

(**فوغ**) **الفاء** ve **الواو** ve **الغين**; sahih ise bir kelimedir. Derler ki: **الفَوغ**([9]): iri. Denir ki: **امرأته فَوغاء**.

(**فوف**) **الفاء** ve **الواو** ve **الفاء**; tek bir kelimedir. Derler ki: **الفُوف**: pamuk. Sonra, çocukların tırnaklarında görülen beyazlığa: **الفُوف** denir. Bundan: **بُرْدٌ مفَوَّف** denir.

(**فوق**) **الفاء** ve **الواو** ve **القاف**; iki sahih asıldır: birisi yükseklik üzerine, diğeri dönüp geri gelme üzerine delâlet eder.

Birincisi **الفَوْق**tur; o da yüksekliktir. Ve denir ki: **فلانٌ فاقَ أصحابَه يفوقُهم**; onları aştığı zaman. Ve **أمرٌ فائق**; yani yüksek, yüce.

Amma diğeri: **فَفُوَاق النَّاقَة**; sağmadan sonra sütün onun memesine geri dönmesidir. Dersin ki: **ما أقامَ عندَه إلاَّ فُوَاقَ ناقة**. Sütün birikmiş olanının adı: **فيقة**; aslı onda **الواو**dur. **الأعشى** dedi ki:
حتَّى إذا فِيقةٌ في ضَرْعِها اجتمَعتْ  *** جاءت لتُرضِع شِقّ النفس لو رَضَعا([10])

Bazı hadiste Kur’an’ın zikrinde: “**أَتَفَوَّقُهُ تَفَوُّقَ اللَّقوح**([11])” (vardır); manası: cüzümü([12]) bir defada okumam; fakat şey şey (parça parça). Onu sütün **فُواق**ına benzetti. **فُوَاق** ve **فَواق** denir. Allah تعالى dedi ki: ﴿ما لَهَا مِنْ فَوَاق([13])﴾ [ص 15]; yani onun için ne bir geri dönüş, ne bir ikileme, ne de bir geri dönme vardır. Başkası dedi ki: onun için bir bakış (mühlet) yoktur. İki mana yakındır. Ve derler ki: **أفاقَ السَّكرانُ يُفيق**; aklının ona geri dönmesinden. Ve **الأفاويق**: bulutta birikmiş olan sudur.

Ve babdandır **الفُوق**: okun **فُوق السَّهم**u*; ona bu ad verildi, çünkü kiriş, sanki onda geri döndürülmüş kılınır; çoğulu **أفواق**. Ve derler ki: **فُقىً**; o ters çevrilmiştir. Ve denir ki: **سهمٌ أفْوَق**([14]); **فُوق**u kırıldığı zaman.

Bu iki asıldan şâz olanlardandır onların sözü: **هو يَفُوق بنفسه**. Bu, ibdâl babındandır; aslı **يسوق**tur; **الفاء**, **السين**in bedelidir; bu da canıyla cömert davrandığı zaman.

(**فول**) **الفاء** ve **الواو** ve **اللام**; sahih ise bir kelimedir. Derler ki: **الفُول**: bakla.

(**فوم**) **الفاء** ve **الواو** ve **الميم**; tefsirinde ihtilâf edilen sahih bir asıldır; o da **الفُوم**dur. Bir kavim dedi ki: o **الثُّوم**dur; diğerleri dedi ki: o **الحِنطة**dır. Ve derler ki: **فَوِّمُوا لنا**; yani bize ekmek pişirin.

(**فوه**) **الفاء** ve **الواو** ve **الهاء**; bir şeyde açılmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan **الفَوَه**: ağzın genişliğidir. **رجلٌ أفْوَه** ve **امرأةٌ فوهاء**. **أهلُ العربية**([15]) derler ki: ağzın aslı **فَوَهٌ**dur; bu sebeple **رجلٌ أفْوَه** dediler. Ve **فاهَ الرّجلُ بالكلام يَفُوهُ به**; onu telaffuz ettiği zaman. **المُفَوَّه**: konuşmaya muktedir olan. Bir topluluk zannetti ki **الفَوَه** ayrıca: üst ön dişlerin çıkması ve onların uzunluğudur.

Ve babdandır **الفُوَّهَة**: nehrin ağzı; bunu, nehre ait olan ile insana ait olan arasında fark olsun diye bu yapıda bina ettiler. Ve **الفُوه**: güzel kokunun **أفواه**ının biridir; **سُوق** ve **أسواق** gibi. Kıyas birdir; sanki kokusu yayıldığında onunla **فاه** etti; yani konuştu.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفوم: الحنطة، وقيل: هي الثوم، يقال: ثوم وفوم، كقولهم: جدث وجدف (انظر الغريب المصنف ورقة 261 نسخة تركيا). قال تعالى: ﴿وفومها وعدسها﴾ [البقرة/61].

##### Türkçe

- **الفوم**: buğday; ve denildi ki: o **الثوم**dur; denilir: **ثوم** ve **فوم**; onların “**جدث** ve **جدف**” demeleri gibi (bkz. **الغريب المصنف** varak 261, Türkiye nüshası). Yüce Allah dedi ki: ﴿**وفومها وعدسها**﴾ [البقرة/61].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف و م
فوّموا لنا أي اخبزوا من الفوم وهو البُرُّ وقيل‏:‏ الخبز‏.‏

##### Türkçe

ف و م
Bize **فوّموا**; yani **الفوم**’dan pişirin; o da **البُرُّ**’dur. Ve denildi ki: **الخبز**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفُومُ: الزَّرع أو الحِنْطة، وأََزْدُ الشَّراة يُسمون
السُّنْبُل فُوماً، الواحدة فُومة؛ قال:
وقالَ رَبِيئُهم لَمّا أَتانا
بِكَفِّه فُومةٌ أوْ فُومَتانِ
والهاء في قوله بكفه غير مشبعة. وقال بعضهم: الفُومُ الحِمَّص لغة شامية، وبائِعُه فامِيٌّ مُغَيَّر عن فُومِيّ، لأنَهم قد يُغيِّرون في النسب كما قالوا في السَّهْل والدَّهْر سُهْليٌّ ودُهْرِيٌّ. والفُوم: الخبز أيضاً. يقال: فَوِّموا لنا أي اخْتَبِزُوا؛ وقال الفراء: هي لغة قديمة، وقيل: الفُوم لغة في الثُّوم. قال ابن سيده: أُراه على البدل. قال ابن جني: ذهب بعض أَهل التفسير في قوله عز وجل: وفُومِها وعَدَسِها، إلى أنه أراد الثُّوم، فالفاء على هذا عنده بدل من الثاء، قال: والصواب عندنا أن الفُوم الحِنطة وما يُخْتَبَز من الحبُوب. يقال: فَوَّمْت الخبز واختبزته، وليست الفاء على هذا بدلاً من الثاء، وجمعوا الجمع فقالوا فُومانٌ؛ حكاه ابن جني، قال: والضمة في فُوم غير الضمة في فُومان، كما أن الكسرة التي في دِلاصٍ وهِجانٍ غير الكسرة التي فيها للواحد والألف غير الألف. التهذيب: قال الفراء في قوله تعالى وفُومِها، قال: الفُوم مما يذكرون لغة قديمة وهي الحنطة والخبز جميعاً. وقال بعضهم: سمعنا العرب من أهل هذه اللغة يقولون فَوّمُوا لنا، بالتشديد، يريدون اختبزوا؛ قال: وهي في قراءة عبد الله وثُومها، بالثاء، قال: وكأنه أَشبه المعنيين بالصواب لأنه مع ما يشاكله من العدس والبصل، والعرب تبدل الفاء ثاء فيقولونَ جَدَفٌ وجَدَثٌ للقبر، ووقع في عافُور شَرٍّ وعاثُورِ شر. وقال الزجاج: الفوم الحنْطة، ويقال الحبوب، لا اختلاف بين أهل اللغة أن الفُوم الحِنطة، وسائرُ الحبوب التي تختبز يلحقها اسم الفُوم، قال: ومن قال الفُوم ههنا الثُّوم فإن هذا لا يعرف، ومحال أن يطلب القوم طعاماً لا بُرَّ فيه، وهو أصل الغذاء، وهذا يقطع هذا القول، وقال اللحياني: هو الثُّوم والفُوم للحنطة. قال أبو منصور: فإن قرأَها ابن مسعود بالثاء فمعناه الفوم وهو الحنطة. الجوهري: يقال هو الحنطة؛ وأَنشد الأَخفش لأبي مِحْجَن الثَّقَفي:
قَدْ كُنْتُ أَحْسِبُني كأَغْنى واحِدٍ
نَزَلَ المَدِينةَ عن زِراعةِ فُومِ
وقال أُميّة في جمع الفُوم:
كانت لهم جَنّةٌ إذ ذاك ظاهِرةٌ،
فيها الفَرادِيسُ والفُومانُ والبَصَلُ
ويروى: الفَرارِيسُ؛ قال أبو الإصبع: الفَرارِيسُ البصل. وقال ابن دريد: الفُومة السُّنبلة، قال: والفامِيُّ السُّكري
(* قوله «السكري» كذا في
شرح القاموس، والذي في الأصل السين عليها ضمة وما بعد الكاف غير واضح). قال أبو منصور: ما أُراه عربيّاً محضاً. وقَطَّعُوا الشاة فُوماً فُوماً أي قِطَعاً قِطَعاً. والفَيُّوم: من أَرض مصر قتل بها مروان بن محمد آخر ملوك بني أُمية.

##### Türkçe

**الفُومُ**: ekin yahut buğday; ve **أََزْدُ الشَّراة** **السُّنْبُل**’e **فُوماً** derler; teki **فُومة**’dir; dedi ki:

Ve onların **رَبِيئُ**’i, bize geldiği vakit dedi:
Avucunda bir **فُومة** yahut iki **فُومَتانِ**

Ve onun “**بِكَفِّه**” sözündeki **الهاء** doyurulmuş (tam seslendirilmiş) değildir. Bazıları dedi ki: **الفُومُ** nohut (hımmıs)tır; Şam dilidir; onun satıcısı **فامِيٌّ**’dir; **فُومِيّ**’den değiştirilmiştir; çünkü onlar nisbet (nisbe)de değiştirirler; nitekim **السَّهْل** ve **الدَّهْر** hakkında **سُهْليٌّ** ve **دُهْرِيٌّ** dedikleri gibi. Ve **الفُوم**: ekmek de (demektir). Denir: **فَوِّموا لنا** yani ekmek yapınız; ve **الفراء** dedi ki: o eski bir dildir; ve denildi: **الفُوم** **الثُّوم** hakkında bir dildir. **ابن سيده** dedi ki: onu ibdâl (yerine geçme) üzere görüyorum. **ابن جني** dedi ki: Yüce Allah’ın sözü olan: **وفُومِها وعَدَسِها** hakkında tefsir ehlinin bir kısmı, onun **الثُّوم**’u kastettiğine gitti; bu durumda **الفاء** onun yanında **الثاء**’dan bedeldir; dedi ki: ve bize göre doğru olan, **الفُوم** buğday ve hububattan ekmek yapılan şeydir. Denir: **فَوَّمْت** ekmeği ve onu ekmek yaptım; bu durumda **الفاء** **الثاء**’dan bedel değildir; ve cem‘i cem‘ ettiler de **فُومانٌ** dediler; bunu **ابن جني** hikâye etti; dedi ki: **فُوم**’daki **الضمة**, **فُومان**’daki **الضمة** gibi değildir; tıpkı **دِلاصٍ** ve **هِجانٍ**’daki **الكسرة**’nin, onlarda tekil için olan **الكسرة** gibi olmaması ve **الألف**’in **الألف** gibi olmaması gibi. **التهذيب**: **الفراء**, “**وفُومِها**” hakkında dedi ki: **الفُوم** onların zikrettikleri şeydendir; eski bir dildir; o, buğday ve ekmeğin ikisidir. Bazıları dedi ki: Bu dilin ehlinden Arapları, şeddeli olarak **فَوّمُوا لنا** derken işittik; ekmek yapınız demek isterler; dedi ki: ve o, **عبد الله**’ın kıraatinde **وثُومها**’dır, **الثاء** ile; dedi ki: ve sanki iki mânâdan doğruya daha benzer olan odur; çünkü mercimek ve soğan gibi ona benzeyen şeylerle beraberdir; ve Araplar **الفاء**’yı **ثاء** yaparlar; kabir için **جَدَفٌ** ve **جَدَثٌ** derler; ve **عافُور شَرٍّ** ve **عاثُورِ شر** içinde vâki olmuştur. **الزجاج** dedi ki: **الفوم** buğdaydır; ve denir: hububattır; dil ehli arasında **الفُوم**’un buğday olduğu hususunda ihtilaf yoktur; ve ekmek yapılan diğer bütün hububat, **الفُوم** adını alır; dedi ki: burada **الفُوم**’un **الثُّوم** olduğunu söyleyen kimseye gelince, bu bilinmez; ve kavmin, içinde **بُرّ** bulunmayan bir yiyecek istemesi imkânsızdır; hâlbuki o gıdanın aslıdır; ve bu, bu sözü keser (çürütür). **اللحياني** dedi ki: o **الثُّوم**’dur; ve **الفُوم** buğday içindir. **أبو منصور** dedi ki: Eğer onu **ابن مسعود** **الثاء** ile okuduysa, mânâsı **الفوم**’dur; o da buğdaydır. **الجوهري**: denir ki o buğdaydır; ve **الأخفش**, **أبي مِحْجَن الثَّقَفي** için inşad etti:

Ben kendimi, bir tek zengin gibi sanırdım,
**فُوم** ekimi yüzünden Medine’ye inmiş (kimse gibi).

Ve **أُميّة**, **الفُوم**’un cem‘i hakkında dedi:

O vakit onlara bir bahçe vardı, açık (görünür) idi,
içinde **الفَرادِيسُ** ve **الفُومانُ** ve soğan vardı.

Ve rivayet olunur: **الفَرارِيسُ**; **أبو الإصبع** dedi ki: **الفَرارِيسُ** soğandır. **ابن دريد** dedi ki: **الفُومة** başaktır; dedi ki: ve **الفامِيُّ** **السُّكري**’dir.
(* “**السكري**” sözü: **شرح القاموس**’ta böyledir; asılda ise **السين** üzerinde bir **ضمة** vardır ve **الكاف**’tan sonrası açık değildir).
**أبو منصور** dedi ki: onu saf Arapça görmüyorum. Ve koyunu **فُوماً فُوماً** parçaladılar; yani parça parça. Ve **الفَيُّوم**: Mısır toprağından bir yerdir; orada **مروان بن محمد** öldürüldü; o, **بني أُمية** krallarının sonuncusudur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف و م * * الفُوُم * الثوم وفي قراءة عبد الله وثومها وقيل الفوم الحنطة وقيل الحمص لغة شامية و * فَوِمُوا * لنا أي اختبزوا وقال الفراء هي لغة قديمة و * الفَيُّومُ * من أرض مصر قتل بها مروان بن محمد أخر ملوك بني أمية

##### Türkçe

* ف و م * * **الفُوُم** *: sarımsak; ve Abdullah’ın kıraatinde: “ve **ثومها**”; ve denildi ki: **الفوم** buğdaydır; ve denildi ki: nohut; Şam dili (lehçesi)dir. Ve: * **فَوِمُوا** * bize, yani: ekmek pişirin. Ferrâ dedi ki: o, eski bir dildir. Ve * **الفَيُّومُ** *: Mısır toprağındandır; orada, Benî Ümeyye krallarının sonuncusu Mervân b. Muhammed öldürüldü.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( *!الفُومُ بالضَّمِّ : الثُّومُ ) لُغَةٌ فيه ، قال ابنُ | سِيدَه : أَرَاهُ عَلَى البَدَلِ ، قَالَ ابنُ جِنِّي : | ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ التَّفْسِيرِ في قَوْلِه عَزَّ وَجَلّ | ! 2 \< *!وفومها وعدسها > 2 ! إلى أَنَّه أَرادَ الثُّومَ ، | فالفَاءُ على هذا عِنْدَه بَدَلٌ من الثّاء ، قال : | ( و ) الصَّوابُ عِنْدَنَا : أَنَّ الفُومَ ( الحِنْطَةُ ) ، | ولَيْسَتِ الفَاءُ علَى هَذَا بَدَلاً مِن الثَّاءِ ، | وجَمَعُوا الجَمْعَ فَقَالُوا : *!فُومَانٌ ، حَكَاهُ ابنُ | جِنِّي ، قَالَ : والضَّمَّةُ في *!فُومٍ غَيْرُ الضَّمَّةِ في | فُومَانٍ ، كَمَا أَنَّ الكَسْرَةَ التي في دِلاصٍ | وهِجَانٍ غَيْرُ الكَسْرَةِ التي فِيهَا للوَاحِدِ ، | والأَلِفُ غَيرُ الألِف . وقال اللِّحْيَانِيُّ : هو | الثُّومُ *!والفُومُ للحِنْطَةِ ، قال الجَوْهَرِيُّ : | وأَنْشَدَ الأخْفَشُ لأَبِي مِحْجَنٍ الثَّقَفِيِّ : | % ( قَدْ كُنْتُ أَحْسِبُنِي كَأَغْنَى وَاجِدٍ % | نَزَلَ المدِينَةَ عن زِرَاعةِ *!فُومِ ) % | | وقالَ أُمَيَّةُ في جَمْعِ الفُومِ : | % ( كَانَتْ لَهُمْ جَنَّةٌ إذْ ذَاكَ ظَاهِرَةٌ % | فِيهَا الفَرارِيسُ *!والفُومَانُ والبَصَلُ ) % | | قَالَ أَبُو الأصْبَعِ : الفَرَارِيسُ : البَصَلُ ، | ويُرْوَى : الفَرَادِيسُ . | | ( و ) قَالَ بَعْضُهم : *!الفُوْمُ : ( الحِمِّصُ ) ، | لُغَةٌ شَامِيَّةٌ ، قال الفَرَّاءُ في قَوْلِه تَعالَى : | ! 2 \< *!وفومها > 2 ! مَا نَصُّه : الفُومُ مِمَّا | يَذْكُرونَ لُغَةٌ قَدِيمَةٌ وهِيَ : الحِنْطَةُ ( والخُبْزُ ) | جَمِيعًا . ( و ) قَالَ الزَّجَّاجُ : لا اخْتِلافَ | بَيْنَ أَهْلِ اللُّغَةِ أن *!الفُومَ الحِنْطَةُ ، و ( سائِرُ | الحُبوبِ التِي تُخْبَزُ يَلْحَقُها اسْمُ الفُومِ . | | ( وكُلُّ عُقْدَةٍ من بَصَلَةٍ أَوْ ثُومَةٍ أَوْ | لُقْمَةٍ عَظِيمَةٍ ) : *!فُومَةٌ . | | ( وبَائِعُه ) أي : الحِنْطةِ أو الحِمَّصِ ( *!فَامّيٌّ | مُغَيَّرٌ عَنْ *!فُومِيٍّ ) ، بالضَّمِّ ؛ لأنَّهم قَدْ | يُغَيِّرونَ في النَّسَبِ كمَا قَالُوا في السَّهْلِ : | سُهْلِيٌّ ، وفي الدَّهْرِ : دُهْرِيٌّ . |

| | ( *!والفَيُّومُ ) ، كَتَنُّورٍ : ( د بِمصْرَ ) قُتِل بهِ | مَرْوانُ بنُ مُحَمَّدٍ آخِرُ مُلُوكِ بَنِي أُمَيَّةَ كما في | الصِّحَاحِ ، قَالَ المسْعُودِيُّ : مَعْنَاهُ أَلْفُ يَوْمٍ . | قال ابنُ الأثِيرِ : احْتَفَرَ نَهْرَهُ يُوسُفُ عليه | السَّلامُ بِالوَحْيِ ، وبَنَى سَكَنَه بِالآجُرِّ والكِلْسِ ، | وقال ابنُ حَبِيبٍ : سُمِّيَتْ لبلُوغِ خَرَاجِها كُلَّ | يَوْم أَلفَ دِينَار . قُلتُ : وهِيَ كُورَةٌ وَاسِعَةٌ | مُشْتَمِلَةٌ على ما يُنَيِّفُ عَلَى ثَلَثِمَائَةِ قَرْيَةٍ ، غالِبُها | عَامِرَةٌ قَدْ ذُكِر بَعْضُها ، ويَأْتِي بَعْضُهَا ، وله | تارِيخٌ في مُجَلَّدٍ حَافِلٍ قد مَلَكْتُه بحمْدِ اللهِ | تَعَالَى ، وقد نُسِبَ إليه وإلى قُراهُ جُمْلَةٌ من | العُلَماء والمُحَدِّثِين ، ومِنْهُم أَحْمَدُ بنُ صَالحِ بنِ | رَسْلانِ *!الفَيُّومِيُّ عنْ ذِي النُّونِ المِصْرِيِّ . | | ( *!وأَفَامِيَةُ : بَلْدَةٌ بالشَّامِ ) ، هَكَذَا في | النُّسَخِ ، وقَدْ نَسِيَ هنا اصْطِلاحَهُ ، وهِيَ | كُورَةٌ من كُوَرِ حِمْصَ ، وهي مِنْ بِنَاءِ | الإسْكَنْدَرِ الرُّومِيِّ ، قال أبو العَلاءِ | الَمَعَرِّيُّ : | % ( * ولَوْلاك لَمْ يُسْلِمْ *!أَفَامِيَةَ الرَّدَى * % ) % | ( *!وفَامِيَةُ : ة بالْعِرَاقِ ) بناحِيَة *!فَمِ الصِّلْح . | وقِيلَ : هي لُغَةٌ في أَفامِيَةَ هَكَذا يُسَمِّيهَا | بَعْضُهُمْ ، قَالَه يَاقُوت . | | ( *!وفَامِينُ : ة بُبخَارَاءَ ) ، منها أَبو الحَسَنِ | عليُّ بنُ مُحَمَّدِ بنِ أَحمَدَ *!الفَامِينِيُّ عن محمدِ | ابنِ يَحْيَى الذُّهْلِيِّ . | | ( *!والفُومَةُ ، بِالضَّمِّ : السُّنْبُلَةُ ) عن ابْنِ | دُرَيْدٍ ، قال غَيرُه بلُغَة أَزْدِ السَّرَاةِ ، وأنْشَدَ : | % ( وقال رَئيسُهم لَمَّا أَتَانَا % | بِكَفِّهِ *!فُومَةٌ أو *!فُومَتَانِ ) % | | والهَاءُ في قَولِه : بكَفِّه ، غَيرُ مُشْبَعَةٍ . | | ( و ) *!والفُومَةُ أيْضًا : ( مَا تَحْمِلُه بَيْنَ | إِصْبَعَيْكَ ) . | | ( و ) يقال : ( قَطَعَه *!فُوَمًا ) فُوَمًا ، كَصُرَدٍ ، | أي : قِطَعًا قِطَعًا ( كَفُؤَمٍ ) ، بِالهَمْز ، وقد تَقَدَّم . | [ ] ومِمَّا يُسْتَدْرَك عليه : | | يقال : *!فَوِّمُوا لَنَا ، أَيْ : اخْتَبِزُوا لَنَا . |

| | *!والفَامِيُّ السُّكريُّ . قال الأَزْهَرِيُّ : | ما أُراه عَرَبِيًّا مَحْضًا . | | *!والفَامِيُّ : البَقَّالُ . |

##### Türkçe

| | ( **الفُومُ** damme ile: **الثُّومُ** ) onda bir lügattir; İbn Sîde dedi: onu bedel üzere görüyorum. İbn Cinnî dedi: tefsir ehlinin bazısı, Aziz ve Celîl olanın sözü hakkında:
! 2 \< **وفومها وعدسها** > 2 !
ona, **الثُّومَ**ı kastettiğine gitmiştir; buna göre **الفَاءُ** onun yanında **الثّاء**dan bedeldir, dedi.
( ve ) bize göre doğru olan: **الفُومَ**un ( **الحِنْطَةُ** ) olduğudur; bu üzere **الفَاءُ** **الثَّاءِ**dan bedel değildir.
Cemi‘in cem‘ini cem‘ ettiler de şöyle dediler: **فُومَانٌ**; bunu İbn Cinnî hikâye etti; dedi ki: **فُومٍ**deki damme, **فُومَانٍ**daki damme değildir; nitekim **دِلاصٍ** ve **هِجَانٍ**daki kesre, onda (yani ikisinde) vâhid için olan kesre değildir; elif de elif değildir.
Lihyânî dedi: o **الثُّومُ**dur; **الفُومُ** ise **الحِنْطَةِ** içindir. Cevherî dedi: Ahfeş, Ebû Mihcen es-Sekafî için inşâd etti:
% ( قَدْ كُنْتُ أَحْسِبُنِي كَأَغْنَى وَاجِدٍ %
نَزَلَ المدِينَةَ عن زِرَاعةِ **فُومِ** ) % | |
Ümeyye, **الفُومِ**un cem‘inde dedi:
% ( كَانَتْ لَهُمْ جَنَّةٌ إذْ ذَاكَ ظَاهِرَةٌ %
فِيهَا الفَرارِيسُ **والفُومَانُ** والبَصَلُ ) % | |
Ebû’l-Esba‘ dedi: الفَرَارِيسُ: البَصَلُ’dür; ve şöyle rivayet olunur: الفَرَادِيسُ. | |
( ve ) bazısı dedi: **الفُوْمُ**: ( **الحِمِّصُ** ); Şâmî bir lügattir. Ferrâ, Teâlâ’nın sözü hakkında:
! 2 \< **وفومها** > 2 !
nassı şudur, dedi: **الفُومُ** onların zikrettiklerinden, kadîm bir lügattir ve o: **الحِنْطَةُ** ve ( **والخُبْزُ** ) ikisi birden.
( ve ) Zeccâc dedi: lügat ehli arasında, **الفُومَ**un **الحِنْطَةُ** olduğu hususunda ihtilaf yoktur; ve ( pişirilen sair hububatın ) ismi **الفُومِ** ismine ilhak olunur. | |
( soğanın yahut sarımsağın yahut büyük bir lokmanın her düğümü ): **فُومَةٌ**. | |
( onun satıcısı ) yani: **الحِنْطةِ** yahut **الحِمَّصِ**in ( **فَامّيٌّ**; **فُومِيٍّ**den değiştirilmiştir ), damme ile; çünkü onlar nisbette değiştirirler; nitekim **السَّهْلِ**de: سُهْلِيٌّ, **الدَّهْرِ**de: دُهْرِيٌّ dediler. |

| | ( **والفَيُّومُ** ), تنّور gibi: ( Mısır’da bir belde )dir; Sıhâh’ta olduğu üzere, orada Benî Ümeyye krallarının sonuncusu Mervân b. Muhammed öldürüldü. Mes‘ûdî dedi: onun manası bin gündür.
İbnü’l-Esîr dedi: nehrini Yûsuf -aleyhi’s-selâm- vahiy ile kazdı; meskenini tuğla ve kireç ile bina etti. İbn Habîb dedi: her gün haracının bin dinara ulaşması sebebiyle isimlendirildi.
Ben dedim: o, üç yüz köyü aşan şeyi ihtiva eden geniş bir kûredir; çoğu mamurdur; bazısı zikredilmiştir ve bazısı gelecektir. Onun, dolu bir ciltte bir tarihi vardır; Allah Teâlâ’ya hamd ile onu mülk edindim. Ona ve köylerine nisbet edilen âlimler ve muhaddislerden bir cemaat nisbet edilmiştir; onlardan: Zî’n-Nûn el-Mısrî’den rivayet eden Ahmed b. Sâlih b. Reslân **الفَيُّومِيُّ**. | |
( **وأَفَامِيَةُ**: Şam’da bir belde )dir; nüshalarda böyledir; burada ıstılahını unutmuştur. O, Hıms kûrelerinden bir kûredir; İskender er-Rûmî’nin binasındandır. Ebû’l-Alâ el-Ma‘arrî dedi:
% ( * ولَوْلاك لَمْ يُسْلِمْ **أَفَامِيَةَ** الرَّدَى * % ) % |
( **وفَامِيَةُ**: Irak’ta bir belde )dir; **فَمِ الصِّلْح** nahiyesinde. Ve denildi ki: o, **أَفامِيَةَ**da bir lügattir; bazıları onu böyle isimlendirir; bunu Yâkût söyledi. | |
( **وفَامِينُ**: Buhârâ’da bir belde )dir; ondan Ebû’l-Hasen Ali b. Muhammed b. Ahmed **الفَامِينِيُّ**, Muhammed b. Yahyâ ez-Zühlî’den (rivayet eder). | |
( **والفُومَةُ** damme ile: **السُّنْبُلَةُ** ) İbn Düreyd’den. Başkası dedi: Ezdi’s-Serât lügatiyle; ve inşâd etti:
% ( وقال رَئيسُهم لَمَّا أَتَانَا %
بِكَفِّهِ **فُومَةٌ** أو **فُومَتَانِ** ) % | |
Onun “بكَفِّه” sözündeki hâ, işbâ‘ edilmiş değildir. | |
( ve ) **والفُومَةُ** ayrıca: ( iki parmağın arasında taşıdığın şey )dir. | |
( ve ) denir: ( onu **فُوَمًا** kesti ) **فُوَمًا**, صُرَد gibi; yani: parça parça ( **كَفُؤَمٍ** gibi ), hemze ile; ve geçmişti. |
[ ] Üzerine istidrâk olunanlardandır: | |
Denir: **فَوِّمُوا لَنَا**; yani: bize ekmek pişirin. |

| | **والفَامِيُّ**: şekerci. Ezherî dedi: onu sırf Arapça görmüyorum. | |
**والفَامِيُّ**: bakkal. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَوَّمْتُ الخُبْزَ
2 فَوَّمْتُ الخُبْزَ ذ I made bread, or the bread. (IJ, M.) [And] فَوِّمُوا لَنَا Make ye bread for us: (T, S:) a phrase said by Fr to have been heard from the Arabs as meaning thus. (T.)

فُومٌ
فُومٌ ذ , a word occurring in the Kur ii. 58, (T, S, M, &c.,) is expl. as signifying the same as ثُومٌ [which generally means Garlic; but is said to have also the meaning here next following]; (T, S, M, Msb, K;) said to be a dial. var. of the latter word, but app. [if meaning “ garlic ”] formed, as IJ says, by the substitution of ف for ث; (M;) and 'Abd-Allah [Ibn-Mes'ood] read [in the Kur ubi suprà] وَثُومِهَا [instead of وَفُومِهَا]: (Fr, T, S:) it is also expl. as signifying wheat; (T, S, M, Msb, K;) which is said by Lh to be a meaning of ثُوم and فُوم; and if Ibn-Mes'ood read the word as ثوم, the meaning is فوم, i. e. “ wheat; ” (T;) accord. to Fr, it is an old word, signifying thus, (T, S, *) and also bread; (T, S, K;) Zj says that there is no difference of state- ment among the lexicologists as to its having the former of these two meanings, that it is said to have the latter also, and that it also signifies the other grains, beside wheat, whereof bread is made [which last meaning is also mentioned in the K]; (T;) and IJ holds that it is rightly expl. as having the first of these three meanings (i. e. “ wheat ”) and the last of them: (M:) another meaning assigned to it is حِمَّصٌ [i. e. cicer arietinum; or chick-peas]; (S, K;) which is of the dial. of Syria: (S:) and it signifies also any عُقْدَة [app. meaning head of a plant, such as that] of an onion, or of a garlic: or a great gobbet of food: (K: [for أَوْ لُقْمَةٍ عَظِيمَةٍ in the CK, I read او لُقْمَةٌ عَظِيمَةٌ as in other copies of the K:]) in the dial. of Azd-es-Sarلh, it is applied to ears of corn; and ↓ فُومَةٌ is its n. un.; (M;) this latter signifying an ear of corn, (S, K, TA,) as expl. by IDrd: (TA:) فُومٌ has فُومَانٌ [of the measure فُعْلَنَانٌ] for a pl., this being [virtually] a pl. pl.; mentioned by IJ, who says that the dammeh in فُومٌ is different from the dammeh in فُومَانٌ. (M, TA.)

فُومَةٌ
فُومَةٌ ذ : see the next preceding paragraph, near the end. ― -b2- Also A thing that one carries between his two fingers. (K.)

قَطَعُوا الشَّاةَ فُوَمًا فُوَمًا
قَطَعُوا الشَّاةَ فُوَمًا فُوَمًا ذ (M, K, *) means [They cut the sheep, or goat,] into a number of pieces; (M;) like فُؤَمًا. (K.)

فَامِىٌّ
فَامِىٌّ ذ , altered from فُومِىٌّ, A seller of فُوم [app. 3]. in any of its senses, but accord. to the TA as meaning wheat, or chick-peas]: (S, K:) [or] a seller of fruit: (MA:) accord. to Az, (TA,) الفَامِىُّ means السُّكَّرِىُّ, (Mgh, TA,) who is called by the vulgar البَيَّاعُ [generally signifying the seller, or vender; perhaps here meaning the seller of sugar, though I do not anywhere find السُّكَّرِىُّ thus explained]; (Mgh;) but he says, “ I do not think it genuine Arabic. ” (TA.)

##### Türkçe

**فَوَّمْتُ الخُبْزَ**
2 **فَوَّمْتُ الخُبْزَ** ذ: Ekmek yaptım, yahut ekmeği. (IJ, M.) [Ve] **فَوِّمُوا لَنَا**: Bizim için ekmek yapınız: (T, S:) Fr tarafından, Araplardan bu mânâda işitilmiş olduğu söylenen bir ibare. (T.)

**فُومٌ**
**فُومٌ** ذ, Kur’ân ii. 58’de geçen bir kelimedir, (T, S, M, &c.,) **ثُومٌ** ile aynı mânâda olduğu şeklinde açıklanır [ki bu genellikle “sarımsak” mânâsına gelir; fakat burada aşağıdaki mânâya da sahip olduğu söylenir]; (T, S, M, Msb, K;) sonuncu kelimenin lehçesel bir varyantı olduğu söylenmiştir; fakat görünüşe göre [eğer “sarımsak” mânâsındaysa] IJ’nin dediği üzere, **ث** yerine **ف** ikamesiyle teşkil edilmiştir; (M;) ve 'Abd-Allah [İbn-Mes'ood] [Kur’ân’da yukarıda anılan yerde] **وَثُومِهَا** [**وَفُومِهَا** yerine] okumuştur: (Fr, T, S:) ayrıca buğday mânâsına geldiği de açıklanır; (T, S, M, Msb, K;) ki bunun, Lh tarafından **ثُوم** ve **فُوم**’un bir mânâsı olduğu söylenir; ve eğer İbn-Mes'ood kelimeyi **ثوم** olarak okuduysa, mânâ **فوم**’dur, yani “buğday”; (T;) Fr’ye göre, bu, böyle mânâya gelen eski bir kelimedir, (T, S, *) ve ayrıca ekmek [mânâsına gelir]; (T, S, K;) Zj der ki, lugatçılar arasında, bunun bu iki mânâdan ilkinin (yani buğdayın) bulunduğu hususunda, ve ikincisinin de söylendiği hususunda, ve ayrıca buğday dışında, ekmek yapılan diğer taneleri de ifade ettiği hususunda [bu son mânâ K’da da zikredilmiştir] bir beyan ihtilâfı yoktur; (T;) ve IJ, bunun, bu üç mânânın birincisi (yani “buğday”) ve sonuncusu ile açıklanmasının doğru olduğunu kabul eder: (M:) ona verilen başka bir mânâ da **حِمَّصٌ**’tur [yani nohut]; (S, K;) ki bu, Şam lehçesindendir: (S:) ve ayrıca soğanın yahut sarımsağın herhangi bir **عُقْدَة**’sini [görünüşe göre, bunun gibi bir bitkinin başı mânâsında], yahut yemeğin büyük bir lokmasını ifade eder: (K: [CK’deki **أَوْ لُقْمَةٍ عَظِيمَةٍ** yerine, K’nın diğer nüshalarında olduğu gibi **او لُقْمَةٌ عَظِيمَةٌ** okurum:]) Azd-es-Sarلh lehçesinde, mısır başaklarına uygulanır; ve ↓ **فُومَةٌ** onun isim-i vahididir; (M;) bu sonuncu da, IDrd tarafından açıklandığı üzere, bir mısır başağı mânâsına gelir, (S, K, TA:) **فُومٌ**’un çoğulu olarak **فُومَانٌ** [vezni **فُعْلَنَانٌ** üzere] vardır; bu, [fiilen] çoğulun çoğuludur; IJ tarafından zikredilmiştir; o, **فُومٌ**’daki dammenin **فُومَانٌ**’daki dammeden farklı olduğunu söyler. (M, TA.)

**فُومَةٌ**
**فُومَةٌ** ذ: bir önceki paragrafın sonuna yakın yere bak. ― -b2- Ayrıca iki parmağı arasında taşıdığı bir şey. (K.)

**قَطَعُوا الشَّاةَ فُوَمًا فُوَمًا**
**قَطَعُوا الشَّاةَ فُوَمًا فُوَمًا** ذ (M, K, *) [Koyunu yahut keçiyi] birçok parçaya böldüler demektir; (M;) **فُؤَمًا** gibi. (K.)

**فَامِىٌّ**
**فَامِىٌّ** ذ, **فُومِىٌّ**den değiştirilmiştir: **فُوم**’un [görünüşe göre 3] mânâlarından herhangi birinde satıcısı; fakat TA’ya göre buğday yahut nohut mânâsında]: (S, K:) [yahut] meyve satıcısı: (MA:) Az’a göre, (TA,) **الفَامِىُّ** **السُّكَّرِىُّ** demektir, (Mgh, TA,) ki avam tarafından **البَيَّاعُ** diye adlandırılır [genellikle satıcı mânâsına gelir; belki burada şeker satıcısı mânâsındadır; gerçi ben hiçbir yerde **السُّكَّرِىُّ**’nin böyle açıklandığını bulmuyorum]; (Mgh;) fakat o der ki: “Ben onun sahih Arapça olduğunu sanmıyorum.” (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَامَ
فَامَ ( w )
a.  II, Made bread.

فُوْم
فُوْم [ 3 ],
a.  Garlic.

b.  Peas.

c.  Wheat, corn; bread.

فُوْمَة
فُوْمَة [ 3t ] , ( pl. فُوَم 9 ),
a.  Ear of corn.

b.  Pinch.

فُوْمًا فُوْمًا
فُوْمًا فُوْمًا
a.  In pieces, piece-meal.

##### Türkçe

فَامَ
فَامَ ( w )
a. II, ekmek yaptı.

فُوْم
فُوْم [ 3 ],
a. **فُوْم**: sarımsak.

b. **فُوْم**: bezelye.

c. **فُوْم**: buğday, mısır; ekmek.

فُوْمَة
فُوْمَة [ 3t ] , ( çoğ. **فُوَم** 9 ),
a. **فُوْمَة**: mısır başağı.

b. **فُوْمَة**: tutam.

فُوْمًا فُوْمًا
فُوْمًا فُوْمًا
a. parça parça, parça parça (yiyerek).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فوم
فَامَ - يَفُوْمُ - فُوْم
فَامَ - يَفُوْمُ + النبت: ينمو على شكل ثمر ذي فصوص
فُوْم: اسم جنس للنبث والثمر المعروف، وأحد أنواعه الثوم: ويحتمل أنه قد أخذ هذا الاسم لبنائه من فصوص: وكذلك في سنبلة القمح التي تتجمع فيها الحبات على شكل فصوص متراكبة ويبدوا أن كليهما من الفوميات
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " نمو النبات بحسب شكل الجذر الثمري"
فَامَ - يَفُوْمُ، زَنْجَبَل - يُزَنْجِبِلُ، بَصَلَ - يَبْصُلُ، سَانَ - يَسِيْنُ، مَنَّ - يَمُنُّ (اللازم) المَنّ، عَرْجَنَ - يُعَرْجِنُ
فوم
 	﴿وإذ قلتم ياموسى لن نصبر على طعام واحد فادع لنا ربك يخرج لنا مما تنبت الأرض من بقلها وقثائها وفومها وعدسها وبصلها قال أتستبدلون الذي هو أدنى بالذي هو خير اهبطوا مصرا فإن لكم ما سألتم وضربت عليهم الذلة والمسكنة وباءوا بغضب من الله ذلك بأنهم كانوا يكفرون بآيات الله ويقتلون النبيين بغير الحق ذلك بما عصوا وكانوا يعتدون(61)﴾ البقرة
مختار الصحاح
● [فوم] ف و م: الفُوُم الثوم وفي قراءة عبد الله وثومها وقيل الفوم الحنطة وقيل الحمص لغة شامية و فَوِمُوا لنا أي اختبزوا وقال الفراء هي لغة قديمة و الفَيُّومُ من أرض مصر قتل بها مروان بن محمد أخر ملوك بني أمية
معجم الفرائد القرآنية:
ف و م
"فُومِهَا" في قوله تعالى : " فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا " (61) البقرة .
الفُوم : الثوم أو الحنطة، وقد اختلف في ذلك كثيرا .
الراغب
فوم
- الفوم: الحنطة، وقيل: هي الثوم، يقال: ثوم وفوم، كقولهم: جدث وجدف (انظر الغريب المصنف ورقة 261 نسخة تركيا). قال تعالى: }وفومها وعدسها{ [البقرة/61].
ملخص اللسان:
1.    فَوَمَ: الفُومُ: الزَّرع أو الحِنْطة، وقال بعضهم: الفُومُ الحِمَّص.
2.     والفُوم: الخبز. يقال: فَوِّموا لنا أي اخْتَبِزُوا؛
3.    وقيل: الفُوم لغة في الثُّوم.
لسان العرب
● - فوم: الفُومُ: الزَّرع أو الحِنْطة، وأََزْدُ الشَّراة يُسمون      السُّنْبُل فُوماً، الواحدة فُومة؛ قال:      وقالَ رَبِيئُهم لَمّا أَتانا      بِكَفِّه فُومةٌ أوْ فُومَتانِ      والهاء في قوله بكفه غير مشبعة. وقال بعضهم: الفُومُ الحِمَّص لغة      شامية، وبائِعُه فامِيٌّ مُغَيَّر عن فُومِيّ، لأنَهم قد يُغيِّرون في النسب      كما قالوا في السَّهْل والدَّهْر سُهْليٌّ ودُهْرِيٌّ. والفُوم: الخبز      أيضاً. يقال: فَوِّموا لنا أي اخْتَبِزُوا؛ وقال الفراء: هي لغة قديمة،      وقيل: الفُوم لغة في الثُّوم. قال ابن سيده: أُراه على البدل. قال ابن جني:      ذهب بعض أَهل التفسير في قوله عز وجل: وفُومِها وعَدَسِها، إلى أنه أراد      الثُّوم، فالفاء على هذا عنده بدل من الثاء، قال: والصواب عندنا أن الفُوم      الحِنطة وما يُخْتَبَز من الحبُوب. يقال: فَوَّمْت الخبز واختبزته،      وليست الفاء على هذا بدلاً من الثاء، وجمعوا الجمع فقالوا فُومانٌ؛ حكاه ابن      جني، قال: والضمة في فُوم غير الضمة في فُومان، كما أن الكسرة التي في      دِلاصٍ وهِجانٍ غير الكسرة التي فيها للواحد والألف غير الألف. التهذيب:      قال الفراء في قوله تعالى وفُومِها، قال: الفُوم مما يذكرون لغة قديمة وهي      الحنطة والخبز جميعاً. وقال بعضهم: سمعنا العرب من أهل هذه اللغة يقولون      فَوّمُوا لنا، بالتشديد، يريدون اختبزوا؛ قال: وهي في قراءة عبد الله      وثُومها، بالثاء، قال: وكأنه أَشبه المعنيين بالصواب لأنه مع ما يشاكله من      العدس والبصل، والعرب تبدل الفاء ثاء فيقولونَ جَدَفٌ وجَدَثٌ للقبر، ووقع      في عافُور شَرٍّ وعاثُورِ شر. وقال الزجاج: الفوم الحنْطة، ويقال      الحبوب، لا اختلاف بين أهل اللغة أن الفُوم الحِنطة، وسائرُ الحبوب التي تختبز      يلحقها اسم الفُوم، قال: ومن قال الفُوم ههنا الثُّوم فإن هذا لا يعرف،      ومحال أن يطلب القوم طعاماً لا بُرَّ فيه، وهو أصل الغذاء، وهذا يقطع هذا      القول، وقال اللحياني: هو الثُّوم والفُوم للحنطة. قال أبو منصور: فإن      قرأَها ابن مسعود بالثاء فمعناه الفوم وهو الحنطة. الجوهري: يقال هو      الحنطة؛ وأَنشد الأَخفش لأبي مِحْجَن الثَّقَفي:      قَدْ كُنْتُ أَحْسِبُني كأَغْنى واحِدٍ      نَزَلَ المَدِينةَ عن زِراعةِ فُومِ      وقال أُميّة في جمع الفُوم:      كانت لهم جَنّةٌ إذ ذاك ظاهِرةٌ،      فيها الفَرادِيسُ والفُومانُ والبَصَلُ      ويروى: الفَرارِيسُ؛ قال أبو الإصبع: الفَرارِيسُ البصل. وقال ابن دريد:      الفُومة السُّنبلة، قال: والفامِيُّ السُّكري      (* قوله «السكري» كذا في      شرح القاموس، والذي في الأصل السين عليها ضمة وما بعد الكاف غير واضح).      قال أبو منصور: ما أُراه عربيّاً محضاً. وقَطَّعُوا الشاة فُوماً فُوماً أي      قِطَعاً قِطَعاً. والفَيُّوم: من أَرض مصر قتل بها مروان بن محمد آخر      ملوك بني أُمية.
مقاييس اللغة:
(فوم) الفاء والواو والميم أصلٌ صحيحٌ مختلَفٌ في تفسيره، وهو، الفُوم. قال قومٌ: هو الثُّوم، وقال آخرون: هو الحِنطة. ويقولون: فَوِّمُوا لنا، أي اخبزُوا.
القاموس المحيط:
الفومُ، بالضم الثومُ، والحِنْطَةُ، والحِمَّصُ، والخُبْزُ، وسائِرُ الحُبوبِ التي تُخْبَزُ، وكُلُّ عُقْدةٍ من بَصَلةٍ أو ثُومةٍ أو لُقْمةٍ عظيمةٍ، وبائِعُه فامِيٌّ، مُغَيَّرٌ عن فُومِيٍّ. والفَيُّومُ د بمِصْرَ.
وأفامِيَةُ: بَلْدَةٌ بالشامِ وفامِيَةُ: ة بالعِراقِ. وفامِينُ: ة بِبُخاراءَ. والفُومةُ، بالضم: السُّنْبُلَةُ، وما تَحْمِلُهُ بين إِصْبِعَيْكَ. وقَطَعَه فُوَماً: كفُؤَمٍ.
تاج العروس:
( الفوم بالضم الثوم ) لغة فيه قال ابن سيده أراه على البدل قال ابن جني ذهب بعض أهل التفسير في قوله عز وجل وفومها وعدسها الى أنه أراد الثوم فالفاء على هذا عنده بدل من الثاء قال ( و ) الصواب عندنا أن الفوم ( الحنطة ) وليست الفاء على هذا بدلا من الثاء وجمعوا الجمع وقالوا فومان حكاه ابن جني قال والضمة في فوم غير الضمة في فومان كما الكسرة التي في دلاص وهجان غير الكسرة التي فيها للواحد والالف غير الالف وقال اللحياني هو الثوم والفوم للحنطة قال الجوهري وأنشد الاخفش لابي محجن الثقفي : قد كنت أحسبني كأغنى واجد * نزل المدينة عن زراعة فوم كانت لهم جنة إذ ذاك ظاهرة * فيها الفراريس والفومان والبصل قال أبو الاصبع الفراريس البصل ويروى الفراديس ( و ) قال بعضهم الفوم ( الحمص ) لغة شامية قال الفراء في قوله تعالى وفومها ما نصه الفوم مما يذكرون لغة قديمة وهي الحنطة ( والخبز ) جميعا ( و ) قال الزجاج لا اختلاف بين أهل اللغة أن الفوم الحنطة و ( سائر الحبوب التي تخبز ) يلحقها اسم الفوم ( وكل عقدة من بصلة أو ثومة أو لقمة عظيمة ) فومة ( وبائعه ) أي الحنطة أو الحمص ( فامي مغير عن فومي ) بالضم لانهم قد يغيرون في النسب كما قالوا في السهل سهلى وفي الدهر دهري ( والفيوم ) كتنور ( د بمضر ) قتل به مروان بن محمد آخر ملوك بني أمية كما في الصحاح قال المسعودي معناه ألف يوم قال ابن الاثير احتفر نهره يوسف عليه السلام بالوحي وبنى سكنه بالآجر والكلس وقال ابن حبيب سميت لبلوغ خراجها كل يوم ألف دينار * قلت وهي كورة واسعة مشتملة على ما ينيف على ثلاثمائة قرية غالبها عامرة قد ذكر بعضها ويأتي بعضها وله تاريخ في مجلد حافل قد ملكته بحمد الله تعالى وقد نسب إليه والى قراه جملة من العلماء والمحدثين منهم أحمد بن صالح بن رسلان الفيومي عن ذي النون المصري ( وأفامية بلدة بالشام ) هكذا
في النسخ وقد نسي هنا اصطلاحه وهي كورة من كور حمص وهي من بناء الاسكندر الرومي قال أبو العلاء المعري : * ولو لاك لم تسلم أفامية الردى * ( وفامية بالعراق ) بناحية فم الصلح وقيل هي لغة في أفامية هكذا يسميها بعضهم قاله ياقوت ( وفامين ببخارا ) منها أبو الحسن علي بن محمد بن أحمد الفاميين عن محمد بن يحيى الذهلي ( والفومة بالضم السنبلة ) عن ابن دريد قال غيره بلغة أزد السراة وأنشد : وقال رئيسهم لما أتانا * بكفه فومة أو فومتان والهاء في قوله بكفه غير مشبعة ( و ) الفومية أيضا ( ما تحمله بين إصبعك و ) يقال ( قطعه فوما ) فوما كصرد أي قطعا قطعا ( كفؤم ) بالهمز وقد تقدم * ومما يستدرك عليه يقال فوموا لنا أي اختبزوا لنا والفامي السكري قال الازهري ما أراده عربيا محضا والفامي البقال

##### Türkçe

**فوم**
**فَامَ - يَفُوْمُ - فُوْم**
**فَامَ - يَفُوْمُ** + bitki: dilimli bir meyve şeklinde büyür.
**فُوْم**: bitki ve bilinen meyve için cins adı; türlerinden biri **الثوم**’dur: ve muhtemeldir ki bu ad, dilimlerden oluşan yapısından dolayı alınmıştır; aynı şekilde buğday başağında da taneler üst üste binmiş dilimler şeklinde toplanır ve görünür ki ikisi de **الفوميات**’tandır.
Ve lafız, “kök-meyve biçimine göre bitkinin büyümesi” lafızları grubuna mensuptur.
**فَامَ - يَفُوْمُ**، **زَنْجَبَل - يُزَنْجِبِلُ**، **بَصَلَ - يَبْصُلُ**، **سَانَ - يَسِيْنُ**، **مَنَّ - يَمُنُّ** (lâzım) **المَنّ**، **عَرْجَنَ - يُعَرْجِنُ**

**فوم**
﴿“Ve hani dediniz ki: ey Musa, tek bir yemeğe asla sabredemeyiz; Rabbine bizim için dua et de bize yerin bitirdiğinden, sebzesinden, hıyarından, **فوم**’undan, mercimeğinden ve soğanından çıkarsın.” Dedi: “Daha aşağı olanı daha hayırlı olana mı değiştiriyorsunuz? Bir şehre inin; şüphesiz sizin için istediğiniz vardır.” Ve üzerlerine zillet ve miskinlik vuruldu ve Allah’tan bir gazaba uğradılar. Bu, Allah’ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyledir. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmaları sebebiyledir (61)﴾ **البقرة**

**مختار الصحاح**
● [**فوم**] ف و م: **الفُوُم** **الثوم**’dur; ve Abdullah’ın kıraatinde “ve **ثومها**”; ve denildi ki **الفوم** **الحنطة**’dır; ve denildi ki **الحمص** (Şam dili); ve “**فَوِمُوا** لنا” yani “bize ekmek yapın”; ve el-Ferrâ dedi: o eski bir dildir; ve **الفَيُّومُ** Mısır toprağındandır; orada Mervân b. Muhammed, Benî Ümeyye’nin son kralları öldürüldü.

**معجم الفرائد القرآنية:**
ف و م
“**فُومِهَا**” Yüce Allah’ın sözü içinde: “... yerin bitirdiğinden, sebzesinden, hıyarından ve **فُومِهَا**’sından ...” (61) **البقرة**.
**الفُوم**: **الثوم** veya **الحنطة**; ve bunda çokça ihtilaf edilmiştir.

**الراغب**
**فوم**
- **الفوم**: **الحنطة**; ve denildi ki: o **الثوم**’dur; denilir: **ثوم** ve **فوم**; onların “**جدث** ve **جدف**” demeleri gibi (bk. **الغريب المصنف** varak 261 Türkiye nüshası). Yüce Allah dedi: }ve **فومها** ve mercimeği{ [**البقرة**/61].

**ملخص اللسان:**
1. **فَوَمَ**: **الفُومُ**: ekin veya **الحِنْطة**; ve bazısı dedi ki: **الفُومُ** **الحِمَّص**’tır.
2. Ve **الفُوم**: ekmek. Denilir: “**فَوِّموا** لنا” yani “ekmek yapın”;
3. Ve denildi ki: **الفُوم** **الثُّوم** hakkında bir dildir.

**لسان العرب**
● - **فوم**: **الفُومُ**: ekin veya **الحِنْطة**; ve **أََزْدُ الشَّراة** **السُّنْبُل**’e **فُوماً** derler; tekili **فُومة**; şöyle dedi:
Ve onların **رَبِيئُ**’si bize geldiğinde dedi:
Elinde **فُومةٌ** yahut **فُومَتانِ** ile.
Ve “**بكفه**” sözündeki **الهاء** doyurulmuş değildir. Ve bazısı dedi ki: **الفُومُ** **الحِمَّص**’tır, Şam dili; ve onun satıcısı **فامِيٌّ**dur; **فُومِيّ**’den değiştirilmiştir; çünkü onlar nisbetle değiştirirler; **السَّهْل** ve **الدَّهْر** hakkında “**سُهْليٌّ** ve **دُهْرِيٌّ**” dedikleri gibi. Ve **الفُوم**: ekmek de. Denilir: “**فَوِّموا** لنا” yani “ekmek yapın”; ve el-Ferrâ dedi: o eski bir dildir; ve denildi ki: **الفُوم** **الثُّوم** hakkında bir dildir. İbn Sîde dedi: onu bedel üzere görüyorum. İbn Cinnî dedi: tefsir ehlinin bazısı, Aziz ve Celil olanın sözü “ve **فُومِها** ve mercimeği”nde, onun **الثُّوم**’u kastettiğine gitti; bu durumda **الفاء** onun yanında **الثاء**’dan bedeldir; dedi: ve bize göre doğru olan, **الفُوم**’un **الحِنطة** ve hububattan ekmek yapılan şey olduğudur. Denilir: “**فَوَّمْت** ekmeği” ve “onu ekmek yaptım”; ve bu durumda **الفاء** **الثاء**’dan bedel değildir. Ve cem’in cem’ini yaptılar da “**فُومانٌ**” dediler; bunu İbn Cinnî nakletti; dedi: **فُوم**’daki damme, **فُومان**’daki damme gibi değildir; tıpkı **دِلاصٍ** ve **هِجانٍ**’daki kesrenin, tekil için olan kesre ve elifin, tekil için olan elif gibi olmaması gibi. **التهذيب**: el-Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü “ve **فُومِها**” hakkında dedi: **الفُوم** onların zikrettikleri şeydendir; eski bir dildir; o **الحنطة** ve ekmek ikisi birden. Ve bazısı dedi ki: bu dilin ehlinden Arapları “**فَوّمُوا** لنا” (şeddeli) derken işittik; “ekmek yapın” istiyorlar; dedi: ve Abdullah’ın kıraatinde “ve **ثُومها**” (ث ile); dedi: ve sanki iki manadan doğruya daha yakın olan odur; çünkü mercimek ve soğan gibi ona benzeyenlerle beraberdir; ve Araplar **الفاء**’yı **ثاء** yaparlar; kabir için “**جَدَفٌ** ve **جَدَثٌ**” derler; ve “**عافُور شَرٍّ**” ve “**عاثُورِ شر**” içinde vaki olmuştur. Ve ez-Zeccâc dedi: **الفوم** **الحنْطة**’dır; ve denilir: hububat; dil ehli arasında **الفُوم**’un **الحِنطة** olduğunda ihtilaf yoktur; ve ekmek yapılan diğer hububatların hepsine **الفُوم** adı eklenir; dedi: ve burada **الفُوم**’un **الثُّوم** olduğunu söyleyen kimseye gelince, bu bilinmez; ve kavmin, içinde **بُرّ** bulunmayan bir yiyecek istemesi muhaldir; o gıdanın aslıdır; ve bu, bu sözü keser. Ve el-Lihyânî dedi: o **الثُّوم**’dur; ve **الفُوم** **الحنطة** içindir. Ebû Mansûr dedi: eğer İbn Mes‘ûd onu **ث** ile okuduysa, manası **الفوم**dur; o da **الحنطة**dır. el-Cevherî: denilir ki o **الحنطة**dır; ve el-Ahfeş, Ebû Mihcen es-Sekafî’den şu beyti rivayet etti:
“Ben kendimi, tek bir zengin gibi sanırdım;
Medine’ye **فُوم** ekimi yüzünden indi.”
Ve Ümeyye, **الفُوم**’un cem’i hakkında dedi:
“Onların o vakit açık bir bahçesi vardı;
içinde **الفَرادِيسُ** ve **الفُومانُ** ve soğan vardı.”
Ve “**الفَرارِيسُ**” diye rivayet edilir; Ebû’l-İsba‘ dedi: **الفَرارِيسُ** soğandır. Ve İbn Düreyd dedi: **الفُومة** başaktır; dedi: ve **الفامِيُّ** **السُّكري**’dir
(* “**السكري**” sözü: **شرح القاموس**’ta böyle; asılda **السين** üzerinde damme var ve **الكاف**’tan sonrası açık değildir).
Ebû Mansûr dedi: onu saf Arapça görmüyorum. Ve koyunu **فُوماً فُوماً** parçaladılar; yani parça parça. Ve **الفَيُّوم**: Mısır toprağındandır; orada Mervân b. Muhammed, Benî Ümeyye’nin son kralları öldürüldü.

**مقاييس اللغة:**
(**فوم**) **الفاء** ve **الواو** ve **الميم** sahih bir asıldır; tefsirinde ihtilaf edilmiştir; o da **الفُوم**dur. Bir kavim dedi: o **الثُّوم**dur; başkaları dedi: o **الحِنطة**dır. Ve derler: “**فَوِّمُوا** لنا” yani “bize ekmek yapın.”

**القاموس المحيط:**
**الفومُ** (damme ile): **الثومُ**; ve **الحِنْطَةُ**; ve **الحِمَّصُ**; ve **الخُبْزُ**; ve ekmek yapılan diğer bütün hububat; ve soğanın yahut sarımsağın yahut büyük bir lokmanın her düğümü: **فُومة**; ve onun satıcısı **فامِيٌّ**dur; **فُومِيٍّ**’den değiştirilmiştir. Ve **الفَيُّومُ**: Mısır’da bir yer adıdır.
Ve **أفامِيَةُ**: Şam’da bir belde; ve **فامِيَةُ**: Irak’ta bir belde. Ve **فامِينُ**: Buhara’da bir belde. Ve **الفُومةُ** (damme ile): başak; ve iki parmağın arasında taşıdığın şey. Ve onu **فُوَماً** kesti: **فُؤَمٍ** gibi.

**تاج العروس:**
(**الفوم** damme ile **الثوم**) onda bir dildir. İbn Sîde dedi: onu bedel üzere görüyorum. İbn Cinnî dedi: tefsir ehlinin bazısı, Aziz ve Celil olanın sözü “ve **فومها** ve mercimeği”nde, onun **الثوم**’u kastettiğine gitti; bu durumda **الفاء** onun yanında **الثاء**’dan bedeldir. Dedi: ve bize göre doğru olan, **الفوم**un (**الحنطة**) olduğudur; ve bu durumda **الفاء** **الثاء**’dan bedel değildir. Ve cem’in cem’ini yaptılar da “**فومان**” dediler; bunu İbn Cinnî nakletti; dedi: **فوم**’daki damme, **فومان**’daki damme gibi değildir; tıpkı **دلاص** ve **هجان**’daki kesre gibi; tekil için olan kesre ve elif, tekil için olan elif gibi değildir. Ve el-Lihyânî dedi: o **الثوم**dur; ve **الفوم** **الحنطة** içindir. el-Cevherî dedi ve el-Ahfeş, Ebû Mihcen es-Sekafî’den şu beyti rivayet etti:
“Ben kendimi, tek bir zengin gibi sanırdım;
Medine’ye **فوم** ekimi yüzünden indi.”
“Onların o vakit açık bir bahçesi vardı;
içinde **الفراريس** ve **الفومان** ve soğan vardı.”
Ebû’l-İsba‘ dedi: **الفراريس** soğandır; ve **الفراديس** diye rivayet edilir. Ve bazısı dedi: **الفوم** (**الحمص**) Şam dilidir. el-Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü “ve **فومها**” hakkında metni şudur: **الفوم** onların zikrettikleri şeydendir; eski bir dildir; o **الحنطة** ve (**الخبز**) ikisi birden. Ve ez-Zeccâc dedi: dil ehli arasında **الفوم**un **الحنطة** olduğunda ihtilaf yoktur; ve (**سائر الحبوب التي تخبز**) hepsine **الفوم** adı eklenir. Ve (soğanın yahut sarımsağın yahut büyük bir lokmanın her düğümü): **فومة**. Ve onun satıcısı, yani **الحنطة** veya **الحمص** satıcısı: **فامي**; **فومي**’den (damme ile) değiştirilmiştir; çünkü onlar nisbetle değiştirirler; **السهل** hakkında “**سهلى**”, **الدهر** hakkında “**دهري**” dedikleri gibi. Ve **الفيوم** “**كتنور**” vezninde: (**د بمضر**) (Mudar’da bir yer adı); orada Mervân b. Muhammed, Benî Ümeyye’nin son kralları öldürüldü; **الصحاح**’ta olduğu gibi. el-Mes‘ûdî dedi: manası “bin gün”dür. İbnü’l-Esîr dedi: Yusuf aleyhisselâm vahiy ile onun nehrini kazdı ve onun meskenini tuğla ve kireçle yaptı. İbn Habîb dedi: her gün haracı bin dinara ulaştığı için adlandırıldı. Dedim: o, üç yüzü aşkın köyü içine alan geniş bir kûradır; çoğu mamurdur; bazısını zikretti, bazısı da gelecektir; ve onun, hacimli bir ciltte tarihi vardır; Allah Teâlâ’ya hamd ile onu edindim; ve ona ve köylerine nisbet edilen âlimler ve muhaddislerden bir cemaat vardır; onlardan: Zünnûn el-Mısrî’den rivayet eden Ahmed b. Sâlih b. Reslân el-Feyyûmî.
Ve **أفامية** Şam’da bir beldedir: nüshalarda böyle; ve burada onun ıstılahını unutmuştur; o, Humus kûralarından bir kûradır; ve Rum İskender’in inşasındandır. Ebû’l-Alâ el-Maarrî dedi:
“Eğer sen olmasaydın, **أفامية** helâk olmazdı.”
Ve **فامية** Irak’tadır: **فم الصلح** tarafında; ve denildi ki: o, **أفامية** hakkında bir dildir; bazıları onu böyle adlandırır; bunu Yâkût söyledi.
Ve **فامين** Buhara’dadır: ondan Ebû’l-Hasen Ali b. Muhammed b. Ahmed el-Fâmiyyîn, Muhammed b. Yahyâ ez-Zühlî’den rivayet etti.
Ve **الفومة** (damme ile) başaktır: İbn Düreyd’den; başkası dedi: **أزد السراة** dilinde; ve şu beyti okudu:
“Ve onların reisi bize geldiğinde dedi:
Elinde **فومة** yahut **فومتان** ile.”
Ve “**بكفه**” sözündeki **الهاء** doyurulmuş değildir.
Ve **الفومية** de: iki parmağın arasında taşıdığın şeydir. Ve denilir: onu **فوما** kesti; yani **صرد** gibi, parça parça; (**كفؤم**) hemzeli olarak; ve daha önce geçti.
Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: denilir “**فوموا** لنا” yani “bize ekmek yapın”; ve **الفامي** **السكري**’dir; el-Ezherî dedi: onu saf Arapça olarak istemedi; ve **الفامي** bakkaldır.
