# فيأ (ف-ي-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%8A%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir

- Harfler: ف - ي - أ
- Kur'an'da: 18 geçiş · 15 ayet · 11 sîga
- 11 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: فيء

## Sîgalar (11)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَفَاءَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8E.md) | أَفْعَلَ | Döndürdü | 3 | 3 | [33:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/33:50.md) |
| [فِئَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/siga/%D9%81%D9%90%D8%A6%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فِعْلٍ | Ordu | 3 | 3 | [2:249](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/2:249.md) |
| [فِئَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/siga/%D9%81%D9%90%D8%A6%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فِعْلًا | Ordu | 2 | 2 | [2:249](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/2:249.md) |
| [فِئَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/siga/%D9%81%D9%90%D8%A6%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فِعْلٌ | Ordu | 2 | 2 | [3:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/3:13.md) |
| [فِئَتَيْنِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/siga/%D9%81%D9%90%D8%A6%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%90.md) | فِعْلَيْنِ | İki ordu | 2 | 2 | [3:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/3:13.md) |
| [الْفِئَتَانِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%90%D8%A6%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90.md) | الْفِعْلَانِ | İki ordu | 1 | 1 | [8:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/8:48.md) |
| [تَفِيءَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%90%D9%8A%D8%A1%D9%8E.md) | تَفْعِلَ | Döner | 1 | 1 | [49:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/49:9.md) |
| [فَاءَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَعَلَتْ | Döndü | 1 | 1 | [49:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/49:9.md) |
| [فَاءُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعَلُوا | Döndüler | 1 | 1 | [2:226](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/2:226.md) |
| [فِئَتُكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/siga/%D9%81%D9%90%D8%A6%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فِعْلُكُمْ | Ordunuz | 1 | 1 | [8:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/8:19.md) |
| [يَتَفَيَّأُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%A3%D9%8F.md) | يَتَفَعَّلُ | Döner durur | 1 | 1 | [16:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/16:48.md) |

## Mücavir kökler — 131 mücavir (164 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 15 ortak ayet · G² 36 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
2. [حوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Birleşen
3. [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Ğulb, Ğelba, bahçenin etrafına dikilen ağaçlara denir
4. [ألو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Elyu yele demektir
5. [دول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Düvel (dal) : Bir sene önceki kurumuş, tekrar yaşaran ot…
6. [ركس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Riks devenin burnunu ayağa bağlayan ve ortası binicinin…
7. [طالوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Talut
8. [نكص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Geri döndü
9. [وجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Vacife, koşan at demektir
10. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
11. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
12. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
13. [جالوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Câlut
14. [عمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “An” ve “ma”dan oluşmuştur
15. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Dane, inek yavrusuna denir
16. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Beraber
17. [دخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Zahire” ambara doldurulmuş tahıl, “zal” “dal”a dönüşerek…
18. [طوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Güç
19. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Kesr(sin ile) kırık demektir
20. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Nihayet, son demektir
21. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Biribirini kesen yoldur
22. [جوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ceyeze vadinin girilen sırtı, su veya insanın geçtiği geçit…
23. [غرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğurfe, Çardak denilen yazlık evdir
24. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Sağ yandır
25. [حرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Haraf dağın sivri ucu, bıçağın ağzı demektir
26. [خول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hal bir işte çalışanları gözetleyen kimsedir
27. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
28. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
29. [خسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hesf : Derin sulu çukurdur
30. [أيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yed el veya kol demektir
31. [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Heyl (hı) : At demektir
32. [عبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Abere bir ırmaktan geçerken üstüne basılan taşlar
33. [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Civar yerleşik bir yerin çevresi demektir
34. [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
35. [شمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sol
36. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Şey
37. [ربص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Rebş” ağaçların yaprakları döktükten sonra yeniden…
38. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Sicim bağıdır
39. [فرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer…
40. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
41. [ركب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Rükbe” diz demektir
42. [بوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bve bye’den dönüşmüştür
43. [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sibat(Te) kayış demektir
44. [شهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
45. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
46. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
47. [نكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Nikah
48. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Oğullar
49. [ربع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir
50. [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kızgınlık
51. [وهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ve hibe ettik
52. [يتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
53. [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Denk tutuyorlar
54. [قسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…
55. [جند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ordu demektir
56. [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
57. [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Berr kara parçası demektir
58. [صير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dönüşüm yeri
59. [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hales : Çekirdek içidir
60. [ظلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Gölge demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%8A%D8%A3/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فيأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli ve hemzeli (ecvef ve mehmûzü'l-lâm) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md), آب, [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin zevalden sonra yön değiştirerek aslına veya ters istikamete geri dönmesi, öğleden sonra uzayan gölge |
| Çekirdek Özet 2 | Haktan sapmış veya kopmuş bir unsurun meşru ve fıtrî sınırına rücu etmesi; hak sahibine zahmetsizce dönen kamu geliri |
| Çekirdek Özet 3 | Fıtrî dengeye ve hak merkezine geri dönüş mekanizması; istikrarsızlığın sona erip nizama boyun eğişi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca savaşsız elde edilen ganimet terimi olarak daraltılması ve gölgenin zeval sonrası dönüşü ile fıtrî itaate rücu etme arasındaki dinamik anlam bağının koparılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| في | Yayılma, hareket halinde yön değiştirme, taşma veya gölge gibi akıcı bir biçimde bir alana intikal etme; bu çekirdek [فيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6.md) kökünde suyun veya bilginin kabından taşarak yayılmasını, [فيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D9%84.md) kökünde ise cüsseli veya yavaş bir yayılmayı ifade eder | أ | Yayılma ve yönelim hareketine ani bir sınır, duruş veya tersine rücu momenti ekleyerek zevalden sonra gölgenin ters istikamete geri dönmesini ve bir halden asıl hale rücu edişi kesinleştirmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Bir eşiğin veya sınırın dışına doğru yönelme, başlangıç açıklığı |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Yönelinen tarafa doğru etkin bir uzanış ve aktif hareket |
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Hareketi durduran veya ilk kaynağa geri bağlayan asıl güç ve odak noktası |
| فيأ | Kenardan uzanan hareketin ana kaynağa ve başa doğru geri dönmesi | Eşiği aşarak yayılan unsurun, asıl merkezin çekim gücüyle gerisin geriye dönüp asıl yerine rücu etmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Güneşin göğün tam ortasından batıya kayması (zeval) ile birlikte gölgenin doğu yönüne doğru geri dönmesi ve uzaması; zevalden sonra dönen gölgeye Arap dilinde özellikle bu ad verilmiştir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruülkays bir beytinde su kaynağını tasvir ederken suyun üzerine gölgenin dönüp düşmesini bu kökle anlatır: تيممت العين التي دون ضارج / يفيء عليها الظل عرمضها طامي |
| Erken Arapça kullanım | Humeyd b. Sevr bir şiirinde ağacı ve gölgesini anlatırken sabah gölgesi ile zevalden sonra dönen fey gölgesini birbirinden ayırır: فلا الظل من برد الضحى تستطيعه / ولا الفيء من برد العشي تذوق |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha, el-Mufradāt.

### Sami etimolojik katman

Arapça فيأ kökü, zevalden sonraki dönüşü ve bir durumdan diğerine rücu etmeyi anlatan özgün bir semantik matrise sahiptir. Sami dillerinde kökün zayıf ve hemzeli yapısı dolayısıyla doğrudan ses denkliği gösteren biçimler sınırlıdır; ancak Güney Sami dillerinde ve Arapçanın arkaik lehçelerinde gölgenin dönmesi ve bir şeyin asıl sahibine intikal etmesi anlamı sabittir. İbranice ve Süryanicede yönelme, nefes alma veya gölgenin uzaması bağlamındaki بعض ses benzerlikleri bulunsa da, Arapçadaki gibi zeval vakti dönüşü ve hukukî bir hakka rücu edişi tek bir kökte birleştiren katman doğrudan Arap dilinin kendi iç fonetik ve semantik ayrışmasıyla kristalleşmiştir. Kökün temelinde bir şeyin asıl kaynağına, tabii mecrasına geri çekilmesi hareketi yatmaktadır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Güneşin batıya kaymasıyla gölgenin doğuya rücu etmesi | Kökün bütün soyut ve hukukî türevleri (tevbe, eşe dönüş, savaşsız elde edilen kamu malı) bu fiziksel dönüş hareketinden türetilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde yönelme ve gölgenin dönüşü ile sınırlı örtüşmeler | Klasik İbranice veya Akadcada doğrudan üçlü hemzeli tam karşılık zayıftır; semantik çekirdek Arapçada müstakil kök olarak billurlaşmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik diğer kollarda bu spesifik anlam örgüsünü doğrulayacak güvenilir veri tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فيأ | Anlamlı | Dönmek, rücu etmek, zevalden sonraki gölge | Gölgenin zevalden sonra yön değiştirip dönmesi, kişinin öfkesinden veya yeminden vazgeçip dönmesi, fey geliri | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [فأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D9%8A.md) | Anlamlı | Yarmak, ayırmak, kafatasını kırmak | Başın kemiğini kılıçla yarıp beyni açığa çıkarma; cemaatin ayrılması | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn müsta'mel sayar |
| يفأ | Anlamlı | Yükselmek, ergenleşmek, tepeye çıkmak | Çocuğun büyümesi, dağın veya tepenin yüksek yeri | Kur'an'da geçmez; Arapçada [يفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%81%D8%B9.md) ile eşanlamlı veya dönüşümlü kullanılır |
| يأف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip |
| [أفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%89.md) | Anlamlı | Veri bulunamadı | Belirgin fark tespit edilmedi | Arap dilinde müstakil kök oluşturmaz, yalnızca nidâ ve ses taklidi yapılarında geçer; Kur'an'da geçmez |
| أيف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde terkip edilmemiştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فيأ | Merkez | Geri dönmek, intikal etmek | Bir sapmadan, zevalden veya ayrılıktan sonra fıtrî ve meşru istikamete kendiliğinden veya hak gereği rücu etmek | Hem fiziksel gölgenin dönüşünü hem de iradî olarak hakka dönüşü ve kamuya rücu eden hakkı içerir |
| [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) | Komşu | Genel olarak geri dönmek | Nereden gelindiyse oraya geri gitmeyi ifade eder; zeval sonrası yön değiştirme nüansı zorunlu değildir | Harekete başlanan yere veya önceki hale maddî ya da manevî geri dönüş |
| آب | Komşu | Akşamleyin veya menzile dönmek | Genellikle akşam vakti sığınağına veya asıl yurduna yönelip dönmeyi ifade eder | Güneşin batışıyla evine dönen kimse gibi nihai istikamete yöneliş |
| [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) | Komşu | Toplanıp aslına dönmek, karşılık bulmak | Dağılmış bir şeyin bir araya gelerek eski haline dönmesi ve mükâfat | Parçalanmışlığın bitip asıl bünyede toparlanması |
| [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) | Zıt | Ürküp kaçmak, uzaklaşmak | Merkeze ve meşru sınıra rücu etmenin aksine, panik veya isyanla sürüden ve haktan uzaklaşmak | Bir şeyden ürkerek ters yöne kaçıp uzaklaşma hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فيأ | Geri dönmek, zeval sonrası gölgesi, zahmetsiz kamu geliri | Zevalden sonraki doğal ve fıtrî dönüş ile hak sahibine rücu eden hukukî intikalin tamamını kapsar | Kesin |
| Latince | Revertere, reditus | Geri dönmek, geri gelmek, irat/gelir | Fiziksel dönüşü ve hukukî bir gelirin aslına dönüşünü karşılar; zeval sonrası gölge metaforunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | To return, to revert, escheated property / revenue | Geri dönmek, aslına rücu etmek, kamuya kalan gelir | Hakka ve önceki duruma dönüşü ve sahipsiz kalarak kamuya dönen mülkü karşılar; gölgenin yön değiştirmesi nüansını tek başına taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Zurückkehren, anheimfallen | Geri dönmek, bir hakka/devlete geri kalmak | Bir mülkün veya hakkın asıl sahibine veya kamuya rücu etmesini ifade eder; gölge metaforunu içermez | Güçlü |
| Fransızca | Revenir, faire retour | Geri dönmek, rücu etmek | Hukukî ve fiilî geri dönüş hareketini verir; lisanî gölge mazmununu vermez | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فاءت / تفيء | Haktan sapmış bir grubun adalete ve Allah'ın emrine rücu etmesi | Haksız yere isyan eden veya taşkınlık yapan taifenin çatışmayı bırakıp barışa ve ilahî nizama dönmesi bağlamı (Hucurât [49:9](https://lisan.digital/tr/ayet/49:9.md)) |
| فاءوا | Eşine yaklaşmamaya yemin eden (îlâ yapan) kocanın yemininden dönüp nikâh hukukuna rücu etmesi | Aile hukukunda evlilik bağını fiilen askıda bırakan yemini bozarak evlilik hukukunu ihya etme bağlamı (Bakara [2:226](https://lisan.digital/tr/ayet/2:226.md)) |
| أفاء / تفيؤ | Savaş olmaksızın düşmandan kamuya intikal eden meşru gelir; mülkün asıl yaratıcısının tayin ettiği yere rücu etmesi | Savaş külfeti olmaksızın teslim alınan ve kamu yararına tahsis edilen mallar bağlamı (Haşr [59:6](https://lisan.digital/tr/ayet/59:6.md), Haşr [59:7](https://lisan.digital/tr/ayet/59:7.md), Ahzâb [33:50](https://lisan.digital/tr/ayet/33:50.md)) |
| يتفيؤ / تتفيأ | Gölgelerin sağa ve sola eğilip dönerek Allah'a boyun eğmesi | Evrendeki nesnelerin gölgelerinin günün akışı içinde yön değiştirerek ilahî yasaya secde edişi bağlamı (Nahl [16:48](https://lisan.digital/tr/ayet/16:48.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kâinattaki zorunlu boyun eğiş (tekvinî irade) | Gölgelerin uzayıp yön değiştirmesinin Allah'ın kudretine ve kozmik yasalarına karşı bir tür ontolojik secde sayılması | Maddenin fıtrî olarak ilahî nizamın çekimine rücu etmesi |
| Fıkıh | Devlet gelirleri hukuku ve aile hukuku (îlâ) | Savaş yapılmadan elde edilen gayrimüslim mallarının (fey) taksimi; îlâ yapan kocanın 4 ay içinde eşine fiilen dönüşü (fey'e) | Hakkın asıl sahibine ve fıtrî nikâh bağına geri rücu edişi |
| Tefsir | Gölge metaforu ve kozmik tevhid âyetleri | Sabahki gölge (zıll) ile zeval sonrası dönen gölge (fey) arasındaki lisanî farkın tevhid delili olarak yorumlanması | Zevalden sonraki kaçınılmaz yön değişimi ve zevale boyun eğiş |
| Hadis | Peygamberî rızık ve kamu mülkiyeti tasarrufu | Hz. Peygamber'in rızkının fey gelirleri arasında kılınması ve bu gelirin beytülmâle aidiyeti meselesi | Zahmetsizce ve meşruiyet dairesinde hakka rücu eden kamusal pay |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevbe ve kulluk nizamı | Fıtrata ve ilahî emre rücu | Sapmayı durdurup asıl istikamete yöneltme | Günah veya taşkınlık durumundan ilahî iradenin belirlediği hududa geri dönüş | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve astronomik döngü | Gölgenin zeval sonrası açısal dönüşü | Zamanın ve kozmik bağımlılığın tespiti | Güneşin meridyen geçişinden sonra ışık ve gölgenin ters istikamette hareket etmesi | Kesin |
| Siyasi | Kamu düzeni ve isyanın bastırılması | Âsî taifenin kamu nizamına teslimiyeti | Çatışmayı sonlandırıp ortak nizama dönüşü sağlama | Taşkınlık yapan grubun meşru otoritenin ve hukukun çerçevesine geri dönmesi | Güçlü |
| İktisadi | Kamu maliyesi ve mülkiyet dolaşımı | Savaşsız elde edilen kamusal intikal (fey) | Mülkün sadece zenginler arasında dolaşan bir servet olmasını engelleme | Aslen Allah'a ait olan yeryüzü zenginliğinin haksız ellerden kamu havuzuna rücu etmesi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz değişimi ve geri çağırıcı kuvvet (restoring force / oscillation) | Bir sistemin denge noktasını aştıktan sonra zıt yönde bir kuvvetle tekrar merkezî denge konumuna doğru geri çekilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukî rücu (restitutio in integrum / escheat) | Bozulan bir hukukî durumun veya sahipsiz kalan bir hakkın asıl kaynağına ya da kamu otoritesine geri dönmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | فيأ kökünü yalnızca tarihî bir savaş hukuku terimi (savaşsız kazanılan ganimet) olarak görmek ve kökün fiziksel gölge hareketinden doğan varoluşsal boyutunu unutmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, kâinattaki gölgelerin boyun eğerek yön değiştirmesinden aile içi krizlerin barışla aşılmasına, siyasi isyanın adalete dönmesinden mülkiyetin kamuya rücuuna kadar uzanan evrensel bir geri dönüş yasasını ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kök daraltıldığında, fey gelirlerinin ahlâkî ve fıtrî zemini kavranamaz; îlâ ve bağy ayetlerindeki psikolojik ve hukukî rücu hareketinin kozmik teslimiyetle olan rabıtası kopar |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ve insanın nihai olarak kendi hevasından veya geçici gücünden sıyrılarak asıl hakikat merkezine rücu etmek zorunda olduğunu; kâinattaki fiziksel hareket ile insanın ahlâkî ve hukukî yönelişinin aynı ilahî yasaya bağlı bulunduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kâinattaki varlıkların Allah'a boyun eğişini anlatan kozmolojik ayetlerde (Nahl [16:48](https://lisan.digital/tr/ayet/16:48.md)), aile hukuku ve yemin bahsinde (Bakara [2:226](https://lisan.digital/tr/ayet/2:226.md)), iç barış ve bağy ile mücadele hükümlerinde (Hucurât [49:9](https://lisan.digital/tr/ayet/49:9.md)) ve kamu maliyesinin omurgasını kuran fey ayetlerinde (Haşr [59:6](https://lisan.digital/tr/ayet/59:6.md)-7) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ganîmet ile fey arasındaki farkı belirginleştirir; feyin bir zorbalık veya talan değil, asıl hak sahibine ve kamu maslahatına yönelik meşru bir rücu olduğunu ortaya koyarak servet tekelleşmesini önleyici ilahî hikmeti açıklar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Güneşin tepe noktasını aşmasıyla gölgenin batıdan doğuya doğru yön değiştirip geri dönmesi ve boyun eğerek uzaması.
- Soyut anlam: Sapma, aşırılık, öfke veya haksız mülkiyet durumundan fıtrî dengeye, adalete ve ilahî iradenin sınırlarına geri rücu ediş.
- Sistematik karşılık: Bozulan ya da haddi aşan bir durumun haricî veya dahilî bir eşikten sonra meşru kaynak havuzuna iadesi mekanizması.
- LaTeX modeli: $$R(x) = \begin{cases} x_0, & \text{eğer } \Delta(t) \ge \tau \\ f(x) \to x_0, & \text{eğer } \nabla P(x) = 0 \end{cases}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x$, denge noktasından uzaklaşmış bir durumu (yeminiyle eşinden uzaklaşan koca, isyan eden taife veya meşruiyetini yitirmiş mülk); $x_0$, fıtrî ve meşru asıl denge halini temsil eder. $\Delta(t) \ge \tau$ ifadesi, zeval vaktinin girmesi, dört aylık îlâ süresinin dolması gibi belirlenmiş kritik zaman eşiğini gösterir. Bu eşik aşıldığında sistem $R(x)$ rücu fonksiyonu ile asıl durum olan $x_0$ noktasına geri döner. İkinci satırda yer alan $\nabla P(x) = 0$ ifadesi ise yapay direncin, isyanın veya çatışma potansiyelinin sıfırlanmasıyla sistemin kendiliğinden fıtrî merkeze doğru akışını simgeler.

## Geçtiği ayetler (15 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%8A%D8%A3/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:226](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/2:226.md) — فَاءُوا

لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için dört ay beklemek vardır. Eğer yeminlerinden dönerlerse şüphesiz ki Allah Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Bakara 2:249](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/2:249.md) — فِئَةٍ · فِئَةً

فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ

Meal (IK): Talut orduyla birlikte ayrılıp çıktığı vakit dedi ki: Allah, sizi bir ırmakla deneyecektir. Kim ondan içerse benden değildir. Kim de ondan tatmazsa şüphesiz ki bendendir. Eliyle bir avuç alanlar başka. Derken onlardan birazı müstesna olmak üzere hepsi de ondan içiverdiler. Talut ve beraberindeki mü’minler ırmağı geçtikleri vakit; bizim bugün Calut ve ordusuna karşı gücümüz yoktur, dediler. Mutlaka Allah’a kavuşacaklarını bilenlerse dediler ki: Nice az topluluk, Allah’ın izniyle pek çok topluluğu yenmiştir. Allah sabredenlerle beraberdir.

### [Ali İmran 3:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/3:13.md) — فِئَتَيْنِ · فِئَةٌ

قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرَى كَافِرَةٌ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشَاءُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصَارِ

Meal (IK): Karşılaşan iki topluluğun durumlarında sizin için ibret vardır. Biri, Allah yolunda döğüşüyordu. Diğeri ise, kafirdi. Onlar, öbürlerinin kendilerinin iki katı olduklarını gözleriyle görüyorlardı. Allah, dilediğini yardımıyla destekler. Görebilenler için bunda ibret vardır.

### [Nisa 4:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/4:88.md) — فِئَتَيْنِ

فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا

Meal (IK): Size ne oluyor ki; münafıklar hakkında iki fırkaya ayrıldınız? Allah, onları yaptıklarından dolayı başaşağı etmiştir. Allah’ın saptırdığını doğru yola getirmek mi istiyorsunuz? Allah’ın saptırdığı kimse için, asla yol bulamazsın.

### [Enfal 8:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/8:16.md) — فِئَةٍ

وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Tekrar savaşmak için bir tarafa çekilme veya bir başka topluluğa katılma dışından her kim, o gün arkasını dönerse; muhakkak ki o, Allah katından bir gazaba uğramıştır. Onun yurdu cehennenmdir ve o, ne kötü bir sonuçtur.

### [Enfal 8:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/8:19.md) — فِئَتُكُمْ

إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Eğer, fetih istiyor idiyseniz; işte size fetih gelmiştir. Eğer vazgeçerseniz; bu, sizin için daha hayırlıdır. Yok tekrar dönerseniz; biz de döneriz. Topluluğunuz çok da olsa hiç bir şeye yaramaz. Çünkü Allah muhakkak mÜ’minlerle beraberdir.

### [Enfal 8:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/8:45.md) — فِئَةً

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; bir toplulukla karşılaşırsanız sebat edin ve Allah’ı çok zikredin ki felaha eresiniz.

### [Enfal 8:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/8:48.md) — الْفِئَتَانِ

وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ وَقَالَ لَا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَقَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لَا تَرَوْنَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Hani şeytan onlara yaptıklarını süslemiş ve demişti ki: Bugün insanlardan sizi yenecek yoktur. Ben de size muhakkak yardımcıyım. İki ordu karşılaşınca da, iki topuğu üstüne kaçarak: Benim sizinle alakam yok, doğrusu sizin görmediklerinizi görüyorum, ben Allah’tan korkuyorum. Çünkü Allah azabı şiddetli olandır, demişti.

### [Nahl 16:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/16:48.md) — يَتَفَيَّأُ

أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ

Meal (IK): Allah’ın yarattığı şeylerin gölgelerinin sağa sola vurarak boyun eğip Allah’a secde ettiklerini görmüyorlar mı?

### [Kehf 18:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/18:43.md) — فِئَةٌ

وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا

Meal (IK): Allah’tan başka ona yardım edecek adamları da yoktu. Yardım edilen de olmadı.

### [Kasas 28:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/28:81.md) — فِئَةٍ

فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ

Meal (IK): Sonunda onu da, sarayını da yerin dibine geçirdik. Allah’a karşı kendisine yardım edebilecek kimsesi de yoktu. Bizzat kendisini koruyabileceklerden de değildi.

### [Ahzab 33:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/33:50.md) — أَفَاءَ

يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالَاتِكَ اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا

Meal (IK): Ey peygamber; Biz, mehirlerini verdiğin eşlerini, Allah’ın sana ganimet olarak verdiği cariyeleri, seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını, teyzelerinin kızlarını ve bir de eğer mü’min bir kadın kendisini peygambere hibe eder de peygamber de onunla evlenmeyi isterse onuki bu, mü’minlerden ayrı olarak sadece sana has olmak üzeresenin için helal kıldık. Sana bir zorluk olmasın diye mü’minlerin eşleri ve sağ ellerinin malik oldukları hakkında ne hükmettiğimizi bildirdik. Ve Allah; Gafur, Rahim olandır.

### [Hucurat 49:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/49:9.md) — تَفِيءَ · فَاءَتْ

وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ

Meal (IK): Eğer mü’minlerden iki taife çarpışacak olursa; aralarını düzeltin. Şayet biri diğeri üzerine saldırırsa; saldıranlarla Allah’ın buyruğuna dönünceye kadar savaşın. Eğer dönerlerse; artık adaletle aralarını bulun ve adil davranın. Şüphesiz ki Allah; adil davrananları sever.

### [Haşr 59:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/59:6.md) — أَفَاءَ

وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Allah’ın peygamberine verdiği fey’e gelince; siz onun için ne bir at, ne de bir deve sürdünüz. Fakat Allah; peygamberine, dilediği kimselere karşı üstünlük verir. Allah; her şeye kadirdir.

### [Haşr 59:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/ayet/59:7.md) — أَفَاءَ

مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Kasabalar halkından, Allah’ın Rasulüne fey’ olarak verdiği; Allah, peygamber, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalanlar içindir. Ta ki içinizden zenginler arasında elden ele dolaşan bir devlet olmasın. Peygamber, size ne verirse onu alın, neden de nehyederse ondan sakının. Ve Allah’tan korkun. Muhakkak ki Allah; azabı şiddetli olandır.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الفاء
ف ي أ، ف أ و، ف أ ف أ، ف ي ف، ف و ف، ف و، ف ي، و ف ي، آ ف، أ ف ف مستعملات
فيأ:
الفيءُ: الظّلُّ، والجميع: الأفياء، يقال: فاء الفيءُ، إذا تحوّل عن جهةِ الغَداة.
وتفيّأت الشَّجَرَ: دخلت في أفيائها.
وفيّأت المرأة تفيّىء شعرها، أي: تحرّك رأسَها من الخُيَلاء، قال رؤبة: كأنّما فيّأنَ أثلاً جاثلا شبّه مشيهنّ بفيء الظلال.
والفيء: الغنيمة، والفعل منه أفاء، قال جل وعزّ: "ما أفاء الله على رسوله".
والفيء: الرّجوع، تقول: إنّ فلاناً لسريعُ الفيء عن غضبه.
وإذا آلى الرُّجل من امرأته ثمّ كفّر يمينه ورجع إليها قيل: فاء يفيء فيئاً.
والمَفْيُوءةُ هي المقنوءة، من الفيء.
فأو:
الفأو: من قولك: فأوت رأسَهُ بالسّيف فأوا، وفأيته فأياً، وهو ضربُك قِحْفَهُ حتى ينفرج عن الدّماغ.. والانفياء: الانفراج.. ومنه اشتقاقُ الفِئة، وهي طائفة من النّاس والجميع: فئات وفِئونَ.
فأفأ:
الفأفأة في الكلام: إذا كان الفاء يَغْلِبُ على اللّسان.. فأفأ فلان في كلامه يُفَأْفِىء فَأْفَأَةً.
ورجلٌ فَأْفاءٌ، وأمرأة فأفاءةٌ.
فيف:
الفَيفُ: المفازةُ التّي لا ماء فيها، مع الاستواء والسَّعة، وإذا أُنِّثت فهي الفَيفاء.
والفَيفاء: الصَّحراءُ المَلساءُ، والفيافي: جَمْعُها، قال:
فصبّحهم ماءٌ بفيفـاءَ قـفـرةٍ		وقد حلّق النّجمُ اليمانيُّ فاسْتَوَى
وهي الفَعْلاء من الفيف، قال رؤبة: مَهيلُ أفيافٍ لها فُيُوفُ أي: لها من جوانبها صَحارى.. وجمع الفَيْف: أفيافٌ وفيُوفٌ.
وفَيْفُ الرِّيح: موضع بالبادية، قال عمرو بن مَعْد يكَرِب:
أخبر المُخبِرُ عنكم أنّكـم		يَوْمَ فَيفِ الرِّيح أَبْتُمْ بالفَلَجْ
أي: بالظَّفَر، وقال ذو الرّمة:
والرّكبُ يعلو بهم صُهبٌ يمانِيَةٌ		فَيفاً عليه لِذَيْل الرّيحِ نِمْـنِـيمُ
فوف:
الأفوافُ: ضربٌ من عَصْب اليَمَن.. بُرْدُ أفوافٍ، وبُرْدُ مُفَوَّفٌ.
والفَوْف: المصدر من قولك: ما فاف فلانٌ بخيرٍ ولا زَنجَر، قال:
فما جادت لنا سَلْمَى		بزِنجيرٍ ولا فُوفَهْ
وذلك أن يُسأل الرّجلُ، فيقول، وهو يَضْرِب بظُفْر إبهامه على ظُفر سبّابته: ولا مثل ذا، والاسم منه: الفوفة، والزّنجرة: ما يأخُذُ بَطْنُ الظُّفر من طَرَف الثّنية إذا أخذتها به.
فو:
الفُوَّةُ: عُروقٌ تُسْتَخْرَجُ من الأَرْض، تُصبغ بها الثّياب، ولفظها على تقدير: حُوّة وقوّة، ويقال لها بالفارسيّة: رُوينه.
ولو وصفت بها أرضاً، لا يُزْرع فيها غيره قلت: هذه مَفواة من المفاوي.
وثوبٌ مُفَوَّى، لأن الهاء فيها للتّأنيث ولَيْسَتْ بأصلية.
في:
في: حرف من حروف الصِّفات.
وفي:
تقول: وَفَى يفي وفاءً فهو واف... وفيتَ بعهدك، ولغة أهل تهامة: أوفيت.
ووَفَى ريشُ الجناح فهو وافٍ، وكلّ شيءٍ بلغ تمام الكمال، فقد وَفَى وتمَّ.. وكذلك يقال: درهم وافٍ، يعني أنّه درهم يزن مثقالاً.. وكيل واف.
ورجل وفيٌّ: ذو وفاء.
وتقول: أَوْفَى على شَرفٍ من الأرض، إذا أَشْرف فوقَها.
والمِيفاةُ: الموضعُ الذي يُوفي فوقه البازي لإيناس الطّير أو غيره.
وإنّه لَمِيفاء، ممدودة، على الأَشراف إذا لم يَزَلْ يُوفي على شَرَف بعد شَرَف، قال رؤبة: أتلعُ ميفاءُ رؤوسِ فَوْرَه والمُوافاةُ: أن تُوافِيَ إنسانا في الميعاد، تقول: وافيته.
وتقول: أَوْفَيْتُهُ حقَّهُ، ووفّيته أَجْرَهُ كلّه وحسابه ونحو ذلك.
والوفاةُ: المنيّة.. وتُوُفِّيَ فلان، وتوفّاه الله، إذا قبض نَفسَهُ.
آف:
الآفة: عَرَضٌ مُفسِدٌ لما أصاب من شيءٍ.. والجميع: الآفات.
ويُقال: آفة الظَّرْف: الصَّلَفُ.. وآفة العِلْم: النِّسيانُ.
إذا دخلتِ الآفة على قومٍ قيل: قد إفُوا، ويقال في لغة: قد إيفُوا.
أفف:

الأُفُّ والأَفَفُ: من التّأفيف.. تقول: قد أفّفتُ فلاناً، إذا قلت له: أفٍّ، وفيه ثلاثُ لغات: الكسرُ والضمُّ والفتح بلا تنوين، وأَحْسَنُهُ الكَسْر، فإِذا نوّنت فارفع، تقول: أفٌّ، لأنّه يصير اسما بمنزلة قولك: وَيلٌ له. والعرب تقول: أفَّةٌ له مؤنّثة مرفوعة، لا يقال ذلك إلا بالتّنوين، إمّا مرفوعاً وإمّا منصوبا، والنّصب على طَلَب الفعل كأنّك تقول: أفّفتُ أفّاً.
وتقول: الأفُّ والتُفُّ: الأُفُّ: وَسَخُ الأُذُن، والتُّفُ: وَسَخُ الأظفار.
ويُقال: عليهم اللّعنة والتّأفيف.

##### Türkçe

باب اللفيف من الفاء
**ف ي أ**، **ف أ و**، **ف أ ف أ**، **ف ي ف**، **ف و ف**، **ف و**، **ف ي**، **و ف ي**، **آ ف**، **أ ف ف** kullanımdadırlar.

**فيأ**:
**الفيءُ**: gölge; çoğulu: **الأفياء**. Denir ki: **فاء الفيءُ**; sabah yönünden döndüğü zaman.
Ve **تفيّأت الشَّجَرَ**: onun gölgelerine girdin.
Ve **وفيّأت المرأة تفيّىء شعرها**: yani, kibirden başını hareket ettirdi. Rü’be dedi ki:
sanki onlar, çökmüş bir ılgın(ı) gölgelendirdiler
Onların yürüyüşünü gölgelerin gölgesine benzetti.
Ve **الفيء**: ganimet; fiil ondan **أفاء**’dır. Aziz ve celil dedi ki: “**ما أفاء الله على رسوله**”.
Ve **الفيء**: dönüş. Dersin ki: Şüphesiz falan kimse, öfkesinden çabuk dönüşlüdür.
Ve erkek, karısından îlâ ederse, sonra yeminine kefaret verip ona dönerse, denir ki: **فاء يفيء فيئاً**.
Ve **المَفْيُوءةُ**: **المقنوءة**’dir; **الفيء**’den.

**فأو**:
**الفأو**: senin sözünden: **فأوت رأسَهُ بالسّيف فأوا** ve **فأيته فأياً**; o, onun kafatasını, beyin(den) ayrılıncaya kadar vurmandır.. ve **الانفياء**: yarılma/ayrılma.. Ondan **الفِئة**’nin türetilmesi; o, insanlardan bir taifedir; çoğulu: **فئات** ve **فِئونَ**.

**فأفأ**:
Sözde **الفأفأة**: **الفاء** dil üzerine galip olduğu zaman.. Falan, sözünde **فأفأ** eder; **يُفَأْفِىء فَأْفَأَةً**.
Ve **رجلٌ فَأْفاءٌ**; ve **أمرأة فأفاءةٌ**.

**فيف**:
**الفَيفُ**: içinde su olmayan çöl; düzlük ve genişlikle beraber. Müennes kılınırsa o **الفَيفاء**’dır.
Ve **الفَيفاء**: düz, pürüzsüz çöl; **الفيافي**: onun çoğuludur. Dedi ki:
Onlara, kısır bir **فيفـاء**’da su ile sabahladı;
Yemen yıldızı dönüp (tepeye) geldi de düzleşti.
Ve o, **الفيف**’den **الفَعْلاء** veznindedir. Rü’be dedi ki: **مَهيلُ أفيافٍ لها فُيُوفُ**; yani: onun yanlarından çöller vardır.. **الفَيْف**’in çoğulu: **أفيافٌ** ve **فيُوفٌ**.
Ve **وفَيْفُ الرِّيح**: bedevîlikte bir yer. Amr b. Ma‘dîkerib dedi ki:
Haber veren, sizin hakkınızda haber verdi ki siz,
**فَيفِ الرِّيح** günü, **بالفَلَجْ** ile geri durdunuz
Yani: zafer ile. Ve Zü’r-Rumme dedi ki:
Kervan, Yemenî doru atlarla onları yükseltir;
Üzerinde, rüzgârın eteğine ait ince bir esinti bulunan bir **فَيفاً**(da).

**فوف**:
**الأفوافُ**: Yemen’in **عَصْب**’ından bir tür.. **بُرْدُ أفوافٍ** ve **بُرْدُ مُفَوَّفٌ**.
Ve **الفَوْف**: “Falan, hayırla **فاف** etmedi ve **زَنجَر** etmedi” sözünden masdardır. Dedi ki:
Selmâ bize cömertlik etmedi,
Ne **بزِنجيرٍ** ile ne de **فُوفَهْ** ile
Bu, erkeğe soru sorulmasıdır; o da, başparmağının tırnağını işaret parmağının tırnağına vurarak der ki: “ve bunun benzeri de yok.” Ondan isim: **الفوفة**. Ve **الزّنجرة**: onu onunla aldığın zaman, tırnağın karnının, ön dişin ucundan aldığı şeydir.

**فو**:
**الفُوَّةُ**: yerden çıkarılan damarlar/köklerdir; elbiseler onunla boyanır. Lafzı, **حُوّة** ve **قوّة** takdiri üzerinedir. Ve ona Farsça olarak **رُوينه** denir.
Ve onunla bir yeri vasfetsen, içinde ondan başkası ekilmeyen (bir yer) için dersin ki: bu, **مَفواة**’dır; **المفاوي**’dendir.
Ve **ثوبٌ مُفَوَّى**; çünkü ondaki **الهاء** te’nîs içindir ve aslî değildir.

**في**:
**في**: sıfat harflerinden bir harftir.

**وفي**:
Dersin ki: **وَفَى يفي وفاءً فهو واف**... **وفيتَ بعهدك**: ahdini yerine getirdin. Tihâme ehlinin dili: **أوفيت**.
Ve kanadın tüyü **وَفَى** eder; o **وافٍ**’dir. Ve her şey, kemalin tamamına ulaşırsa, muhakkak **وَفَى** etmiş ve tamam olmuştur.. Yine böyle denir: **درهم وافٍ**; yani o, bir miskal tartan bir dirhemdir.. **وكيل واف**.
Ve **رجل وفيٌّ**: vefâ sahibi.
Ve dersin ki: **أَوْفَى على شَرفٍ من الأرض**; onun üstüne yükseldiği zaman.
Ve **المِيفاةُ**: doğanın veya başkasının kuşu ürkütmek için üzerinde yükseldiği yer.
Ve şüphesiz o, **لَمِيفاء**’dır; medli; şerefler üzerinde, bir şereften sonra bir şeref üzerine yükselmeyi sürdürdüğü zaman. Rü’be dedi ki: **أتلعُ ميفاءُ رؤوسِ فَوْرَه**. Ve **المُوافاةُ**: bir insanla vaadde buluşmandır. Dersin ki: **وافيته**.
Ve dersin ki: **أَوْفَيْتُهُ حقَّهُ**; ve onun ücretini, hesabını ve bunun benzerini bütünüyle **وفّيته**.
Ve **الوفاةُ**: ölüm.. **تُوُفِّيَ** falan; ve Allah onu **توفّاه**; nefsini kabzettiği zaman.

**آف**:
**الآفة**: isabet ettiği şeyden olanı bozan bir ârıza.. çoğulu: **الآفات**.
Ve denir ki: **آفة الظَّرْف**: **الصَّلَفُ**.. ve **آفة العِلْم**: **النِّسيانُ**.
Âfet bir kavme girdiği zaman denir ki: **قد إفُوا**; ve bir dilde: **قد إيفُوا**.

**أفف**:

**الأُفُّ** ve **الأَفَفُ**: **التّأفيف**’dendir.. Dersin ki: **قد أفّفتُ فلاناً**; ona **أفٍّ** dediğin zaman. Onda üç dil vardır: kesre, damme ve fetha (tenvinsiz). En güzeli kesredir. Tenvinlediğin zaman ref‘ et; dersin ki: **أفٌّ**; çünkü “ona yazıklar olsun” sözün menzilesinde bir isim olur. Araplar der ki: **أفَّةٌ له**; müennes, merfû‘; bu, ancak tenvin ile söylenir: ya merfû‘ olarak ya da mansûb olarak. Nasb, fiili isteme üzerinedir; sanki sen “**أفّفتُ أفّاً**” diyorsun.
Ve dersin ki: **الأفُّ** ve **التُفُّ**: **الأُفُّ**: kulağın kiri; ve **التُّفُ**: tırnakların kiri.
Ve denir ki: onların üzerine lânet ve **التّأفيف**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

فاءَ يَفيءُ فَيْئاً: رجع، وأفاءه غيره: رَجَعه. وفلان سريع الفَيءِ من غضبه، وإنه لحسنُ الفِيئَةِ، أي حسنُ الرُجوعِ. والفِئةُ: الطائفة ويجمع على فِئونَ وفِئاتٍ. والفَيءُ: الخُراجُ والغنيمة: تقول منه: أفاء الله على المسلمين مالَ الكفَّار يُفيءُ إفاءةً. واسْتَفَأْتُ هذا المال، أي أخذته فَيْئاً. والفَيْءُ: ما بعد الزوال من الظلِّ. قال حميد ابن ثور يصف سَرْحَةً وكنى بها عن امرأة:
فلا الظلُّ من برد الضُّحى تستطيعهولا الفَيْءُ من بعد العشيّ تـذوقُ
وإنما سمِّي الظلُّ فيئاً لرجوعه من جانبٍ إلى جانبٍ. قال ابن السكيت: الظلُّ ما نسختهُ الشمس، والفَيْءُ ما نسخ الشمسَ. وحكى أبو عبيدة عن رؤبة: كلُّ ما كانت عليه الشمسُ فزالت عنه فهو فَيْءٌ وظِلٌّ، وما لم تكن عليه الشمس فهو ظلٌّ، والجمع أفياءٌ وفُيوءٌ. وقد فَيَّأتِ الشجرةُ تَفْيِئةً، وتَفَيَّأْتُ أنا في فَيْئها. وتَفَيَّأت الظلالُ، أي تَقَلَّبَتْ.

##### Türkçe

فَاءَ يَفيءُ فَيْئاً: geri döndü; başkası onu **أفاءه**: onu geri döndürdü. Ve falan, öfkesinden **الفَيءِ** bakımından hızlıdır; ve o, elbette **الفِيئَةِ** bakımından güzeldir; yani geri dönüşü güzeldir. Ve **الفِئةُ**: taife; **فِئونَ** ve **فِئاتٍ** üzere çoğul yapılır. Ve **الفَيءُ**: haraç ve ganimet; ondan şöyle dersin: Allah, kâfirlerin malını Müslümanlara **أفاء** etti; **يُفيءُ** **إفاءةً**. Ve ben bu malı **اسْتَفَأْتُ**; yani onu **فَيْئاً** olarak aldım. Ve **الفَيْءُ**: gölgenin zevalden sonraki kısmı. حميد ابن ثور, bir **سَرْحَةً**’yı vasfederek ve onunla bir kadından kinaye ederek dedi:
فلا الظلُّ من برد الضُّحى تستطيعهولا الفَيْءُ من بعد العشيّ تـذوقُ
Ve ancak gölge, bir yandan bir yana dönmesinden dolayı **فيئاً** diye adlandırıldı. ابن السكيت dedi: **الظلُّ** güneşin neshettiği şeydir; **الفَيْءُ** ise güneşi nesheden şeydir. أبو عبيدة, رؤبة’den şöyle nakletti: Üzerinde güneş bulunan her şey, ondan çekilip gidince, o **فَيْءٌ** ve **ظِلٌّ**’dür; güneşin üzerinde bulunmadığı şey ise **ظلٌّ**’dür; çoğulu **أفياءٌ** ve **فُيوءٌ**’dür. Ve ağaç **فَيَّأتِ** **تَفْيِئةً**; ve ben onun **فَيْئها**’sında **تَفَيَّأْتُ**. Ve **تَفَيَّأت** gölgeler; yani dönüp durdular.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفيء والفيئة: الرجوع إلى حالة محمودة. قال تعالى: ﴿حتى تفيء إلى أمر الله فإن فاءت﴾ [الحجرات/9]، وقال: ﴿فإن فاءوا﴾ [البقرة/226]، ومنه: فاء الظل، والفيء لا يقال إلا للراجع منه. قال تعالى: ﴿يتفيؤ ظلاله﴾ [النحل/48]. وقيل: للغنيمة التي لا يلحق فيها مشقة: فيء، قال: ﴿ما افاء الله على رسوله﴾ [الحشر/7]، ﴿وما ملكت يمينك مما أفاء الله عليك﴾ [الأحزاب/50]، قال بعضهم: سمي ذلك بالفيء الذي هو الظل تنبيها أن أشرف أعراض الدنيا يجري مجرى ظل زائل، قال الشاعر:
*أرى المال أفياء الظلال عشية*
* (الشطر في تفسير الراغب ورقة 148، دون نسبة. وعجزه: [يؤوب وأخرى يخبل المال خابله]
وهو في أساس البلاغة: خبل)
وكما قال:
*إنما الدنيا كظل زائل*
(شطر بيت للوزير ابن الزيات، وعجزه:
[نحمد الله كذا قدرها] وقبله:
*وهل الدنيا إذا ما أقبلت ** صيرت معروفها منكرها*
انظر الوافي للصفدي 4/33)
والفئة: الجماعة المتظاهرة التي يرجع بعضهم إلى بعض في التعاضد. قال تعالى: ﴿إذا لقيتم فئة فاثبتوا﴾ [الأنفال/45]، ﴿كم من فئة قلية غلبت فئة كثيرة﴾ [البقرة/249]، ﴿في فئتين التقتا﴾ [آل عمران/13]، ﴿في المنافقين فئتين﴾ [النساء/88]، ﴿من فئة ينصرونه﴾ [القصص/81]، ﴿فلما تراءت الفئتان نكص على عقبيه﴾ [الأنفال/48].

##### Türkçe

- **الفيء** ve **الفيئة**: övülmüş bir hâle dönmek. Yüce Allah dedi ki: ﴿حتى تفيء إلى أمر الله فإن فاءت﴾ [الحجرات/9], ve dedi ki: ﴿فإن فاءوا﴾ [البقرة/226]; bundan: gölgenin dönmesi: **فاء الظل**; ve **الفيء** ancak ondan dönen için söylenir. Yüce Allah dedi ki: ﴿يتفيؤ ظلاله﴾ [النحل/48]. Ve denildi ki: içinde meşakkat yetişmeyen ganimet için: **فيء**; dedi ki: ﴿ما افاء الله على رسوله﴾ [الحشر/7], ﴿وما ملكت يمينك مما أفاء الله عليك﴾ [الأحزاب/50]. Bazıları dedi ki: bu, gölge olan **الفيء** ile adlandırıldı; dünya arazlarının en şereflisinin, zâil bir gölgenin mecrası üzere cereyan ettiğine tenbih olarak. Şair dedi ki:
*أرى المال أفياء الظلال عشية*
* (şatr, الراغب’in tefsirinde, ورقة 148, nisbet olmaksızın. Ve onun aczi: [يؤوب وأخرى يخبل المال خابله]
ve o, أساس البلاغة’dedir: خبل)
Ve dediği gibi:
*إنما الدنيا كظل زائل*
(vezir ابن الزيات’ın bir beytinin şatrı; ve onun aczi:
[نحمد الله كذا قدرها] ve ondan önce:
*وهل الدنيا إذا ما أقبلت ** صيرت معروفها منكرها*
انظر الوافي للصفدي 4/33)
Ve **الفئة**: yardımlaşmada bazılarının bazısına döndüğü, birbirine arka çıkan cemaat. Yüce Allah dedi ki: ﴿إذا لقيتم فئة فاثبتوا﴾ [الأنفال/45], ﴿كم من فئة قلية غلبت فئة كثيرة﴾ [البقرة/249], ﴿في فئتين التقتا﴾ [آل عمران/13], ﴿في المنافقين فئتين﴾ [النساء/88], ﴿من فئة ينصرونه﴾ [القصص/81], ﴿فلما تراءت الفئتان نكص على عقبيه﴾ [الأنفال/48].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ي أ
فاء إلى الله فيئة حسنة إذا تاب ورجع‏.‏
وفاء المولى فيئة‏:‏ وطلق امرأته وهو يملك فيئتها أي رجعتها وله على امرأته فيئة‏.‏
وهو سريع الغضب سريع الفيئة‏.‏
وفاء عليه الظل وتفيّأ‏.‏
قال امرؤ القيس‏:‏ تيممت العين التي دون ضارجٍ يفيء علها الظل عرمضها طامي وتعال نقعد في الفيء وفلان يتّبع الأفياء‏.‏
قال‏:‏ لعمري لأنت البيت أكرم أهله وأقعد في أفيائه بالأصائل وتقول فلان لا يقرب من أفيائه ولا يطمع في أشيائه‏.‏
وتفيّأ بالشجرة‏:‏ استظل بها‏.‏
‏"‏ ومثل المؤمن كمثل الخامة من الزرع تفيئها الرياح ‏"‏‏.‏
قال كعب بن زهير يصف الظليم‏:‏ قرع القذال يطير عن حيزومه زغب تفيئه الرياح سخيف وفيّات المرأة شعرها‏:‏ حرّكته خيلاء وتفيّأت لزوجها‏:‏ تكسرت له وتميلت غنجاً ويقال للفاجرة‏:‏ تتفيئين لغير بعلك‏.‏
وفلان يتفيّأ الأخبار ويستفيئها‏.‏
وأفاء الله عليهم الغنائم ونحن نستفيء المغانم‏.‏
قال الحريث بن حرجة‏:‏ فإن يك مال باد منا فإننا نثمره ونستفيء المغانما وطاع لهم الفيء وتقول‏:‏ ما لزم الفيء إلا حرم الفيء‏.‏
ومن المجاز‏:‏ تفيّأت بفيئك أي التجأت إليك‏.‏

##### Türkçe

ف ي أ
**فاء** Allah’a **فيئة** güzel (bir) **فيئة** ile, tevbe ettiği ve döndüğü zaman.
Ve efendinin **فيئة**’si: karısını boşadı, hâlbuki onun **فيئة**’sine, yani onun geri dönüşüne mâliktir; ve onun karısı üzerinde bir **فيئة** vardır.
Ve o, çabuk öfkelenen, çabuk **الفيئة**’dir.
Ve gölge onun üzerine **فاء** etti ve **تفيّأ** etti.
İmru’ul-Kays dedi: ضارجٍ’in aşağısındaki gözü kastettim; onun üzerine gölge **يفيء** eder; onun **عرمض**’u taşkın; ve gel, **الفيء**’de oturalım; ve falan **الأفياء**’ı tâkip eder.
Dedi: Ömrüme yemin olsun, sen evsin; ehlinin en keremlisi; ve **أفيائه**’inde ikindilerde daha çok oturan. Ve dersin: falan onun **أفيائه**’ine yaklaşmaz ve onun **أشيائه**’ine tamah etmez.
Ve **تفيّأ** etti ağaçla: onunla gölgelendi.
“Ve mü’minin misali, ekinden bir **الخامة**’nin misali gibidir; rüzgârlar onu **تفيئها** eder.”
Ka‘b b. Zuheyr, devekuşunu vasfederek dedi:
قرع القذال يطير عن حيزومه
زغب تفيئه الرياح سخيف
Ve kadının **وفيّات**’ı: onun saçı; onu kibirlenerek hareket ettirdi. Ve kocası için **تفيّأت** etti: onun için kırıldı ve nazla meyletti. Ve fâcireye denir: “Kendi kocandan başkası için **تتفيئين** ediyorsun.”
Ve falan haberleri **يتفيّأ** eder ve onları **يستفيئها** eder.
Ve Allah onlara ganimetleri **أفاء** etti; ve biz ganimetleri **نستفيء** ederiz.
El-Harîs b. Harace dedi:
فإن يك مال باد منا فإننا
نثمره ونستفيء المغانما
Ve **الفيء** onlara itaat etti. Ve dersin: “**الفيء**’e ancak **الفيء**’i haram kılan kimse yapıştı.”
Ve mecazdan: “Senin **فيئك** ile **تفيّأت** ettim”; yani sana sığındım.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَيْءُ: ما كان شمساً فَنَسَخَه الظِّلُّ، والجمع: أَفْياءٌ وفُيُوءٌ. قال الشاعر:
لَعَمْرِي، لأَنْتَ البَيتُ أَكْرَمُ أَهْلِهِ، *  وأَقْعَدُ في أَفْيائِه بالأَصائِل وفاءَ الفَيْءُ فَيْئاً: تَحَوَّلَ.
وتَفَيَّأَ فيه: تَظَلَّلَ.
وفي الصحاح: الفَيْءُ ما بعد الزَّوالِ مِن الظلِّ. قال حُمَيْد بن ثَوْر يَصِف سَرْحةً وكنى بها عن امرأَة:
فَلا الظِّلُّ مِنْ بَرْدِ الضُّحَى تَسْتَطِيعُه، *  وَلا الفَيْءُ مِنْ بَرْدِ العَشِيِّ تَذُوقُ وإِنما سمي الظلُّ فيئاً لرُجُوعه مِن جانِب إِلى جانِب.
قال ابن السِّكِّيت: الظِّلُّ: ما نَسَخَتْه الشمسُ، والفَيْءُ: ما نَسَخَ الشمسَ.
وحكى أَبو عُبيدةَ عن رُؤْبَة، قال: كلُّ ما كانت عليه الشمسُ فَزالَتْ عنه فهو فَيْءٌ وظِلٌّ، وما لم تكن عليه الشمسُ فهو ظِلٌّ. وتَفَيَّأَتِ الظِّلالُ أَي تَقَلَّبَتْ. وفي التنزيل العزيز: تَتَفَيَّأُ ظِلالُه عن اليَمينِ والشَّمائل. والتَّفَيُّؤُ تَفَعُّلٌ من الفَيْءِ، وهو الظِّلُّ بالعَشِيِّ. وتَفَيُّؤُ الظِّلالِ: رجُوعُها بعدَ انتصاف النهار وابْتعاثِ الأَشياءِ ظِلالَها. والتَّفَيُّؤُ لا يكون إِلا بالعَشِيِّ، والظِّلُّ بالغَداةِ، وهو ما لَمْ تَنَلْه الشمس، والفَيْءُ بالعَشِيِّ ما انصَرَفَتْ عنه الشمسُ، وقد بَيَّنه حُمَيد بن ثَور في وصف السَّرْحة، كما أَنشدناه آنِفاً. وتَفَيَّأَتِ الشجرةُ وفَيَّأَتْ وفاءَتْ تَفْيِئةً: كثرَ فَيْؤُها. وتَفَيَّأْتُ أَنا في فَيْئِها. والمَفْيُؤَةُ: موضع الفَيْءِ، وهي المَفْيُوءة، جاءَت على الأَصل. وحكى الفارسي عن ثعلب: المَفِيئةَ فيها. الأَزهري، الليث: المَفْيُؤَةُ هي المَقْنُؤَةُ من الفَيْءِ. وقال غيره يقال: مَقْنَأَةٌ ومَقْنُؤَةٌ للمكان الذي لا تطلع عليه الشمس. قال: ولم أَسمع مَفْيُؤَة بالفاءِ لغير الليث. قال: وهي تشبه الصواب، وسنذكره في قَنَأَ أَيضاً. والمَفْيُوءة: هو المَعْتُوه لزمه هذا الاسم من طول لُزومِه الظِّلَّ. وفَيَّأَتِ المرأَةُ شَعَرَها: حرَّكَته من الخُيَلاءِ. والرِّيح تُفَيِّئُ الزرع والشجر: تحرِّكهما. وفي الحديث: مَثَل المؤْمن كخامة الزرع تُفَيِّئها الرِّيحُ مرةً هُنا ومرة هنا. وفي رواية: كالخامةِ من الزرعِ من حيث أَتَتْها الريحُ تُفَيِّئُها أَي تُحَرِّكُها وتُمِيلُها يميناً وشِمالاً. ومنه الحديث: إِذا رأَيتم الفَيْءَ على رؤُوسهنَّ، يعني النساءَ، مِثْل أَسْنِمة البُخْتِ فأَعْلِمُوهنَّ أَن اللّه لا يَقْبَلُ لهن صلاةً. شَبَّه رؤُوسهنَّ بأَسْنِمة البُخْت لكثرة ما وَصَلْنَ به شُعورَهنَّ حتى صار عليها من ذلك ما يُفَيِّئُها أَي يُحَرِّكها خُيلاءً وعُجْباً، قال نافع بن لَقِيط الفَقْعَسِيّ: فَلَئِنْ بَلِيتُ فقد عَمِرْتُ كأَنَّني * غُصْنٌ، تُفَيِّئُه الرِّياحُ، رَطِيبُ وفاءَ: رَجَع. وفاءَ إِلى الأَمْرِ يَفِيءُ وفاءَه فَيْئاً وفُيُوءاً: رَجَع إليه. وأَفاءَهُ غيرُه: رَجَعه. ويقال: فِئْتُ إِلى الأَمر فَيْئاً إِذا رَجَعْتَ إليه النظر. ويقال للحديدة إِذا كَلَّتْ بعد حِدَّتِها: فاءَتْ. وفي الحديث: الفَيْءُ على ذِي الرَّحِمِ أَي العَطْفُ عليه والرُّجوعُ إليه بالبِرِّ.
أَبو زيد: يقال: أَفَأْتُ فلاناً على الأَمر إِفاءة إِذا أَراد أَمْراً، فَعَدَلْتَه إِلى أَمْرٍ غيره. وأَفَاءَ واسْتَفَاءَ كَفَاءَ. قال كثيرعزة: فَأَقْلَعَ مِنْ عَشْرٍ، وأَصْبَحَ مُزْنُه * أَفَاءَ، وآفاقُ السَّماءِ حَواسِرُ وينشد:
عَقُّوا بسَهْمٍ، ولم يَشْعُرْ به أَحَدٌ، *  ثمَّ اسْتَفاؤُوا، وقالوا حَبَّذا الوَضَحُ أَي رَجَعوا عن طَلَبِ التِّرةِ إِلى قَبُولِ الدِّيةِ.
وفلانٌ سَريعُ الفَيْءِ مِن غَضَبِه. وفاءَ من غَضَبِه: رَجَعَ، وإِنه لَسَرِيعُ الفَيْءِ والفَيْئةِ والفِيئةِ أَي الرُّجوع، الأَخيرتان عن اللِّحيانِي، وإِنه لَحَسَنُ الفِيئَةِ، بالكسر مثل الفِيقَةِ، أَي حَسَنُ الرُّجوع.
وفي حديث عائشةَ رضي اللّه عنها قالت عن زينب: كلُّ خِلالِها مَحْمُودةٌ ما عدا سَوْرةً من حَدٍّ تُسْرِعُ منها الفِيئةَ الفِيئةُ، بوزن الفِيعةِ، الحالةُ من الرُّجوعِ
عن الشيءِ الذي يكون قد لابَسه الانسانُ وباشَرَه. وفاءَ المُولِي من امرأَتِه: كَفَّرَ يَمينَه ورَجَعَ اليها. قال اللّه تعالى: فإِنْ فاؤُوا فإِنَّ اللّه غفورٌ رحيمٌ. قال: الفَيْءُ في كتاب اللّه تعالى على ثلاثة مَعانٍ مَرْجِعُها إِلى أَصل واحد وهو الرجوع. قال اللّه تعالى في المُولِين مِن نسائهم: فإِنْ فاؤُوا فإِنَّ اللّهَ غفور رحيم. وذلك أَنَّ المُولي حَلَفَ أَنْ لا يَطَأَ امرأَتَه، فجعَل اللّهُ مدةَ أَربعةِ أشْهُر بعدَ إِيلائهِ، فإِن جامَعها في الأَربعة أَشهر فقد فاءَ، أَي رَجَعَ عما حَلَفَ عليهِ من أَنْ لا يُجامِعُها، إِلى جِماعِها، وعليه لحِنْثِه كَفَّارةُ يَمينٍ، وإن لم يُجامِعْها حتى تَنْقَضِيَ أَربعةُ أَشهر مِنْ يوم آلَى، فإِن ابن عباس وجماعة من الصحابة رضي اللّه عنهم أَوقعوا عليها تطليقة، وجعلوا عن الطلاق انْقِضاءَ الأَشهر، وخَالفَهم الجماعة الكثيرة من أَصْحابِ رَسُول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، وغيرهم من أَهل العلم، وقالوا: إِذا انْقَضَتْ أَربعةُ أَشهر ولم يُجامِعْها وُقِفَ المُولي، فَإِمَّا أَنْ يَفِيءَ أَي يَجامِعُ ويُكفِّرَ، وإِمَّا أَنْ يُطَلِّقَ، فهذا هو الفَيءُ من الإِيلاءِ، وهو الرُّجوعُ إِلى ما حَلفَ أَنْ لا يَفْعَلَه. قال عبداللّه بن المكرم: وهذا هو نص التنزيل العزيز: لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهم تَرَبُّصُ أَرْبَعةِ أَشْهُرٍ، فإِنْ فاؤوا، فإِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحيمٌ، وَإِنْ عَزَمُوا الطّلاقَ، فإِنَّ اللّهَ سَمِيعٌ عليمٌ. وتَفَيَّأَتِ المرأَةُ لزوجها: تَثَنَّتْ عليه وتَكَسَّرَتْ له تَدَلُّلاً وأَلْقَتْ نَفْسَها عليه؛ من الفَيْءِ وهو الرُّجوع، وقد ذكر ذلك في القاف. قال الأَزهري: وهو تصحيف والصواب تَفَيَّأَتْ، بالفاء. ومنه قول الراجز: تَفَيَّأَتْ ذاتُ الدَّلالِ والخَفَرْ  لِعابِسٍ، جافِي الدَّلال، مُقْشَعِرّ والفَيْءُ: الغَنِيمةُ، والخَراجُ. تقول منه: أَفاءَ اللّهُ على المُسْلِمينَ مالَ الكُفَّارِ يُفِيءُ إِفاءة. وقد تكرَّر في الحديث ذكر الفَيْءِ على اخْتِلاف تَصرُّفِه، وهو ما حَصل لِلمُسلِمينَ من أَموالِ الكُفَّار من غير حَرْبٍ ولا جِهادٍ. وأَصْلُ الفَيْءِ: الرُّجوعُ، كأَنه كانَ في الأَصْل لهم فَرَجَعَ اليهم، ومنه قِيل للظِّلِّ الذي يكون بعدَ الزَّوالِ فَيْءٌ لأَنه يَرْجِعُ من جانِب الغَرْب إِلى جانب الشَّرْق. وفي الحديث: جاءَتِ امرأَةٌ مِن الأَنصار بابْنَتيْنِ لها، فقالت: يا رسولَ اللّه !هاتانِ ابْنَتَا فُلانٍ قُتِلَ مَعَكَ يَوْمَ أُحُدٍ، وقد اسْتَفاءَ عَمُّهما مالَهما ومِراثَهما، أَي اسْتَرْجَعَ حَقَّهُما مِن المِراث وجَعَلَه فَيْئاً له، وهو اسْتَفْعَلَ مِن الفَيْءِ. ومنه حديث عُمر رضي اللّه عنه: فلَقَدْ رَأَيتُنا نَسْتَفِيءُ سُهْمانَهُما أَي نأْخُذُها لأَنْفُسِنا ونَقْتَسِمُ بها. وقد فِئْتُ فَيْئاً واسْتَفَأْتُ هذا المالَ: أَخَذْتُه فَيْئاً. وأَفاءَ اللّهُ عليه يُفيءُ إِفاءة. قال اللّه تعالى: ما أَفاءَ اللّهُ على رَسُولِهِ مِن أَهْلِ القُرَى. التهذيب: الفَيْءُ ما رَدَّ اللّهُ تعالى علَى أَهْلِ دِينِهِ من أَمْوالِ مَنْ خالَفَ دِينَه، بلا قِتالٍ. إِمَّا بأَنْ يُجْلَوا عَن أَوْطانِهِم ويُخَلُّوها للمسلمين، أَو يُصالِحُوا على جِزْيةٍ يُؤَدُّونَها عَن رُؤوسِهم، أَو مالٍ غَيْرِ الجِزْيةِ يَفْتَدُونَ به مِن سَفْكِ دِمائهم، فهذا المالُ هو الفَيْءُ. في كتاب اللّه قال اللّه تعالى: فَما أَوْجَفْتُم عليه من خَيْلٍ ولا رِكابٍ. أَي لم تُوجِفُوا عليه خَيْلاَ ولا رِكاباً، نزلت في أَموال بَنِي النضير حِينَ نَقَضُوا العَهْدَ وجُلُوا عن أَوْطانِهم إِلى الشام، فَقَسَمَ رسولُ اللّهِ صلّى اللّه عليه وسلم أَموالَهم مِن النَّخِيل وغَيْرِها في الوُجُوه التي أَراهُ اللّهُ أَن يَقْسِمَها فيها. وقِسمةُ الفَيءِ غيرُ قسمةِ الغَنِيمة التي أَوْجَفَ اللّهُ عليها بالخَيْلِ والرِّكاب. وأَصلُ الفَيْءِ: الرُّجُوعُ، سُمِّيَ هذا المالُ فَيْئاً لأَنه رَجَعَ إِلى المسلمين من أَمْوالِ الكُفّار عَفْواً بلا قِتالٍ. وكذلك قوله تعالى في قِتالِ أَهلِ البَغْيِ: حتى تَفِيءَ إِلى أَمرِ اللّه، أَي تَرجِعَ إِلى الطاعةِ.
وأَفَأْتُ على القوم فَيْئاً إِذا أَخَذْتَ لهم سَلَب قَوْمٍ آخَرِينَ فجئْتَهم به. وأَفَأْتُ عليهم فَيْئاً إِذا أَخذتَ لهم فَيْئاً أُخِذَ منهم. ويقال لنَوَى التمر إِذا كان صُلْباً: ذُو فَيْئَةٍ، وذلك أَنه تُعْلَفُه الدّوابُّ فَتَأْكُلُه ثم يَخرُج من بطونها كما كان نَدِيًّا. وقال عَلْقمةُ بن عَبدَةَ يصف فرساً: سُلاءةً كَعصا النَّهْدِيِّ، غُلَّ لها *  ذُو فَيْئةٍ مِن نَوَى قُرَّانَ، مَعْجُومُ قال: ويفسَّر قوله غُلَّ لَها ذو فَيْئةٍ تَفْسِيرين، أَحدهما: أَنه أُدْخِلَ جَوْفَها نوًى مِنْ نَوى نَخِيل قُرَّانَ حتى اشتدّ لحمها، والثاني: أَنه خُلِق لها في بطن حَوافِرها نُسورٌ صِلابٌ كأَنها نوى قُرَّان. وفي الحديث: لا يَلِيَنَّ مُفاءٌ على مُفِيءٍ. المُفاءُ الذي افْتُتِحَتْ بلدَتُه وكُورَتُه، فصارت فيْئاً للمسلمين. يقال: أَفَأْت كذا أَي صَيَّرته فَيْئاً، فأَنا مُفِيءٌ، وذلك مُفاءٌ. كأَنه قال: لا يَلِينَّ أَحدٌ من أَهل السَّواد على الصَّحابة والتابعين الذين افتَتَحُوه عَنْوةً.والفَيْءُ: القِطعةُ من الطَّيْرِ، ويقال للقطعة من الطَّيْرِ: فَيْءٌ وعَرِقةٌ وصَفٌّ.
والفَيْئةُ: طائر يُشبه العُقابَ فإِذا خافَ البرْد انحدَرَ إِلى اليمن. وجاءَهُ بعد فَيْئةٍ أَي بعد حِينٍ. والعرب تقول: يا فَيْءَ مالي، تَتَأَسَّف بذلك. قال:
يا فَيْءَ مالي، مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِه *  مَرُّ الزَّمانِ عليه، والتَّقْلِيبُ واختار اللِّحياني: يا فَيَّ مالي، ورُوي أَيضاً يا هَيْءَ. قال أَبو عبيد: وزاد الأَحمر يا شيْءَ، وكلها بمعنى، وقيل: معناها كلها التَّعَجُّب.والفِئةُ: الطائفةُ، والهاء عوض من الياء التي نقصت من وسطه، أَصله فِيءٌ مثال فِيعٍ، لأَنه من فاءَ، ويجمع على فِئون وفِئاتٍ مثل شِياتٍ ولِداتٍ ومِئاتٍ. قال الشيخ أَبو محمد بن بري: هذا الذي قاله الجوهري سهو، وأَصله فِئْوٌ مثل فِعْوٍ، فالهمزة عين لا لام، والمحذوف هو لامها، وهو الواو. وقال: وهي من فَأَوْتُ أَي فَرَّقْت، لأَن الفِئة كَالفرقةِ. وفي حديث عمر رضي اللّه عنه: أَنه دخل على النبي، صلى اللّه عليه وسلم، فكلَّمه، ثم دخل أَبو بكر على تَفِيئةِ ذلك أَي على أَثَرِه. قال: ومثله على تَئِيفةِ ذلك، بتقديم الياءِ على الفاءِ، وقد تشدَّد، والتاءُ فيه زائدة على أَنها تَفْعِلة، وقيل هو مقلوب منه، وتاؤها إِما أَن تكون مزيدة أَو أَصلية. قال الزمخشري: ولا تكون مزيدة، والبِنْيةُ كما هي من غير قلب، فلو كانت التَّفِيئَةُ تَفْعِلةً من الفَيْءِ لخرجت على وزن تَهْنِئة، فهي إِذاً لولا القلبُ فَعِيلةٌ لأَجل الإِعلال، ولامها همزة، ولكن القلب عن التَّئِيفة هو القاضي بزيادة التاءِ، فتكون تَفْعِلةً.

##### Türkçe

**الفَيْءُ**: güneşin üzerinde bulunduğu şey iken, sonra **الظِّلُّ**’ün onu neshettiği şey; çoğulu: **أَفْياءٌ**
ve **فُيُوءٌ**. Şair dedi ki:
Hayatıma yemin olsun, sen evsin, ehlinin en kerîmi; * ve ikindilerde onun **أَفْيائِه**’inde en çok oturanım
Ve **فاءَ الفَيْءُ فَيْئاً**: dönüştü.
Ve **تَفَيَّأَ فيه**: gölgelendi.
Ve **الصحاح**’ta: **الفَيْءُ** zevâlden sonraki gölgedir. **حُمَيْد بن ثَوْر** dedi,
bir **سَرْحةً**’yı vasfederken ve onunla bir kadından kinaye yaparak:
Ne kuşluk serinliğinden gölgeye güç yetirebilirsin, * ne de akşam serinliğinden **الفَيْءُ**’ü tadabilirsin
Gölgenin **فَيْءٌ** diye adlandırılması ancak, bir yandan bir yana dönmesinden dolayıdır.
**ابن السِّكِّيت** dedi: **الظِّلُّ**: güneşin neshettiği şeydir; **الفَيْءُ**: güneşi nesheden şeydir.
**أَبو عُبيدةَ** **رُؤْبَة**’den nakletti, dedi ki: güneşin üzerinde bulunduğu her şey, ondan (güneş) çekilince, o hem **فَيْءٌ** hem **ظِلٌّ**’dür; güneşin üzerinde bulunmadığı şey ise **ظِلٌّ**’dür.
Ve **تَفَيَّأَتِ الظِّلالُ** yani döndü durdu. Aziz tenzilde:
“**تَتَفَيَّأُ ظِلالُه عن اليَمينِ والشَّمائل**.” Ve **التَّفَيُّؤُ**, **الفَيْءِ**’den bir **تَفَعُّل**’dür; o, akşam vaktindeki gölgedir. Ve **تَفَيُّؤُ الظِّلالِ**: öğlenin ortalanmasından ve şeylerin gölgelerini salmasından sonra onların geri dönmesidir. Ve **التَّفَيُّؤُ** ancak akşam vaktinde olur; **الظِّلُّ** ise sabah vaktindedir; o, güneşin erişmediği şeydir; **الفَيْءُ** ise akşam vaktinde güneşin ondan döndüğü şeydir. Bunu **حُمَيد بن ثَور** **السَّرْحة**’yı vasfında açıklamıştır; az önce bize okuttuğumuz gibi.
Ve **تَفَيَّأَتِ الشجرةُ** ve **فَيَّأَتْ** ve **وفاءَتْ تَفْيِئةً**: onun **فَيْؤُ**’u çoğaldı.
Ve ben onun **فَيْءِ**’inde **تَفَيَّأْتُ**. Ve **المَفْيُؤَةُ**: **الفَيْءِ**’nin yeri; o **المَفْيُوءة**’dir; asıl üzere geldi. **الفارسي** **ثعلب**’den nakletti: onda **المَفِيئةَ**.
**الأَزهري**; **الليث**: **المَفْيُؤَةُ**, **الفَيْءِ**’nden **المَقْنُؤَةُ**’dur. Başkası dedi ki: güneşin doğmadığı mekân için **مَقْنَأَةٌ** ve **مَقْنُؤَةٌ** denir. Dedi ki: **الليث**’ten başkası için **الفاءِ** ile **مَفْيُؤَة** işitmedim. Dedi ki: ve o doğruya benzer; onu **قَنَأَ**’da da zikredeceğiz. Ve **المَفْيُوءة**: aklı kıt olan kimsedir; bu ad ona, gölgeye uzun süre yapışıp kalmasından dolayı lâzım olmuştur. Ve **فَيَّأَتِ المرأَةُ شَعَرَها**: kibirden onu hareket ettirdi. Ve rüzgâr
**تُفَيِّئُ الزرع والشجر**: ikisini hareket ettirir. Hadiste: mü’minin misali ekinin taze filizi gibidir; rüzgâr onu bir kere burada bir kere burada **تُفَيِّئُها**. Bir rivayette: ekinden taze filiz gibi; rüzgâr ona nereden geldiyse onu **تُفَيِّئُها** yani onu hareket ettirir ve onu sağa sola meylettirir. Ve ondan hadistir: “Kadınların başları üzerinde **الفَيْءَ**’i gördüğünüzde—yani kadınları—**أَسْنِمة البُخْتِ** gibi, onlara bildirin ki Allah onlar için namaz kabul etmez.” Başlarını **أَسْنِمة البُخْت**’e benzetti; saçlarını ekleyip çoğalttıkları için, bununla onun üzerinde, onu **يُفَيِّئُها** yani onu kibir ve kendini beğenmişlikle hareket ettiren bir şey oldu. **نافع بن لَقِيط الفَقْعَسِيّ** dedi:
Eğer eskidiysem, yine de yaşadım; sanki ben * bir daldım; rüzgârlar onu **تُفَيِّئُه**; taze
Ve **وفاءَ**: döndü. **وفاءَ إِلى الأَمْرِ يَفِيءُ وفاءَه فَيْئاً وفُيُوءاً**:
ona döndü. Ve başkası onu **أَفاءَهُ**: onu döndürdü. Ve denir: **فِئْتُ إِلى الأَمر فَيْئاً**; eğer ona bakışı geri döndürdünse. Ve demire, keskinliğinden sonra köreldiğinde: **فاءَتْ** denir.
Hadiste: **الفَيْءُ على ذِي الرَّحِمِ** yani ona şefkat ve iyilikle ona dönüş.
**أَبو زيد**: denir: **أَفَأْتُ فلاناً على الأَمر إِفاءة**; eğer bir iş istedi de, onu başka bir işe çevirdiysen. Ve **أَفَاءَ** ve **اسْتَفَاءَ** **كَفَاءَ** gibidir. **كثيرعزة** dedi:
On’dan (deveden) çekip gitti; bulutu sabahladı ki * **أَفَاءَ**; göğün ufukları çıplak
Ve şöyle de okunur:
Bir okla yaraladılar; kimse fark etmedi; * sonra **اسْتَفاؤُوا**; ve dediler: ne güzel açıklık!
Yani kan davasını istemekten diyeti kabule döndüler.
Ve falan kimse öfkesinden çabuk **الفَيْءِ** sahibidir. **وفاءَ من غَضَبِه**: döndü; ve o
**الفَيْءِ** ve **الفَيْئةِ** ve **الفِيئةِ**’de çabuktur; yani dönüş; son ikisi
**اللِّحيانِي**’dendir. Ve o **الفِيئَةِ**’si güzeldir; kesre ile, **الفِيقَةِ** gibi; yani dönüşü güzeldir.
**عائشةَ** رضي اللّه عنها’dan, **زينب** hakkında dedi ki: “Onun bütün huyları övülmüştür; ancak bir sertlik taşkınlığı hariç; ondan **الفِيئةَ**’yi çabuklaştırır.” **الفِيئةُ**,
**الفِيعةِ** vezninde: insanın bulaşıp bizzat yaptığı şeyden dönüş hâli.
**وفاءَ المُولِي من امرأَتِه**: yemin kefaretini verdi ve ona döndü. Allah تعالى dedi: “**فإِنْ فاؤُوا فإِنَّ اللّه غفورٌ رحيمٌ**.” Dedi ki: Allah’ın kitabında **الفَيْءُ** üç mânâ üzeredir; hepsinin dönüşü bir asla, o da dönüşe, gider. Allah تعالى, kadınlarından **المُولِين** hakkında dedi: “**فإِنْ فاؤُوا فإِنَّ اللّهَ غفور رحيم**.”
Bu, **المُولي**’nin karısına yaklaşmayacağına yemin etmesidir; Allah, **إِيلائهِ**’nden sonra dört ay müddet kıldı; eğer dört ay içinde onunla cima ederse, **فاءَ** etmiştir; yani onunla cima etmeyeceğine dair üzerine yemin ettiği şeyden, onunla cima etmeye dönmüştür; ve yeminini bozmasından dolayı üzerine yemin kefareti vardır. Eğer dört ay doluncaya kadar onunla cima etmezse—**آلَى** ettiği günden itibaren dört ayın bitmesine kadar—o zaman **ابن عباس** ve sahabeden bir cemaat رضي اللّه عنهم ona bir talâk vâki kıldılar ve talâkın yerine ayların bitmesini koydular; onlara, Resûlullah’ın ashabından صلى اللّه عليه وسلم ve başkalarından ilim ehlinin büyük cemaati muhalefet etti ve dediler ki: dört ay biter de onunla cima etmezse, **المُولي** durdurulur; ya **يَفِيءَ** eder yani cima eder ve kefaret verir; yahut boşar. İşte bu, **الإِيلاءِ**’den **الفَيءُ**’dür; o da, yapmayacağına yemin ettiği şeye dönüş, yani ona dönüştür.
**عبداللّه بن المكرم** dedi: ve bu, aziz tenzilin nassıdır: “**لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهم تَرَبُّصُ أَرْبَعةِ أَشْهُرٍ، فإِنْ فاؤوا، فإِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحيمٌ، وَإِنْ عَزَمُوا الطّلاقَ، فإِنَّ اللّهَ سَمِيعٌ عليمٌ**.”
Ve **تَفَيَّأَتِ المرأَةُ لزوجها**: ona karşı kıvrıldı, ona karşı nazlanıp kırıtıldı; cilve olarak kendini ona bıraktı; **الفَيْءِ**’nden, o da dönüşten (gelir); bunu **القاف**’ta zikretmiştir. **الأَزهري** dedi: bu bir tashiftir; doğru olan **تَفَيَّأَتْ**’tir, **الفاء** ile. Ondan, **الراجز**’in sözü:
**تَفَيَّأَتْ** cilve ve hayâ sahibi, * cilveye kaba, tüyleri diken diken olana
Ve **الفَيْءُ**: ganimet ve haraçtır. Ondan dersin: Allah, kâfirlerin malını Müslümanlara **أَفاءَ** etti; **يُفِيءُ إِفاءة**. Hadiste, **الفَيْءِ**’nin zikri, tasarrufunun farklılığı üzere, tekrar etmiştir; o, savaş ve cihad olmaksızın Müslümanlara elde edilen kâfir mallarıdır. **الفَيْءِ**’nin aslı: dönüş; sanki aslında onların idi de onlara döndü. Ondan, zevâlden sonra olan gölgeye **فَيْءٌ** denildi; çünkü batı tarafından doğu tarafına döner.
Hadiste: Ensardan bir kadın iki kızıyla geldi; dedi ki: “Ya Resûlallah! Bunlar falanın iki kızıdır; Uhud günü seninle beraber öldürüldü; amcaları onların malını ve mirasını **اسْتَفاءَ** etti.” Yani mirastan onların hakkını geri aldı ve onu kendisi için **فَيْئاً** kıldı; o, **الفَيْءِ**’den **اسْتَفْعَلَ**’dır. Ondan, **عُمر** رضي اللّه عنه hadisi: “Andolsun, biz onların iki hissesini **نَسْتَفِيءُ** ederdik”; yani onu kendimize alır ve onunla pay ederdik. Ve ben bu malı **فِئْتُ فَيْئاً** ve **اسْتَفَأْتُ**: onu **فَيْئاً** olarak aldım. Ve Allah onu ona **أَفاءَ** etti; **يُفيءُ إِفاءة**. Allah تعالى dedi: “**ما أَفاءَ اللّهُ على رَسُولِهِ مِن أَهْلِ القُرَى**.” **التهذيب**: **الفَيْءُ**, Allah تعالى’nın, dinine muhalefet edenin mallarından, savaşsız olarak, din ehline geri döndürdüğü şeydir. Ya yurtlarından sürülüp Müslümanlara boş bırakmalarıyla; yahut başları üzerinden ödedikleri bir cizye üzerine sulh yapmalarıyla; yahut kanlarının dökülmesinden kurtulmak için onunla fidye verdikleri cizye dışı bir mal ile; işte bu mal **الفَيْءُ**’dür.
Allah’ın kitabında, Allah تعالى dedi: “**فَما أَوْجَفْتُم عليه من خَيْلٍ ولا رِكابٍ**.” Yani onun üzerine ne at ne de binek koşturmadınız. **بَنِي النضير** malları hakkında indi; ahdi bozdukları ve yurtlarından Şam’a sürülüp çıktıkları zaman. Resûlullah صلى اللّه عليه وسلم onların hurmalık ve başkası mallarını, Allah’ın kendisine, onları içinde taksim etmesini gösterdiği yüzlere taksim etti. **الفَيءِ**’nin taksimi, Allah’ın at ve binek ile üzerine koşturduğu ganimetin taksimi gibi değildir.
**الفَيْءِ**’nin aslı: dönüş. Bu mala **فَيْئاً** denildi; çünkü kâfirlerin mallarından, savaşsız olarak, Müslümanlara geri döndü. Yine Allah تعالى’nın, bağy ehliyle savaş hakkında sözü: “**حتى تَفِيءَ إِلى أَمرِ اللّه**”; yani itaate dönsün.
Ve **أَفَأْتُ على القوم فَيْئاً**: eğer başka bir kavmin **سَلَب**’ini onlar için alıp onlara onunla geldiysen.
Ve **أَفَأْتُ عليهم فَيْئاً**: eğer onlardan alınmış bir **فَيْء**’i onlar için aldıysan.
Ve hurma çekirdeğine, sert olduğunda: **ذُو فَيْئَةٍ** denir; bu, hayvanlara yem yapılır; onu yerler, sonra karınlarından, olduğu gibi taze olarak çıkar. **عَلْقمةُ بن عَبدَةَ** bir atı vasfederek dedi:
**سُلاءةً كَعصا النَّهْدِيِّ، غُلَّ لها** * **ذُو فَيْئةٍ مِن نَوَى قُرَّانَ، مَعْجُومُ**
Dedi ki: “**غُلَّ لَها ذو فَيْئةٍ**” sözü iki tefsirle tefsir edilir: birincisi, onun içine **قُرَّانَ** hurmalıklarının çekirdeğinden çekirdek sokuldu; eti sıkılaştı. İkincisi: onun için, toynaklarının iç karnında, **قُرَّان** çekirdeği gibi sert kartallar yaratıldı.
Hadiste: “**لا يَلِيَنَّ مُفاءٌ على مُفِيءٍ**.” **المُفاءُ**: beldesi ve yöresi fethedilen, böylece Müslümanlar için **فَيْئاً** olan kimsedir. Denir: **أَفَأْت** şöyle; yani onu **فَيْئاً** yaptın; ben **مُفِيءٌ**’üm; o da **مُفاءٌ**’dur. Sanki dedi ki: **السَّواد** ehlinden hiç kimse, onu zorla fetheden sahabe ve tâbiîn üzerine yumuşak davranmasın. Ve **الفَيْءُ**: kuştan bir parçadır; kuştan parçaya **فَيْءٌ**
ve **عَرِقةٌ** ve **صَفٌّ** denir.
Ve **الفَيْئةُ**: kartala benzeyen bir kuştur; soğuktan korktuğunda Yemen’e iner.
Ve “ona bir **فَيْئةٍ**’den sonra geldi” yani bir müddetten sonra. Araplar der: “**يا فَيْءَ مالي**”; bununla teessüf eder. Dedi ki:
Ey malımın **فَيْءُ**’i! Kim yaşatılırsa onu tüketir * onun üzerinde zamanın geçişi ve döndürüp çevirmesi
**اللِّحياني** seçti: “**يا فَيَّ مالي**”; ayrıca “**يا هَيْءَ**” diye de rivayet edildi. **أَبو عبيد** dedi: **الأَحمر** “**يا شيْءَ**”i de ekledi; hepsi bir mânâdadır; ve denildi: hepsinin mânâsı taaccüptür. Ve **الفِئةُ**: taife; **الهاء**, ortasından düşen **الياء**’ın bedelidir; aslı **فِيءٌ**’dür, **فِيعٍ** misali; çünkü **فاءَ**’dan (gelir). Ve **فِئون** ve **فِئاتٍ** üzere cem’ olunur; **شِياتٍ** ve **لِداتٍ** ve **مِئاتٍ** gibi. Şeyh **أَبو محمد بن بري** dedi: **الجوهري**’nin söylediği bu, bir sehivdir; aslı **فِئْوٌ**’dur, **فِعْوٍ** gibi; hemze lâm değil, ayn’dır; düşen ise onun lâm’ıdır; o da **الواو**’dur. Ve dedi ki: o, **فَأَوْتُ**’dandır; yani “ayırdım”; çünkü **الفِئة** bir **فرقة** gibidir.
**عمر** رضي اللّه عنه hadîsinde: Peygamber’in yanına girdi—صلى اللّه عليه وسلم—onunla konuştu; sonra **أَبو بكر** bunun **تَفِيئةِ**’si üzerine girdi; yani onun izi üzerine. Dedi ki: bunun benzeri “**تَئِيفةِ**” üzerinedir; **الياءِ**’yi **الفاءِ**’dan öne almakla; ve şeddeli de olabilir. Ve ondaki **التاءُ**, onun **تَفْعِلة** olması üzere zâiddir; ve denildi: ondan kalb edilmiştir; ve onun **تاء**’sı ya zâid olur ya aslî. **الزمخشري** dedi: zâid olmaz; bina, kalbsiz olduğu gibi (kalır). Eğer **التَّفِيئَةُ**, **الفَيْءِ**’den bir **تَفْعِلة** olsaydı, **تَهْنِئة** vezni üzere çıkardı; o hâlde, kalb olmasaydı, i‘lâl sebebiyle **فَعِيلةٌ**’dir; ve onun lâm’ı hemzedir. Fakat **التَّئِيفة**’den kalb, **التاءِ**’nin ziyadeliğine hükmedendir; böylece **تَفْعِلة** olur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ي أ * * فضاءَ * رجع وبابه باع و * الفِئَةُ * الطائفة وجمعها * فِئُونَ * و * فَئِاتٌ * مثل لدات و * الفَيْءُ * الخراج والغنيمة يقال * أفَاءً * الله علينا مال الكفار بالمد يفيء * إفَاءَةً * و * الفَيْءُ * أيضا ما بعد الزوال من الظل سمي فيئا لرجوعه من جانب الى جانب وقال بن السكيت الظل ما نسخته الشمس ولافيء ما نسخ الشمس وقال رؤية كل ما كانت عليه الشمس فزالت عنه فهو فيء وظل وما لم تكن عليه شمس فهو ظل وجمع الفيء * أفْياءٌ * و فُيُوءٌ * كفلوس و * فَيَّأْتِ * الشجرة * تَفْيِئةً * و * تَفَيَّأْتُ * أنا في فيئها وتفيأت الظلال تقلبت

##### Türkçe

* ف ي أ * * **فضاءَ** * döndü; ve onun bâbı **باع**’dır. Ve * **الفِئَةُ** * taife (grup)tur; cem‘i * **فِئُونَ** * ve * **فَئِاتٌ** *dur; **لدات** gibi. Ve * **الفَيْءُ** * haraç ve ganimettir; denilir ki: * **أفَاءً** * Allah bize kâfirlerin malını (geri) döndürdü; med ile: يفيء * **إفَاءَةً** *; ve * **الفَيْءُ** * ayrıca, gölgenin zevâlden (güneşin batıya meylinden) sonraki kısmıdır; bir yandan bir yana dönmesinden dolayı **فيء** diye adlandırıldı. İbnü’s-Sikkît dedi ki: Gölge, güneşin neshettiği şeydir; ve **فيء** güneşin neshettiği şey değildir. Ru’ye dedi ki: Üzerinde güneş bulunan her şey, sonra ondan (güneş) zevâl ederse, o **فيء** ve gölgedir; ve üzerinde güneş bulunmamış olan şey ise gölgedir. **الفيء**’in cem‘i * **أفْياءٌ** * ve * **فُيُوءٌ** *dur; **فلوس** gibi. Ve * **فَيَّأْتِ** * ağacı * **تَفْيِئةً** * (gölgelendirdim); ve * **تَفَيَّأْتُ** * ben onun **فيء**’inde (gölgesinde) gölgelendim; ve gölgeler **تفيأت**: dönüp durdular.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفيء: ما كان شمسا فينسخه الظل وفي الصحاح: الفيء: ما بعد الزوال من الظل، قال حميد بن ثور يصف سرحة وكنى بها عن امرأة:
  فلا الظل من برد الضحى تستطيعه                      ولا الفيء من برد العشي تـذوق فقد بين أن الفيء بالعشي ما انصرفت عنه الشمس وقد يسمى الظل فيئا لرجوعه من جانب إلى جانب. وقال ابن السكيت: الظل ما نسخته الشمس. والفيء: ما نسخ الشمس. وحكى أبو عبيدة عن رؤبة قال: كل ما كانت عليه الشمس فزالت عنه فهو فيء وظل، وما لم يكن عليه الشمس فهو ظل. وسيأتي في ظل مزيد البيان إن شاء الله تعالى، ج أفياء كسيف وأسياف، وهو من المعتل العين واللام كثير، وفي الصحيح قليل وفيوء مقيس، قال الشاعر:
  لعمري لأنت البيت أكرم أهله                      وأقعد في أفيائه بالأصـائل ويقال: فلان لا يقرب من أفيائه، ولا يطمع في أشيائه، وزيد يتتبع الأفياء. والموضع من الفيء مفيأة بفتح الميم والياء وتضم ياؤه تارة فيقال مفيؤة، ويرسم بالواو، وهكذا في النسخ، وفي أخرى وتضم فاؤه أي فيقال مفوءة كمقولة، قال شيخنا: وهو وهم، لأنه غير مسموع. انتهى. وفي لسان العرب: وهي المفيوءة أي كمسموعة، جاءت على الأصل، وحكى الفارسي عن ثعلب المفيئة أي كمنيعة، ونقل الأزهري عن الليث المفيؤة بالفاء هي المقنؤة بالقاف، وقال غيره: يقال مقنأة ومقنؤة للمكان الذي لا تطلع عليه الشمس، قال: ولم أسمع مفيؤة بالفاء لغير الليث. قال: وهو يشبه الصواب، وسيذكر إن شاء الله تعالى في قنأ. والمفيوء: المعتوه، لزمه هذا الاسم من طول لزومه الظل، قال شيخنا نقلا عن مجمع الأمثال للميداني المفيأة والمفيؤة يهمزان ولا يهمزان: هما المكان لا تطلع عليه الشمس، وفي المثل المشهور قولهم:  مفيأة رباعها السمائم  أي ظل في ضمنه سموم، يضرب للعريض الجاه العزيز الجانب يرجى عنده الخير، فإذا أوي إليه لا يكون له حسن معونة ونظر، وقد أهمله المصنف والجوهري. انتهى. والفيء: الغنيمة وقيدها بعضهم بالتي لا تلحقها مشقة، فتكون باردة كالظل، وهو المأخوذ من كلام الراغب، قاله شيخنا والخراج وقد تكرر في الحديث ذكر الفيء على اختلاف تصرفه، وهو ما حصل للمسلمين من أموال الكفار من غير حرب ولا جهاد. والفيء: القطعة من الطير ويقال لها عرقة وصف أيضا. وأصل الفيء: الرجوع وقيده بعضهم بالرجوع إلى حالة حسنة، وبه فسر قوله تعالى  فإن فاءت فأصلحوا بينهما  قاله شيخنا، ومنه قيل للظل الذي يكون بعد الزوال فيء، لأنه يرجع من جانب الغرب إلى جانب الشرق، وسمي هذا المال فيئا لأنه رجع إلى المسلمين من أموال الكفار عفوا بلا قتال، وقوله تعالى في قتال أهل البغي  حتى تفيء إلى أمر الله  أي ترجع إلى الطاعة. كالفيئة بالفتح والفيئة بالكسر والإفاءة كالإقامة والاستفاءة كالاستقامة. وفاء: رجع إلى الأمر يفيء. وفاءه فيأ وفيوءا: رجع إليه وأفاءه غيره: رجعه، ويقال فئت إلى الأمر فيئا إذا رجعت إليه النظر، ويقال للحديدة إذا كلت بعد حدتها: فاءت، وفي الحديث  الفيء على ذي الرحم  أي العطف عليه والرجوع إليه بالبر، وقال أبو زيد: يقال: أفأت فلانا على الأمر إفاءة إذا أراد أمرا فعدلته إلى أمر. وقال غيره: وأفاء واستفاء كفاء، قال كثير عزة:
  فأقلع من عشر وأصبح مزنه                      أفاء وآفاق السماء حواسـر وأنشدوا:
  عقوا بسهم فلم يشعر به أحـد                      ثم استفاءوا وقالوا حبذا الوضح
  وفي الحديث: جاءت امرأة من الأنصار بابنتين لها فقالت: يا رسول الله، هاتان ابنتا فلان، قتل معك يوم أحد، وقد استفاء عمهما مالهما وميراثهما. أي استرجع حقهما من الميراث وجعله فيئا له، وهو استفعل من الفيء، ومنه حديث عمر رضي الله عنه: فلقد رأيتنا نستفيء سهمانها، أي نأخذها لأنفسنا فنقتسم بها. وفي الأساس: ويقال ما لزم أحد الفيء، إلا من حرم الفيء. ومن المجاز: تفيأت بفيئك: التجأت إليك. انتهى. ونقل شيخنا عن الخفاجي في العناية في حواشي النحل: فاء الظل: رجع، لازم، يتعدى بالهمز أو التضعيف كفيأه الله وأفاءه فتفيأ هو، وعداه أبو تمام بنفسه في قوله:
  فتفيأت ظله ممدودا قال: وهو خارج عن القياس، وقال قبل هذه العبارة بقليل. وبقي على المصنف: فاءت الظلال، وقد أشار الجوهري لبعضها فقال: فيأت الشجرة تفيئة، وتفيأت أنا في فيئها وتفيأت الظلال. انتهى. قلت: أي تقلبت وفي التنزيل العزيز  يتفيأ ظلاله عن اليمين والشمائل  والتفيؤ تفعل من الفيء، وهو الظل بالعشي، وتفيؤ الظلال: رجوعها بعد انتصاف النهار والتفيؤ لا يكون إلا بالعشي، والظل بالغداة، وهو ما لم تنله الشمس. وتفيأت الشجرة وفيأت وفاءت تفيئة: كثر فيؤها، وتفيأت أنا في فيئها. وفيأت المرأة شعرها: حركته من الخيلاء. والريح تفيئ الزرع، والشجر: تحركهما. وفي الحديث  مثل المؤمن كخامة الزرع تفيئها الريح مرة هنا ومرة هنا  وفي رواية  كالخامة من الزرع، من حيث أتتها الريح تفيئها  أي تحركها وتميلها يمينا وشمالا، ومنه الحديث  إذا رأيتم الفيء على رؤوسهن - يعني النساء - مثل أسنمة البخت فأعلموهن أن لا تقبل لهن صلاة  شبه رؤوسهن بأسنمة البخت لكثرة ما وصلن به شعورهن، حتى صار عليها من ذلك ما يفيئها، أي يحركها خيلاء وعجبا. وقال نافع الفقعسي:
  فلئن بليت فقد عمرت كأنني                      غصن تفيئه الرياح رطيب وتفيأت المرأة لزوجها: تثنت عليه وتكسرت له تدللا وألقت نفسها عليه. من الفيء. وهو الرجوع، ويقال تقيأت، بالقاف، قال الأزهري: وهو تصحيف، والصواب الفاء، ومنه قول الراجز:
  تفيأت ذات الدلال والخفـر
  لعابس حافي الدلال مقشعر
  وسيأتي إن شاء الله تعالى، وأفأت إلى قوم فيئا، إذا أخذت لهم سلب قوم آخرين فجئتهم به. وأفأت عليهم فيئا، إذا أخذت لهم فيئا أخذ منهم. والفيء: التحول، فاء الظل: تحول. والفئة، كجعة: الفرقة من الناس في الأصل، والطائفة هكذا في الصحاح وغيره، وفي المصباح: الجماعة، ولا واحد لها من لفظها، وقيل: هي الطائفة التي تقاتل وراء الجيش، فإن كان عليهم خوف أو هزيمة التجئوا إليهم، وقال الراغب: الفئة: الجماعة المتظاهرة، التي يرجع بعضهم إلى بعض في التعاضد. قاله شيخنا. والهاء عوض من الياء التي نقصت من وسطه، وأصلها فيء كفيع لأنه من فاء والجمع فئون على الشذوذ، وفئات مل شيات ولدات على القياس، وجعل المكودي كليهما مقيسين، قال الشيخ أبو محمد ابن بري: هذا الذي قاله الجوهري سهو، وأصله فئو مثل فعو، فالهمزة عين لا لام، والمحذوف هو لامها وهو الواو، قال: وهي من فأوت، أي فرقت، لأن الفئة كالفرقة، انتهى، كذا في لسان العرب. وفي الحديث - كذا في النهاية وعبارة الهروي في غريبه نقلا عن القتيبي في حديث بعض السلف -  لا يؤمر  ، كذا في النسخ، وفي بعضها بالنون، وهو غلط وفي عبارة الفائق: لا يحل لامرئ أن يؤمر، وفي لسان العرب والنهاية: لا يلين مفاء على مفيء أي مولى على عربي، المفاء: الذي افتتحت بلدته وكورته فصارت فيئا للمسلمين. يقال: أفأت كذا، أي صيرته فيئا فأنا مفيء، وذلك الشيء مفاء، كأنه قال: لا يلين أحد من أهل السواد على الصحابة والتابعين الذين افتتحوه عنوة، فصار السواد لهم فيئا. والعرب تقول: يا فيء مالي كلمة تعجب على قول بعضهم، أو كلمة تأسف وهو الأكثر، قال:
  يا فيء مالي من يعمر يبله                      مر الزمان عليه والتقليب
  واختار اللحياني يا في مالي، وروي أيضا يا هيء، قال أبو عبيد: وزاد الأحمر: يا شيء، وهي كلها بمعنى، وقد تقدم طرف من الإشارة في شيء، وسيأتي أيضا إن شاء الله تعالى. وفاء المولي من امرأته أي كفر عن يمينه، وفي بعض النسخ كفر يمينه ورجع إليها أي الامرأة، قال الله تعالى  فإن فاءوا فإن الله غفور رحيم  قال المفسرون: الفيء في كتاب الله تعالى على ثلاثة معان، مرجعها إلى أصل واحد، وهو الرجوع، قال الله تعالى في المولين من نسائهم  فإن فاءوا فإن الله غفور رحيم  وذلك أن المولي حلف أن لا يطأ امرأته، فجعل الله لهذه أربعة أشهر بعد إيلائه، فإن جامعها في الأربعة أشهر فقد فاء، أي رجع عما حلف عليه من أن لا يجامعها إلى جماعها، وعليه احنث كفارة يمين، وإن لم يجامعها حتى تنقضي أربعة أشهر من يوم آلى فإن ابن عباس وجماعة من الصحابة أوقعوا عليها تطليقة، وجعلوا عن الطلاق انقضاء الأشهر، وخالفهم الجماعة الكثيرة من أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم وغيرهم من أهل العلم وقالوا: إذا انقضت أربعة أشهر ولم يجامعها وقف المولي فإما أن يفيء، أي يجامع ويكفر، وإما أن يطلق، فهذا هو الفيء من الإيلاء، وهو الرجوع إلى ما حلف أن لا يفعله، قال ابن منظور: وهذا هو نص التنزيل العزيز  للذين يؤلون من نسائهم تربص أربعة أشهر فإن فاءوا فإن الله غفور رحيم وإن عزموا الطلاق فإن الله سميع عليم  وقال شيخنا: قوله فاء المولي إلى آخره، ليس من اللغة في شيء، بل هو من الاصطلاحات الفقهية ككثير من الألفاظ المستعملة في الفنون، فيوردها على أنها من لغة العرب، وإلا فلا يعرف في كلام العرب فاء: كفر، انتهى. قلت: لعله لملاحظة أن معناه يؤول إلى الرجوع، فوجب التنبيه على ذلك، وقد تقدمت الإشارة إليه في كلام المفسرين. وقد فئت كخفت الغنيمة فيئا واستفأت هذا المال، أي أخذته فيئا وأفاء الله تعالى علي يفيء إفاءة، قال الله تعالى  ما أفاء الله على رسوله من أهل القرى  في التهذيب: الفيء: ما رد الله على أهل دينه من أموال من خالف أهل دينه بلا قتال، إما بأن يجلوا عن أوطانهم ويخلوها للمسلمين، أو يصالحوا على جزية يؤدونها عن رؤوسهم أو مال غير الجزية يفتدون به من سفك دمائهم، فهذا المال هو الفيء في كتاب الله تعالى  فما أوجفتم عليه من خيل ولا ركاب  أي لم توجفوا عليه خيلا ولا ركابا. نزلت في أموال بني النضير حين نقضوا العهد وجلوا عن أوطانهم إلى الشام، فقسم رسول الله صلى الله عليه وسلم أموالهم من النخيل وغيرها في الوجوه التي أراها الله تعالى أن يقسمها فيها. وقسمة الفيء غير قسمة الغنيمة التي أوجف الله عليها بالخيل والركاب. وفي الأساس: فلان يتفيأ الأخبار ويستفيئها. وأفاء الله عليهم الغنائم، ونحن نستفيء المغانم، انتهى. والفيئة: طائر كالعقاب فإذا خاف البرد انحدر إلى اليمن، كذا في لسان العرب. ويقال لنوى التمر إذا كان صلبا: ذو فيئة، وذلك أنه تعلفه الدواب فتأكله ثم يخرج من بطونها كما كان نديا، وقال علقمة بن عبدة يصف فرسا:
  سلاءة كعصا النهدي غل لهـا                      ذو فيئة من نوى قران معجوم
  والفيئة أيضا: الحين يقال: جاءه بعد فيئة، أي بعد حين. وفلان سريع الفيء من غضبه، وفاء من غضبه: رجع، وإنه لسريع الفيء والفيئة والفيئة أي الرجوع، الأخيرتان عن اللحياني، وإنه لحسن الفيئة بالكسر، مثل الفيعة، أي حسن الرجوع. وفي حديث عائشة رضي الله عنها قالت عن زينب: كل خلالها محمود ما عدا سورة من حد تسرع منها الفيئة. وهو بوزن الفيعة: الحالة من الرجوع عن الشيء الذي يكون قد لابسه الإنسان وباشره. وفي الأساس: وطلق امرأته وهو يملك فيئتها: رجعتها، وله على امرأته فيئة وهو سريع الغضب سريع الفيئة، انتهى. وقولهم دخل فلان على تفيئة فلان، وهو من حديث عمر رضي الله عنه أنه دخل على النبي صلى الله عليه وسلم فكلمه، ثم دخل أبو بكر على تفيئة ذلك أي على أثره ومثله على تئيفة ذلك، بتقديم الياء على الفاء، وقد تشدد، والتاء فيها زائدة على أنها تفعلة، وقيل هو مقلوب منه وتاؤها إما أن تكون مزيدة أو أصلية، قال الزمخشري: ولا تكون مزيدة والبنية كما هي من غير قلب، فلو كانت التفيئة تفعلة من الفيء لخرجت على وزن تهنئة، فهي إذا لولا القلب فعيلة لأجل الإعلاء ولامها همزة، ولكن القلب عن التئيفة هو القاضي بزيادة التاء، فيكون تفعلة، كذا في لسان العرب.

##### Türkçe

**الفيء**: güneşli olan şeydir; sonra gölge onu nesheder. Ve **الصحاح**’ta: **الفيء**: zevâlden sonra olan gölgedir. **حميد بن ثور** bir **سرحة**’yı vasfederken ve onunla bir kadından kinaye ederken dedi:
  Ne kuşluk serinliğinden gölgeye güç yetirebilirsin                      Ne de akşam serinliğinden **الفيء**’i tadarsın
Böylece **الفيء**’in akşamleyin, güneşin ondan döndüğü şey olduğunu beyan etti. Ve gölge, bir yandan bir yana dönmesi sebebiyle **فيئا** diye adlandırılabilir. Ve **ابن السكيت** dedi: **الظل** güneşin neshettiği şeydir. Ve **الفيء**: güneşin neshettiği şeydir. Ve **أبو عبيدة** **رؤبة**’den nakletti; dedi ki: Üzerinde güneş bulunan her şey, güneş ondan gidince, o **فيء** ve **ظل**’dür; güneşin üzerinde bulunmadığı şey ise **ظل**’dür. Ve **ظل** maddesinde, Allah Teâlâ dilerse, daha fazla açıklama gelecektir. Çoğulu **أفياء** (tıpkı **سيف** ve **أسياف** gibi)dir; o, gözü ve lâmı illetli olandandır; sahih olanı azdır. Ve **فيوء** kıyasîdir. Şair dedi ki:
  Ömrüme yemin olsun, sen evsin; ehlinin en keremlisi                      Ve ikindilerde onun **أفيائه**’nde en çok oturanım
Ve denir: Falan, onun **أفيائه**’ne yaklaşmaz; onun **أشيائه**’ne tamah etmez; ve Zeyd **الأفياء**’ı izler. Ve **الفيء**’den olan yer: **مفيأة** (mîm ve yâ fethalı)dır; yâ’sı bazen dammelenir de **مفيؤة** denir; vâv ile yazılır; nüshalarda böyledir. Başka birinde ise fâ’sı dammelenir; yani **مفوءة** denir, **مقولة** gibi. Şeyhimiz dedi ki: Bu vehimdir; çünkü işitilmiş değildir. Bitti. **لسان العرب**’da: O, **المفيوءة**’dir; yani **كمسموعة** gibi; asıl üzere gelmiştir. Ve **الفارسي** **ثعلب**’den **المفيئة**’yi nakletti; yani **كمنيعة** gibi. Ve **الأزهري** **الليث**’ten **المفيؤة**’yi fâ ile nakletti: o, kâf ile **المقنؤة**’dir. Ve başkası dedi ki: Güneşin doğmadığı yer için **مقنأة** ve **مقنؤة** denir. Dedi ki: **مفيؤة**’yi fâ ile, **الليث**’ten başkası için işitmedim. Dedi ki: Bu, doğruya benzer; ve Allah Teâlâ dilerse **قنأ**’da zikredilecektir. Ve **المفيوء**: bunamış/aklı karışık kimsedir; gölgeye uzun süre yapışıp kalmasından bu ad ona lâzım olmuştur. Şeyhimiz, **مجمع الأمثال** (el-Meydânî)den naklen dedi ki: **المفيأة** ve **المفيؤة** hemzelenir ve hemzelenmez: ikisi de güneşin doğmadığı yerdir. Ve meşhur meselde onların sözü:  **مفيأة رباعها السمائم**  yani içinde semûmlar bulunan bir gölge; geniş omuzlu, cahı olan, yanı aziz olan kimse için darb-ı mesel yapılır; yanında hayır umulur; fakat ona sığınılınca onun güzel yardımı ve bakışı olmaz. Müellif ve **الجوهري** bunu ihmal etmiştir. Bitti. Ve **الفيء**: ganimettir; bazıları onu, meşakkate uğramayanla kayıtladı; böylece gölge gibi serin olur; bu, **الراغب**’in sözünden alınmıştır; şeyhimiz söyledi. Ve **الخراج**; hadiste **الفيء**’in, tasarrufunun farklılığı üzere, zikri tekrar etmiştir; o, savaş ve cihad olmaksızın kâfirlerin mallarından Müslümanlara elde edilendir. Ve **الفيء**: kuştan bir parçadır; ona **عرقة** denir; ve **وصف** da. Ve **الفيء**’in aslı: dönüş/geri dönüştür; bazıları onu, iyi bir hâle dönüşle kayıtladı; bununla Allah Teâlâ’nın sözü  **فإن فاءت فأصلحوا بينهما**  tefsir edildi; şeyhimiz söyledi. Bundan dolayı zevâlden sonra olan gölgeye **فيء** denildi; çünkü batı yanından doğu yanına döner. Ve bu mala **فيء** adı verildi; çünkü kâfirlerin mallarından, savaşsız, kendiliğinden Müslümanlara geri döndü. Ve Allah Teâlâ’nın, bağy ehliyle savaş hakkında sözü  **حتى تفيء إلى أمر الله**  yani itaate döner. (Bunun) gibi: **الفيئة** (fetha ile) ve **الفيئة** (kesra ile) ve **الإفاءة** (tıpkı **الإقامة** gibi) ve **الاستفاءة** (tıpkı **الاستقامة** gibi). **وفاء**: işe döndü; **يفيء**. **وفاءه** **فيأ** ve **فيوءا**: ona döndü. Ve başkası onu **أفاءه**: onu döndürdü. Ve denir: **فئت** işe **فيئا**; ona bakışı geri çevirdiğim zaman. Ve demire, keskinliğinden sonra köreldiğinde: **فاءت** denir. Ve hadiste:  **الفيء على ذي الرحم**  yani ona şefkat ve ona iyilikle dönüş. Ve **أبو زيد** dedi: Denir: Falancayı iş üzerine **أفأت**; **إفاءة** (ile), bir iş istediğinde onu bir işe çevirdiğim zaman. Ve başkası dedi: **وأفاء** ve **استفاء** **كفاء** gibidir. **كثير عزة** dedi ki:
  On’dan (deveden) çekildi ve bulutu sabahladı                      **أفاء**; ve göğün ufukları çıplak
Ve şu da okundu:
  Bir okla akraba oldular; kimse onu hissetmedi                      Sonra **استفاءوا** ettiler ve “ne güzel parlaklık” dediler
Ve hadiste: Ensardan bir kadın iki kızıyla geldi; dedi ki: “Ey Allah’ın Resûlü, bunlar falanın iki kızıdır; Uhud günü seninle beraber öldürüldü; ve amcaları onların mallarını ve miraslarını **استفاء** etti.” Yani mirastan haklarını geri aldı ve onu kendisi için **فيء** yaptı; o, **الفيء**’den **استفعل**’dir. Ve ondan, Ömer رضى الله عنه hadisi: “Andolsun, biz onun iki okunu **نستفيء** ederdik”; yani onu kendimiz için alırdık da onunla taksim ederdik. Ve **الأساس**’ta: Denir: Hiç kimse **الفيء**’e yapışıp kalmaz; ancak **الفيء**’den mahrum bırakılan (yapışıp kalır). Ve mecazdan: **تفيأت بفيئك**: sana sığındım. Bitti. Ve şeyhimiz, **الخفاجي**’den **العناية**’de **حواشي النحل** üzerinde nakletti: **فاء الظل**: döndü; lâzım (geçişsiz)dır; hemze veya teşdîd ile müteaddî olur; **فيأه الله** ve **أفاءه** gibi; sonra o **تفيأ** eder. Ve **أبو تمام** onu kendi başına (mef’ûlsüz) geçişli kıldı; şu sözünde:
  Sonra onun gölgesini uzatılmış olarak **تفيأت** ettim
Dedi ki: Bu, kıyasın dışındadır. Ve bu ibareden az önce dedi. Ve müellif üzerine kalan: **فاءت الظلال**. **الجوهري** bunların bir kısmına işaret etti; dedi ki: **فيأت الشجرة تفيئة**; ve ben onun **فيئها**’sında **تفيأت** ettim; ve **تفيأت الظلال**. Bitti. Dedim ki: yani döndü/dönüşüp durdu. Ve aziz tenzilde:  **يتفيأ ظلاله عن اليمين والشمائل**  ve **التفيؤ**, **الفيء**’den **تفعل**’dir; o, akşamleyin olan gölgedir. Ve **تفيؤ الظلال**: gündüzün yarılanmasından sonra onun dönüşüdür. Ve **التفيؤ** ancak akşamleyin olur; **الظل** ise sabahleyin olur; o, güneşin dokunmadığı şeydir. Ve **تفيأت الشجرة** ve **فيأت** ve **فاءت تفيئة**: onun **فيؤ**’su çoğaldı. Ve ben onun **فيئها**’sında **تفيأت** ettim. Ve kadın, saçını **فيأت** etti: kibirden onu hareket ettirdi. Ve rüzgâr ekini ve ağacı **تفيئ** eder: ikisini hareket ettirir. Ve hadiste:  “Müminin misali, ekinin taze filizi gibidir; rüzgâr onu bir kere burada bir kere burada **تفيئ** eder.”  Ve bir rivayette:  “Ekinin taze filizi gibi; rüzgâr ona nereden geldiyse onu **تفيئ** eder.”  yani onu hareket ettirir ve sağa sola meylettirir. Ve ondan hadiste:  “Kadınların başları üzerinde **الفيء**’i gördüğünüzde – yani kadınlar – devekuşu hörgüçleri gibi, onlara bildiriniz ki onlar için namaz kabul edilmez.”  Başlarını, saçlarını onunla çokça birleştirip ekledikleri için, devekuşu hörgüçlerine benzetti; ta ki bununla üzerinde onu **يفيئها** eden şey oldu; yani onu kibir ve kendini beğenmeyle hareket ettirir. Ve **نافع الفقعسي** dedi ki:
  Eğer eskidiysem, yaşadım; sanki ben                      Rüzgârların **تفيئه** ettiği taze bir dalım
Ve kadın, kocası için **تفيأت** etti: ona karşı kıvrıldı ve nazlanarak kırıtıp büküldü ve kendini ona bıraktı. **الفيء**’dendir; o da dönüş/geri dönüştür. Ve **تقيأت** denir, kâf ile. **الأزهري** dedi ki: Bu bir tashîftir; doğru olan fâ’dır. Ve ondan, recez söyleyenin sözü:
  **تفيأت ذات الدلال والخفـر**
  **لعابس حافي الدلال مقشعر**
Ve Allah Teâlâ dilerse gelecektir. Ve bir kavme **فيئا** olarak **أفأت** ettim; başka bir kavmin soyuntu malını onlar için aldığımda da onu onlara getirdiğimde. Ve onların üzerine **فيئا** olarak **أفأت** ettim; onlardan alınmış bir **فيء**’i onlar için aldığımda. Ve **الفيء**: dönüşüm/yer değiştirmedir; **فاء الظل**: dönüştü. Ve **الفئة**, **كجعة** gibi: aslında insanlardan bir fırkadır; ve taife; **الصحاح** ve başkasında böyledir. Ve **المصباح**’ta: cemaat; lafzından tekili yoktur. Ve denildi ki: O, ordunun arkasında savaşan taifedir; onlara korku veya bozgun olursa onlara sığınırlar. Ve **الراغب** dedi: **الفئة**: birbirine yardımlaşmada bazısının bazısına döndüğü, birbirine arka çıkan cemaat. Şeyhimiz söyledi. Ve **الهاء**, ortasından düşürülen yâ’nın bedelidir; aslı **فيء**’dir, **فيع** gibi; çünkü **فاء**’dandır. Ve cem’i, şâz olarak **فئون**’dur; ve kıyas üzere **فئات** (tıpkı **شيات** **ولدات** gibi). Ve **المكودي** ikisini de kıyasî kıldı. Şeyh **أبو محمد ابن بري** dedi ki: **الجوهري**’nin söylediği bu şey sehvdir; aslı **فئو**’dur, **فعو** gibi; hemze, lâm değil, ‘ayn’dır; düşürülen ise onun lâm’ıdır; o da vâv’dır. Dedi ki: O, **فأوت**’tandır; yani ayırdım; çünkü **الفئة** fırka gibidir. Bitti; **لسان العرب**’da böyle. Ve hadiste – **النهاية**’de böyle; ve **الهروي**’nin **غريبه**’ndeki ibaresi, **القتيبي**’den naklen, bazı selefin hadisi hakkında –  **لا يؤمر**  ; nüshalarda böyledir; bazısında nûn iledir; o yanlıştır. Ve **الفائق**’in ibaresinde: “Bir kimse için **يؤمر** olması helâl değildir.” Ve **لسان العرب** ve **النهاية**’de: **لا يلين مفاء على مفيء** yani bir mevla, bir Arap üzerine (yumuşak davranıp üstün gelmez). **المفاء**: beldesi ve kûrası fethedilmiş de Müslümanlara **فيء** olmuş kimsedir. Denir: “Şunu **أفأت** ettim”; yani onu **فيء** kıldım; ben **مفيء**’im; o şey **مفاء**’dır. Sanki dedi ki: Sâvâd ehlinden hiç kimse, onu zorla fetheden sahabe ve tâbiîn üzerine yumuşak davranıp (üstün) olmasın; böylece sâvâd onlara **فيء** oldu. Ve Araplar der: **يا فيء مالي**; bazılarına göre bir taaccüb kelimesidir; yahut bir teessüf kelimesidir; ve bu daha çoktur. Dedi ki:
  **يا فيء مالي**; kim yaşarsa eskir                      Zaman onun üzerine ve döndürüp çevirmeler geçer
Ve **اللحياني** **يا في مالي**’yi seçti; ve ayrıca **يا هيء** diye de rivayet edildi. **أبو عبيد** dedi ki: Ve **الأحمر** şunu ekledi: **يا شيء**; bunların hepsi aynı mânâdadır. **شيء**’de işaretin bir tarafı geçmişti; ve Allah Teâlâ dilerse yine gelecektir. **وفاء**: **المولي**’nin karısından (dönmesi), yani yemininden kefaret vermesidir. Bazı nüshalarda: yeminine kefaret verdi ve ona – yani kadına – döndü. Allah Teâlâ dedi ki:  **فإن فاءوا فإن الله غفور رحيم**  Müfessirler dedi ki: Allah Teâlâ’nın kitabında **الفيء** üç mânâ üzeredir; hepsinin dönüşü tek bir asla, o da dönüş/geri dönüştür. Allah Teâlâ, kadınlarından **المولين** hakkında dedi ki:  **فإن فاءوا فإن الله غفور رحيم**  Bu, **المولي**’nin karısına yaklaşmayacağına yemin etmesidir; Allah, onun **إيلاء**’sından sonra buna dört ay kıldı; eğer dört ay içinde onunla cima ederse, **فاء** etmiş olur; yani onunla cima etmeyeceğine dair yemin ettiği şeyden, onunla cima etmeye geri dönmüş olur; ve üzerine, yemin kefareti olarak hanes (yemin bozma) vardır. Eğer dört ay doluncaya kadar onunla cima etmezse, İbn Abbas ve sahabeden bir cemaat ona bir talâk vâki kıldılar ve talâkın yerine ayların dolmasını koydular. Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in ashabından büyük cemaat ve ilim ehlinden başkaları onlara muhalefet etti ve dediler ki: Dört ay dolup onunla cima etmezse, **المولي** durdurulur; ya **يفيء** eder, yani cima eder ve kefaret verir; yahut boşar. İşte bu, **الإيلاء**’dan olan **الفيء**’dir; o, yapmayacağına yemin ettiği şeye geri dönüştür. **ابن منظور** dedi ki: Bu, aziz tenzilin nassıdır:  **للذين يؤلون من نسائهم تربص أربعة أشهر فإن فاءوا فإن الله غفور رحيم وإن عزموا الطلاق فإن الله سميع عليم**  Ve şeyhimiz dedi ki: “**فاء المولي** …” sözü, dilin hiçbir şeyinden değildir; bilakis fıkhî ıstılahlardandır; فنون’da kullanılan lafızların çoğu gibi; onu Arapların dilindenmiş gibi getirir; yoksa Arapların كلام’ında **فاء**: “kefaret verdi” diye bilinmez. Bitti. Dedim ki: Belki mânâsının dönüşe varması gözetilerek; buna tenbih vacip oldu; müfessirlerin كلام’ında ona işaret geçmişti. Ve ben, ganimeti **فيئا** olarak aldım; **خفت** gibi. Ve bu malı **استفأت** ettim; yani onu **فيء** olarak aldım. Ve Allah Teâlâ bana **أفاء** etti; **يفيء إفاءة**. Allah Teâlâ dedi ki:  **ما أفاء الله على رسوله من أهل القرى**  **التهذيب**’de: **الفيء**: Allah’ın, din ehline, din ehline muhalefet edenlerin mallarından, savaşsız olarak geri çevirdiği şeydir; ya yurtlarından sürülüp çıkarlar da onları Müslümanlara boş bırakırlar; yahut başları üzerinden ödedikleri bir cizye üzerine sulh olurlar; yahut kanlarının dökülmesinden fidye olarak cizye dışı bir mal verirler. İşte bu mal, Allah Teâlâ’nın kitabında **الفيء**’dir:  **فما أوجفتم عليه من خيل ولا ركاب**  yani onun üzerine ne at ne de binek koşturmadınız. Bu, Benî Nadîr’in malları hakkında indi; ahdi bozduklarında yurtlarından Şam’a sürülüp çıktılar; Resûlullah صلى الله عليه وسلم onların hurmalık ve başkasından mallarını, Allah Teâlâ’nın kendisine, içinde taksim etmesini gösterdiği vecihlerde taksim etti. **الفيء**’in taksimi, Allah’ın at ve binek ile üzerine koşturttuğu ganimetin taksimi gibi değildir. Ve **الأساس**’ta: Falan haberleri **يتفيأ** eder ve onları **يستفيئها** eder. Ve Allah onlara ganimetleri **أفاء** etti; ve biz ganimetleri **نستفيء** ederiz. Bitti. Ve **الفيئة**: kartal gibi bir kuştur; soğuktan korktuğunda Yemen’e iner; **لسان العرب**’da böyledir. Ve hurma çekirdeğine, sert olduğunda: **ذو فيئة** denir; bu, hayvanların onu yem yapıp yemesi, sonra karınlarından, olduğu gibi taze olarak çıkması sebebiyledir. Ve **علقمة بن عبدة** bir atı vasfederken dedi ki:
  Nehdî’nin asası gibi bir **سلاءة**; ona bir **غل** vardır                      **ذو فيئة**; **قران** hurmasının çekirdeğinden, çiğnenmiş
Ve **الفيئة** ayrıca: vakittir; denir: **جاءه بعد فيئة**; yani bir vakitten sonra. Ve falan, öfkesinden çabuk **الفيء** edendir. **وفاء** öfkesinden: döndü. Ve o, **سريع الفيء** ve **الفيئة** ve **الفيئة**’dir; yani dönüş; son ikisi **اللحياني**’dendir. Ve o, kesra ile **حسن الفيئة**’dir; **الفيعة** gibi; yani dönüşü güzeldir. Âişe رضي الله عنها hadîsinde, Zeyneb hakkında dedi ki: “Bütün huyları övülmüştür; ancak bir **سورة** (sertlik) hariç; ondan **الفيئة** çabuk çıkar.” O, **الفيعة** veznindedir: insanın bir şeye bulaşıp onu bizzat yaptığı hâlde, ondan dönüş hâlidir. Ve **الأساس**’ta: Karısını boşadı; hâlbuki onun **فيئتها**’sına mâlikti: onun rücûu. Ve onun karısı üzerinde bir **فيئة** vardır; ve o, çabuk öfkelenen, çabuk **الفيئة** edendir. Bitti. Ve onların sözü: “Falan, falanın **تفيئة**’si üzerine girdi”; bu, Ömer رضي الله عنه hadîsindendir: O, Nebî صلى الله عليه وسلم’in yanına girdi de onunla konuştu; sonra Ebû Bekir, onun **تفيئة**’si üzerine, yani onun izinden girdi. Ve benzeri: “onun **تئيفة**’si üzerine”; yâ’nın fâ’dan önce getirilmesiyle; ve şeddeli de olabilir. Ve tâ, onda ziyadedir; onun **تفعلة** olması üzerine. Ve denildi ki: O, ondan kalb edilmiştir; tâ’sı ya ziyade olur ya aslî. **الزمخشري** dedi ki: Ziyade olmaz; bina, kalbsiz olduğu hâliyle olur. Eğer **التفيئة**, **الفيء**’den **تفعلة** olsaydı, **تهنئة** vezni üzere çıkardı; o hâlde, kalb olmasaydı, i‘lâl sebebiyle **فعيلة** olurdu; ve lâm’ı hemzedir. Fakat **التئيفة**’den kalb, tâ’nın ziyadeliğine hükmedendir; böylece **تفعلة** olur. **لسان العرب**’da böyledir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَآءَ
1 فَآءَ ذ , aor. يَفِىْءُ, inf. n. فَىْءٌ (S, O, Msb) and فُيُوْءٌ, (O,) He (a man, Msb) returned; (S, O, Msb;) and so ↓ افآء, and ↓ استفآء: (M, TA:) فَىْءٌ, as also ↓ فَيْئَةٌ and ↓ فِيئَةٌ, [or the former of these, accord. to analogy, is an inf. n. of unity, and the latter an inf. n. of modality,] and اـِفَآءَةٌ and اِستِفَآءَةٌ al' signify رُجُوعٌ: (K:) or, accord. to some, فَآءَ signifies particularly he returned to a good state or condition. (MF, TA.) One says, فَآءَ مِنْ غَضَبِهِ He returned [to a good state, or recovered, from his anger]: (M, TA:) and فُلَانٌ سَرِيعُ الفَىْءِ مِنْ غَضَبِهِ [Such a one is quick in respect of the returning &c. from his anger]: (S, M, * O:) and ↓ اـِنَّهُ لَسَرِيعُ الفِيْئَةِ, (M,) or ↓ لَحَسَنُ الفِيْئَةِ, (S, O,) i. e. [Verily he is quick, or good, in respect of] the returning [to a good state, or from his anger, or in respect of the manner of returning &c.]: (S, M, O:) and ↓ هُوَ سَرِيعُ الغَضَبِ سَرِيعُ الفِيْئَةِ [He is quick in respect of anger, quick in respect of returning, or recovering, therefrom]. (A, TA.) And فَآءَ اـِلَى الأَمْرِ, and فَآءَهُ [i. e. فَآءَ الأَمْرَ], inf. n. فَىْءٌ and فُيُوْءٌ, He returned [to the affair, or to the command, i. e. to that which was commanded]. (M, TA.) حَتَّى تَفِىْءَ اـِلَى أَمْرِ اللّٰهِ, in the Kur xlix. 9, means Until it [referring to a party (طَائِفَة) before mentioned] return to the ordinance of God, or to that which God has commanded: (Bd:) or until it return (T, Msb) to obedience, (T,) or to that which is right. (Msb.) And فَآءَ اـِلَى الأَمْرِ, inf. n. فَىْءٌ, signifies also He reconsidered the affair, or case. (TA.) ― -b2- فَآءَ المُؤْلِى (M, Msb, K) مِنِ امْرَأَتِهِ, (M, K,) inf. n. فَىْءٌ, (TA,) or ↓ فَيْئَةٌ, (Msb,) means The man who had sworn to abstain from conjugal intercourse with his wife expiated his oath and returned to her. (M, Msb, * K. [See Kur ii. 226.]) But MF observes that this usage of فَآءَ to signify He expiated an oath belongs to the conventional language of the law. (TA.) In the case of a man who has sworn that he will abstain from conjugal intercourse with his wife, a period of four months is appointed to him in the Kur-لn; and if he have such intercourse with her in the four months, it is said of him, قَدْ فَآءَ, meaning He has returned [or reverted] from his oath, to the doing that which he swore that he would not do, and is bound to expiate his oath: if he have not had such intercourse with her until the end of the four months from the day of his swearing, then, Ibn-'Abbلs and a number of the Companions pass upon her a single sentence of divorce, making the [said sentence of] divorce to have effect at the end of the months; but many of the Companions and others say that in this case he must return, and expiate his oath, or he must divorce. (T, TA.) And [hence] one says ↓ لَهُ عَلَى امْرَأَتِهِ فَيْئَةٌ He has the right of returning to his wife: (Msb, TA:) and هُوَ يَمْلِكُ ↓ فَيْئَتَهَا He possesses the right of returning to her; namely, a wife whom he has divorced. (A, TA.) ― -b3- الفَىْءُ عَلَى ذِى الرَّحِمِ occurs in a trad. as meaning The being favourably inclined, or affectionate, to the relation; and returning to kind treatment of him. (TA.) ― -b4- فَآءَ said of the shade, (M, Msb,) aor. يَفِىْءُ, (Msb,) inf. n. فَىْءٌ, (M, Msb, K, *) It shifted, or removed; (M, K; *) or [rather] it returned from the side of the west to the side of the east: (Msb:) and الظِّلَالُ ↓ تَفَيَّأَتِ The shades became changed in their manner of being; (S, O;) or [rather] they returned [towards the east] after midday. (T, TA. [See the Kur-لn xvi. 50.]) ― -b5- And فَآءَتِ الشَّجَرَةُ; and ↓ تفيّأت; (M;) and ↓ فيّأت, inf. n. تَفِيْئَةٌ; (S, O, TA;) The tree had much shade. (M, TA.) فَآءَتِ الحَدِيدَةُ The iron implement became blunt after its being sharp. (T, TA.) -A2- فِئْتُ الغَنِيمَةَ, (mentioned, but not expl., in the K,) inf. n. فَىْءٌ, (TA,) means I took the spoil. (TK.) [See also 10.]

فيّأ الظِلَّ
2 فيّأ الظِلَّ ذ , and ↓ افآءهُ He (God) made the shade to return [in the afternoon]. (El-Khafلjee, MF, TA.) -A2- قَيَّأَت said of a tree: see 1, near the end. ― -b2- Said of the wind, It put in motion the seed-produce, or standing corn, and the trees. (M, TA.) And, said of a woman, She put in motion her hair, from self-conceit, or vanity. (M, TA.)

أَفَأْتُهُ
4 أَفَأْتُهُ ذ I made it to return. (O.) See also 2. ― -b2- [Hence,] one says, أَفَآءَ اللّٰهُ عَلَى المُسْلِمِينَ مَالَ الكُفَّارِ [God restored to the Muslims, as though it were theirs by right, or gave to them as spoil, the property, or wealth, of the unbelievers]; (S, O;) inf. n. اـِفَآءَةٌ. (S.) And أَفَآءَ اللّٰهُ عَلَيْهِمُ الغَنَائِمَ [God restored, or gave, to them the spoils]. And أَفَآءَ عَلَى قَوْمٍ فَيْئًا He took for a party the spoil of another party and brought it to them: and he took for a party spoil that had been taken from them. (T, TA.) ― -b3- And أَفَأْتُ كَذَا I made such a thing to be a فَىْء [or spoil]. (TA.) ― -b4- And أَفَأْتُ فُلَانًا عَلَى الأَمْرِ I turned him to the thing, or affair, when he had desired another thing, or affair. (AZ, T.) -A2- See also 1, first sentence.

تَفَيَّأَتِ الظِّلَالُ
5 تَفَيَّأَتِ الظِّلَالُ ذ : ― -b2- and تفيّأت الشَّجَرَةُ: see 1, near the end. ― -b3- تفيّأ فِيهِ means He shaded himself in it; i. e., in the shade termed فَىْء. (M.) One says, تَفَيَّأْتُ فِى فَىْءِ الشَّجَرَةِ [I shaded myself in the afternoon-shade of the tree]. (S, O.) And تفيّأ بِالشَّجَرَةِ [He shaded himself by means of the tree; or] he entered into the أَفْيَآء [or afternoon-shades] of the tree: (MA:) and [it is said that] تَفَيَّأْتُ الشَّجَرَةَ signifies I entered into the أَفْيَآء of the tree, and shaded myself thereby: (Har p. 500:) and Aboo-Temmلm has made it trans. by itself [i. e. without a prep.] in his saying,
فَتَفَيَّأْتُ ظِلَّهُ مَمْدُودًا
[as though meaning And I protected myself from the sun by its shade, when it was extended]: but [perhaps he has thus used the verb in the last of the senses here following, for] it is said that this is irregular. (TA.) ― -b4- [Hence] one says, تَفَيَّأْتُ بِفَيْئِكَ meaning (tropical:) I have had recourse to thee for protection. (A, TA.) ― -b5- تفيّأ is said of a branch or twig [as meaning It bent, in a languid manner]. (T, M, L, K, voce تَرَأَّدَ; &c.) And one says, تفيّأت لِزَوْجِهَا, meaning She bent herself over her husband, and affected languor, or languidness, to him, feigning coyness, or opposition, and threw herself upon him: (T, * TA:) from الفَىْءُ signifying “ the act of returning: ” and some say تقيّأت, with ق; but Az says that this is a mistake, and that it is correctly with ف (TA.) -A2- تفيّأ signifies also تَتَبَّعَ [He sought a thing time after time, or repeatedly, &c.]. (Har p. 500.) And one says, فُلَانٌ يَتَفَيَّأُ الأَخْبَارَ and ↓ يَسْتَفِيؤُهَا [app. meaning Such a one seeks after news, or tidings, time after time, or repeatedly, &c.]. (A, TA.)

استفآء
10 استفآء ذ He took as spoil. (S, M, * O, K.) One says, اِسْتَفَأْتُ هٰذَا المَالَ I took this property as spoil. (S, O.) ― -b2- See also 5. -A2- As intrans., see 1, first sentence.

فَىْءٌ
فَىْءٌ ذ Afternoon-shade; shade after the declining of the sun from the meridian; (T, * S, O;) [i. e.] the فَىْء is what was sun, and has been annulled, or superseded, by shade; (M, K;) or that from which the sun has departed: so called because of its “ returning ” from side to side: (S, O: [see 1, first sentence:]) ISk says, (S, O,) the ظِلّ is what sun has annulled, or superseded; [correctly, what sun annuls, or supersedes; (see ظَلٌّ;)] and the فَىْء is what has annulled, or superseded, sun: (S, Mgh, O:) but AO says, on the authority of Ru-beh, that on which the sun has been and from which it has departed is فَىْء and ظِلّ; and that on which the sun has not been is ظِلّ: (S, O:) [see more under this latter word:] pl. [of pauc.] أَفْيَآءٌ and [of mult,] فُيُوْءٌ. (S, M, Mgh, O, Msb, K.) ― -b2- And Spoil, booty, or plunder; syn. غَنِيمَةٌ [q. v.]; (S, M, Mgh, O, Msb, K;) thus called, by the inf. n., because it returns from one party to another; (Msb;) and فَيٌّ in this sense is not allowable; (Mgh, Msb;) nor is it in the preceding sense: (Mgh:) or such as is obtained without difficulty: and therefore likened to shade. (MF.) And The [tax, or tribute, termed] خَرَاج [q. v.]: (S, O, K:) frequently occurring in trads. as meaning such, of the possessions of the unbelievers, as accrues to the Muslims without war: (TA:) or such as is obtained from the believers in a plurality of gods after the laying-down of arms: (A 'Obeyd, Mgh and Msb voce غَنِيمَةٌ:) or such as God has restored [as though it were theirs of right] to the people of his religion, of the possessions of those who have opposed them, without fighting, either by the latter's quitting their homes and leaving them vacant to the Muslims, or by their making peace on the condition of paying a poll-tax or other money or property to save themselves from slaughter: such is termed فَىْء in the Kur-لn. (T. [See more under غَنِيمَةٌ.]) -A2- Also A flock of birds: (O, K:) [or a number of birds disposed in a row:] also termed عَرَقَةٌ and صَفٌّ. (O, TA.) -A3- يَا فَىْءَ, (M, O, K, in the CK [erroneously] يا فَىْءُ,) or, accord. to Ks, correctly يا فَىَّ [q. v.]. (M,) [Oh! or O my wonder?] an expression of regret, (M, O, K,) accord. to most, (TA,) or of wonder, (Ks, M, K, TA,) meaning يَا عَجَبِى. (Ks, M.) [See شَىْءٌ, last three sentences.]

فِئَةٌ
فِئَةٌ ذ A [party, portion, division, or distinct body, of men, such as is termed] طَائِفَة: (S, O, K, TA:) or a company (Msb, TA) of soldiers who fight in the rear of an army, and to whom the latter has recourse in the case of fear or defeat: (TA:) or a company of men who [in war] have recourse, for aid, one to another: (Er-Rلghib, TA:) a word having no proper sing.: (Msb, TA:) originally فِىْءٌ; (S, O, K;) the ة being substituted for the medial ى, which is dropped: (S, O:) or its original form is فِئْوٌ [or فِئْىٌ or فِئْوَةٌ or فِئْيِةٌ (see art. فأو and فأى)]; the final [radical] letter being that which is elided; for it is from فَأَوْتُ [or فَأَيْتُ] “ I divided; ” and فِئَةٌ is syn. with فِرْقَةٌ: (IB, L, TA:) pl. فِئَاتٌ and فِئُونَ, (S, O, Msb, K,) in which latter the و and ن are for the making good what is deficient [in the sing.]. (Msb.)

فَيْئَةٌ
فَيْئَةٌ ذ : see 1, in four places. ― -b2- [Hence] ذُو فَيْئَةٍ a term applied to Date-stones (نَوَى التَّمْرِ) when they are hard: [because,] being given as fodder to cattle, and eaten by them, they pass forth as they were at first. (T, TA.) -A2- Also A time; syn. حِينٌ. (K.) One says, جَآءَهُ بَعْدَ فَيْئَةٍ He came to him after a time. (TA.) ― -b2- And The حِدَأَة [or kite], that seizes as its prey the chickens from the dwellings: (O:) or a certain bird resembling the eagle, (L, K,) which, when it fears the cold, migrates to El-Yemen. (L.)

فِيْئَةٌ
فِيْئَةٌ ذ : see 1, first quarter, in four places.

تَفِيْئَةٌ
تَفِيْئَةٌ ذ , (M and K in art. تفأ,) as also تَفِيَّةٌ, both mentioned by Lh, and the latter reckoned as a dial. var. of the former, (M in that art.,) and تَئِفَّةٌ and اـِفُّ and اـِفَّةٌ and أَفَّةٌ and اـِفَّانٌ and أَفَّانٌ, (see art. اف,)] The time of a thing: (M and K in art. تفأ:) one says, أَتَيْتُهُ عَلَى تَفِيئَةِ ذٰلِكَ I came to him at the time of that: (M in that art.:) and [by extension of the signification] one says, دَخَلَ عَلَى تَفِئَةِ فُلَانٍ meaning أَثَرِهِ [i. e. He entered near after such a one; as though treading in his footsteps]: (K in the present art.:) the ت in تَفِيْئَةٌ is an augmentative letter; the word being [originally] of the measure تَفْعِلَةٌ, but formed by transposition: Z says that the ت would not be augmentative if the composition of the word were as it is here, without transposition: that it is not of the measure تَفْعِلَةٌ from الفَىْءُ; for, if it were, it would be of the same measure as تَهْيِئَةٌ [i. e. it would be تَفْيِئَةٌ]; therefore, if not formed by transposition, it would be of the measure فَعِيلَةٌ [i. e. it would be from تفأ, as some hold it to be], because of the اـِعْلَال [or alteration for the sake of alleviating the sound, such as takes place in يَسِيرُ for يَسْيِرُ, which cannot be in a noun of the measure تَفْعِلَةٌ from a triliteral root like فيأ, whose medial radical is infirm], the last radical being hemzeh: but its formation by transposition from تَئِفَّةٌ [originally تَأْفِفَةٌ] to تَفِّئَةٌ, which is then changed to تَفِيْئَةٌ, as Z says in the “ Fلïk, ” is what determines the ت to be augmentative, and the [original] measure to be تَفْعِلَةٌ. (L and TA * in arts. تفأ and فيأ.)

مُفَآءٌ
مُفَآءٌ ذ A thing that has been made a فَىْء [or spoil, &c.]. (TA.) And A person whose country, or province, or town, has been conquered, and become a فَىْء to the Muslims. (IKt, O, TA.) It is in a trad. of some of those who have gone before, ↓ لَا يُؤَمَّرُ مُفَآءٌ عَلَى مُفِىْءٍ, meaning An emancipated slave shall not be made governor over an Arabian; (K, TA;) or, as in the Nh [and O] and L, لا يَلِيَنَّ [shall by no means rule]; (TA;) as though it were said, none of the people of the Sawلd (which was conquered by force and became a فَىْء to the Muslims) shall rule over the Companions (O, TA) and their next successors. (TA.)

مُفِىْءٌ
مُفِىْءٌ ذ A person who makes a thing [or a country or the like] to be a فَىْء. (TA.) See also مُفَآءٌ.

مَفِيْئَةٌ
مَفِيْئَةٌ ذ : see the paragraph here following.

مَفْيَأَةٌ
مَفْيَأَةٌ ذ : see the paragraph here following.

مَفْيُؤَةٌ
مَفْيُؤَةٌ ذ A place of فَىْء, i. e. of the shade thus termed; [a place of afternoon-shade;] (M, K;) as also ↓ مَفْيَأَةٌ; (K;) and, as AAF says, on the authority of Th, ↓ مَفِيْئَةٌ; (M, L, TA;) and so ↓ مَفْيُوْءَةٌ, like مَسْمُوعَةٌ [in measure]: (L, TA:) accord. to Lth, (TA,) مَفْيُؤَةٌ is syn. with مَقْنُؤَةٌ, (S, TA,) which signifies a place on which the sun does not come: so says Az; and he adds that it is probably correct, but that he had not heard it on any other authority than of Lth. (TA.)

مَفْيُوْءٌ
مَفْيُوْءٌ ذ i. q. مَعْتُوهٌ [Idiotic, or an idiot, i. e. deficient, or wanting, in intellect; &c.]: so called from his keeping long [or much] in the shade. (M, TA.)

مَفْيُوْءَةٌ
مَفْيُوْءَةٌ ذ : see مَفْيُؤَةٌ.

##### Türkçe

**فَآءَ**
1 **فَآءَ** **ذ** , muzârîsi **يَفِىْءُ**, mastarı **فَىْءٌ** (S, O, Msb) ve **فُيُوْءٌ**, (O,) o (bir adam, Msb) döndü; (S, O, Msb;) ve bunun gibi ↓ **افآء**, ve ↓ **استفآء**: (M, TA:) **فَىْءٌ**, yine ↓ **فَيْئَةٌ** ve ↓ **فِيئَةٌ** ile de, [yahut bu ikisinden birincisi, kıyasa göre, bir birlik mastarıdır; ikincisi ise bir keyfiyet mastarıdır,] ve **اـِفَآءَةٌ** ve **اِستِفَآءَةٌ** hepsi **رُجُوعٌ** mânâsını ifade eder: (K:) yahut bazılarına göre, **فَآءَ** özellikle, iyi bir hâle veya duruma döndü demektir. (MF, TA.) Denir ki, **فَآءَ مِنْ غَضَبِهِ** O, öfkesinden [iyi bir hâle] döndü [yahut iyileşti]: (M, TA:) ve **فُلَانٌ سَرِيعُ الفَىْءِ مِنْ غَضَبِهِ** [Falanca, öfkesinden dönme vb. hususunda çabuktur]: (S, M, * O:) ve ↓ **اـِنَّهُ لَسَرِيعُ الفِيْئَةِ**, (M,) yahut ↓ **لَحَسَنُ الفِيْئَةِ**, (S, O,) yani [gerçekten o, çabuktur; yahut iyidir;] dönme [iyi bir hâle, yahut öfkesinden; yahut dönmenin tarzı vb. bakımından]: (S, M, O:) ve ↓ **هُوَ سَرِيعُ الغَضَبِ سَرِيعُ الفِيْئَةِ** [O, öfkelenmede çabuk, ondan dönmede yahut ondan iyileşmede çabuktur]. (A, TA.) Ve **فَآءَ اـِلَى الأَمْرِ**, ve **فَآءَهُ** [yani **فَآءَ الأَمْرَ**], mastarı **فَىْءٌ** ve **فُيُوْءٌ**, o, [işe yahut emre, yani emrolunana] döndü. (M, TA.) Kur’ân’da xlix. 9’daki **حَتَّى تَفِىْءَ اـِلَى أَمْرِ اللّٰهِ**, (Bd:) Allah’ın hükmüne, yahut Allah’ın emrettiğine dönünceye kadar demektir: (Bd:) yahut itaat’e dönünceye kadar, (T,) yahut doğru olana dönünceye kadar. (Msb.) Ve **فَآءَ اـِلَى الأَمْرِ**, mastarı **فَىْءٌ**, ayrıca, o, işi yahut davayı yeniden düşündü demektir. (TA.) ― -b2- **فَآءَ المُؤْلِى** (M, Msb, K) **مِنِ امْرَأَتِهِ**, (M, K,) mastarı **فَىْءٌ**, (TA,) yahut ↓ **فَيْئَةٌ**, (Msb,) karısıyla cinsel ilişkiden uzak duracağına yemin etmiş olan adam, yeminini kefaretle giderdi ve ona döndü demektir. (M, Msb, * K. [Bkz. Kur ii. 226.]) Fakat MF, **فَآءَ**’nın “yemine kefaret verdi” mânâsında kullanılmasının şer‘î örf diline ait olduğunu belirtir. (TA.) Karısıyla cinsel ilişkiden uzak duracağına yemin eden adam hakkında Kur’ân’da ona dört ay müddet tayin edilmiştir; eğer dört ay içinde onunla ilişkiye girerse, onun hakkında **قَدْ فَآءَ** denir; mânâsı: o, yemininden dönmüştür [yahut rücû etmiştir], yemin edip yapmayacağını söylediği şeyi yapmaya dönmüştür ve yeminine kefaretle yükümlüdür: eğer yemin ettiği günden itibaren dört ayın sonuna kadar onunla ilişkiye girmemişse, o zaman İbn-‘Abbâs ve sahâbeden bir grup, ona bir talâk hükmü verir; talâkın [söz konusu hükmünün] ayların sonunda yürürlüğe girmesini sağlarlar; fakat sahâbeden ve başkalarından birçokları der ki: bu durumda o, ya dönmeli ve yeminine kefaret vermeli, yahut boşamalıdır. (T, TA.) Ve [bundan dolayı] denir ki ↓ **لَهُ عَلَى امْرَأَتِهِ فَيْئَةٌ** Onun, karısına dönme hakkı vardır: (Msb, TA:) ve **هُوَ يَمْلِكُ** ↓ **فَيْئَتَهَا** O, ona dönme hakkına sahiptir; yani boşadığı bir eşe. (A, TA.) ― -b3- **الفَىْءُ عَلَى ذِى الرَّحِمِ** bir hadiste, akrabaya meyletme yahut ona şefkat gösterme; ve ona iyi muameleye dönme mânâsında vârid olmuştur. (TA.) ― -b4- **فَآءَ** gölge hakkında söylenir, (M, Msb,) muzârîsi **يَفِىْءُ**, (Msb,) mastarı **فَىْءٌ**, (M, Msb, K, *) o, yer değiştirdi yahut kaydı; (M, K; *) yahut [daha doğrusu] batı tarafından doğu tarafına döndü: (Msb:) ve **الظِّلَالُ** ↓ **تَفَيَّأَتِ** gölgeler hâllerinde değişti; (S, O;) yahut [daha doğrusu] öğleden sonra [doğuya doğru] döndüler. (T, TA. [Bkz. Kur xvi. 50.]) ― -b5- Ve **فَآءَتِ الشَّجَرَةُ**; ve ↓ **تفيّأت**; (M;) ve ↓ **فيّأت**, mastarı **تَفِيْئَةٌ**; (S, O, TA;) ağaç çok gölgeli oldu. (M, TA.) **فَآءَتِ الحَدِيدَةُ** demir alet, keskin olduktan sonra köreldi. (T, TA.) -A2- **فِئْتُ الغَنِيمَةَ**, (K’da zikredilmiş, fakat açıklanmamıştır,) mastarı **فَىْءٌ**, (TA,) ganimeti aldım demektir. (TK.) [Bkz. ayrıca 10.]

**فيّأ الظِلَّ**
2 **فيّأ الظِلَّ** **ذ** , ve ↓ **افآءهُ** o (Allah) gölgeyi [öğleden sonra] döndürdü. (El-Khafâjee, MF, TA.) -A2- **قَيَّأَت** bir ağaç hakkında söylenir: 1’e, sonlara yakın, bak. ― -b2- Rüzgâr hakkında: o, tohum ekinini yahut ayakta duran ekini ve ağaçları hareket ettirdi. (M, TA.) Ve bir kadın hakkında: o, kendini beğenme yahut kibir sebebiyle saçını hareket ettirdi. (M, TA.)

**أَفَأْتُهُ**
4 **أَفَأْتُهُ** **ذ** onu döndürdüm. (O.) 2’ye de bak. ― -b2- [Bundan dolayı] denir ki, **أَفَآءَ اللّٰهُ عَلَى المُسْلِمِينَ مَالَ الكُفَّارِ** [Allah, kâfirlerin malını Müslümanlara iade etti—sanki haklarıymış gibi—yahut ganimet olarak onlara verdi]; (S, O;) mastarı **اـِفَآءَةٌ**. (S.) Ve **أَفَآءَ اللّٰهُ عَلَيْهِمُ الغَنَائِمَ** [Allah ganimetleri onlara iade etti yahut verdi]. Ve **أَفَآءَ عَلَى قَوْمٍ فَيْئًا** o, bir topluluk için başka bir topluluğun ganimetini aldı ve onu onlara getirdi: ve bir topluluk için, kendilerinden alınmış olan ganimeti aldı. (T, TA.) ― -b3- Ve **أَفَأْتُ كَذَا** ben, böyle bir şeyi **فَىْءٌ** [yahut ganimet] yaptım. (TA.) ― -b4- Ve **أَفَأْتُ فُلَانًا عَلَى الأَمْرِ** o, başka bir şey yahut iş istemişken, onu şeye yahut işe çevirdim. (AZ, T.) -A2- 1’in ilk cümlesine de bak.

**تَفَيَّأَتِ الظِّلَالُ**
5 **تَفَيَّأَتِ الظِّلَالُ** **ذ** : ― -b2- ve **تفيّأت الشَّجَرَةُ**: 1’e, sonlara yakın, bak. ― -b3- **تفيّأ فِيهِ** o, onda gölgelendi demektir; yani **فَىْء** diye adlandırılan gölgede. (M.) Denir ki, **تَفَيَّأْتُ فِى فَىْءِ الشَّجَرَةِ** [Ben, ağacın öğleden-sonra gölgesinde gölgelendim]. (S, O.) Ve **تفيّأ بِالشَّجَرَةِ** [O, ağaçla gölgelendi; yahut] ağacın **أَفْيَآء**’ına [yahut öğleden-sonra gölgelerine] girdi: (MA:) ve [denilmiştir ki] **تَفَيَّأْتُ الشَّجَرَةَ** ben, ağacın **أَفْيَآء**’ına girdim ve onunla gölgelendim demektir: (Har s. 500:) ve Ebû-Temmâm onu, şu sözünde, kendi başına geçişli yapmıştır [yani edatsız]:
فَتَفَيَّأْتُ ظِلَّهُ مَمْدُودًا
[sanki mânâsı: Ve ben, uzanmış iken onun gölgesiyle güneşten korundum]: fakat [belki de burada fiili, aşağıda gelen mânâların sonuncusunda kullanmıştır; zira] bunun düzensiz olduğu söylenmiştir. (TA.) ― -b4- [Bundan dolayı] denir ki, **تَفَيَّأْتُ بِفَيْئِكَ** mânâsı (mecaz:) senden korunma için sığındım. (A, TA.) ― -b5- **تفيّأ** bir dal yahut çubuk hakkında, [gevşekçe eğildi] mânâsında söylenir. (T, M, L, K, md. **تَرَأَّدَ**; vb.) Ve denir ki, **تفيّأت لِزَوْجِهَا**, mânâsı: o, kocasının üzerine eğildi; ona karşı gevşeklik yahut gevşeklik gösterisi yaptı; nazlanmayı yahut karşı koymayı taklit etti; ve kendini onun üzerine attı: (T, * TA:) **الفَىْءُ**’ün “dönme fiili” mânâsından: ve bazıları **تقيّأت**, **ق** ile, der; fakat Ez bunun bir hata olduğunu, doğrusunun **ف** ile olduğunu söyler. (TA.) -A2- **تفيّأ** ayrıca **تَتَبَّعَ** [o, bir şeyi defalarca aradı, yahut tekrar tekrar izledi, vb.] mânâsına gelir. (Har s. 500.) Ve denir ki, **فُلَانٌ يَتَفَيَّأُ الأَخْبَارَ** ve ↓ **يَسْتَفِيؤُهَا** [görünüşe göre mânâsı: falanca, haberleri tekrar tekrar arar, vb.]. (A, TA.)

**استفآء**
10 **استفآء** **ذ** o, ganimet olarak aldı. (S, M, * O, K.) Denir ki, **اِسْتَفَأْتُ هٰذَا المَالَ** ben, bu malı ganimet olarak aldım. (S, O.) ― -b2- 5’e de bak. -A2- Geçişsiz olarak: 1’in ilk cümlesine bak.

**فَىْءٌ**
**فَىْءٌ** **ذ** öğleden-sonra gölgesi; güneşin zevâlden (öğle meridyeninden) kaymasından sonraki gölge; (T, * S, O;) [yani] **فَىْءٌ**, güneş olan ve gölge tarafından iptal edilmiş yahut yerini gölgeye bırakmış olandır; (M, K;) yahut güneşin ayrıldığı şeydir: yan yana taraflardan “dönmesi” sebebiyle böyle adlandırılmıştır: (S, O: [bkz. 1’in ilk cümlesi:]) ISk der ki, (S, O,) **ظِلّ** güneşin iptal ettiği yahut yerini aldığı şeydir; [doğrusu, güneşin iptal ettiği; (bkz. **ظَلٌّ**;)] ve **فَىْءٌ** güneşi iptal eden yahut yerini alan şeydir: (S, Mgh, O:) fakat AO, Ru-beh rivayetiyle der ki: güneşin üzerinde bulunduğu ve sonra ayrıldığı şey **فَىْءٌ** ve **ظِلّ**’dür; güneşin üzerinde bulunmadığı şey ise **ظِلّ**’dür: (S, O:) [bunun daha fazlası için bu son kelime altında bak:] cem‘-i kılleti **أَفْيَآءٌ** ve cem‘-i kesreti **فُيُوْءٌ**. (S, M, Mgh, O, Msb, K.) ― -b2- Ve ganimet, yağma, talan; eş anlamlısı **غَنِيمَةٌ** [bkz.]; (S, M, Mgh, O, Msb, K;) mastar adıyla böyle adlandırılmıştır; çünkü bir topluluktan diğerine döner; (Msb;) ve bu mânâda **فَيٌّ** câiz değildir; (Mgh, Msb;) önceki mânâda da câiz değildir: (Mgh:) yahut zorluk olmaksızın elde edilen şey: bu sebeple gölgeye benzetilmiştir. (MF.) Ve [vergi/harç] **خَرَاج** [bkz.]: (S, O, K:) hadislerde sıkça, kâfirlerin mallarından, savaş olmaksızın Müslümanlara intikal eden şey mânâsında gelir: (TA:) yahut silahların bırakılmasından sonra müşriklerden elde edilen şey: (A ‘Obeyd, Mgh ve Msb, md. **غَنِيمَةٌ**:) yahut Allah’ın, savaşmaksızın, karşı çıkanların mallarından, dininin ehline [sanki haklarıymış gibi] iade ettiği şey; ya onların yurtlarını terk edip Müslümanlara boş bırakmalarıyla, yahut canlarını öldürülmekten kurtarmak için cizye yahut başka para veya mal vermek şartıyla sulh yapmalarıyla: Kur’ân’da buna **فَىْء** denir. (T. [Bkz. daha fazlası için **غَنِيمَةٌ** altında.]) -A2- Ayrıca kuş sürüsü: (O, K:) [yahut sıra hâlinde dizilmiş kuşlar topluluğu:] ayrıca **عَرَقَةٌ** ve **صَفٌّ** diye de adlandırılır. (O, TA.) -A3- **يَا فَىْءَ**, (M, O, K, CK’de [yanlış olarak] يا فَىْءُ,) yahut Ks’ye göre doğru olan **يا فَىَّ** [bkz.]. (M,) pişmanlık ifadesi, (M, O, K,) çoğunluğa göre, (TA,) yahut hayret ifadesi, (Ks, M, K, TA,) mânâsı **يَا عَجَبِى**. (Ks, M.) [Bkz. **شَىْءٌ**, son üç cümle.]

**فِئَةٌ**
**فِئَةٌ** **ذ** bir **طَائِفَة** [yani bir grup, kısım, bölük, yahut ayrı bir insan topluluğu]: (S, O, K, TA:) yahut bir ordu’nun arkasında savaşan ve korku yahut yenilgi hâlinde ordunun kendisine başvurduğu asker bölüğü: (TA:) yahut [savaşta] yardımlaşmak için birbirine başvuran bir erkekler topluluğu: (Er-Râghib, TA:) kendine mahsus tekili olmayan bir kelimedir: (Msb, TA:) aslı **فِىْءٌ**’dür; (S, O, K;) **ة**, ortadaki **ى**’nin yerine getirilmiştir; o da düşürülmüştür: (S, O:) yahut asıl şekli **فِئْوٌ**’dür [yahut **فِئْىٌ** veya **فِئْوَةٌ** veya **فِئْيِةٌ** (bkz. md. **فأو** ve **فأى**)]; son [kök] harf, hazfedilen harftir; çünkü bu, **فَأَوْتُ** [yahut **فَأَيْتُ**] “böldüm”den gelir; ve **فِئَةٌ**, **فِرْقَةٌ** ile eş anlamlıdır: (IB, L, TA:) cem‘i **فِئَاتٌ** ve **فِئُونَ**’dur, (S, O, Msb, K,) bu ikincisinde **و** ve **ن**, tekildeki eksikliği telâfi içindir. (Msb.)

**فَيْئَةٌ**
**فَيْئَةٌ** **ذ** : 1’e, dört yerde, bak. ― -b2- [Bundan dolayı] **ذُو فَيْئَةٍ** hurma çekirdeklerine (**نَوَى التَّمْرِ**) sert olduklarında söylenen bir tabirdir: [çünkü] hayvanlara yem olarak verilip onlar tarafından yenildiğinde, ilk hâlleri üzere dışarı çıkarlar. (T, TA.) -A2- Ayrıca bir vakit; eş anlamlısı **حِينٌ**. (K.) Denir ki, **جَآءَهُ بَعْدَ فَيْئَةٍ** o, ona bir vakitten sonra geldi. (TA.) ― -b2- Ve meskenlerden civcivleri av olarak kapan **حِدَأَة** [yahut çaylak]: (O:) yahut kartala benzeyen bir kuş, (L, K,) soğuktan korktuğunda Yemen’e göç eder. (L.)

**فِيْئَةٌ**
**فِيْئَةٌ** **ذ** : 1’e, ilk çeyrekte, dört yerde, bak.

**تَفِيْئَةٌ**
**تَفِيْئَةٌ** **ذ** , (M ve K’da md. **تفأ**’da,) yine **تَفِيَّةٌ** ile de; ikisini de Lh zikretmiştir; ikincisini birincinin lehçe varyantı saymıştır, (M’de o maddede,) ve **تَئِفَّةٌ** ve **اـِفُّ** ve **اـِفَّةٌ** ve **أَفَّةٌ** ve **اـِفَّانٌ** ve **أَفَّانٌ**, (bkz. md. **اف**,)] bir şeyin vakti: (M ve K, md. **تفأ**:) denir ki, **أَتَيْتُهُ عَلَى تَفِيئَةِ ذٰلِكَ** ben, ona bunun vaktinde geldim: (M, o maddede:) ve [mânânın genişletilmesiyle] denir ki, **دَخَلَ عَلَى تَفِئَةِ فُلَانٍ** mânâsı **أَثَرِهِ**’dir [yani o, falancanın hemen ardından girdi; sanki izine basar gibi]: (K, bu maddede:) **تَفِيْئَةٌ**’deki **ت**, ziyade bir harftir; kelime [aslında] **تَفْعِلَةٌ** veznindedir; fakat takdim-tehir ile yapılmıştır: Z der ki, kelimenin terkibi burada olduğu gibi, takdim-tehir olmaksızın olsaydı, **ت** ziyade olmazdı: bu, **الفَىْءُ**’den **تَفْعِلَةٌ** vezninde değildir; zira öyle olsaydı **تَهْيِئَةٌ** ile aynı vezinde olurdu [yani **تَفْيِئَةٌ** olurdu]; bu sebeple, takdim-tehirle yapılmamışsa, **فَعِيلَةٌ** vezninde olurdu [yani bazılarınca tutulduğu üzere **تفأ**’dan olurdu], **اـِعْلَال** sebebiyle [yahut sesi hafifletmek için yapılan değişiklik sebebiyle; **يَسِيرُ**’deki gibi, aslında **يَسْيِرُ** iken; bu ise, ortadaki kök harfi illetli olan üçlü kökten, **فيأ** gibi, **تَفْعِلَةٌ** veznindeki bir isimde olamaz], son kök harfi hemzedir: fakat Z’nin “Fâïk”te dediği üzere, **تَئِفَّةٌ**’den [aslında **تَأْفِفَةٌ**] takdim-tehir ile **تَفِّئَةٌ**’ye, sonra **تَفِيْئَةٌ**’ye çevrilmesi, **ت**’nin ziyade olmasını ve [asıl] veznin **تَفْعِلَةٌ** olmasını belirleyen şeydir. (L ve TA * md. **تفأ** ve **فيأ**’da.)

**مُفَآءٌ**
**مُفَآءٌ** **ذ** **فَىْءٌ** [yahut ganimet vb.] yapılmış bir şey. (TA.) Ve ülkesi yahut eyaleti yahut şehri fethedilmiş ve Müslümanlara **فَىْءٌ** olmuş bir kişi. (IKt, O, TA.) Öncekilerden bazılarının bir rivayetinde şöyledir: ↓ **لَا يُؤَمَّرُ مُفَآءٌ عَلَى مُفِىْءٍ**, mânâsı: âzatlı köle, bir Arab üzerine emir yapılmaz: (K, TA;) yahut Nh [ve O] ve L’de olduğu üzere, **لا يَلِيَنَّ** [asla yönetmesin]: (TA;) sanki şöyle denmiş gibidir: Sawâd ehlinin (zorla fethedilip Müslümanlara **فَىْءٌ** olan) hiçbiri, Sahâbe üzerine (O, TA) ve onların ardından gelenler üzerine yönetici olmasın. (TA.)

**مُفِىْءٌ**
**مُفِىْءٌ** **ذ** bir şeyi [yahut bir ülkeyi vb.] **فَىْءٌ** yapan kişi. (TA.) **مُفَآءٌ**’a da bak.

**مَفِيْئَةٌ**
**مَفِيْئَةٌ** **ذ** : hemen ardından gelen paragrafa bak.

**مَفْيَأَةٌ**
**مَفْيَأَةٌ** **ذ** : hemen ardından gelen paragrafa bak.

**مَفْيُؤَةٌ**
**مَفْيُؤَةٌ** **ذ** **فَىْء**’ün yeri; yani bu adla adlandırılan gölgenin yeri; [öğleden-sonra gölgesi yeri;] (M, K;) yine ↓ **مَفْيَأَةٌ** ile de: (K;) ve AAF’nin Th’den rivayetine göre, ↓ **مَفِيْئَةٌ**: (M, L, TA;) ve yine ↓ **مَفْيُوْءَةٌ**, vezin bakımından **مَسْمُوعَةٌ** gibi: (L, TA:) Lth’ye göre, (TA,) **مَفْيُؤَةٌ**, **مَقْنُؤَةٌ** ile eş anlamlıdır, (S, TA,) ki bu, güneşin gelmediği yer demektir: Az böyle der; ve bunun muhtemelen doğru olduğunu, fakat Lth’den başka bir isnadla işitmediğini ekler. (TA.)

**مَفْيُوْءٌ**
**مَفْيُوْءٌ** **ذ** **مَعْتُوهٌ** ile aynı mânâdadır [ahmak; yahut ahmak kimse; yani akılda eksik yahut noksan; vb.]: gölgede uzun [yahut çok] kalmasından dolayı böyle adlandırılmıştır. (M, TA.)

**مَفْيُوْءَةٌ**
**مَفْيُوْءَةٌ** **ذ** : **مَفْيُؤَةٌ**’ye bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: فيء

فَآء
فَآء ( y )  I ( n. ac. فَيْء [ 1 ] ,  فُيُوْء [ 27 ] )
a.  [ Ila ], Returned to.

b.  [ Min ], Recovered from.

c.  Moved, shifted.

d.  Became blunt ( iron ).

فَيَّأَ
فَيَّأَ II ,
a.  Shadowed, shaded.

أَفْيَأَ
أَفْيَأَ IV ,
a.  Returned.

b.  Made to return.

c.  [ acc. &  'Ala ], Restored, returned, brought back to; made to return to.

تَفَيَّأَ
تَفَيَّأَ V ,
a.  see I (c) .

b.  [ acc. or Fī ], Stood, was under ( the shade of ); placed himself under ( the protection of ).

اِسْتَفْيَأَ
اِسْتَفْيَأَ X ,
a.  Took, obtained as booty, spoil.

فيْء
فيْء [ 1 ] , ( pl. فُيُؤء [ 27 ] ,  ا٦َفْيَآء [ 38A ] ),
a.  Shade, shadow; shelter, protection.

b.  Booty, spoil; tribute.

c.  Flock of birds.

فَيْئَة
فَيْئَة [ 1t ],
a.  Return.

فِيْئة
فِيْئة [ 2t ],
a.  see 1t .

مَفْيَأَة
مَفْيَأَة [ 17t ] ,  ،مَفْيُؤَة [ 19t ] ,
a.  Shady place; shade.

تَفِيْئَة
تَفِيْئَة [ N. Ac.
a.  II],  see 1 (a) .

مُفَآء
مُفَآء [ N. P.
a.  IV], Tributary; slave.

دَخَلَ عَلَى تَفِيْئَةِ فُلَان
دَخَلَ عَلَى تَفِيْئَةِ فُلَان
a.  He came in after so & so.

فِئَة
فِئَة ( pl. reg. ),
a.  Party, company.

b.  A time.

يَا فَيْءَ
يَا فَيْءَ
a.  O my wonder!

فَيتَق
فَيتَق
a.  see under فَتَقَ

##### Türkçe

**فَآء**
**فَآء** ( y ) I ( n. ac. **فَيْء** [ 1 ] , **فُيُوْء** [ 27 ] )
a. [ Ila ], -e döndü.

b. [ Min ], -den iyileşti.

c. Hareket etti, yer değiştirdi.

d. (Demir) köreldi.

**فَيَّأَ**
**فَيَّأَ** II ,
a. Gölgelendirdi, gölge yaptı.

**أَفْيَأَ**
**أَفْيَأَ** IV ,
a. Döndü.

b. Döndürdü.

c. [ acc. & 'Ala ], -e iade etti, döndürdü, geri getirdi; -e döndürdü.

**تَفَيَّأَ**
**تَفَيَّأَ** V ,
a. I (c)’ye bak.

b. [ acc. or Fī ], (…’ın gölgesi) altında durdu, (…’ın gölgesi) altında oldu; kendisini (…’ın himayesi) altına koydu.

**اِسْتَفْيَأَ**
**اِسْتَفْيَأَ** X ,
a. Ganimet, yağma olarak aldı, elde etti.

**فيْء**
**فيْء** [ 1 ] , ( pl. **فُيُؤء** [ 27 ] , **ا٦َفْيَآء** [ 38A ] ),
a. Gölge; sığınak, himaye.

b. Ganimet, yağma; haraç.

c. Kuş sürüsü.

**فَيْئَة**
**فَيْئَة** [ 1t ],
a. Dönüş.

**فِيْئة**
**فِيْئة** [ 2t ],
a. 1t’ye bak.

**مَفْيَأَة**
**مَفْيَأَة** [ 17t ] , ،**مَفْيُؤَة** [ 19t ] ,
a. Gölgeli yer; gölge.

**تَفِيْئَة**
**تَفِيْئَة** [ N. Ac.
a. II], 1 (a)’ya bak.

**مُفَآء**
**مُفَآء** [ N. P.
a. IV], Haraç veren; köle.

**دَخَلَ عَلَى تَفِيْئَةِ فُلَان**
**دَخَلَ عَلَى تَفِيْئَةِ فُلَان**
a. Falancadan sonra içeri girdi.

**فِئَة**
**فِئَة** ( pl. reg. ),
a. Fırka, topluluk.

b. Bir zaman.

**يَا فَيْءَ**
**يَا فَيْءَ**
a. Ey hayretim!

**فَيتَق**
**فَيتَق**
a. **فَتَقَ** maddesi altında bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: فيء

فيء
فَاءَ - يَفِيْءُ (اللازم) - فَيْء - فِئَة - فِئَتَان - أَفَاءَ - يُفيْءُ
فَاءَ - يَفِيْءُ (اللازم) + الكائن أو شيء + إلى كائن أو مكان: يتحرك راجعاً إليه
فَيْء - الفيء: اسم فعل " فَاءَ - يَفِيْءُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: الشيء الذي رجع إلى صاحبه: مال الفيء: المال الذي عاد إلى صاحبه بعد اغتصابه وخاصة بالحرب أو القوة: وهو اصطلاحاً: الغنيمة التي ينالها الجيش بدون قتال: يتركها العدو خلفه من غير قتال، فيتنعم بها الغالبون، ويبدو أنها سميت بذلك لأنها بالأصل من أموال الغالب وعادت إليه بعد استنقاذها
أَفَاءَ - يُفِيْءُ + كائن + كائناً: على وزن " أفعل " من " فَاءَ - يَفِيْءُ ": جعله " يَفِيْءُ ": جعله يعود إلى صاحبه
أَفَاءَ - يُفِيْءُ + كائن + على كائن + بشيء: غمره وطمره به: زوده  وظلله وغطاه بنعم ومسرات وظلال
فِئَة: أصلها " فـِيءة " على وزن " فـِعلة": اسم فعل بمعنى مفعول للمرة  من " فَاءَ - يَفِيْءُ ": المرجع والملاذ: الفيء إلى مكان مراد لغرض مراد: وهو كذلك اسم الجهة أو الجماعة التي تفيء إليهم، طلباً للملاذ الآمن والراحة والنعمة: مجموعة أفراد تمثل ملاذاً آمناً ومريحاً لمن يريد أن يلوذ بهم
فِئَتَان: مثنى " فِئَة "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " العودة والرجوع إلى موقع الراحة والإقامة والأصل  بعد تركه مدة قصيرة، وهي:
آبَ - يَؤُوبُ (أَوَبَ - يَؤُوبُ)، عَادَ - يَعُوْدُ، ثَابَ - يَثِيْبُ (ثَابَتْ - تَثِيْبُ)، رَجَعَ - يَرْجِعُ (اللازم)، فَاءَ - يَفِيءُ (اللازم)، رَاحَ - يَروْحُ
يفرق لفظاً:
فَاءَ - يَفِيْءُ (اللازم) + الكائن أو شيء + إلى كائن أو مكان: يتحرك راجعاً إليه
فَاءَ - يَفِيْءُ (المتعدي) + شيء + كائناً: ظلله وستره وخيم عليه

فاء - يفيء - تفيء
 	﴿للذين يؤلون من نسائهم تربص أربعة أشهر فإن فاءوا فإن الله غفور رحيم (226)﴾ البقرة ﴿وإن طائفتان من المؤمنين اقتتلوا فأصلحوا بينهما فإن بغت إحداهما على الأخرى فقاتلوا التي تبغي حتى تفيء إلى أمر الله فإن فاءت فأصلحوا بينهما بالعدل وأقسطوا إن الله يحب المقسطين (9)﴾ الحجرات
 	﴿وإن طائفتان من المؤمنين اقتتلوا فأصلحوا بينهما فإن بغت إحداهما على الأخرى فقاتلوا التي تبغي حتى تفيء إلى أمر اللهفإن فاءت فأصلحوا بينهما بالعدل وأقسطوا إن الله يحب المقسطين (9)﴾ الحجرات
أفاء
 ﴿وما أفاء الله على رسوله منهم فما أوجفتم عليه من خيل ولا ركاب ولكن الله يسلط رسله على من يشاء والله على كل شيء قدير(6)﴾ الحشر ﴿ما أفاء الله على رسوله من أهل القرى فلله وللرسول ولذي القربى واليتامى والمساكين وابن السبيل كي لا يكون دولة بين الأغنياء منكم وما آتاكم الرسول فخذوه وما نهاكم عنه فانتهوا واتقوا الله إن الله شديد العقاب(7)﴾ الحشر
 	﴿ياأيها النبي إنا أحللنا لك أزواجك اللاتي آتيت أجورهن وما ملكت يمينك مما أفاء الله عليك وبنات عمك وبنات عماتك وبنات خالك وبنات خالاتك اللاتي هاجرن معك وامرأة مؤمنة إن وهبت نفسها للنبي إن أراد النبي أن يستنكحها خالصة لك من دون المؤمنين قد علمنا ما فرضنا عليهم في أزواجهم وما ملكت أيمانهم لكيلا يكون عليك حرج وكان الله غفورا رحيما(50)﴾ الأحزاب
فئة - فئتان
 	﴿ولم تكن له فئة ينصرونه من دون الله وما كان منتصرا (43)﴾ الكهف ﴿فخسفنا به وبداره الأرض فما كان له من فئة ينصرونه من دون الله وما كان من المنتصرين (81)﴾ القصص
 	﴿قد كان لكم آية في فئتين التقتا فئة تقاتل في سبيل الله وأخرى كافرة يرونهم مثليهم رأي العين والله يؤيد بنصره من يشاء إن في ذلك لعبرة لأولي الأبصار(13)﴾ آل عمران ﴿وإذ زين لهم الشيطان أعمالهم وقال لا غالب لكم اليوم من الناس وإني جار لكمفلما تراءت الفئتان نكص على عقبيه وقال إني بريء منكم إني أرى ما لا ترون إني أخاف الله والله شديد العقاب(48)﴾ الأنفال
 	﴿فلما فصل طالوت بالجنود قال إن الله مبتليكم بنهر فمن شرب منه فليس مني ومن لم يطعمه فإنه مني إلا من اغترف غرفة بيده فشربوا منه إلا قليلا منهم فلما جاوزه هو والذين آمنوا معه قالوا لا طاقة لنا اليوم بجالوت وجنوده قال الذين يظنون أنهم ملاقو الله كم من فئة قليلة غلبت فئة كثيرة بإذن الله والله مع الصابرين(249)﴾ البقرة ﴿إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح وإن تنتهوا فهو خير لكم وإن تعودوا نعد ولن تغني عنكم فئتكم شيئا ولو كثرت وأن الله مع المؤمنين(19)﴾ الأنفال
 	﴿ياأيها الذين آمنوا إذا لقيتم فئة فاثبتوا واذكروا الله كثيرا لعلكم تفلحون(45)﴾ الأنفال ﴿ومن يولهم يومئذ دبره إلا متحرفا لقتال أو متحيزا إلى فئة فقد باء بغضب من الله ومأواه جهنم وبئس المصير (16)﴾ الأنفال
 	﴿فما لكم في المنافقين فئتين والله أركسهم بما كسبوا أتريدون أن تهدوا من أضل الله ومن يضلل الله فلن تجد له سبيلا(88)﴾ النساء
مختار الصحاح
● [فيأ] ف ي أ: فاءَ رجع وبابه باع و الفِئَةُ الطائفة وجمعها فِئُونَ و فَئِاتٌ مثل لدات و الفَيْءُ الخراج والغنيمة يقال أفَاءً الله علينا مال الكفار بالمد يفيء إفَاءَةً و الفَيْءُ أيضا ما بعد الزوال من الظل سمي فيئا لرجوعه من جانب إلى جانب وقال بن السكيت الظل ما نسخته الشمس والفيء ما نسخ الشمس وقال رؤية كل ما كانت عليه الشمس فزالت عنه فهو فيء وظل وما لم تكن عليه شمس فهو ظل وجمع الفيء أفْياءٌ و فُيُوءٌ كفلوس و فَيَّأْتِ الشجرة تَفْيِئةً و تَفَيَّأْتُ أنا في فيئها وتفيأت الظلال تقلبت
الراغب
فيأ
- الفيء والفيئة: الرجوع إلى حالة محمودة. قال تعالى: }حتى تفيء إلى أمر الله فإن فاءت﴿[الحجرات/9]، وقال:﴾فإن فاءوا﴿[البقرة/226]، ومنه: فاء الظل، والفيء لا يقال إلا للراجع منه. قال تعالى:﴾يتفيؤ ظلاله﴿[النحل/48]. وقيل: للغنيمة التي لا يلحق فيها مشقة: فيء، قال:﴾ما افاء الله على رسوله﴿[الحشر/7]،﴾وما ملكت يمينك مما أفاء الله عليك{ [الأحزاب/50]، قال بعضهم: سمي ذلك بالفيء الذي هو الظل تنبيها أن أشرف أعراض الدنيا يجري مجرى ظل زائل، قال الشاعر:
- 360 - أرى المال أفياء الظلال عشية * (الشطر في تفسير الراغب ورقة 148، دون نسبة. وعجزه: [يؤوب وأخرى يخبل المال خابله]
وهو في أساس البلاغة: خبل)
وكما قال:
- 361 - إنما الدنيا كظل زائل
(شطر بيت للوزير ابن الزيات، وعجزه:
[نحمد الله كذا قدرها] وقبله:
وهل الدنيا إذا ما أقبلت * صيرت معروفها منكرها
انظر الوافي للصفدي 4/33)
والفئة: الجماعة المتظاهرة التي يرجع بعضهم إلى بعض في التعاضد. قال تعالى: }إذا لقيتم فئة فاثبتوا﴿[الأنفال/45]،﴾كم من فئة قلية غلبت فئة كثيرة﴿[البقرة/249]،﴾في فئتين التقتا﴿[آل عمران/13]،﴾في المنافقين فئتين﴿[النساء/88]،﴾من فئة ينصرونه﴿[القصص/81]،﴾فلما تراءت الفئتان نكص على عقبيه{ [الأنفال/48].
ملخص اللسان:
1.     فاءَ إِلى الأَمْرِ يَفِيءُ وفاءَه فَيْئاً وفُيُوءاً:  رَجَع إليه. وفاءَ: رَجَع.
2.     والفَيْءُ: الغَنِيمةُ، والخَراجُ. تقول منه: أَفاءَ اللّهُ على المُسْلِمينَ مالَ الكُفَّارِ يُفِيءُ إِفاءة. وهو ما حَصل لِلمُسلِمينَ من أَموالِ  الكُفَّار من غير حَرْبٍ ولا جِهادٍ.
3.     وتَفَيَّأَ فيه: تَظَلَّلَ
4.     وفاءَ الفَيْءُ فَيْئاً: تَحَوَّلَ.
5.      الفَيْءُ ما بعد الزَّوالِ مِن الظلِّ
6.     وتَفَيَّأَتِ الشجرةُ وفَيَّأَتْ وفاءَتْ تَفْيِئةً: كثرَ فَيْؤُها
7.     الفَيْءُ: ما كان شمساً فَنَسَخَه الظِّلُّ
8.     وفلانٌ سَريعُ الفَيْءِ مِن غَضَبِه. وفاءَ من غَضَبِه: رَجَعَ
9. وفاءَ المُولِي من امرأَتِه: كَفَّرَ يَمينَه ورَجَعَ اليها
10.                        وتَفَيَّأَتِ المرأَةُ لزوجها: تَثَنَّتْ عليه وتَكَسَّرَتْ له تَدَلُّلاً وأَلْقَتْ نَفْسَها عليه؛ من الفَيْءِ وهو الرُّجوع
11.   وأَصْلُ الفَيْءِ: الرُّجوعُ، كأَنه كانَ في الأَصْل لهم فَرَجَعَ اليهم،
12.  وأَفَأْتُ على القوم فَيْئاً إِذا أَخَذْتَ لهم سَلَب قَوْمٍ آخَرِينَ فجئْتَهم به. وأَفَأْتُ عليهم فَيْئاً إِذا أَخذتَ لهم فَيْئاً أُخِذَ منهم
لسان العرب
● - فيأ: الفَيْءُ: ما كان شمساً فَنَسَخَه الظِّلُّ، والجمع: أَفْياءٌ  وفُيُوءٌ. قال الشاعر:  لَعَمْرِي، لأَنْتَ البَيتُ أَكْرَمُ أَهْلِهِ، *  وأَقْعَدُ في أَفْيائِه بالأَصائِل  وفاءَ الفَيْءُ فَيْئاً: تَحَوَّلَ.  وتَفَيَّأَ فيه: تَظَلَّلَ.  وفي الصحاح: الفَيْءُ ما بعد الزَّوالِ مِن الظلِّ. قال حُمَيْد بن ثَوْر  يَصِف سَرْحةً وكنى بها عن امرأَة:  فَلا الظِّلُّ مِنْ بَرْدِ الضُّحَى تَسْتَطِيعُه، *  وَلا الفَيْءُ مِنْ بَرْدِ العَشِيِّ تَذُوقُ  وإِنما سمي الظلُّ فيئاً لرُجُوعه مِن جانِب إِلى جانِب.  \<ص:125>  قال ابن السِّكِّيت: الظِّلُّ: ما نَسَخَتْه الشمسُ، والفَيْءُ: ما نَسَخَ  الشمسَ.  وحكى أَبو عُبيدةَ عن رُؤْبَة، قال: كلُّ ما كانت عليه الشمسُ فَزالَتْ عنه فهو فَيْءٌ وظِلٌّ، وما لم تكن عليه الشمسُ فهو ظِلٌّ.  وتَفَيَّأَتِ الظِّلالُ أَي تَقَلَّبَتْ. وفي التنزيل العزيز:  تَتَفَيَّأُ ظِلالُه عن اليَمينِ والشَّمائل. والتَّفَيُّؤُ تَفَعُّلٌ من الفَيْءِ، وهو الظِّلُّ بالعَشِيِّ. وتَفَيُّؤُ الظِّلالِ: رجُوعُها بعدَ انتصاف النهار وابْتعاثِ الأَشياءِ ظِلالَها. والتَّفَيُّؤُ لا يكون إِلا بالعَشِيِّ، والظِّلُّ بالغَداةِ، وهو ما لَمْ تَنَلْه الشمس، والفَيْءُ بالعَشِيِّ ما انصَرَفَتْ عنه الشمسُ، وقد بَيَّنه حُمَيد بن ثَور في وصف السَّرْحة، كما أَنشدناه آنِفاً.  وتَفَيَّأَتِ الشجرةُ وفَيَّأَتْ وفاءَتْ تَفْيِئةً: كثرَ فَيْؤُها.  وتَفَيَّأْتُ أَنا في فَيْئِها. والمَفْيُؤَةُ: موضع الفَيْءِ، وهي المَفْيُوءة، جاءَت على الأَصل. وحكى الفارسي عن ثعلب: المَفِيئةَ فيها.  الأَزهري، الليث: المَفْيُؤَةُ هي المَقْنُؤَةُ من الفَيْءِ. وقال غيره يقال: مَقْنَأَةٌ ومَقْنُؤَةٌ للمكان الذي لا تطلع عليه الشمس. قال: ولم أَسمع مَفْيُؤَة بالفاءِ لغير الليث. قال: وهي تشبه الصواب، وسنذكره في قَنَأَ  أَيضاً. والمَفْيُوءة: هو المَعْتُوه لزمه هذا الاسم من طول لُزومِه  الظِّلَّ. وفَيَّأَتِ المرأَةُ شَعَرَها: حرَّكَته من الخُيَلاءِ. والرِّيح  تُفَيِّئُ الزرع والشجر: تحرِّكهما. وفي الحديث: مَثَل المؤْمن كخامة الزرع تُفَيِّئها الرِّيحُ مرةً هُنا ومرة هنا. وفي رواية: كالخامةِ من الزرعِ من حيث أَتَتْها الريحُ تُفَيِّئُها أَي تُحَرِّكُها وتُمِيلُها يميناً وشِمالاً. ومنه الحديث: إِذا رأَيتم الفَيْءَ على رؤُوسهنَّ، يعني النساءَ، مِثْل أَسْنِمة البُخْتِ فأَعْلِمُوهنَّ أَن اللّه لا يَقْبَلُ لهن صلاةً. شَبَّه رؤُوسهنَّ بأَسْنِمة البُخْت لكثرة ما وَصَلْنَ به شُعورَهنَّ حتى صار عليها من ذلك ما يُفَيِّئُها أَي يُحَرِّكها خُيلاءً وعُجْباً، قال نافع بن لَقِيط الفَقْعَسِيّ:  فَلَئِنْ بَلِيتُ فقد عَمِرْتُ كأَنَّني * غُصْنٌ، تُفَيِّئُه الرِّياحُ، رَطِيبُ  وفاءَ: رَجَع. وفاءَ إِلى الأَمْرِ يَفِيءُ وفاءَه فَيْئاً وفُيُوءاً:  رَجَع إليه. وأَفاءَهُ غيرُه: رَجَعه. ويقال: فِئْتُ إِلى الأَمر فَيْئاً إِذا  رَجَعْتَ إليه النظر. ويقال للحديدة إِذا كَلَّتْ بعد حِدَّتِها: فاءَتْ.  وفي الحديث: الفَيْءُ على ذِي الرَّحِمِ أَي العَطْفُ عليه والرُّجوعُ  إليه بالبِرِّ.  أَبو زيد: يقال: أَفَأْتُ فلاناً على الأَمر إِفاءة إِذا أَراد أَمْراً، فَعَدَلْتَه إِلى أَمْرٍ غيره. وأَفَاءَ واسْتَفَاءَ كَفَاءَ. قال كثيرعزة:  فَأَقْلَعَ مِنْ عَشْرٍ، وأَصْبَحَ مُزْنُه * أَفَاءَ، وآفاقُ السَّماءِ حَواسِرُ  وينشد:  عَقُّوا بسَهْمٍ، ولم يَشْعُرْ به أَحَدٌ، *  ثمَّ اسْتَفاؤُوا، وقالوا حَبَّذا الوَضَحُ  أَي رَجَعوا عن طَلَبِ التِّرةِ إِلى قَبُولِ الدِّيةِ.  وفلانٌ سَريعُ الفَيْءِ مِن غَضَبِه. وفاءَ من غَضَبِه: رَجَعَ، وإِنه  لَسَرِيعُ الفَيْءِ والفَيْئةِ والفِيئةِ أَي الرُّجوع، الأَخيرتان عن  اللِّحيانِي، وإِنه لَحَسَنُ الفِيئَةِ، بالكسر مثل الفِيقَةِ، أَي حَسَنُ  الرُّجوع.  وفي حديث عائشةَ رضي اللّه عنها قالت عن زينب: كلُّ خِلالِها مَحْمُودةٌ ما عدا سَوْرةً من حَدٍّ تُسْرِعُ منها الفِيئةَ الفِيئةُ، بوزن  الفِيعةِ، الحالةُ من الرُّجوعِ  \<ص:126>  عن الشيءِ الذي يكون قد لابَسه الانسانُ وباشَرَه. وفاءَ المُولِي من امرأَتِه: كَفَّرَ يَمينَه ورَجَعَ اليها. قال اللّه تعالى: فإِنْ فاؤُوا فإِنَّ اللّه غفورٌ رحيمٌ. قال: الفَيْءُ في كتاب اللّه تعالى على ثلاثة مَعانٍ مَرْجِعُها إِلى أَصل واحد وهو الرجوع. قال اللّه تعالى في المُولِين مِن نسائهم: فإِنْ فاؤُوا فإِنَّ اللّهَ غفور رحيم.  وذلك أَنَّ المُولي حَلَفَ أَنْ لا يَطَأَ امرأَتَه، فجعَل اللّهُ مدةَ أَربعةِ أشْهُر بعدَ إِيلائهِ، فإِن جامَعها في الأَربعة أَشهر فقد فاءَ، أَي رَجَعَ عما حَلَفَ عليهِ من أَنْ لا يُجامِعُها، إِلى جِماعِها، وعليه  لحِنْثِه كَفَّارةُ يَمينٍ، وإن لم يُجامِعْها حتى تَنْقَضِيَ أَربعةُ أَشهر مِنْ يوم آلَى، فإِن ابن عباس وجماعة من الصحابة رضي اللّه عنهم أَوقعوا عليها تطليقة، وجعلوا عن الطلاق انْقِضاءَ الأَشهر، وخَالفَهم الجماعة الكثيرة من أَصْحابِ رَسُول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، وغيرهم من أَهل العلم، وقالوا: إِذا انْقَضَتْ أَربعةُ أَشهر ولم يُجامِعْها وُقِفَ المُولي، فَإِمَّا أَنْ يَفِيءَ أَي يَجامِعُ ويُكفِّرَ، وإِمَّا أَنْ يُطَلِّقَ، فهذا هو الفَيءُ من الإِيلاءِ، وهو الرُّجوعُ إِلى ما حَلفَ أَنْ لا يَفْعَلَه.  قال عبداللّه بن المكرم: وهذا هو نص التنزيل العزيز: لِلَّذِينَ  يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهم تَرَبُّصُ أَرْبَعةِ أَشْهُرٍ، فإِنْ فاؤوا، فإِنَّ  اللّهَ غَفُورٌ رَحيمٌ، وَإِنْ عَزَمُوا الطّلاقَ، فإِنَّ اللّهَ سَمِيعٌ عليمٌ.  وتَفَيَّأَتِ المرأَةُ لزوجها: تَثَنَّتْ عليه وتَكَسَّرَتْ له تَدَلُّلاً وأَلْقَتْ نَفْسَها عليه؛ من الفَيْءِ وهو الرُّجوع، وقد ذكر ذلك في القاف. قال الأَزهري: وهو تصحيف والصواب تَفَيَّأَتْ، بالفاء. ومنه قول الراجز:  تَفَيَّأَتْ ذاتُ الدَّلالِ والخَفَرْ  لِعابِسٍ، جافِي الدَّلال، مُقْشَعِرّ  والفَيْءُ: الغَنِيمةُ، والخَراجُ. تقول منه: أَفاءَ اللّهُ على المُسْلِمينَ مالَ الكُفَّارِ يُفِيءُ إِفاءة. وقد تكرَّر في الحديث ذكر  الفَيْءِ على اخْتِلاف تَصرُّفِه، وهو ما حَصل لِلمُسلِمينَ من أَموالِ  الكُفَّار من غير حَرْبٍ ولا جِهادٍ. وأَصْلُ الفَيْءِ: الرُّجوعُ، كأَنه كانَ في الأَصْل لهم فَرَجَعَ اليهم، ومنه قِيل للظِّلِّ الذي يكون بعدَ الزَّوالِ فَيْءٌ لأَنه يَرْجِعُ من جانِب الغَرْب إِلى جانب الشَّرْق.  وفي الحديث: جاءَتِ امرأَةٌ مِن الأَنصار بابْنَتيْنِ لها، فقالت: يا  رسولَ اللّه !هاتانِ ابْنَتَا فُلانٍ قُتِلَ مَعَكَ يَوْمَ أُحُدٍ، وقد اسْتَفاءَ عَمُّهما مالَهما ومِراثَهما، أَي اسْتَرْجَعَ حَقَّهُما مِن المِراث وجَعَلَه فَيْئاً له، وهو اسْتَفْعَلَ مِن الفَيْءِ. ومنه حديث عُمر رضي اللّه عنه: فلَقَدْ رَأَيتُنا نَسْتَفِيءُ سُهْمانَهُما أَي نأْخُذُها لأَنْفُسِنا ونَقْتَسِمُ بها. وقد فِئْتُ فَيْئاً واسْتَفَأْتُ هذا المالَ: أَخَذْتُه فَيْئاً. وأَفاءَ اللّهُ عليه يُفيءُ إِفاءة. قال اللّه تعالى: ما أَفاءَ اللّهُ على رَسُولِهِ مِن أَهْلِ القُرَى. التهذيب: الفَيْءُ ما رَدَّ اللّهُ تعالى علَى أَهْلِ دِينِهِ من أَمْوالِ مَنْ خالَفَ دِينَه، بلا قِتالٍ. إِمَّا بأَنْ يُجْلَوا عَن أَوْطانِهِم ويُخَلُّوها للمسلمين، أَو يُصالِحُوا على جِزْيةٍ يُؤَدُّونَها عَن رُؤوسِهم، أَو مالٍ غَيْرِ الجِزْيةِ يَفْتَدُونَ به مِن سَفْكِ دِمائهم، فهذا المالُ هو الفَيْءُ.  في كتاب اللّه قال اللّه تعالى: فَما أَوْجَفْتُم عليه من خَيْلٍ ولا  رِكابٍ. أَي لم تُوجِفُوا عليه خَيْلاَ ولا رِكاباً، نزلت في أَموال بَنِي  النضير حِينَ نَقَضُوا العَهْدَ وجُلُوا عن أَوْطانِهم إِلى الشام، فَقَسَمَ رسولُ اللّهِ صلّى اللّه عليه وسلم أَموالَهم مِن النَّخِيل وغَيْرِها في الوُجُوه التي أَراهُ اللّهُ أَن  \<ص:127>  يَقْسِمَها فيها. وقِسمةُ الفَيءِ غيرُ قسمةِ الغَنِيمة التي أَوْجَفَ اللّهُ عليها بالخَيْلِ والرِّكاب.  وأَصلُ الفَيْءِ: الرُّجُوعُ، سُمِّيَ هذا المالُ فَيْئاً لأَنه رَجَعَ إِلى  المسلمين من أَمْوالِ الكُفّار عَفْواً بلا قِتالٍ. وكذلك قوله تعالى في  قِتالِ أَهلِ البَغْيِ: حتى تَفِيءَ إِلى أَمرِ اللّه، أَي تَرجِعَ إِلى  الطاعةِ.  وأَفَأْتُ على القوم فَيْئاً إِذا أَخَذْتَ لهم سَلَب قَوْمٍ آخَرِينَ فجئْتَهم به.  وأَفَأْتُ عليهم فَيْئاً إِذا أَخذتَ لهم فَيْئاً أُخِذَ منهم.  ويقال لنَوَى التمر إِذا كان صُلْباً: ذُو فَيْئَةٍ، وذلك أَنه تُعْلَفُه الدّوابُّ فَتَأْكُلُه ثم يَخرُج من بطونها كما كان نَدِيًّا. وقال عَلْقمةُ بن عَبدَةَ يصف فرساً:  سُلاءةً كَعصا النَّهْدِيِّ، غُلَّ لها *  ذُو فَيْئةٍ مِن نَوَى قُرَّانَ، مَعْجُومُ  قال: ويفسَّر قوله غُلَّ لَها ذو فَيْئةٍ تَفْسِيرين، أَحدهما: أَنه أُدْخِلَ جَوْفَها نوًى مِنْ نَوى نَخِيل قُرَّانَ حتى اشتدّ لحمها، والثاني:  أَنه خُلِق لها في بطن حَوافِرها نُسورٌ صِلابٌ كأَنها نوى قُرَّان.  وفي الحديث: لا يَلِيَنَّ مُفاءٌ على مُفِيءٍ. المُفاءُ الذي افْتُتِحَتْ بلدَتُه وكُورَتُه، فصارت فيْئاً للمسلمين. يقال: أَفَأْت كذا أَي صَيَّرته فَيْئاً، فأَنا مُفِيءٌ، وذلك مُفاءٌ. كأَنه قال: لا يَلِينَّ أَحدٌ من أَهل السَّواد على الصَّحابة والتابعين الذين افتَتَحُوه عَنْوةً.والفَيْءُ: القِطعةُ من الطَّيْرِ، ويقال للقطعة من الطَّيْرِ: فَيْءٌ  وعَرِقةٌ وصَفٌّ.  والفَيْئةُ: طائر يُشبه العُقابَ فإِذا خافَ البرْد انحدَرَ إِلى اليمن.  وجاءَهُ بعد فَيْئةٍ أَي بعد حِينٍ. والعرب تقول: يا فَيْءَ مالي،  تَتَأَسَّف بذلك. قال:  يا فَيْءَ مالي، مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِه *  مَرُّ الزَّمانِ عليه، والتَّقْلِيبُ  واختار اللِّحياني: يا فَيَّ مالي، ورُوي أَيضاً يا هَيْءَ. قال أَبو  عبيد: وزاد الأَحمر يا شيْءَ، وكلها بمعنى، وقيل: معناها كلها  التَّعَجُّب.والفِئةُ: الطائفةُ، والهاء عوض من الياء التي نقصت من وسطه، أَصله فِيءٌ مثال فِيعٍ، لأَنه من فاءَ، ويجمع على فِئون وفِئاتٍ مثل شِياتٍ ولِداتٍ ومِئاتٍ. قال الشيخ أَبو محمد بن بري: هذا الذي قاله الجوهري سهو، وأَصله فِئْوٌ مثل فِعْوٍ، فالهمزة عين لا لام، والمحذوف هو لامها، وهو الواو. وقال: وهي من فَأَوْتُ أَي فَرَّقْت، لأَن الفِئة كَالفرقةِ.  وفي حديث عمر رضي اللّه عنه: أَنه دخل على النبي، صلى اللّه عليه وسلم، فكلَّمه، ثم دخل أَبو بكر على تَفِيئةِ ذلك أَي على أَثَرِه. قال: ومثله على تَئِيفةِ ذلك، بتقديم الياءِ على الفاءِ، وقد تشدَّد، والتاءُ فيه زائدة على أَنها تَفْعِلة، وقيل هو مقلوب منه، وتاؤها إِما أَن تكون مزيدة أَو أَصلية. قال الزمخشري: ولا تكون مزيدة، والبِنْيةُ كما هي من غير قلب، فلو كانت التَّفِيئَةُ تَفْعِلةً من الفَيْءِ لخرجت على وزن تَهْنِئة، فهي إِذاً لولا القلبُ فَعِيلةٌ لأَجل الإِعلال، ولامها همزة، ولكن القلب عن التَّئِيفة هو القاضي بزيادة التاءِ، فتكون تَفْعِلةً.
مقاييس اللغة:
(فأ) الفاء والهمزة مع معتلٍّ بينهما، كلماتٌ تدلُّ على الرجوع. يقال: فاء الفَيء، إذا رجع الظِّلُّ من جانب المغرِب إلى جانب المشرق. وكلُّ رجوعٍ فيءٌ. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ﴾  [الحجرات 9]، أي ترجع. قال الشَّاعر:
تَيَمَّمَتِ العَينَ التي عند ضارجٍ *** يَفيءُ عليها الظِّلُّ عِرْمِضُها طامِ([8])
يقال منه: فيَّأَتِ الشَّجرةُ، وتَفَيّأْت أنا في فَيئها. والمرأة تَفيِّئُ شعرَها، إذا حرَّكتْ رأسَها من قِبَل الخُيَلاء. ويقال تفيُّؤها: تكسُّرها لزَوْجِها. والقياس فيه كلِّه واحد. والفيء: غنائمُ تُؤخذ من المشركين أفاءها الله تعالى عليهم. قال الله سبحانه: ﴿مَا أَفَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ القُرَى﴾  [الحشر 7]. ويقال: استفأْتُ هذا المالَ، أي أخذتُه فيْئاً. وفلانٌ سريع الفَيءِ من غضبه والفِيئَة.
فأمَّا قولهم: يا فَيْءَ مالِي، فيقولون: إِنَّها كلمةُ أسفٍ. وهذا عندي من الكلام الذي ذهب مَنْ كان يُحسن حقيقةَ معناه. وأنشد:
يا فَيْءَ مالِي مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  *** مرُّ الزَّمان عليه والتَّقليبُ([9])
القاموس المحيط:
الفَيْءُ ما كانَ شَمْساً فَيَنْسَخُهُ الظِّلُّ، ج أفْياءٌ وفُيُوءٌ، والمَوْضِعُ مَفْيَأَةٌ، وتُضَمُّ ياؤُهُ،
والغَنِيمَةُ، والخَراجُ، والقِطْعَةُ من الطَّيْرِ، والرُّجُوعُ كالفَيْئَةِ والفِيئَةِ والإفاءَةِ والاسْتِفاءَةِ، والتَّحَوُّلُ. والفِئَةُ، كَجِعَةٍ: الطائِفَةُ، أصْلُها: فِيءٌ، كَفِيعٍ، ج: فِئُونَ وفِئَاتٌ. و " لا يُؤَمَّرُ مُفاءٌ على مُفِيءٍ " ، أي: مَوْلىً على عَرَبِيٍّ. ويا فَيْءَ: كَلِمَةُ تَعَجُّبٍ أو تَأسُّفٍ. وفاءَ المُولي من امْرَأتِهِ: كَفَّرَ عن يمينِهِ، ورجع إليها، وفِئْتُ الغَنِيمَةَ، واسْتَفَأْت، وأفاءَها اللَّهُ تعالى عَليَّ. والفَيْئَةُ: طائرٌ كالعُقابِ، والحينُ. ودخل على تَفِيئَةِ فلان، أي: على أثَرِهِ.
تاج العروس:
ف ي أ
الفَيْءُ : ما كانَ شَمْساً فيَنْسَخُه الظِّلُّ وفي الصحاح : الفَيْءُ : ما بعدَ الزَّوال من الظِّلِّ قال حُمَيْدُ بنُ ثَوْرٍ يصِف سَرْحَةً وكَنَى بها عن امرأةٍ :
فلا الظِّلُّ من بَرْدِ الضُّحَى تَسْتَطيعُهُ ... ولا الفَيْءُ من بَرْدِ العَشِيِّ تَذُوقُ فقد بيَّنَ أنَّ الفَيْءَ بالعَشِيِّ ما انصرَفَتْ عنه الشَّمْسُ وقد يُسمَّى الظِّلُّ فَيْئاً لرجوعه من جانبٍ إلى جانب . وقال ابن السكِّيت : الظِّلُّ ما نَسَخَتْهُ الشمسُ . والفَيْءُ : ما نَسَخَ الشَّمْسَ . وحكى أَبو عبيدة عن رؤبة قال : كلُّ ما كانت عليه الشمسُ فزالتْ عنه فهو فَيْءٌ وظِلٌّ وما لم يكن عليه الشَّمْسُ فهو ظلٌّ . وسيأتي في ظل مَزيدُ البيانِ إن شاء الله تعالى ج أَفْياءٌ كسَيْفٍ وأَسْيافٍ وهو من المعتلّ العين واللام كثيرٌ وفي الصحيح قليل وفُيُوءٌ مَقيسٌ قال الشاعر :
لَعَمْرِي لأَنْتَ البَيْتُ أُكْرِمَ أَهْلُهُ ... وأَقْعُدُ في أَفْيائِهِ بالأَصائِلِ ويقال : فلانٌ لا يُقْرَبُ من أَفْيائِه ولا يُطْمَعُ في أَشْيائِه وزَيْدٌ يَتَتَبَّعُ الأَفْياءَ . والموضع من الفَيْءِ مَفْيَأَةٌ بفتح الميم والياء وتُضَمُّ ياؤُه تارةً فيقال مَفْيُؤَةٌ ويرسم بالواو وهكذا في النسخ وفي أُخرى وتُضَمُّ فاؤُه أَي فيقال مَفُوءة كمَقُولة قال شيخنا : وهو وَهَمٌ لأنَّه غير مسموع . انتهى . وفي لسان العرب : وهي المَفْيوءة أَي كمَسْموعة جاءَت على الأَصل وحكى الفارسِيُّ عن ثعلب المَفِيئَة أَي كمَنيعَة ونقل الأَزهريُّ عن الليث المَفْيُؤَة بالفاء هي المَقْنُؤَة بالقاف وقال غيره : يقال مَقْنَأَة ومَقْنُؤَة للمكان الذي لا تَطْلُع عليه الشَّمْسُ قال : ولم أَسمع مَفْيُؤَة بالفاء لغير الليث . قال : وهو يُشبه الصوابَ وسيذكر إن شاء الله تعالى في قنأَ . والمَفْيوءُ : المَعْتوهُ لزِمَه هذا الاسمُ من طُولِ لُزُومِه الظِّلَّ قال شيخنا نقلاً عن مَجمع الأَمثال للميدانيّ المَفْيَأَة والمَفْيُؤَة يُهمزان ولا يُهمزان : هما المكان لا تطلُع عليه الشَّمْسُ وفي المثل المشهور قولهم : " مَفْيَأَةٌ رِباعُها السَّمائمُ " أَي ظِلٌّ في ضمنِه سَمُومٌ يُضرب للعَريض الجاهِ العَزيزِ الجانبِ يُرجى عندَه الخَيْرُ فإذا أُوِيَ إليه لا يكون له حُسْنُ مَعونَةٍ ونظرٍ وقد أَهمله المصنِّف والجوهريّ . انتهى . والفَيْءُ : الغَنيمة وقيَّدها بعضُهم بالتي لا تَلحَقُها مَشَقَّةٌ فتكون بارِدَةً كالظِّلِّ وهو المأْخوذ من كلام الراغب قاله شيخنا والخَرَاجُ وقد تكرَّر في الحديث ذِكْرُ الفَيْءِ على اختلافِ تَصَرُّفِه وهو ما حصلَ للمُسْلِمين من أَموالِ الكُفَّارِ من غير حربٍ ولا جِهادٍ . والفَيْء : القِطْعَةُ من الطَّيْرِ ويقال لها عَرَقَةٌ وصَفٌّ أيضاً . وأَصلُ الفَيْءِ : الرُّجوعُ وقيَّده بعضُهم بالرجوع إلى حالة حَسَنَة وبه فُسِّر قوله تعالى " فإنْ فاءَتْ فأَصْلِحُوا بَيْنَهُما " قاله شيخنا ومنه قيل للظِّلِّ الذي يكون بعد الزَّوال فَيْءٌ لأنَّه يرجِعُ من جانبِ الغَرْبِ إلى جانب الشَّرْق وسُمِّي هذا المال فَيْئاً لأنَّه رَجَع إلى المُسْلِمين من أَموال الكفَّار عَفْواً بلا قِتالٍ وقوله تعالى في قتال أَهل البغي " حتَّى تَفِيءَ إلى أَمْرِ اللهِ " أَي ترجِعَ إلى الطَّاعة . كالفَيْئَةِ بالفتح والفِيئَةِ بالكسر والإِفاءةِ كالإقامة والاسْتِفاءةِ كالاستقامة . وفَاءَ : رَجَعَ إلى الأَمرِ يَفِيءُ . وفاءهُ فَيْأً وفُيُوءاً : رجع إليه وأَفاءهُ غيرُه : رَجَعَه ويقال فِئْتُ إلى الأَمر فَيْئاً إِذا رجعْتَ إليه النَّظَرَ ويقال للحديدة إِذا كلَّتْ بعد حِدَّتِها : فاءَت وفي الحديث " الفَيْءُ على ذي الرَّحِمِ " أَي العَطْفُ عليه والرُّجوع إليه بالبرِّ وقال أَبو زيد : يقال : أَفأْتُ فُلاناً على الأَمرِ إِفاءةً إِذا أَرادَ أَمراً فعَدَلْتَه إلى أَمرٍ . وقال غيره : وأَفاءَ واستفاءَ كفاءَ قال كُثَيِّر عَزَّة :
فَأَقْلَعَ من عَشْرٍ وأَصْبَحَ مُزْنُهُ ... أَفَاءَ وآفَاقُ السَّمَاءِ حَوَاسِرُ وأَنشدوا :
عَقُّوا بسَهْمٍ فلمْ يَشْعُرْ به أَحَدٌ ... ثمَّ اسْتَفَاءُوا وقالوا حَبَّذا الوَضَحُ
وفي الحديث : جاءَت امرأَةٌ من الأَنصار بابنتَيْنِ لها فقالت : يا رسول الله هاتان ابنتا فلانٍ قُتل مَعَك يومَ أَحُدٍ وقد استفاءَ عَمُّهما مالَهما ومِيراثَهما . أَي استرجَع حَقَّهما من الميراث وجعله فَيْئاً له وهو استفعل من الفَيْءِ ومنه حديث عُمَر رضي الله عنه : فلقد رَأَيْتنا نَسْتَفيءُ سُهْمانَها أَي نأْخذها لأَنفسنا فنقتَسِمُ بها . وفي الأَساس : ويقال ما لَزِمَ أَحدٌ الفَيْءَ إِلاَّ من حُرِمَ الفَيْءَ . ومن المجاز : تَفَيَّأْتُ بفَيْئِك : التجأْتُ إليك . انتهى . ونقل شيخنا عن الخفاجي في العناية في حواشي النحل : فاءَ الظِّلُّ : رَجَع لازمٌ يتعدَّى بالهمزِ أَو التضعيف كفَيَّأَهُ الله وأَفاءهُ فَتَفَيَّأَ هوَ وعدَّاه أَبو تمَّامٍ بنفسه في قوله :
" فَتَفَيَّأْتُ ظِلَّهُ مَمْدودَا قال : وهو خارج عن القياس وقال قبل هذه العبارة بقليل . وبقيَ على المصنِّف : فاءَت الظِّلالُ وقد أَشارَ الجوهريّ لبعضها فقال : فَيَّأَت الشجرة تَفْيِئَةً وتَفَيَّأْتُ أَنا في فَيْئِها وتَفَيَّأَتِ الظِّلالُ . انتهى . قلت : أَي تَقَلَّبَتْ وفي التنزيل العزيز " يَتَفَيَّأُ ظِلالهُ عن اليَمينِ والشَّمائِلِ " والتَّفَيُّؤُ تَفَعُّلٌ من الفَيْءِ وهو الظِّلُّ بالعَشِيِّ وتَفَيُّؤُ الظِّلال : رجوعُها بعد انتصاف النهار والتَّفَيُّؤُ لا يكون إِلاَّ بالعَشِيِّ والظِّلُّ بالغَداة وهو ما لم تَنَلْه الشَّمْسُ . وتَفَيَّأَتِ الشجرةُ وفَيَّأَتْ وفاءَت تَفْيِئَةً : كثُر فَيْؤُها وتَفَيَّأْتُ أَنا في فَيْئِها . وفَيَّأَت المرأَةُ شَعرَها : حرَّكتهُ من الخُيَلاءِ . والرِّيحُ تُفَيِّئُ الزرعَ والشجَرَ : تُحَرِّكهما . وفي الحديث " مَثَلُ المُؤْمِنِ كخَامَةِ الزَّرْعِ تُفَيِّئُها الرِّيحُ مرَّةً هنا ومرَّةَ هنا " وفي رواية " كالخَامَةِ من الزَّرْعِ من حَيْثُ أَتَتْها الرِّيحُ تُفَيِّئُها " أَي تحرِّكُها وتُميلُها يميناً وشِمالاً ومنه الحديث " إِذا رأَيْتُمْ الفَيْءَ على رُؤُوسهنَّ - يعني النِّساءَ - مِثْلَ أَسْنِمَةِ البُخْتِ فأَعْلِموهُنَّ أَنْ لا تُقْبَلَ لهُنَّ صلاةٌ " شبَّه رؤوسهنّ بأَسْنِمَةِ البُخْتِ لكَثْرَةِ ما وَصَلْن به شُعورَهنّ حتَّى صارَ عليها من ذلك ما يُفَيِّئُها أَي يُحرِّكُها خُيَلاءَ وعُجْباً . وقال نافعٌ الفَقعسيُّ :
فَلَئِنْ بَلِيتُ فقدْ عَمِرْتُ كأَنَّني ... غُصْنٌ تُفَيِّئُهُ الرِّياحُ رَطِيبُ وتَفَيَّأَت المرأَةُ لزوجها : تَثَنَّتْ عليه وتَكَسَّرَتْ له تَدَلُّلاً وأَلقتْ نَفْسَها عليه . من الفَيْءِ . وهو الرُّجوع ويقال تَقَيَّأَت بالقاف قال الأَزهريُّ : وهو تصحيفٌ والصواب الفاءُ ومنه قولُ الراجز :
" تَفَيَّأَتْ ذاتُ الدَّلالِ والخَفَرْ
" لعَابِسٍ حَافِي الدَّلاَلِ مُقْشَعِرْ
وسيأتي إن شاء الله تعالى وأَفَأْتُ إلى قومٍ فَيْئاً إِذا أَخذتَ لهم سَلَبَ قومٍ آخرين فجِئْتَهم به . وأَفَأْتُ عليهم فَيْئاً إِذا أَخذتَ لهم فَيْئاً أَخِذَ منهم . والفَيْءُ : التَّحَوُّلُ فاءَ الظِّلُّ : تحوَّل . والفِئَةُ كجِعَةٍ : الفِرْقَةُ من الناس في الأَصل والطَّائِفَةُ هكذا في الصحاح وغيره وفي المصباح : الجَماعَةُ ولا واحدَ لها من لفظِها وقيل : هي الطَّائفة التي تُقاتل وراءَ الجَيْشِ فإن كانَ عليهم خوفٌ أَو هزيمةٌ التَجَئوا إليهم وقال الراغب : الفِئَةُ : الجماعة المُتظاهرة التي يَرْجِعُ بعضُهم إلى بعضٍ في التعاضُدِ . قاله شيخنا . والهاءُ عِوَضٌ من الياء التي نَقَصَت من وَسطه وأَصلها فِيءٌ كفِيعٍ لأنَّه من فاءَ والجمع فِئُون على الشذوذ وفِئاتٌ مل شِياتٍ وَلِدَاتٍ على القياس وجعل المكودِي كليهِما مَقِيسَيْن قال الشيخ أَبو محمد ابن بَرِّيّ : هذا الذي قاله الجوهريّ سَهْوٌ وأَصله فِئْوٌ مثل فِعْوٍ فالهمزة عَيْنٌ لا لامٌ والمحذوفُ هو لامُها وهو الواو قال : وهي من فَأَوْتُ أَي فرَّقْتُ لأنَّ الفِئَة كالفِرقَة انتهى كذا في لسان العرب . وفي الحديث - كذا في النهاية وعبارة الهَروِيّ في غَريبه نقلاً عن القُتيبيّ في حديث بعض السلف - " لا يُؤَمَّرُ " كذا في النسخ وفي بعضها بالنون وهو غلطٌ وفي عبارة الفائق : لا يَحِلُّ لامْرِئٍ أَنْ يُؤَمِّر وفي لسان العرب والنهاية : لا يَلِيَنَّ مُفاءٌ على مُفِيءٍ أَي مولًى على عَرَبِيٌّ المُفاءُ : الذي افْتُتِحتْ بلدتُه وكُورَتُه فصارتْ فَيْئاً للمسلمين . يقال : أَفأْتُ كذا أَي صيَّرتُه فَيْئاً فأَنا مُفِيءٌ وذلك الشيءُ مُفَاءٌ كأَنَّه قال : لا يَلِيَنَّ أَحدٌ من أَهلِ السَّوادِ على الصَّحابة والتابعين الذين افتتحوه عَنْوَةً فصار السَّوادُ لهم فَيْئاً . والعرب تقول : يا فَيْءَ مالي كلِمَةُ تَعَجُّب على قول بعضهم أَو كلمة تَأَسُّفٍ وهو الأَكثر قال :
يا فَيْءَ مالِي مَنْ يُعَمَّرْ يُبْلِهِ ... مَرُّ الزَّمانِ عليهِ والتَّقْليبُ
واختار اللّحيانيّ يا فيَّ مالي ورُوِي أيضاً يا هَيْءَ قال أَبو عُبَيد : وزاد الأَحمر : يا شيءَ وهي كلّها بمعنًى وقد تقدَّم طَرَفٌ من الإشارة في شيء وسيأتي أيضاً إن شاء الله تعالى . وفاءَ المُولي من امرأتِهِ أَي كَفَّرَ عن يَمينه وفي بعض النُّسخ كفَّرَ يَمينَه ورَجَعَ إليها أَي الامرأة قال الله تعالى " فإِنْ فاءُوا فإِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحيمٌ " قال المفسِّرون : الفَيْءُ في كتاب الله تعالى على ثلاثة معانٍ مرجِعُها إلى أَصلٍ واحدٍ وهو الرُّجوعُ قال الله تعالى في المُولِينَ من نِسائهم " فإِنْ فاءُوا فإنَّ اللهَ غَفورٌ رَحيمٌ " وذلك أنَّ المُولِي حلَف أَن لا يَطَأَ امرأتَه فجعل اللهُ لهذه أربعة أَشهر بعد إيلائه فإن جامَعَها في الأربعة أشهرٍ فقد فاءَ أَي رَجع عمَّا حَلَف عليه من أَن لا يُجامِعَها إلى جِماعها وعليه احِنْثِ كفَّارَةُ يَمينٍ وإنْ لم يُجامعها حتَّى تنقضي أَربعَةُ أَشهرٍ من يوم آلَى فإنَّ ابنَ عبَّاسٍ وجماعةً من الصَّحابة أَوقعوا عليها تَطليقَةً وجعلوا عن الطَّلاقِ انقضاءَ الأَشهُرِ وخالَفهم الجماعَةُ الكثيرةُ من أَصحاب رسول الله صلّى الله عليه وسلّم وغيرهم من أَهل العلم وقالوا : إِذا انقضتْ أَربعَةُ أَشهرٍ ولم يُجامعها وُقِفَ المُولِي فإمَّا أن يَفيءَ أَي يُجامع ويُكَفِّرَ وإمَّا أَن يُطَلِّقَ فهذا هو الفَيْءُ من الإيلاء وهو الرجوع إلى ما حلف أن لا يفعله قال ابن منظور : وهذا هو نصُّ التنزيل العزيز " للَّذين يُؤْلُونَ من نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَربَعَةِ أَشْهُرٍ فإنْ فاءُوا فإنَّ اللهَ غَفورٌ رَحيمٌ وإنْ عَزَموا الطَّلاقَ فإِنَّ اللهَ سَميعٌ عَليمٌ " وقال شيخنا : قوله فاءَ المُولِي إلى آخرِه ليس من اللغة في شيءٍ بل هو من الاصطلاحات الفِقهيَّةِ ككَثيرٍ من الأَلفاظ المُستعمَلَة في الفُنون فيورِدُها على أَنَّها من لغة العرب وإلاَّ فلا يُعْرف في كلامِ العربِ فاءَ : كَفَّرَ انتهى . قلت : لعلَّه لمُلاحظَةِ أَنَّ معناه يَؤولُ إلى الرجوع فوجَب التنبيه على ذلك وقد تقدَّمت الإشارة إليه في كلام المفسِّرين . وقد فِئْتُ كخِفْت الغَنيمَةَ فَيْئاً واسْتَفَأْتُ هذا المالَ أَي أَخذتُه فَيْئاً وأَفاءَ اللهُ تعالى عَلَيَّ يُفِيءُ إِفاءةً قال الله تعالى " ما أَفاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ من أَهْلِ القُرَى " في التهذيب : الفَيْءُ : ما رَدَّ اللهُ على أَهلِ دينه من أَموال من خالَفَ أَهلَ دِينه بلا قتالٍ إمَّا بأَن يجْلوا عن أَوطانِهم ويُخَلُّوها للمُسلمين أَو يُصالِحوا على جزيَةٍ يُؤَدُّونَها عن رُؤوسهم أَو مالٍ غيرِ الجِزْية يَفْتَدونَ به من سَفْكِ دِمائهم فهذا المال هو الفَيْءُ في كتاب الله تعالى " فما أَوْجَفْتُمْ عليه من خَيْلٍ ولا رِكابٍ " أَي لم توجِفوا عليه خَيْلاً ولا رِكاباً . نَزَلَتْ في أَموالِ بني النَّضير حين نَقَضوا العَهْدَ وجَلَوْا عن أَوطانهم إلى الشام فقسَّم رسول الله صلّى الله عليه وسلّم أَموالَهم من النَّخيل وغيرِها في الوُجوه التي أَراها الله تعالى أَن يَقْسِمَها فيها . وقِسمَةُ الفَيْءِ غيرُ قِسْمَةِ الغَنيمة التي أَوْجَفَ اللهُ عليها بالخَيْلِ والرِّكاب . وفي الأساس : فُلان يَتَفَيَّأُ الأخبارَ ويَسْتَفيئُها . وأفاءَ الله عليهم الغَنائمَ ونحن نَسْتفيءُ المغانم انتهى . والفَيْئَةُ : طائرٌ كالعُقاب فإذا خافَ البَرْدَ انحدَرَ إلى اليمن كذا في لسان العرب . ويقال لِنَوى التَّمْر إِذا كانَ صُلْباً : ذو فَيْئَةٍ وذلك أنه تُعْلَفُهُ الدوابُّ فتأكُله ثمَّ يَخْرُج من بطونها كما كانَ نَدِيًّا وقال عَلْقَمة بن عَبَدة يصف فرساً :
سُلاَّءةً كَعَصا النَّهْدِيِّ غُلَّ لها ... ذو فَيْئَةٍ من نوى قُرَّانَ مَعْجومُ
والفَيْئَةُ أيضاً : الحينُ يقال : جاءه بعد فَيْئَةٍ أَي بعد حينٍ . وفلانٌ سريعُ الفَيءِ من غَضبِه وفاءَ من غَضبه : رَجَع وإنه لَسَريعُ الفَيءِ والفَيْئَةِ والفِيئة أَي الرجوع الأخيرتان عن اللحياني وإنه لحسن الفِيئة بالكسر مثل الفِيعَة أَي حَسنُ الرجوعِ . وفي حديث عائشة رضي الله عنها قالت عن زينب : كُلُّ خِلالِها مَحمودٌ ما عدا سَوْرَةً من حَدٍّ تُسْرِع منها الفِيئَة . وهو بوزن الفِيعَة : الحالةُ من الرُّجوع عن الشيء الذي يكون قد لابَسَه الإنسان وباشَرَه . وفي الأساس : وطَلَّق امرَأته وهو يَمْلِكُ فِيئَتَها : رَجْعَتَها وله على امرأته فِيئَة وهو سريع الغضب سَريع الفِيئَة انتهى . وقولهم دَخَلَ فلان على تَفيِئَةِ فُلانٍ وهو من حديث عمر رضي الله عنه أنه دخل على النبيِّ صلّى الله عليه وسلّم فكلمه ثمَّ دخل أَبو بكر على تَفيِئَة ذلك أَي على أثَرِه ومثله على تَئيفَةِ ذلك بتقديم الياء على الفاء وقد تُشدَّد والتاءُ فيها زائدةٌ على أنها تَفْعِلة وقيل هو مقلوبٌ منه وتاؤُها إما أن تكون مَزيدة أو أصليّة قال الزمخشري : ولا تكون مَزيدةً والبِنْيَةُ كما هي من غير قلبٍ فلو كانت التَّفِيئة تَفْعِلَةً من الفَيءِ لخرجَتْ على وزن تَهْنِئةٍ فهي إِذاً لولا القَلْبُ فَعيلَةٌ لأجل الإعلاء ولامُها هَمزة ولكن القَلبَ عن التَّئيفَة هو القاضي بزيادة التاء فيكون تَفْعِلةً كذا في لسان العرب

_Türkçe çeviri henüz yok_
