# فيح (ف-ي-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%8A%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ي - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والفاء و واي معهما
ح ف و، ح ف ي، ف ح و، ح و ف، ح ي ف، ف ي ح، و ح ف مستعملات
حفو:
حفي:
الحِفْوَةُ والحَفَى مصدر الحافي.. يقال: حَفِيَ يَحْفَى حفىً فهو حافٍ إذا كان بغير نَعْلٍ ولا خفّ. وإذا انتحَجَتِ القدم، أو فِرْسِنُ البعير أو الحافر من المشْيِ حتّى رقَّتْ قيل: حَفِيَ يَحْفَى حَفىً فهو حَفِ. قال الأعشى:
فآليتُ لا أرثي لها مـن كَـلالَةٍ		ولا من حَفىً حتّى تُلاقي محمّدا
وقال رؤبة:
فهو من الأَيْنِ حَفٍ نَحِيتُ
وأَحْفَى الرّجلُ إذا حَفِيَتْ دابّتُهُ. وأَحْفاني إذا برّح بي في إلحاحٍ أو سؤال.
والحِفايَةُ: مصدرُ الحَفِيّ، وهو الطيف بك يَبَرُّكَ ويلطفك، ويحتفي بك، ومنه قوله تعالى: "إنّه كانَ بي حَفِيّا" أي: بَرّاً لطيفا، وقولِه عزّ وجلّ: "كأنك حَفِيٌّ عنها"، أي: كأنّك مَعْنِيٌّ بها. قال:
فإنّ تَسْأَلِي عنّـا فـيا رُبَّ سـائلٍ		حَفيٍّ عن الأَعْشَى به حيثُ أَصْعَدا
والحَفَأُ- مهموزٌ-: البَردِيُّ الأَخْضرُ ما كان في مَنبِته كثيراً دائما، والواحدة: حَفأَة واحتفأته إذا قَلَعْتُه وأخذت منه.
فحو:
الفَحْوَى: معنى ما يُعْرَفُ من مَذْهَبِ الكَلام. تقول: عرفتُ ذلك في فحوى كلامه، وإنّه لَيْفَحِّي بكلامه إلى كذا وكذا.
والفَحَى: الأبزار، تقول: فَحِّ قدرك، أي: ألقِ فيها الأبزار.
حوف:
الحَوْفُ: القَرْية في بعض اللغات، والجميع: أحواف.
والحَوْفُ بلغة أهل الجَوْف، وأهل الشَّحْر كالهودج وليس به، تركَبُ به المرأة البعير.
والحافانِ: عِرقانِ أخضرانِ من تحت اللّسان، والواحدُ: حافٌ- خفيف- وناحية كلّ شيء حافَتُهُ، وتصغيرها: حُوَيفَةٌ.
حيف:
الحَيْفُ: المَيْلُ في الحُكْم. حاف يَحيِفُ حَيْفاً.
فوح:
فيح:
الفَوْحُ: وجدانُك الرّيحَ الطيّبة. تقول: فاح المِسْكُ. قال:
والمِسْكُ من أردانِهِ فائح
فاحتِ الريحُ تَفوحُ فَوْحاً وفُؤُوحاً.
والفَيْحُ: سُطُوع الحَرِّ. والفَيْحُ والفُيُوح: خِصْبُ الرَّبيع في سعة البلاد. قال أبو النجم:
تَرْعَى السّحابَ العَهْدَ والفُيُوحا
والفَيْحُ: مصدر الأَفْيَح، وهو كلّ مَوْضِع واسع، وقد فاحَ يَفاحُ فَيَحاً، وكان قياسه: فَيحَ يَفْيَحُ.
وحف:
الوَحْفُ من الشَّعَر: الكثيرُ الأَسْود. ومن النّبات: الرّيّان، وقد وَحُفَ يَوْحُفُ وَحَافَةً ووُحُوفةً.
والوَحْفَةُ: صخرةٌ تكون في جانب الوادي، أو في سندٍ، ناتئة في موضعها سوداء. قال:
من الوِحافِ السّود والتَّراصفِ
وقال الأعشى:
دَعَتْها التَّناهي برَوْضِ القَطا		فَنَعْفِ الوِحافِ إلى جُلْجُلِ
والوَحْفةُ: الصَّوتُ من المُضْطَهد.
والوَحْفاءُ: الأرضُ الحمراءُ، ويُقال: السوداءُ.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الفاء** ve **واي** onlarla beraber
**ح ف و**، **ح ف ي**، **ف ح و**، **ح و ف**، **ح ي ف**، **ف ي ح**، **و ح ف** kullanımdadırlar.

**حفو**:
**حفي**:
**الحِفْوَةُ** ve **الحَفَى** yalınayak olanın mastarıdır.. Denir ki: **حَفِيَ يَحْفَى حفىً فهو حافٍ**; eğer nalınsız ve mest olmaksızın ise. Ve eğer ayak, yahut devenin tırnağı yahut nal (toynak) yürümekten ötürü aşınıp incelirse denir ki: **حَفِيَ يَحْفَى حَفىً فهو حَفِ**. A‘şâ dedi ki:
فآليتُ لا أرثي لها مـن كَـلالَةٍ		ولا من **حَفىً** حتّى تُلاقي محمّدا
Ve Ru’be dedi ki:
فهو من الأَيْنِ **حَفٍ** نَحِيتُ
Ve **أَحْفَى** adam; biniti **حَفِيَتْ** olduğu zaman. Ve **أَحْفاني**: bana ısrarda yahut istemede ağır geldiği zaman.

Ve **الحِفايَةُ**: **الحَفِيّ**in mastarıdır; o, sana gelen hayal/ziyaretçidir; sana iyilik eder ve sana yumuşak davranır, sana ihtimam gösterir; bundan da Yüce Allah’ın sözü: "**إنّه كانَ بي حَفِيّا**", yani: iyilik eden, yumuşak. Ve O’nun aziz ve celil sözü: "**كأنك حَفِيٌّ عنها**", yani: sanki onunla ilgili/ona önem veren gibisin. Dedi ki:
فإنّ تَسْأَلِي عنّـا فـيا رُبَّ سـائلٍ		**حَفيٍّ** عن الأَعْشَى به حيثُ أَصْعَدا

Ve **الحَفَأُ** -hemzelidir-: yeşil saz/kamış; bitiş yerinde çok ve sürekli olan. Ve teki: **حَفأَة**. Ve **احتفأته**: onu söküp çıkardığım ve ondan aldığım zaman.

**فحو**:
**الفَحْوَى**: sözün mezhebinden/anlam yönelişinden bilinen şeyin manası. Dersin ki: bunu onun sözünün **فحوى**sında bildim; ve o, sözüyle seni şuna şuna doğru yönlendirir: **لَيْفَحِّي**.
Ve **الفَحَى**: baharatlar; dersin ki: **فَحِّ** tencereni, yani: içine baharatları at.

**حوف**:
**الحَوْفُ**: bazı dillerde köy; çoğulu: **أحواف**.
Ve **الحَوْفُ**, **الجَوْف** ehlinin ve **الشَّحْر** ehlinin dilinde, içinde olmadığı hâlde hedeç gibidir; kadın onunla deveye biner.
Ve **الحافانِ**: dilin altından iki yeşil damardır; teki: **حافٌ** -hafif-. Ve her şeyin yanı/kenarı: onun **حافَتُهُ**dur; küçültmesi: **حُوَيفَةٌ**.

**حيف**:
**الحَيْفُ**: hükümde meyletme (taraf tutma). **حاف يَحيِفُ حَيْفاً**.

**فوح**:
**فيح**:
**الفَوْحُ**: senin güzel kokuyu bulmandır. Dersin ki: misk **فاح**. Dedi ki:
والمِسْكُ من أردانِهِ فائح
Rüzgâr **فاحتِ**; **تَفوحُ فَوْحاً** ve **فُؤُوحاً**.
Ve **الفَيْحُ**: sıcağın yayılıp parlamasıdır. Ve **الفَيْحُ** ve **الفُيُوح**: memleket genişliğinde baharın bereketidir. Ebû’n-Necm dedi ki:
تَرْعَى السّحابَ العَهْدَ والفُيُوحا
Ve **الفَيْحُ**: **الأَفْيَح**ın mastarıdır; o da her geniş yerdir. Ve **فاحَ يَفاحُ فَيَحاً** olmuştur; onun kıyası: **فَيحَ يَفْيَحُ** idi.

**وحف**:
**الوَحْفُ** saçtan: çok siyah olandır. Bitkiden: suya kanmış/taze olandır. Ve **وَحُفَ يَوْحُفُ وَحَافَةً ووُحُوفةً** olmuştur.
Ve **الوَحْفَةُ**: vadinin yanında yahut bir dayanakta bulunan bir kayadır; yerinde çıkıntılı, siyah. Dedi ki:
من الوِحافِ السّود والتَّراصفِ
Ve A‘şâ dedi ki:
دَعَتْها التَّناهي برَوْضِ القَطا		فَنَعْفِ الوِحافِ إلى جُلْجُلِ
Ve **الوَحْفةُ**: ezilen/horlanan kimseden çıkan sestir.
Ve **الوَحْفاءُ**: kırmızı topraktır; ve denir ki: siyah.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والياء وما يثلثهما)
(فيج) الفاء والياء والجيم يدلُّ على الإسراع. ومن ذلك الفَيْج وقد مضى ذكره، ويقال أصله الواو. والفائجة في الأرض: [متَّسع ما بين كلِّ مرتفعين من غِلظٍ أو رمل([1]) ].
(فيح) الفاء والياء والحاء كلمةٌ واحدة. فاح يفيح، إذا ثار. يقال ذلك في الرِّيح وغيرها. وفي الحديث: "الحمَّى من فَيح جهنم([2]) ". ويقال أصلُه الواو، وقد مضى.
(فيخ) الفاء والياء والخاء كلمة. يقولون: أفاخ يُفيخ بِريحه. وفي الحديث: "كل بائلةٍ تُفيخ". ويقولون -وما أُراها صحيحةً- إنَّ الفَيْخَة: السُّكُرُّجَة.
(فيد) الفاء والياء والدال أُصَيلٌ صحيح، إلاَّ أنَّ كلِمَهُ لم تجِئ قياساً، وهو من الأبواب التي لا تنقاس. من ذلك الفَيد، يقولون: هو الزَّعفران. وبه سمِّي الشَّعَْر الذي على جَحْفلة الفَرَس. والفَيْد: التبختُر في المَشْي. يقال: رجلٌ فيَّادٌ. فأمَّا الفيَّاد في قول أبي النَّجم:
* ولستُ بالفَيَّادةِ المُقَصْمِلِ([3]) *
فيقال: هو المعجَب بنفسه المتبختِر في مَشْيه. وقالوا: الفَيَّادة: الأكول. والفَيْد: الموت. [فاد] يَفيد. والفَيَّاد: ذكر البُوم. قال:
ويَهماءَ باللَّيل غَطْشَى الفلا  *** ةِ يُؤْنِسُنِي صوتُ فَيَّادِها([4])
والفائدة: استحداثُ مالٍ وخير. وقد فادت له فائدة. ويقال: أفَدْتُ غيري، وأفدتُ من غيري.
(فيش) الفاء والياء والشين كلمةٌ واحدة يقولون: الفِياشُ: المفاخَرة. يقال: فايَشَ، إذا فَاخَرَ. قال:
أيُفايِشَون وقد رأَوْا حُفَّاثَهُمْ  *** قد عَضَّه فقَضَى عليه الأشجَعُ([5])
(فيص) الفاء والياء والصاد أُصَيل يدلُّ على جَرَيانٍ في شيءٍ من ماء وما أشبهه. يقال: فاصَ الماء والدَّمُ، إذا قَطَرَ. قال الأصمعيُّ في قول امرئ القَيْس:
* فهو عذبٌ يَفِيصُ([6]) *
ما أدري ما يَفِيص، ولكن يقال: ما فاصَ بكلمةٍ، أي لم يُجْرِها لسانُه. والقياس واحد. ومن الباب: ما لَه مَحِيصٌ ولا مَفِيص، أي مَخْلَص يجري فيه ويمُرّ.
(فيض) الفاء والياء والضاد اصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على جَرَيانِ الشيء بُسهولة، ثم يقاسُ عليه. من ذلك فاضَ الماء يَفِيض. ويقال: أفاضَ إناءَه، إذا ملأَه حتَّى فاض. وأفاض دموعَه. ومنه: أفاض القومُ من عرَفةَ، إذا دَفَعوا، وذلك كجرَيَان السَّيل. قال الله تعالى:﴿ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ﴾ [البقرة 199]. وأفاضَ القومُ في الحديث، إذا اندفَعُوا فيه. قال سبحانه: ﴿إذْ تُفِيضُونَ فِيهِ﴾ [يونس 61]. ومنه: أفاضَ بالقداح، إذا ضرَبَ بها، كأنّه أجراها من يده. قال:
وكأنَّهنَّ رِبابة وكأنَّه  *** يَسَرٌ يُفِيض على القِداح ويَصدعُ([7])
* ويقال: أفاضَ البعير بجرَّته، إذا دفَعَ بها من صدره. قال:
وأفَضْنَ بعد كُظُومهنَّ بجرَّةٍ  *** من ذي الأباطحِ إذْ رعَيْنَ حَقيلا([8])
وأرضٌ ذات فُيوضٍ، إذا كان فيها ماءٌ يَفيض. وأعطَى فلانٌ [فلاناً([9]) ] غيضاً من فَيض، أي قليلاً من كثير.
قال الأصمعي: ونهر البَصرة وَحْدَه يُسمَّى الفَيض.
ومن الباب: فاض الرَّجل، إذا مات. قال:
* فَفُقِئت عينٌ وفاضَتْ نفسُ([10]) *
قال: وسمعتُ مشيخةً فصحاءَ من ربيعةَ بنِ مالك يقولون: فاضت نفسُه، بالضاد([11]) ، وسمعت شيخاً منهم يُنشِد:
وكدتُ لولا أجَلٌ تأخّرا  *** تَفِيض نفسي إذا زَهاهم زُمَرا([12])
(فيظ) الفاء والياء والظاء كلمةٌ. يقال: فاظَ الميِّت فَيْظاً، ولا يقال فاظَتْ نفسه. قال:
* لا يَدفِنُون منهمُ مَن فاظاً([13]) *
(فيف) الفاء والياء والفاء كلمةٌ. الفَيف والفَيفاء: المَفَازة.
(فيق) الفاء والياء والقاف، [الفِيقة] قد مضى ذِكرُها، والأصل الواو، وهو ما اجتمَع من الدِّرَّة في الضَّرع.
(فيل) الفاء والياء واللام أصلٌ يدلُّ على استرخاءٍ وضَعْفٍ. يقال: رجلٌ فِيلُ الرَّأْي. قال الكُمَيت:
بني ربِّ الجوادِ فلا تَفِيلوا  *** فما أنتمْ فنَعذِرَكم لِفِيلِ([14])
ويمكن أن يكون القائل من هذا، وهو اللَّحم الذي على خُرْبة الوَرِك. ويسمَّى للينِه([15]) . وقال أبو عبيد: كان بعضُهم يجعل الفائِلَ عِرقاً.
ومما شذَّ عن هذا الباب المُفَايَلة: لُعْبة. ويخبِّئون الشَّيء في التُّراب ويَقْسِمونه قسمين، ويسألون في أيِّهما هو. قال طَرَفة:
يشُقُّ حَبَابَ الماءِ حَيزومُها بها  *** كما قَسَم التُّرْبَ المُفَايِلُ باليدِ([16])
(فين) الفاء والياء والنون كلمةٌ. يقولون: يأتيه الفَينة [بعد الفيْنة]، كأنّه أراد الحينَ بعد الحين. والله أعلمُ بالصَّواب.
---------------------ـــ
([1]) التكملة من اللسان (فوج).
([2]) وكذا في المجمل. وفي اللسان : "شدة القيظ من فيح جهنم".
([3]) ليس في أرجوزته "أم الرجز". وفي اللسان (فيد، عمثل، قصمل):
وليس بالفيادة المقصمل *** ليس بملتاث ولا عميثل
          وسبق في 371: "ليس بملتاث".
([4]) للأعشى في ديوانه 54 واللسان (فيد، غطش، يهم) . وقد مضى في (غطش). وفي الأصل واللسان (فيد): "وبهماء"، تحريف.
([5]) البيت لجرير في ديوانه 244 واللسان (حفث، فيش). وقد سبق في (حفث).
([6]) البيت بتمامه كما في اللسان (سدس، فيص) وشروح سقط الزند 1199:
منابته مثل السدوس ولونه  *** كشوك السيال فهو عذب يفيص
          وقصيدته ليست في الديوان، وهي في العقد الثمين 136.
([7]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوان الهذليين (1: 44) والمفضليات (2: 224) والسيرة 598 جوتنجن. وقد سبق في (ربب).
([8]) للراعي في جمهرة أشعار العرب 174 واللسان (فيض، كظم، حقل) برواية: "من ذي الأبارق". وحقيل: اسم موضع، أو اسم نبات. وأنشد صدره في المجمل (فيض)، وقد سبق البيت في (برق، حقل) برواية: "من ذي الأبارق".
([9]) التكملة من المجمل.
([10]) في اللسان: وأنشده الأصمعي وقال: وإنما هو: وطن الضرس". وذكر هذا القول في إصلاح المنطق 317 عند إنشاد البيت. وأنشد قبله:
* اجتمع الناس وقالوا عرس *
([11]) في الأصل: "فاصت نفسه بالصاد"، صوابه في المجمل واللسان.
([12]) الرجز في المجمل.
([13]) نسبه في اللسان (فيظ) إلى رؤبة. وقبله: * والأزد أمسى شلوهم لفاظا *
([14]) البيت في المجمل واللسان (فيل).
([15]) بعده في الأصل: "وقال للينه"، وهو تكرار للاحق والسابق.
([16]) من معلقة طرفة المشهورة.

ـ

##### Türkçe

(**باب الفاء والياء وما يثلثهما**)
(**فيج**) **الفاء** ve**الياء** ve**الجيم** sürate delâlet eder. Bundan: **الفَيْج**; onun zikri geçmişti; ve denir: aslı **الواو**dur. Ve **الفائجة** yerde: [kalınlıktan yahut kumdan her iki yükselti arasındaki geniş olan şey([1])].

(**فيح**) **الفاء** ve**الياء** ve**الحاء** bir tek kelimedir. **فاح يفيح**; kabardı/taştı (ثور) olduğu zaman. Bu, rüzgârda ve başkasında söylenir. Ve hadiste: “**الحمَّى** **من فَيح جهنم**([2])”. Ve denir: aslı **الواو**dur; ve geçmişti.

(**فيخ**) **الفاء** ve**الياء** ve**الخاء** bir kelimedir. Derler: **أفاخ يُفيخ** kokusuyla. Ve hadiste: “Her **بائلة** **تُفيخ**.” Ve derler —ve ben onu sahih görmüyorum—: **الفَيْخَة**: **السُّكُرُّجَة**.

(**فيد**) **الفاء** ve**الياء** ve**الدال** sahih bir asıldır; ancak onun kelimeleri kıyas üzere gelmedi; ve o, kıyaslanmayan bâblardandır. Bundan: **الفَيد**; derler: o **الزَّعفران**dır. Ve onunla, atın **جَحْفلة**si üzerindeki **الشَّعَْر** adlandırıldı. Ve **الفَيْد**: yürüyüşte salınma. Denir: **رجلٌ فيَّادٌ**. Amma **الفيَّاد** Ebû’n-Necm’in sözünde:
* ولستُ بالفَيَّادةِ المُقَصْمِلِ([3]) *
denir ki: o, kendinden hoşlanan, yürüyüşünde salınandır. Ve dediler: **الفَيَّادة**: çok yiyen. Ve **الفَيْد**: ölüm. **[فاد] يَفيد**. Ve **الفَيَّاد**: baykuşun erkeği. Dedi:
ويَهماءَ باللَّيل غَطْشَى الفلا  *** ةِ يُؤْنِسُنِي صوتُ فَيَّادِها([4])
Ve **الفائدة**: mal ve hayır ihdas etmek. Ve ona bir **فائدة** fayda etti. Ve denir: **أفَدْتُ** başkasını; ve **أفدتُ** başkasından.

(**فيش**) **الفاء** ve**الياء** ve**الشين** bir tek kelimedir; derler: **الفِياشُ**: övünme. Denir: **فايَشَ**; övündüğü zaman. Dedi:
أيُفايِشَون وقد رأَوْا حُفَّاثَهُمْ  *** قد عَضَّه فقَضَى عليه الأشجَعُ([5])

(**فيص**) **الفاء** ve**الياء** ve**الصاد** sahih bir asıldır; su ve benzeri bir şeyden bir şeyde akışa delâlet eder. Denir: **فاصَ** su ve kan; damladığı zaman. Asmaî, İmru’ul-Kays’ın sözünde dedi:
* فهو عذبٌ يَفِيصُ([6]) *
Ben **يَفِيص**in ne olduğunu bilmiyorum; fakat denir: **ما فاصَ بكلمةٍ**; yani dili onu akıtmadı. Ve kıyas birdir. Ve bâbdan: **ما لَه مَحِيصٌ ولا مَفِيص**; yani içinde akacağı ve geçeceği bir kurtuluş yoktur.

(**فيض**) **الفاء** ve**الياء** ve**الضاد** tek sahih bir asıldır; şeyin kolaylıkla akışına delâlet eder; sonra onun üzerine kıyas edilir. Bundan: **فاضَ** su **يَفِيض**. Ve denir: **أفاضَ** kabını; onu doldurduğu zaman, ta ki taştı. Ve **أفاض** gözyaşlarını. Ve ondan: **أفاضَ** kavim **من عرَفةَ**; sevk ettikleri zaman; ve bu, selin akışı gibidir. Allah Teâlâ dedi: ﴿ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ﴾ [البقرة 199]. Ve **أفاضَ** kavim sözde; onun içinde atıldıkları zaman. O, yüce dedi: ﴿إذْ تُفِيضُونَ فِيهِ﴾ [يونس 61]. Ve ondan: **أفاضَ** oklarla (**بالقداح**); onlarla vurduğu zaman; sanki onları elinden akıtmış gibidir. Dedi:
وكأنَّهنَّ رِبابة وكأنَّه  *** يَسَرٌ يُفِيض على القِداح ويَصدعُ([7])
* Ve denir: **أفاضَ** deve gevişiyle (**بجرَّته**); göğsünden onunla ittiği zaman. Dedi:
وأفَضْنَ بعد كُظُومهنَّ بجرَّةٍ  *** من ذي الأباطحِ إذْ رعَيْنَ حَقيلا([8])
Ve **أرضٌ ذات فُيوضٍ**; içinde taşan su olduğu zaman. Ve falan, [falana([9])] çoktan az bir şey verdi; yani çoktan az.

Asmaî dedi: Basra nehri tek başına **الفَيض** diye adlandırılır.

Ve bâbdan: **فاضَ** adam; öldüğü zaman. Dedi:
* فَفُقِئت عينٌ وفاضَتْ نفسُ([10]) *
Dedi: ve ben, Rabîa b. Mâlik’ten fasih ihtiyarlar işittim; derlerdi: **فاضت نفسُه** **بالضاد**([11]); ve onlardan bir şeyh işittim, inşâd ediyordu:
وكدتُ لولا أجَلٌ تأخّرا  *** تَفِيض نفسي إذا زَهاهم زُمَرا([12])

(**فيظ**) **الفاء** ve**الياء** ve**الظاء** bir kelimedir. Denir: **فاظَ** ölü **فَيْظاً**; ve **فاظَتْ نفسُه** denmez. Dedi:
* لا يَدفِنُون منهمُ مَن فاظاً([13]) *

(**فيف**) **الفاء** ve**الياء** ve**الفاء** bir kelimedir. **الفَيف** ve**الفَيفاء**: çöl.

(**فيق**) **الفاء** ve**الياء** ve**القاف**; **[الفِيقة]** onun zikri geçmişti; ve asıl **الواو**dur; o, memede sütte toplanan şeydir.

(**فيل**) **الفاء** ve**الياء** ve**اللام** bir asıldır; gevşekliğe ve zayıflığa delâlet eder. Denir: **رجلٌ فِيلُ الرَّأْي**. Kümeyt dedi:
بني ربِّ الجوادِ فلا تَفِيلوا  *** فما أنتمْ فنَعذِرَكم لِفِيلِ([14])
Ve söyleyenin bundan olması mümkündür; o, kalçanın oyukluğu üzerindeki ettir. Yumuşaklığından dolayı adlandırılır([15]). Ebû Ubeyd dedi: onların bazısı **الفائِل**i bir damar kılardı.

Ve bu bâbdan şâz olan: **المُفَايَلة**; bir oyundur. Şeyi toprağa gizlerler ve onu iki kısma bölerler; ve onun hangisinde olduğunu sorarlar. Tarafa dedi:
يشُقُّ حَبَابَ الماءِ حَيزومُها بها  *** كما قَسَم التُّرْبَ المُفَايِلُ باليدِ([16])

(**فين**) **الفاء** ve**الياء** ve**النون** bir kelimedir. Derler: ona **الفَينة** [**بعد الفيْنة**] gelir; sanki vakti vakitten sonra murad etti. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.
---------------------ـــ
([1]) ilâve, **اللسان**dan (**فوج**).
([2]) **المجمل**de de böyledir. **اللسان**da: “**شدة القيظ من فيح جهنم**”.
([3]) onun urcûzesinde “**أم الرجز**” yoktur. **اللسان**da (**فيد**، **عمثل**، **قصمل**):
وليس بالفيادة المقصمل *** ليس بملتاث ولا عميثل
ve 371’de geçti: “**ليس بملتاث**”.
([4]) A‘şâ’nındır; divanında 54 ve **اللسان**da (**فيد**، **غطش**، **يهم**). Ve (**غطش**)ta geçti. Asılda ve **اللسان**da (**فيد**): “**وبهماء**”; tahrif.
([5]) beyit Cerîr’indir; divanında 244 ve **اللسان**da (**حفث**، **فيش**). Ve (**حفث**)ta geçti.
([6]) beyit tamamıyla **اللسان**da (**سدس**، **فيص**) ve **شروح سقط الزند** 1199’da:
منابته مثل السدوس ولونه  *** كشوك السيال فهو عذب يفيص
ve kasidesi divanda değildir; **العقد الثمين** 136’dadır.
([7]) Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir; **ديوان الهذليين** (1: 44) ve **المفضليات** (2: 224) ve **السيرة** 598 (Göttingen). Ve (**ربب**)te geçti.
([8]) Râ‘î’nindir; **جمهرة أشعار العرب** 174 ve **اللسان**da (**فيض**، **كظم**، **حقل**) rivayetiyle: “**من ذي الأبارق**”. Ve **حقيل**: bir yer adıdır; yahut bir bitki adıdır. Ve صدر’ını **المجمل**de (**فيض**) inşâd etti; ve beyit (**برق**، **حقل**)ta rivayetiyle geçti: “**من ذي الأبارق**”.
([9]) ilâve, **المجمل**den.
([10]) **اللسان**da: ve onu Asmaî inşâd etti ve dedi: ancak o: “**وطن الضرس**”tır. Ve bu sözü **إصلاح المنطق** 317’de beyit inşâd edilirken zikretti. Ondan önce inşâd etti:
* اجتمع الناس وقالوا عرس *
([11]) asılda: “**فاصت نفسه بالصاد**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**dadır.
([12]) recez, **المجمل**dedir.
([13]) **اللسان**da (**فيظ**) onu Ru’be’ye nisbet etti. Ve ondan önce: * والأزد أمسى شلوهم لفاظا *
([14]) beyit **المجمل** ve **اللسان**da (**فيل**).
([15]) asılda ondan sonra: “**وقال للينه**”; o, sonraki ve öncekinin tekrarıdır.
([16]) Tarafa’nın meşhur muallakasındandır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ي ح
مكان أفيح ومهامه فيح‏.‏
ومن المجاز‏:‏ الحمّى من فيح جهنم أي مما فار من حرها من فاحت الشجة إذا فارت بالدم الكثير‏.‏
وطعنة فيّاحة‏.‏
ورجل فيّاحٌ فيّاض بالعطاء الواسع الكثير‏.‏
ولو ملكت الدنيا لفيّحتها في يوم واحد أي لفرّقتها بسعة وكثرة‏.‏
وناقة فيّاحة‏:‏ غزيرة‏.‏
قال‏:‏ ذاك أبي يا كرماً وجودا قد يمنح الفيّاحة الرّفودا يحسبها حالبها صعوداً وهي تبيت لا تعشّى عودا ومن قول مغاويرهم‏:‏ فيحي فياح أي اتسعي يا غارة وانتشري‏.‏
قال‏:‏
شددنا شدَّةً لا عيبَ فيها
وقلنا بالضُّحى فيحي فَيَاحِ

##### Türkçe

ف ي ح
**مكان أفيح** ve **مهامه فيح**.

Mecazdan: **الحمّى من فيح جهنم**; yani onun hararetinden kaynayıp taşandan; **من فاحت الشجة إذا فارت بالدم الكثير**.

**وطعنة فيّاحة**.

Ve **رجل فيّاحٌ فيّاض**; geniş, çok bağışla.

Ve “Eğer dünyaya sahip olsaydım, onu **لفيّحتها** bir günde”; yani genişlik ve çoklukla onu dağıtırdım.

Ve **ناقة فيّاحة**: bol sütlü.

Dedi ki: “İşte bu benim babamdır; kerem ve cömertlikçe; **قد يمنح الفيّاحة الرّفودا**; sağanı onu ‘yokuş yukarı’ sanır; hâlbuki o, akşamleyin bir dalı yemeden geceyi geçirir.”

Ve onların yiğitlerinin sözünden: **فيحي فياح**; yani “genişle, ey baskın, ve yayıl.”

Dedi ki:
“Bir şiddetle sımsıkı bağladık; onda ayıp yoktur;
Ve kuşluk vaktinde dedik: **فيحي فَيَاحِ**.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

فاحَ الحرُّ يَفِيحُ فَيْحاً: سَطَعَ وهاجَ. وفي الحديث: شدّة القَيْظ من فَيْح جهنم: الفَيْح: سُطُوع الحرّ وفَوَرانُه، ويقال بالواو، وقد ذكر قبل هذه الترجمة؛ وفاحت القِدْرُ تَفِيحُ وتَفُوحُ إِذا غَلَتْ، وقد أَخرجه مَخْرَجَ التشبيه أَي كأَنه نار جهنم في حرِّها.
وأَفِحْ عنك من الظهيرة أَي أَقم حتى يسكن عنك حر النهار ويبرد. ابن الأَعرابي: يقال أَرِقْ عنك من الظهيرة وأَهْرِقْ وأَهْرئ وأَنْجِ وبَخْبِخْ وأَفِحْ إِذا أَمرته بالإِبْرَاد. وفاحَتِ الريح الطيبة خاصة فَيْحاً وفَيَحاناً: سَطَعَت وأَرِجَتْ، وخص اللحياني به المِسْكَ؛ ولا يقال: فاحت ريح خبيثة إِنما يقال للطَّيِّبة، فهي تَفِيحُ. وفاحت القِدْرُ وأَفَحْتُها أَنا: غَلَتْ. وفاحَ الدمُ فَيْحاً وفَيَحاناً، وهو فاحٍ: انْصَبَّ. وأَفاحَه: هَراقه؛ وقال أَبو حَرْب بن عُقَيْلٍ الأَعْلَمُ جاهِليٌّ: نَحْنُ قَتَلْنا المَلِكَ الجَحْجاحا،
ولم نَدَعْ لسَارِحٍ مُراحا،
إِلا دِياراً، أَو دَماً مُفاحا
الجَحْجَاح: العظيمُ السُّؤددِ والمُراحُ: الذي تأْوي إِليه النَّعَم؛ أَراد لم نَدَع لهم نَعَماً تحتاج إِلى مُراح. وأَفاحَ الدماءَ أَي سَفَكَها. وشَجَّةٌ تَفِيحُ بالدم: تَقْذِفُ. وفاحت الشَّجَّةُ، فهي تَفِيحُ فَيْحاً: نَفَحَتْ بالدم أَيضاً؛ وفي حديث أَبي بكر: مُلْكاً عَضُوضاً ودَماً مُفاحاً أَي سائلاً؛ مُلْكٌ عَضُوضٌ يَنال الرعِيَّةَ منه ظُلْمٌ وعَسْفٌ كأَنهم يُعَضُّونَ عَضّاً. وأَفَحْتُ الدم: أَسَلْتُه. والفَيْحُ والفَيَحُ: السَّعَةُ والانتشار.
والأَفْيَحُ والفَيَّاحُ: كل موضع واسع. بحرٌ أَفْيَحُ بَيِّنُ الفَيَحِ: واسعٌ، وفَيَّاحٌ، أَيضاً، بالتشديد. وروضة فَيْحاء: واسعة، والفعل من كل ذلك فاحَ يَفاحُ فَيْحاً، وقياسه فَيِحَ يَفْيَحُ. ودارٌ فَيْحاءُ: واسعة؛ وفي حديث أُمّ زَرْعٍ: وبَيتُها فَيَّاحٌ أَي واسعٌ؛ رواه أَبو عبيد مشدّداً؛ وقال غيره: الصواب التخفيف؛ وفي الحديث: اتَّخَذَ رَبُّك في الجنة وادياً أَفْيَحَ من مِسْكٍ؛ كلُّ موضع واسع يقال له أَفيَحُ وفَيَّاح. الليث: الفَيَحُ مصدر الأَفْيَح، وهو كل موضع واسع؛ أَبو زيد: يقال لو مَلَكْتُ الدنيا لَفَيَّحْتُها في يوم واحد أَي أَنفَقْتُها وفرَّقتها في يوم واحد. ورجل فَيَّاح نَفَّاح: كثير العطايا؛ وإِنه لَجَواد فَيَّاحٌ وفَيَّاضٌ بمعنى. وفاحت الغارَةُ تَفِيح: اتَّسَعَتْ.
وفَيَاحِ مثل قطامِ: اسم للغارة.، وكان يقال للغارة في الجاهلية فِيحِي فَيَاحِ، وذلك إِذا دَفَعَتِ الخيلُ المُغِيرة فاتسعت؛ وقال شَمِرٌ: فِيحِي أَي اتسعي عليهم وتَفَرَّقي؛ قال غَنِيُّ بن مالك، وقيل هو لأَبي السَّفَّاح السَّلُوليّ:
دَفَعْنا الخيلَ شائلةً عليهم،
وقُلْنا بالضُّحى: فيحِي فَياحِ
الأَزهري: قولهم للغارة فِيحِي فَيَاحِ؛ الغارة هي الخيل المُغِيرة تَصْبَح حَيّاً نازلين، فإِذا أَغارت على ناحية من الحَيِّ تَحَرَّزَ عُظْمُ الحَيِّ، لَجَأُوا إِلى وَزَرٍ يَلُوذون، وإِذا اتسعوا وانتشروا أَحْرَزوا الحَيَّ أَجمع؛ ومعنى فيحي انتشري أَيتها الخيل المغيرة؛ وقيل: معْناه اتسعي عليهم يا غارة وخذيهم من كل وجه، وسماها فَيَاحِ لأَنها جماعة مؤَنثة خُرِّجَتْ مَخْرَج قَطَامِ وحَذَامِ وكَسَابِ وما أَشبهها. والشائلة: المرتفعة؛ يعني أَن أَذنابها ارتفعت، وإِنما ترتفع أَذنابها إِذا عدت، وذلك يدل على شدة ظهورها؛ كما قال المُفَضَّلُ البَكْرِي: تَشُقُّ الأَرضَ شائلةَ الذُّنابَى،
وهادِيها كأَنْ جِذعٌ سَحُوقُ
والفَيْحُ: خِصْبُ الربيع في سَعَةِ البلادِ، والجمع فُيُوحٌ؛ قال: تَرْعَى السحابَ العَهْدَ والفُيُوحا
قال الأزهري: رواه ابن الأَعرابي: والفُتُوحا، بالتاء؛ والفَتْحُ والفُتُوح من الأَمطار؛ قال: وهذا هو الصحيح وقد ذكرناه في مكانه (* قوله «وقد
ذكرناه في مكانه» لكنه قال هناك جمعه فتوح، بفتح الفاء. وكتبنا عليه بالهامش انكار محشي القاموس عليه، ويؤيده ضبط الفتوح هنا بضم الفاء مع المثناة الفوقية أو التحتية، وهو القياس. فلعل قوله هناك بفتح الفاء تحريف من الناسخ عن بضم الفاء.) وناقة فَيَّاحة إِذا كانت ضَخْمَة الضَّرْع غزيرة اللبن؛ قال:
قد نَمْنَحُ الفَيَّاحةَ الرَّفُودا،
تَحْسِبُها خالِيةً صَعُودا
وفَيْحَانُ: اسم أَرض؛ قال الراعي:
أَو رَعْلَةٌ من قَطا فَيْحانَ حَلأَّها،
عن ماءِ يَثْرَبَةَ، الشُّبَّاكُ والرَّصَدُ
والفَيحَاءُ: حَساءٌ مع تَوَابِلَ.

##### Türkçe

**فاحَ** sıcağın **يَفِيحُ** **فَيْحاً**’ı: parladı ve alevlendi. Hadiste: şiddetli **القَيْظ** (yakıcı sıcak) **من فَيْح جهنم**’dendir: **الفَيْح**: sıcağın parlaması ve kaynamasıdır; **بالواو** ile de söylenir; bu tercümeden önce zikredilmiştir. **وفاحت القِدْرُ** **تَفِيحُ** ve **تَفُوحُ**: kaynadığı zaman; onu teşbih çıkışıyla çıkarmıştır, yani sanki sıcağında cehennem ateşidir.

**وأَفِحْ** senden **عن** öğle vaktinden; yani gündüzün sıcağı senden sakinleşinceye ve serinleyinceye kadar ikamet et. İbnü’l-A‘râbî: denir: **أَرِقْ** senden öğle vaktinden ve **أَهْرِقْ** ve **أَهْرئ** ve **أَنْجِ** ve **بَخْبِخْ** ve **أَفِحْ**, onu serinletmeyi emrettiğin zaman. Ve özellikle güzel koku rüzgârı **فاحَتِ** **فَيْحاً** ve **فَيَحاناً**: parladı ve koktu; Lihyânî onu misk ile tahsis etti; denmez: kötü koku rüzgârı **فاحت**; ancak güzel olana denir; o da **تَفِيحُ**. Ve **فاحت القِدْرُ** ve ben onu **أَفَحْتُها**: kaynadı. Ve kan **فاحَ** **فَيْحاً** ve **فَيَحاناً**, ve o **فاحٍ**’dır: döküldü. Ve onu **أَفاحَه**: döktü; ve Ebû Harb b. ‘Ukayl el-A‘lem, câhiliyyeli, dedi:
نَحْنُ قَتَلْنا المَلِكَ الجَحْجاحا،
ولم نَدَعْ لسَارِحٍ مُراحا،
إِلا دِياراً، أَو دَماً مُفاحا
**الجَحْجَاح**: büyük seyyidlik sahibi olan; ve **المُراح**: davarların kendisine sığındığı yerdir; muradı: onlar için **مُراح**’a muhtaç olacak davar bırakmadık. Ve **أَفاحَ الدماءَ**: yani onları döktü. Ve kan ile **تَفِيحُ** bir **شَجَّةٌ**: fışkırtır. Ve **فاحت الشَّجَّةُ**; o da **تَفِيحُ** **فَيْحاً**: kan ile de üfledi, yani. Ebû Bekir hadîsinde: **مُلْكاً عَضُوضاً** ve **دَماً مُفاحاً**: yani akıcı; **مُلْكٌ عَضُوضٌ**: ondan raiyyeye zulüm ve zorbalık erişir; sanki onlar ısırılır gibi ısırılıyorlar. Ve **أَفَحْتُ الدم**: onu akıttım.

Ve **الفَيْحُ** ve **الفَيَحُ**: genişlik ve yayılmadır.

Ve **الأَفْيَحُ** ve **الفَيَّاحُ**: her geniş yer. **بحرٌ أَفْيَحُ بَيِّنُ الفَيَحِ**: geniş; ve **فَيَّاحٌ** da, ayrıca, şeddeli. Ve **روضة فَيْحاء**: geniş; ve bütün bunlardan fiil **فاحَ يَفاحُ فَيْحاً**’dır; kıyası **فَيِحَ يَفْيَحُ**’tır. Ve **دارٌ فَيْحاءُ**: geniş; Ümmü Zer‘ hadîsinde: ve onun evi **فَيَّاحٌ**: yani geniş; onu Ebû ‘Ubeyd şeddeli rivayet etti; başkası dedi: doğru olan tahfîftir. Ve hadîste: Rabbin cennette miskten **وادياً أَفْيَحَ** edindi; her geniş yere **أَفيَحُ** ve **فَيَّاح** denir. Leys: **الفَيَحُ** **الأَفْيَح**’ın masdarıdır; o her geniş yerdir. Ebû Zeyd: denir: eğer dünyaya malik olsaydım onu bir günde **لَفَيَّحْتُها**: yani onu bir günde harcardım ve dağıtırdım. Ve **رجل فَيَّاح نَفَّاح**: çok bağış sahibi; ve o, anlamca, **لَجَواد فَيَّاحٌ** ve **فَيَّاضٌ**’dır. Ve **فاحت الغارَةُ تَفِيح**: genişledi.

Ve **فَيَاحِ** (قطامِ gibi): baskının adıdır. Câhiliyede baskına **فِيحِي فَيَاحِ** denirdi; bu, baskıncı atlar sürdüğü zaman ve genişlediği zaman idi. Şemir dedi: **فِيحِي**: yani onların üzerine genişle ve dağıl. Ganî b. Mâlik dedi; ve denildi ki Ebû’s-Seffâh es-Selûlî’nindir:
دَفَعْنا الخيلَ شائلةً عليهم،
وقُلْنا بالضُّحى: فيحِي فَياحِ
Ezherî: onların baskına **فِيحِي فَيَاحِ** demeleri; baskın, bir kavme inmiş hâlde sabahlayan baskıncı atlardır; bir kavmin bir tarafına baskın yaptığı zaman kavmin çoğunluğu sakınır; sığındıkları bir sığınağa iltica ederler; genişleyip yayıldıkları zaman kavmi bütünüyle koruma altına alırlar. **فيحي**’nin manası: ey baskıncı atlar, yayılın. Ve denildi: manası: ey baskın, onların üzerine genişle ve onları her yönden al. Onu **فَيَاحِ** diye adlandırdı; çünkü o, **قطامِ** ve **حَذَامِ** ve **كَسَابِ** ve benzerlerinin çıkarıldığı çıkış üzere çıkarılmış müennes bir topluluktur. Ve **الشائلة**: yükselmiş olan; yani kuyrukları yükseldi; kuyrukları ancak koştukları zaman yükselir; bu da onların ortaya çıkışının şiddetine delalet eder; Mufaddal el-Bekrî’nin dediği gibi:
تَشُقُّ الأَرضَ شائلةَ الذُّنابَى،
وهادِيها كأَنْ جِذعٌ سَحُوقُ

Ve **الفَيْحُ**: beldelerin genişliğinde baharın bolluğudur; cem‘i **فُيُوحٌ**’tur; dedi ki:
تَرْعَى السحابَ العَهْدَ والفُيُوحا
Ezherî dedi: İbnü’l-A‘râbî onu **والفُتُوحا** diye, **بالتاء** ile rivayet etti. Ve **الفَتْحُ** ve **الفُتُوح** yağmurlardandır; dedi: bu doğru olandır ve onu yerinde zikrettik.
(* Onun sözü: «وقد ذكرناه في مكانه»; fakat orada onun cem‘inin **فتوح** olduğunu, **بفتح الفاء** ile söyledi. Ve Kâmûs’un muhâşşîsinin ona inkârını kenar notunda yazdık; ve burada **الفتوح**’un **بضم الفاء** ile, üstten veya alttan ikili noktalı ile ضبط edilmesi onu destekler; ve o kıyastır. Öyleyse oradaki **بفتح الفاء** sözü, nâsihin **بضم الفاء**’dan tahrifi olabilir.)

Ve **ناقة فَيَّاحة**: memesi iri, sütü bol olduğu zaman; dedi ki:
قد نَمْنَحُ الفَيَّاحةَ الرَّفُودا،
تَحْسِبُها خالِيةً صَعُودا
Ve **فَيْحَانُ**: bir yerin adıdır; Râ‘î dedi:
أَو رَعْلَةٌ من قَطا فَيْحانَ حَلأَّها،
عن ماءِ يَثْرَبَةَ، الشُّبَّاكُ والرَّصَدُ
Ve **الفَيحَاءُ**: baharatlarla birlikte bir **حَساءٌ**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفيح والفيوح والفيوح، كقعود: خصب الربيع في سعة البلاد. والجمع فيوح. قال: ترعى السحاب العهد والفيوحا قال الأزهري: رواه ابن الأعرابي والفتوحا بالتاء. والفتح والفتوح من الأمطار. قال: وهذا هو الصحيح، وقد ذكر في مكانه. ومن المجاز: ناقة فياحة، إذا كانت ضخمة الضرع غزيرة اللبن. قال:
  قد تمنح الفياحة الرفودا                      تحسبها حالبة صعودا وفيحان: كثير الوحوش في ديار بني سعد، بين الحجاز والشأم، فعلان من الأفيح: قال الراعي:
  أو رعلة من قطا فيحان حلأها                      عن ماء يثربة الشباك والرصد وفيحة: موضع في ديار مزينة وفيحونة: اسم امرأة لها ذكر. وأفح عنك من الظهيرة: أبرد، أي أقم حتى يسكن عنك النهار ويبرد. وقال ابن الأعرابي: يقال: أرق عنك من الظهرة، وأهرق وأهرىء، وأبخ وبخبخ وأفخ، إذا أمرته بالإبراد، قال ابن سيده: وهي واوية ويائية. ومما يستدرك عليه: فاح الحر يفيح فيحا: سطع وهاج. وفي الحديث شدة لبقيظ من فيح جهنم وهو مجاز، واوية ويائية، وفي الأساس أنه مأخوذ من فاحت الشجة، وعن أبي زيد: يقال لو ملكت الدنيا لفيحتها في يوم، أي أنفقتها وفرقتها في يوم واحد.

##### Türkçe

**الفيح** ve **الفيوح** ve **الفيوح** (tıpkı **قعود** vezninde): memleketin genişliğinde baharın bereketidir. Çoğulu **فيوح**tur. Dedi ki:
ترعى السحاب العهد والفيوحا

Ezherî dedi: İbnü’l-A‘râbî onu **والفتوحا** (ت ile) diye rivayet etmiştir. Ve **الفتح** ve **الفتوح** yağmurlardandır. Dedi ki: Bu, sahih olanın ta kendisidir; ve yerinde zikredilmiştir.

Mecazdan: **ناقة فياحة**; eğer iri memeli, sütü bol olursa. Dedi ki:
قد تمنح الفياحة الرفودا                      تحسبها حالبة صعودا

Ve **فيحان**: Benî Sa‘d diyarında, Hicaz ile Şam arasında, vahşi hayvanı çok olan (yer); **الأفيح**’tan **فعلان** veznindedir. Râ‘î dedi ki:
أو رعلة من قطا فيحان حلأها                      عن ماء يثربة الشباك والرصد

Ve **فيحة**: Müzeyne diyarında bir yerdir. Ve **فيحونة**: kendisine dair bir zikri olan bir kadının adıdır.

Ve **أفح عنك من الظهيرة**: serinle; yani gündüz senden sükûn buluncaya ve serinleyinceye kadar ikamet et.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Denir ki: **أرق عنك من الظهرة** ve **أهرق** ve **أهرىء** ve **أبخ** ve **بخبخ** ve **أفخ**; eğer ona serinlemeyi emrettiysen. İbn Sîde dedi: O, **واوية** ve **يائية**dir.

Ona istidrâk olunanlardandır: **فاح الحر يفيح فيحا**: parladı ve alevlendi. Hadiste: “Cehennem’in **فيح**’inden bir **شدة** (şiddet) (vardır);” ve o mecazdır; **واوية** ve **يائية**dir. Ve **الأساس**’ta, onun **فاحت الشجة**’den alınmış olduğu (zikredilmiştir). Ebû Zeyd’den: Denir ki: “Eğer dünyaya malik olsaydım, onu bir günde **لفيحتها**,” yani onu bir günde harcardım ve dağıtırdım.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَاحَ
1 فَاحَ ذ , aor. يَفِيحُ, inf. n. فَيْحٌ and فَيَحَانٌ: see art. فوح. ― -b2- فاح الدَّمُ, inf. n. فَيْحٌ (L, Msb) and فَيَحَانٌ, (L,) It poured out, or forth: (L:) or it flowed; as also ↓ افاح, inf. n. اـِفَاحَةٌ: or, accord. to AZ, the latter is trans., and signifies as expl. below in relation to blood. (Msb.) ― -b3- And فَاحَتِ الشَّجَّةُ, (S, A, Msb, K,) aor. تَفِيحُ, inf. n. فَيْحٌ, (TA,) (tropical:) The wound upon the head spirted forth blood; (S, Msb, K;) or poured forth much blood. (A.) ― -b4- And فاح الحُرُّ, aor. يَفِيحُ, inf. n. فَيْحٌ; and aor. يَفوحُ, inf. n. فَوْحٌ; (assumed tropical:) The heat rose, or diffused itself, and raged vehemently. (L.) It is said in a trad., شِدَّةُ القَيْظِ مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ (tropical:) [The intenseness of the heat of summer is from the vehement raging of the heat of Hell]. (TA.) And one says, الحُمَّى مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ (tropical:) The fever is from the vehemence of the heat of Hell. (A.) ― -b5- And فَاحَتِ القِدْرُ, (S, K,) aor. تَفِيحُ (S, TA) and تَفُوحُ, (TA,) (assumed tropical:) The cooking-pot boiled; (S, K, TA;) as though it were the fire of Hell, in its heat. (TA.) ― -b6- And فَاحَتِ النَّارُ (assumed tropical:) The fire spread. (Msb.) And [hence, app.,] فَاحَتِ الغَارَةُ, aor. تَفِيحُ, i. e. (tropical:) [The troop of horsemen making an attack, or incursion, upon a people] spread themselves. (S, TA.) See فَيَاحِ. ― -b7- And فاح, (L, Msb, TA,) aor. يَفَاحُ, (L, TA,) [inf. n., app. فَيَحٌ, which signifies “ width ” accord. to the S and K, and is agreeable with general analogy in this case, as the aor. of the verb is originally يَفْيَحُ, though it seems to be implied in the Msb that the aor. is not يَفَاحُ, but يَفِيحُ,] It (a sea, S, * L, K, * TA, and a place, L, or a valley, Msb) was, or became, wide. (S, * L, Msb, K, * TA.)

لَوْ مَدَكْتَ الدُّنْيَا لَفَيَّحْتَهَا فِى يَوْمٍ وَاحِدٍ
2 لَوْ مَدَكْتَ الدُّنْيَا لَفَيَّحْتَهَا فِى يَوْمٍ وَاحِدٍ ذ means (tropical:) [If thou possessedst all that the world contains,] thou wouldst dissipate it, or squander it away, in one day. (A, TA. *)

افاح
4 افاح ذ He poured forth, spilled, or shed, blood. (S, Msb, K.) See also 1, first sentence. ― -b2- افاح القِدْرَ (assumed tropical:) He made the cooking-pot to boil. (S, K.) ― -b3- أَفِحْ عَنْكَ مِنَ الظَّهِيرَةِ i. q. أَبْرِدْ, (K,) i. e. (assumed tropical:) Stay thou until the mid-day heat shall have become assuaged, and the air be cool: (M, L, TA:) [as also افِخْ:] the medial radical letter is both و and ى. (M.)

فَيْحٌ
فَيْحٌ ذ and ↓ فُيُوحٌ Abundance of herbage of the [rain, or season, called] رَبِيع, with ample extent of land: (K:) [accord. to the TK, both are inf. ns., of which the verb is فَاحَ, and the agent is الرَّبِيعُ: but this, I think, is rendered doubtful by what here follows:] فيوح occurs in a verse [as some relate it]; but accord. to the relation of IAar, it is فَتُوح, with ت, [and with fet-h to the ف,] and this, which signifies “ rain, ” is said by Az to be the right reading: the pl. [of فَيْحٌ] is فُيُوحٌ. (TA.)

فَيَاحٌ
فَيَاحٌ ذ : see أَفْيَحُ.

فَيَاحِ
فَيَاحِ ذ , like قَطَامِ, [indecl.,] (T, S, L, K,) of the fem. gender, (L,) a name for The غَارَة, (T, S, L, K,) meaning troop of horsemen making a hostile attack, or incursion, upon a people. (T, L.) ↓ فِيحِى, فَيَاحِ, (S, A, K, &c., [in the CK, erroneously, فَيْحِى,]) said by the people of the Time of Ignorance, (S,) when they impelled horses making a hostile attack, or incursion, and they spread out, (L,) means Spread out, O attacking troop of horsemen: (S, A, K:) or spread out upon them, or against them, and disperse yourselves, &c. (Sh, L.)

فُيُوحٌ
فُيُوحٌ ذ : see فَيْحٌ.

فَيَّاحٌ
فَيَّاحٌ ذ : see أَفْيَحُ, in two places. ― -b2- Also (tropical:) Profuse in bounty: (S, A:) so in the saying, اـِنَّهُ لَجَوَادٌ فِيَّاحٌ (tropical:) [Verily he is liberal, munificent, or generous; profuse in bounty]. (S.) ― -b3- And نَاقَةٌ فَيَّاحَةٌ (tropical:) A she-camel that yields much milk, (A, K,) and has a large udder. (K.)

أَفْيَحُ
أَفْيَحُ ذ A sea, (S, L, K,) and a valley, (Msb,) and any place, (L,) wide, or extensive; (S, L, Msb, K;) as also ↓ فَيَّاحٌ: (S, L, K:) ↓ فَيَّاحٌ occurs in the story of Umm-Zara, accord. to A 'Obeyd, applied to a بَيْت [i. e. house, or tent]; but accord. to others, it is ↓ فَيَاحٌ, without teshdeed: (L:) [the fem. of أَفْيَحُ: and pl. فِيحٌ:] one says دَارٌ فِيْحَآءُ A wide, or an ample, house or abode: (S, K:) and in like manner رَوْضَةٌ [a meadow, &c.]. (L, Msb.) ― -b2- And فَيْحَآءُ signifies also A sort of thin cooked food, such as is supped, or sipped, (حَسَآءُ,) seasoned with seeds such as are used in cookery. (S, K.)

##### Türkçe

**فَاحَ**
1 **فَاحَ** ذ , muzâri‘ **يَفِيحُ**, mastar ismi **فَيْحٌ** ve **فَيَحَانٌ**: **فوح** maddesine bak. ― -b2- **فاح الدَّمُ**, mastar ismi **فَيْحٌ** (L, Msb) ve **فَيَحَانٌ**, (L,) Döküldü, yahut dışarı fışkırdı: (L:) yahut aktı; bunun gibi ↓ **افاح**, mastar ismi **اـِفَاحَةٌ**: yahut, AZ’ye göre, ikincisi müteaddîdir ve aşağıda kan ile ilgili olarak açıklandığı üzere mânâsını ifade eder. (Msb.) ― -b3- Ve **فَاحَتِ الشَّجَّةُ**, (S, A, Msb, K,) muzâri‘ **تَفِيحُ**, mastar ismi **فَيْحٌ**, (TA,) (mecaz:) Baştaki yara kan fışkırttı; (S, Msb, K;) yahut çok kan döktü. (A.) ― -b4- Ve **فاح الحُرُّ**, muzâri‘ **يَفِيحُ**, mastar ismi **فَيْحٌ**; ve muzâri‘ **يَفوحُ**, mastar ismi **فَوْحٌ**; (mecaz olduğu varsayılan:) Sıcak yükseldi, yahut yayıldı, ve şiddetle azdı. (L.) Bir hadiste şöyle denilmiştir, **شِدَّةُ القَيْظِ مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ** (mecaz:) [Yaz sıcağının şiddeti, Cehennem’in sıcağının şiddetle azmasındandır]. (TA.) Ve şöyle denir, **الحُمَّى مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ** (mecaz:) Hummâ, Cehennem’in sıcağının şiddetindendir. (A.) ― -b5- Ve **فَاحَتِ القِدْرُ**, (S, K,) muzâri‘ **تَفِيحُ** (S, TA) ve **تَفُوحُ**, (TA,) (mecaz olduğu varsayılan:) Tencere kaynadı; (S, K, TA;) sanki o, sıcaklığında, Cehennem ateşi imiş gibi. (TA.) ― -b6- Ve **فَاحَتِ النَّارُ** (mecaz olduğu varsayılan:) Ateş yayıldı. (Msb.) Ve [bundan dolayı, görünüşe göre,] **فَاحَتِ الغَارَةُ**, muzâri‘ **تَفِيحُ**, yani (mecaz:) [bir kavme saldırı yahut akın yapan atlı birliğin] yayıldı(lar). (S, TA.) **فَيَاحِ**’ye bak. ― -b7- Ve **فاح**, (L, Msb, TA,) muzâri‘ **يَفَاحُ**, (L, TA,) [mastar ismi, görünüşe göre **فَيَحٌ**, ki bu “genişlik” mânâsına gelir S ve K’ye göre, ve bu durumda genel kıyasa uygundur; zira fiilin muzâri‘i aslında **يَفْيَحُ**’tur; her ne kadar Msb’de muzâri‘in **يَفَاحُ** değil, **يَفِيحُ** olduğu ima ediliyor görünse de,] O (bir deniz, S, * L, K, * TA, ve bir yer, L, yahut bir vadi, Msb) geniş idi, yahut geniş oldu. (S, * L, Msb, K, * TA.)

**لَوْ مَدَكْتَ الدُّنْيَا لَفَيَّحْتَهَا فِى يَوْمٍ وَاحِدٍ**
2 **لَوْ مَدَكْتَ الدُّنْيَا لَفَيَّحْتَهَا فِى يَوْمٍ وَاحِدٍ** ذ şu demektir (mecaz:) [Eğer dünyanın içerdiği her şeye sahip olsaydın,] onu bir günde dağıtırdın, yahut saçıp savururdun. (A, TA. *)

**افاح**
4 **افاح** ذ O, kanı döktü, saçtı, yahut akıttı. (S, Msb, K.) 1’in ilk cümlesine de bak. ― -b2- **افاح القِدْرَ** (mecaz olduğu varsayılan:) O, tencereyi kaynattı. (S, K.) ― -b3- **أَفِحْ عَنْكَ مِنَ الظَّهِيرَةِ** yani **أَبْرِدْ**, (K,) yani (mecaz olduğu varsayılan:) Öğle sıcağı yatışıncaya ve hava serin oluncaya kadar bekle: (M, L, TA:) [bunun gibi **افِخْ**:] orta kök harfi hem **و** hem **ى**’dır. (M.)

**فَيْحٌ**
**فَيْحٌ** ذ ve ↓ **فُيُوحٌ** [yağmurun yahut mevsimin adı olan] **رَبِيع**’in bol otluğu, arazinin genişliğiyle birlikte: (K:) [TK’ye göre ikisi de mastar isimleridir; fiili **فَاحَ**, fâili **الرَّبِيعُ**’dir: fakat bunu, bence, burada ardından gelen şey şüpheli kılar:] **فيوح** bir beyitte [bazılarının rivayet ettiği üzere] vârid olmuştur; fakat IAar’ın rivayetine göre o **فَتُوح**’tur, **ت** ile, [ve **ف**’in üzerinde fetḥa ile,] ve bu, “yağmur” mânâsına gelen şey, Az tarafından doğru kıraat olarak söylenir: [**فَيْحٌ**’un] çoğulu **فُيُوحٌ**’dur. (TA.)

**فَيَاحٌ**
**فَيَاحٌ** ذ : **أَفْيَحُ**’a bak.

**فَيَاحِ**
**فَيَاحِ** ذ , **قَطَامِ** gibi, [gayr-i munsarif,] (T, S, L, K,) müennes cinsiyette, (L,) **غَارَة** için bir isimdir, (T, S, L, K,) bir kavme düşmanca saldırı yahut akın yapan atlı birliği mânâsında. (T, L.) ↓ **فِيحِى**, **فَيَاحِ**, (S, A, K, &c., [CK’de hatalı olarak, **فَيْحِى**,]) Câhiliye devri halkı tarafından, (S,) saldırı yahut akın yapan atları sürdüklerinde ve yayıldıklarında, (L,) söylenir; mânâsı: Yayılın, ey saldıran atlı birliği: (S, A, K:) yahut onların üzerine, yahut onlara karşı yayılın, ve dağılın, vb. (Sh, L.)

**فُيُوحٌ**
**فُيُوحٌ** ذ : **فَيْحٌ**’a bak.

**فَيَّاحٌ**
**فَيَّاحٌ** ذ : iki yerde **أَفْيَحُ**’a bak. ― -b2- Ayrıca (mecaz:) İhsanda bol: (S, A:) şu sözde olduğu gibi, **اـِنَّهُ لَجَوَادٌ فِيَّاحٌ** (mecaz:) [Şüphesiz o cömerttir; ihsanda boldur]. (S.) ― -b3- Ve **نَاقَةٌ فَيَّاحَةٌ** (mecaz:) Çok süt veren, (A, K,) ve büyük memeli bir dişi deve. (K.)

**أَفْيَحُ**
**أَفْيَحُ** ذ Bir deniz, (S, L, K,) ve bir vadi, (Msb,) ve herhangi bir yer, (L,) geniş, yahut vâsi‘; (S, L, Msb, K;) bunun gibi ↓ **فَيَّاحٌ**: (S, L, K:) ↓ **فَيَّاحٌ** Ümm-Zara kıssasında, A ‘Obeyd’e göre, bir **بَيْت**’e [yani ev yahut çadıra] nispetle vârid olmuştur; fakat başkalarına göre o ↓ **فَيَاحٌ**’tır, teşdîdsiz: (L:) [**أَفْيَحُ**’un müennesi: ve çoğulu **فِيحٌ**:] şöyle denir **دَارٌ فِيْحَآءُ** Geniş, yahut ferah bir ev yahut mesken: (S, K:) ve aynı şekilde **رَوْضَةٌ** [bir çayır, vb.]. (L, Msb.) ― -b2- Ve **فَيْحَآءُ** ayrıca, kaşıkla içilen yahut yudumlanan ( **حَسَآءُ** ) gibi, tohumlarla, yemek pişirmede kullanılan türden, tatlandırılmış ince bir pişmiş yemek çeşidi mânâsına gelir. (S, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَاحَ
فَاحَ ( y )  I ( n. ac. فَيْح 1 ,  فَيَحَاْن 36 ),
a.  Poured, flowed, spurted, gushed forth; bled.

b.  Spread, diffused itself.

c.  Boiled, bubbled; heaved.

فَيَّحَ
فَيَّحَ II ,
a.  Dissipated.

أَفْيَحَ
أَفْيَحَ IV ,
a.  Poured forth, spilled.

b.  see I (a) .

فَيْح
فَيْح 1 ,
a.  Abundance of herbage.

فَيَح
فَيَح 4 ,
a.  Ampleness, spaciousness.

أَفْيَحُ
أَفْيَحُ 14 , ( pl. فِيْح 2 ),
a.  Wide, extensive, spacious; vast, immense.

فَيَاْح
فَيَاْح 22 ,
a.  see 14 .

فُيُوْح
فُيُوْح 27 ,
a.  see 1 .

فَيَّاْح
فَيَّاْح 28 ,
a.  see 14 .

b.  Profuse.

فَيْحَآءُ
فَيْحَآءُ 42 ,
a.  fem. of أَفْيَحُ 14 .

##### Türkçe

فَاحَ
فَاحَ ( y ) I ( n. ac. **فَيْح** 1, **فَيَحَاْن** 36 ),
a. Döktü, aktı, fışkırdı, coşup çıktı; kanadı.

b. Yayıldı, kendini yaydı.

c. Kaynadı, kabarcıklandı; kabardı.

فَيَّحَ
فَيَّحَ II,
a. Dağıttı.

أَفْيَحَ
أَفْيَحَ IV,
a. Coşup döktü, saçtı.

b. I (a)’ya bak.

فَيْح
**فَيْح** 1,
a. Otun bolluğu.

فَيَح
**فَيَح** 4,
a. Genişlik, ferahlık.

أَفْيَحُ
**أَفْيَحُ** 14, ( pl. **فِيْح** 2 ),
a. Geniş, yaygın, ferah; engin, pek büyük.

فَيَاْح
**فَيَاْح** 22,
a. 14’e bak.

فُيُوْح
**فُيُوْح** 27,
a. 1’e bak.

فَيَّاْح
**فَيَّاْح** 28,
a. 14’e bak.

b. Bol.

فَيْحَآءُ
**فَيْحَآءُ** 42,
a. **أَفْيَحُ** 14’ün müennesi.
