# فيص (ف-ي-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%8A%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ي - ص
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد والفاء و و ا ي ء معهما
ص و ف، و ص ف، ص ف و، ف ي ص، ص ي ف، ف ص ي، أ ص ف مستعملات
صوف:
الصُّوفُ للضَّأْن وشِبْهِهِ، وكَبشٌ صافٌ ونَعجةٌ صافةٌ، وكبشٌ صُوفانيٌّ ونَعجة صوفانيّةٌ.
وزغبات القَفَا تُسَمَّى صوفةَ القفا. ويقال لواحدة الصوف صوفة وتُصَغَّر صُوَيفةٌ.
والصُّوفانةُ: بَقْلةٌ زَغْباءُ قصيرة.
وصوفةُ اسمُ حَيٍّ من تَميم، وآل صوفان الذين كانوا يُجيزون الحُجّاج من عَرَفات، يقُول أحدُهم فيقول: أجيزي صوفة، فاذا أجازَتْ قالَ: أجيزي خِنْدِفُ، فاذا أجازَتْ أُذِنَ للناس في الإِفاضة، وفيهم يقول أوس بن مَعْراء: حتى يقالَ أجيزوا آلَ صوفانا
وصف:
الوصف: وصفُكَ الشيءَ بحِلْيته ونَعْته.
ويقال للمُهْر اذا تَوَجَّه لشيءٍ من حُسْنِ السِّيرة: قد وَصَفَ، معناه: أَنّه قد وَصَفَ المَشْيَ أي وَصَفَه لِمنْ يُريد منه، ويقال: هذا مُهْرٌ حين وَصَفَ.
وفي حديث الحَسَن: أنّه كَرِهَ المواصفة في البَيْعِ.
ويقال للوصيف: قد أوصَفَ، وأوصَفَتِ الجاريةُ. ووَصيفٌ ووُصَفاءُ ووَصيفةٌ ووَصائِفُ.
صفو:
الصَّفْوُ نقيض الكَدَرِ، وصَفْوَةُ كُلِّ شيءٍ خالصُه وخَيرُه.
والصَّفاءُ: مُصافاة المَوَدَّة والإخِاءِ.
والصَّفاءُ: مصدرُ الشيءِ الصافي.
واستَصفَيْتُ صَفوةً أي أخَذْتُ صَفْوَ ماءٍ من غديرٍ.
وصَفِيُّ الاِنسانِ: الذي يُصافيه المَوَدَّةَ.
وناقةٌ صَفيٌّ: كثيرة اللبَن، ونخلةٌ صَفيٌّ: كثيرةُ الحَمل، وتجمع صَفايا.
والصَّفَا: حَجَرٌ صُلْبٌ أملَسُ، فاذا نَعَتَّ الصخرةَ قُلتَ: صَفاة وصَفْواء، والتذكير: صفاً وصَفْوانٌ، واحده صَفْوانةٌ، وهي حجارةٌ مُلْسٌ لا تُنبِتُ شيئاً.
والصَّفيُّ: ما كانَ رسولُ الله- صلّى اللهُ عليه وعلى آله وسلَّم- يَصطَفيه لنفسه أي يختاره من الغَنيمة بعد الخمس قبلَ أن يَقسِمَ.
والاصطِفاءُ: الاختيار، افتِعال من الصَّفُوة، ومنه النبيُّ المُصطَفَى، والأنبياءُ المُصْطَفُونَ: اذا اختاروا، هذا بضمّ الفاء.
فيص:
تقول: قَبَضْتُ على ذَنَبِ الضَّبِّ فأفاصَ من يَدي حتى خلَصَ ذَنَبُه، وهو حين تَنْفَرجُ أصابعُكَ عن قَبْضِ ذَنَبه، ومنه التفاوُصَ.
وما يُفيصُ بكذا أي ما يُبين.
الفَيْصُ من المُفاوَصة، وبعضهم يقول: مُفايَضة.
صيف:
الصَّيفُ: رُبْعٌ من أرباع السَّنَةِ، وعند العامّةِ نِصفُ السنة.
والصَّيف: المطر الذي يَجيء بعد الربيع، قال جرير: وجادَكِ من دارٍ ربيعٌ وصَيِّفُ والصَّيِّفُ من المطر والأزمنة والنَّبات: وما يكون في الرُّبْع الذي يتلو الربيعَ من السنة، وهو الصَّيْفيُّ.
ويومٌ صائفٌ وليلةٌ صائفةٌ.
وصافَ القوم في مَصيفهم اذا أقامُوا في مكان صَيْفَتهم.
وغَزوةٌ صائفةٌ: أَنهم كانوا يخرُجُون صيفاً ويرجِعونَ شِتاءً.
والصَّيفوفةُ: مَيْل السَّهْم عن الرَّمِيَّة، وصافَ يَصيفُ، قال أبو زبيد: فمُصيفٌ أو صافَ غيرَ بعيد
فصي:
أَفْصَى: اسْمُ أبي ثقيف واسْمُ أبي عبد القَيس.
وكلُّ شيءٍ لازِقٍ بشيءٍ ففَصَأتَه قلت: انفَصَى.
واللَّحْمُ المُتَفَسِّخُ ينفضي عن العظم.
وتَفَصَّيْتَ اذا تَخَلَّصتَ من بليَّة، والاسْمُ الفَصْيةُ.
ويقال: الفَصْية واللهِ الفَصية أي الخلاص مِمّا يُخاف اذا خِفْتَ أمراً أي جَرَى لك طَيْرُ السُّعود.
وأَفْصَى البَرْدُ أي أقلَعَ.
وفَصَّيْتُ الشيءَ عن الشيءِ أي خَلَّصْتُه منه.
أصف:
الأَصَفُ لغةٌ في اللَّصَف.
وآصف: كاتِبُ سُلَيمانَ بنِ داودَ- عليه السلام- الذي دعا اللهَ- جلَّ وعَزَّ- باسمِهِ الأعظمِ، فرأى سليمانُ العَرشَ مستقراً عنده.

##### Türkçe

باب **الصاد** و**الفاء** و **و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ص و ف**، و **ص ف**، **ص ف و**، **ف ي ص**، **ص ي ف**، **ف ص ي**، **أ ص ف** مستعملات

**صوف**:
**الصُّوفُ** koyun ve benzerleri içindir; ve **كَبشٌ صافٌ** ve **نَعجةٌ صافةٌ**; ve **كبشٌ صُوفانيٌّ** ve **نَعجة صوفانيّةٌ**.
Ve **زغبات القَفَا**’ya **صوفةَ القفا** denir. Ve yünün bir tanesine **صوفة** denir ve küçültmesi **صُوَيفةٌ** yapılır.
Ve **الصُّوفانةُ**: kısa, tüylü bir ottur.
Ve **صوفةُ** Temîm’den bir kabile adıdır; ve **آل صوفان** ki onlar hacıları Arafat’tan geçirirlerdi; onlardan biri söyler de şöyle der: **أجيزي صوفة**; o geçirince dedi: **أجيزي خِنْدِفُ**; o geçirince insanlara ifâza için izin verilirdi. Onlar hakkında Evs b. Ma‘râ’ şöyle der:
حتى يقالَ أجيزوا آلَ صوفانا

**وصف**:
**الوصف**: senin bir şeyi süsü ve niteliğiyle vasfetmendir.
Ve tay için, güzel gidişten bir şeye yöneldiği zaman: **قد وَصَفَ** denir; manası: yürüyüşü vasfetmiş, yani onu kendisinden isteyen kimse için vasfetmiştir; ve: **هذا مُهْرٌ حين وَصَفَ** denir.
Ve Hasan’ın hadisinde: satışta **المواصفة**yi kerih gördüğü (rivayet edilmiştir).
Ve **الوصيف** için: **قد أوصَفَ** denir; ve cariye: **أوصَفَتِ الجاريةُ**. Ve **وَصيفٌ** ve **وُصَفاءُ** ve **وَصيفةٌ** ve **وَصائِفُ**.

**صفو**:
**الصَّفْوُ** bulanıklığın zıddıdır; ve **صَفْوَةُ** her şeyin, onun hâlisi ve hayırlısıdır.
Ve **الصَّفاءُ**: sevgi ve kardeşliğin arıtılmışlığı (samimîliği).
Ve **الصَّفاءُ**: saf olan şeyin masdarıdır.
Ve: **استَصفَيْتُ صَفوةً**; yani bir gölcükten suyun safını aldım.
Ve insanın **صَفِيُّ**si: sevgi bakımından onunla saflaşan (dostluk kuran) kimsedir.
Ve **ناقةٌ صَفيٌّ**: sütü çok olan; ve **نخلةٌ صَفيٌّ**: yükü (meyvesi) çok olan; ve **صَفايا** diye çoğul yapılır.
Ve **الصَّفَا**: sert, pürüzsüz bir taştır; kayayı nitelediğinde: **صَفاة** ve **صَفْواء** dersin; müzekkeri: **صفاً** ve **صَفْوانٌ**; onun teki **صَفْوانةٌ**dur; ve onlar, hiçbir şey bitirmeyen pürüzsüz taşlardır.
Ve **الصَّفيُّ**: Allah’ın Elçisi’nin -Allah ona ve âline salât ve selâm etsin- kendisi için seçtiği şeydir; yani beşte birden sonra, taksim etmeden önce ganimetten onu seçerdi.
Ve **الاصطِفاءُ**: seçme; **الصَّفُوة**den ifti‘âl babındandır. Bundan: **النبيُّ المُصطَفَى**; ve **الأنبياءُ المُصْطَفُونَ**: seçildikleri zaman; bu, **الفاء**’nın dammesi iledir.

**فيص**:
Dersin ki: kelerin kuyruğunu tuttum da elimden **أفاصَ** etti, nihayet kuyruğu kurtuldu; o, parmaklarının kuyruğunu tutmandan açıldığı zamandır; bundan **التفاوُصَ** gelir.
Ve: **وما يُفيصُ بكذا**; yani bununla açıklık kazanmaz.
**الفَيْصُ** **المُفاوَصة**dandır; bazısı der ki: **مُفايَضة**.

**صيف**:
**الصَّيفُ**: senenin dörtte bir bölümüdür; avam katında senenin yarısıdır.
Ve **الصَّيف**: bahardan sonra gelen yağmurdur; Cerîr dedi ki:
وجادَكِ من دارٍ ربيعٌ وصَيِّفُ
Ve **الصَّيِّفُ** yağmurdan, zamanlardan ve bitkiden: senenin baharı izleyen dörtte birinde olan şeydir; o da **الصَّيْفيُّ**dir.
Ve **يومٌ صائفٌ** ve **ليلةٌ صائفةٌ**.
Ve kavim, yazlıklarında ikamet ettiklerinde: **صافَ القوم في مَصيفهم**.
Ve **غَزوةٌ صائفةٌ**: onların yazın çıktıkları ve kışın döndükleri (sefer)dir.
Ve **الصَّيفوفةُ**: okun hedefinden sapmasıdır; ve **صافَ يَصيفُ**; Ebû Zübeyd dedi ki:
فمُصيفٌ أو صافَ غيرَ بعيد

**فصي**:
**أَفْصَى**: Sakîf’in babasının adı ve Abdülkays’ın babasının adıdır.
Ve her şey bir şeye yapışık olursa, onu ayırdığında: **انفَصَى** dersin.
Ve çürümüş et kemikten ayrılıp dağılır.
Ve **تَفَصَّيْتَ**: bir belâdan kurtulduğun zaman; isim **الفَصْيةُ**dir.
Ve denir ki: **الفَصْية واللهِ الفَصية**; yani korkulan şeyden kurtuluş; bir işten korktuğun zaman, yani sana uğur kuşu (saadet) cereyan etti.
Ve: **أَفْصَى البَرْدُ**; yani soğuk kesildi.
Ve: **وفَصَّيْتُ الشيءَ عن الشيءِ**; yani onu ondan kurtardım.

**أصف**:
**الأَصَفُ** **اللَّصَف** hakkında bir dildir (lehçedir).
Ve **آصف**: Süleyman b. Dâvûd’un -ona selâm olsun- kâtibidir; Allah’ı -aziz ve celîl- onun en yüce ismiyle çağırdı da Süleyman arşı onun yanında yerleşmiş olarak gördü.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

المُفاوصةُ وفي الحديث: البيان. يقال ما أفاصَ بكلمةٍ. قال يعقوب: أي ما تخلَّصها ولا أبانها. قال: ويقال: والله ما فِصتُ، كما تقول: والله ما برِحت. ويقال: قبضتُ على ذنَب الضبّ فأفاصَ من يدي حتَّى خلَّص ذنبه. قال الأصمعيّ: قولهم: ما عنه مَحيص ولا مَفيص، أي ما عنه مَحيدٌ. وما استطعت أن أفيص منه، أي أحيد. وقال غيره: هو من قولهم فاصَ في الأرض، أي قَطَرَ وذهب. يقال: ما فِصْتُ أي ما برحت.

##### Türkçe

**المُفاوصةُ** ve hadiste: açıklama/beyan. Denilir: “Bir kelimeyle **أفاصَ** etmedi.” Ya‘kūb dedi: yani onu ne kurtardı ne de onu açıkladı. Dedi: ve denilir: “Vallahi **فِصتُ** etmedim,” tıpkı senin “Vallahi **برِحت** etmedim” demen gibi. Ve denilir: “Keler kuyruğunu tuttum da, elimden **أفاصَ** etti; nihayet kuyruğunu kurtardı.” el-Asma‘î dedi: Onların “Ondan ne **مَحيص** var ne de **مَفيص**” sözleri; yani ondan ne **مَحيدٌ** vardır. Ve ondan **أفيص** etmeye güç yetiremedim; yani saparım/yan çizerim. Başkası dedi: Bu, onların “Yerde **فاصَ** etti” sözündendir; yani damladı ve gitti. Denilir: “**فِصْتُ** etmedim,” yani “**برحت** etmedim.”

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ص ف ( و ا ى ء )
صوف ، صيف ، صفا ، وصف ، فيص ، فصا ، أصف .
صوف : قال اللّيث : الصُّوفُ للضَّأن وما أشْبَهَه . ويقالُ : كَبْشٌ صافٌ ، ونَعْجَةٌ صائِفَة .
أبو عُبَيْد عن الكسائيّ : كَبْشٌ أَصْوَفُ وصَوِفٌ مِثالُ فَعِل وصائفٌ وصافٌ ، كلُّ هذا أن يكون كثيرَ الصُّوف . وأخبرَني المنْذِرِيُّ عن أبي الهَيْثم ، يقال : كبشٌ صائِفٌ وصافٌ ، كما يقال : جُرُفٌ هَائرٌ وهارٍ على القَلْب . وقال اللَّيث : كبشٌ صُوفانِيٌّ أو نَعْجَةٌ صُوفانَةٌ . ويقال لواحدة الصُّوف : صُوفَة ، وتصغَّر صُوَيْفَة .
أبو عُبَيْد عن الأصمعيّ : من أمثالهم في المال يَملِكه من لا يَستأهِله : خَرْقَاءُ وَجدتْ صُوفاً ، يُضرَبُ للأحمَق يُصِيبُ مالاً فَيضعه في غير موضِعه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الصُّوفَانَةُ : بقلة معروفة .
وقال اللّيث : هي بَقْلَةٌ زَغْبَاءُ قصيرةٌ .
قال : وتسمَّى زَغَبَاتُ القَفَا : صوفةُ القفَا .
قال : وصُوفة : اسمُ حَيَ من بني تميم ، وكانوا يُجِيزون الحاجّ في الجاهليَّةِ مِنْ مِنًى ، فيكُونون أَوَّلَ ، مَنْ يَدْفَعُ ، يقال : أَجِيزِي صُوفَة ، فإذا أَجَازَتْ قيلَ : أَجِيزِي خِنْدِفٌ ، فإذا أجازتْ أُذِنَ للناسِ كلِّهِمْ في الإجازةِ وهي الإفاضةُ ، وفيهم يقولُ أَوْس بن مَغْرَاء :
حتَّى يُقالَ أَجِيزُوا آلَ صُوفانَا
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : خُذْ بصوفةِ قَفاه ، وبصوفِ قَفاه ، وبِقَرْدَنِهِ وبِكَرْدنِه .
وقال أبو زيد : يقال : أخذَه بصُوفِ رقَبتِه وبطوفِ رقبته ، بمعنًى واحد ، يريدُ بشعرِ رقبته .
وصف : في حديث أبي ذَرّ أن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) قال له : ( كيف أنتَ وموتٌ يصيبُ الناسَ حتى يكون البَيتُ بالوَصيف ) .
قال شمِر : معناه : أن الموت يَكثُر حتى يصيرَ موضعُ قبرٍ يُشتَرى بعَبْدٍ من كثرة الموت مِثل المُوتَان الذي وقع بالبصرة وغيرِها .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أَوْصفَ الوَصيفُ : إذا تَمّ قَدُّهُ ، وأوصفتِ الجاريةُ ، ووَصِيفٌ ووُصفاء ، ووَصِيفةٌ ووصائف .
وقال الليث : الوَصفُ : وصفُك الشيءَ بحليتهِ ونَعْتِه .
قال : ويقال للمُهْر إذا تَوجَّه لشيءٍ من حُسن السِّيرَة : قد وَصَف ، معناه : أنه قد وَصَف المشي ؛ يقال : هذا مُهر حين وَصف .
وفي حديث الحَسَن أنّه كَرِه المواصفة في البيع .
قال شَمِر : قال أحمد بنُ حنبل : إذا باع شيئاً عنده على الصِّفة لزِمَه البيع . وقال إسحاق كما قال .
قلتُ : وهذا بَيْعُ الصِّفة المضمونة بلا أَجَل بمنزِلة السَّلَم ، وهو قول الشافعيّ ، وأهلُ الكوفة لا يجيزون السَّلَم إذا لم يكن إلى أجَلٍ معلوم .
صفا : الليث : الصَّفْوُ : نَقِيضُ الكَدَر ، وصَفْوَةُ كلِّ شيء : خالصُه مِن صَفْوة المال وصَفْوَة الإخاء .
أبو عُبَيد عن الكسائيّ : هو صِفْوة الماء ، وصَفْوةُ الماء ، وكذلك المالُ ، وهو صَفوةُ الإهالة لا غَيرُ .
وقال الليث : الصفاءُ : مُصافاةُ المودّةِ والإخاء . والصَّفْو أيضاً : مصدر الشيء الصافي .
قال : وإِذا أَخَذَ صَفْوَ ماءٍ من غَديرٍ ، قال : استصفَيتُ صَفْوةً .
والاصطفاء : الاختيارُ ، افتعالٌ من الصفْوَة ، ومنه النبي المُصطَفى ، والأنبياء المُصطَفَوْن ، وهم من المُصطَفَيْن : إذا اختِيروا ، وهم المُصطَفُون : إذا اختاروا ، هذا بضَمِّ الفاء .
وصفِيّ الإنسان : أخوه الذي يُصافيه الإخاء . وناقة صَفِيٌّ : كثيرة اللبن . ونخلةٌ صَفِيٌّ : كثيرةُ الحَمل ، والجميعُ الصفايا .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : النَّاقة الصفيُّ : الغَزِيرة .
وقال أبو عمرو مِثله .
وقال : صَفْوَتْ وصَفَتْ .
وقال الكسائي : صَفَوَتْ .
وقال أبو عُبَيد : الصَّفِيُّ من الغنيمة : ما اختاره الرئيسُ قَبل القسمة من فَرَس أو سَيْف أو جارية ، وجمعُه صفَايَا ، وأنشد :
لك المِرْبَاعُ فيها والصَّفايَا
واستصفَيْتُ الشيء : إذا اسْتَخلَصته . ومن قرأ : ( فاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عليها صَوَافِيَ ) ( الحج : 36 ) ، بالياء ، فتفسيره : أنها خالصة لله ؛ يُذْهَبُ بها إلى جمع صافية ، ومنه قيل للضياعِ التي يَستخلصها السّلطان لخاصَّته : الصَّوافي .
ويقال : أصفَيْتُ فلاناً بكذا وكذا ، أي : آثَرْتُه به .
أبو عُبَيْد عن الأصمعي : الصفوَاء والصفْوَانُ والصفَا مقصورٌ كلُّه واحد .
وأنشد :
كما زَلَّتْ الصفْوَاءُ بالمتنزَّلِ
الحرَّاني عن ابن السكيت قال : الصَّفَا : العريضُ من الحجارة ، الأمْلس ، جمع صفَاة ، يُكتب بالألف ، وإذا ثنِّي قيل صَفَوان ، وهو الصفْواءُ أيضاً ، ومنه الصفَا والمَرْوَة : وهما جبلان بين بَطْحَاء مكَّة والمسجد . وبالْبحرَين نهر يتخلَّجُ من عَيْنِ محلِّم يقال له : الصَّفَا ، مقصور .
أبو عبيد عن الكسائي : أصْفَتْ الدَّجاجة إصفَاءً : إذا انقطع بَيْضها . وأَصْفَى الشاعرُ : إذا لم يَقُل شعراً .
وقال ابن الأعرابي : أَصفَى الرجل : إذا أنفد النساءُ ماءَ صُلْبِهِ . واصطفيت الشيء ، أي : اخترته . والمصفاة : الراووق . وصفّيت الشراب .
فيص : قال الليث : يقال : قبضْتُ عَلَى ذَنَب الضَّبّ فأَفاصَ من يدي حتى خلص ذنَبُه ، وهو حين تنفرج أصابعك عن مقبِض ذنبه ، ومنه التَّفَاوُصُ .
وقال أبو الهيثم : يقال : قبضْتُ عليه فلم يَفِصْ ولم يَنْزُو لَمْ يَنُصْ بمعنى واحد .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الفَيْصُ : بيانُ الكلام .
وفي حديث النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( وما يُفيضُ بها لسانُه ) ، أي : ما يُبين . وفلانٌ ذو إفاصةٍ : إذا تكلم ، أي : ذو بيان .
وقال الليث : الفَيْصُ من المُفَاوصة ، وبعضهم يقول : مُفايصة .
فصى : في حديث قَيْلَةَ بنت مَخْرَمة أن جُوَيْرِيةً من بنات أختها حُدَيْبَاء قالت حين انتَفَجَتِ الأرنبُ وهما يسيران الفَصية .
قال أبو عُبَيد : تفاءلت بانتفاج الأرنب ، وأرادت أنها خرجتْ مِن الضِّيق إلى السَّعة .
ومن هذا حديث آخر عن النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ذكر القرآن فقال : ( لَهُوَ أَشَدُّ تفصِّياً من قلوب الرجَال من النعَم من عُقُلها ) ، أي : أشدُّ تَفَلُّتاً . وأصل التفصِّي أن يكون الشيءُ في مضيق ، ثم يخرج إلى غيره .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أفْصَى : إذا تَخَلص من خير أو شر ، وأفْصَى عنك الحرُّ أو البرد : إذا انسلخ .
وقال ابن السكيت : يقال : أفْصَى عنا الحر : إذا خرج ولا يكون أَفْصى عنّا البرد .
وقال الليث : كل شيء لازِقٍ فخلَّصته . قلت : قد انْفَصَى . واللّحْمُ المتهرِّىء يَنْفَصِي عن العظم ، والإنسَانُ يَتَفَصَّى من البليّة .
وقال أبو الهيْثم : من أمثالهم في الرّجل يكون في غمّ فيخرج منه قولهم : أفْصَى عنَّا الشتاء . وأفْصَى : اسمُ أبي ثَقِيف ، واسم أبي عبد القيس .
صيف : قال الليث : الصيْفُ : رُبْعٌ من أرباع السنة ، وعند العامة نصفُ السَّنة .
قلتُ : الصيْفُ عند العرب : الفَصل الذي يُسمِّيه عوامُّ الناس بالعِراق وخُراسان : الرَّبيع ، وهي ثلاثةُ أَشهر ، والفَصلُ الذي يليه : القَيْظُ ، وفيه تكون حَمراء القَيْظ ، ثم بعده فصل الخَريف ، ثم بعده فصلُ الشتَاء . والكَلأُ الذي ينبت في الصيف : صَيْفيّ ، وكذلك المطر الذي يقع فيه صَيِّف وصيْفيّ .
وقال ابن كُناسة : واعلم أن السنة أربعةُ أزمنة عند العرب : الربيع الأول ، وهو الذي يسميه الفرس الخريف ، ثم الشتاء ثم الصيف ، وهو الربيع الآخر ، ثم القيظ ، فهذه أربعة أزمنة .
وسُمِّيت غزوَة الروم : الصائفة ، لأن سُنَّتَهُم أن يُغْزَوْا صيفاً ويُقفل عنهم قبل الشِّتاء .
ويقال : صافَ القومُ : إذا أقاموا بالصيف في موضع فهم صائفون . وأصافوا فهم يُصيفون : إذا دخلوا في زمان الصيف . وأَشْتَوْا : إذا دخلوا في الشتاء .
ويقال : صُيِّف القوم ورُبِعُوا : إذا أصابهم مطر الصيف والربيع ، وقد صِفْنا ورُبِعْنَا ، وكان في الأصل صُيِفْنَا فاستُثقلت الضمة مع الياء فحذِفت الياء وكُسرت الصاد لتدل عليها .
ابن السكيت : أصافَ الرجل فهو مُصيف : إذا وُلِد له بعدما يُسِنّ ، وولدُه صَيْفِيُّون .
وصاف فلانٌ ببلَدٍ يصيف : إذا أقام به في الصيف . وصاف السَّهْم عن الغرض يصيف ، وضاف يَضِيف : إذا عدل عنه .
وقال أبو زُبيد :
كلَّ يومٍ تَرْميه منها برَشْقٍ
فَمُصيفٌ أو صافَ غير بعيدِ
أبو عبيد : استأجرته مُصايفة ومُرابعة ومشاتَاة ومُخَارفة : من الصيف والرَّبيع والشِّتاء والخريف .
ومن أمثالهم : الصيف ضيَّعَت اللبن : إذا فَرّط في أمره في وقته .
ومن أمثالهم في إتمام قضاءِ الحاجة : تمامُ الرَّبيع الصيفُ ، وأصله في المطر ، فالربيعُ أوّله ، والصيفُ الذي بعده ، فيقول الحاجة بكمالها ، كما أنَّ الربيع لا يكون تمامُه إلاَّ بالصيف .
أصف : قال الليث : الأصَفُ : لغةٌ في اللَّصَف .
قال أبو عُبَيد : قال الفرّاء : هو اللَّصَف ، وهو شيء يَنبُت في أَصْل الكَبَر ؛ ولم يَعرف الأَصَف .
وقال الليث : آصف : كاتبُ سليمانَ الّذي دعا الله جلَّ وعزَّ باسمه الأعظم ، فرأَى
سليمانُ العرشَ مستقرّاً عنده ، والله أعلم .

##### Türkçe

ص ف ( **و** **ا** **ى** **ء** )
**صوف** ، **صيف** ، **صفا** ، **وصف** ، **فيص** ، **فصا** ، **أصف** .
**صوف** : Lîs dedi: **الصُّوفُ** koyun için ve ona benzeyenler içindir. Ve denilir: **كَبْشٌ صافٌ** ve **نَعْجَةٌ صائِفَة**.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **كَبْشٌ أَصْوَفُ** ve **صَوِفٌ** ( **فَعِل** vezni misali) ve **صائفٌ** ve **صافٌ**; bütün bunlar, yünün çok olması içindir. Ve bana Münzirî, Ebû’l-Heysem’den haber verdi: denilir: **كبشٌ صائِفٌ** ve **صافٌ**; denildiği gibi: **جُرُفٌ هَائرٌ** ve **هارٍ** kalb üzere. Lîs dedi: **كبشٌ صُوفانِيٌّ** yahut **نَعْجَةٌ صُوفانَةٌ**. Ve **الصُّوف**un bir tanesine **صُوفَة** denilir; küçültmesi **صُوَيْفَة** yapılır.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Mallar hakkında, ona ehil olmayanın sahip olduğu şeye dair darb-ı mesellerindendir: **خَرْقَاءُ وَجدتْ صُوفاً**; ahmağa vurulur: bir mala isabet eder de onu yerli yerine koymaz.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الصُّوفَانَةُ**: bilinen bir ottur.
Lîs dedi: o, kısa, tüylü bir ottur.
Dedi: ve **زَغَبَاتُ القَفَا**: **صوفةُ القفَا** diye adlandırılır.
Dedi: ve **صُوفة**: Benî Temîm’den bir hayyın adıdır; câhiliyede hacıyı Minâ’dan geçirirlerdi; böylece ilk def‘edenler onlar olurdu; denilir: **أَجِيزِي صُوفَة**; o geçirince denilirdi: **أَجِيزِي خِنْدِفٌ**; o geçirince, insanların hepsine geçiş için izin verilirdi; o da **الإفاضة**dır. Onlar hakkında Evs b. Mağrâ’ şöyle der:
حتَّى يُقالَ أَجِيزُوا آلَ صُوفانَا
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **خُذْ بصوفةِ قَفاه** ve **بصوفِ قَفاه** ve **بِقَرْدَنِهِ** ve **بِكَرْدنِه**.
Ebû Zeyd dedi: denilir: **أخذَه بصُوفِ رقَبتِه** ve **بطوفِ رقبته**; tek bir mânâ ile; boynunun kılını kasteder.
**وصف** : Ebû Zerr hadîsinde, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) ona dediği: ( **كيف أنتَ وموتٌ يصيبُ الناسَ حتى يكون البَيتُ بالوَصيف** ).
Şemir dedi: mânâsı: ölüm çoğalır da, ölümün çokluğundan, kabir yeri bir köle ile satın alınır hâle gelir; Basra’da ve başkasında vâki olan **المُوتَان** gibi.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَوْصفَ الوَصيفُ**: boyu tamam olunca; ve **أوصفتِ الجاريةُ**; ve **وَصِيفٌ** ve **وُصفاء**; ve **وَصِيفةٌ** ve **وصائف**.
Lîs dedi: **الوَصفُ**: senin bir şeyi süsü ve vasfı ile nitelemen.
Dedi: ve tay için, yürüyüş güzelliğinden bir şeye yönelince: **قد وَصَف** denilir; mânâsı: yürüyüşü vasfetmiştir; denilir: bu, **مُهر**dir, **حين وَصف**.
Hasen hadîsinde: satışta **المواصفة**yi kerih gördü.
Şemir dedi: Ahmed b. Hanbel dedi: yanında olan bir şeyi sıfat üzere satarsa, satış ona lâzım olur. İshak da onun dediği gibi dedi.
Dedim: bu, vadesiz, garantili sıfat satımıdır; **السَّلَم** menzilesindedir; bu, Şâfiî’nin sözüdür; Kûfe ehli, bilinen bir vadeye kadar olmadıkça **السَّلَم**i câiz görmezler.
**صفا** : Lîs: **الصَّفْوُ**: bulanıklığın zıddıdır; ve her şeyin **صَفْوَةُ**si: onun hâlisidir; malın **صَفْوة**si ve kardeşliğin **صَفْوَة**si gibi.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: o, suyun **صِفْوة**sidir ve suyun **صَفْوة**sidir; mal da böyledir; ve o, yağın **صَفوة**sidir, başka değil.
Lîs dedi: **الصفاءُ**: sevgi ve kardeşliğin saflaşmasıdır. Ve **الصَّفْو** da: saf olan şeyin masdarıdır.
Dedi: ve bir gölcükten suyun **صَفْوَ**sunu alınca: **استصفَيتُ صَفْوةً** dedi.
Ve **الاصطفاء**: seçmektir; **الصفْوَة**den **افتعال**dır. Ondandır: **النبي المُصطَفى** ve **الأنبياء المُصطَفَوْن**; onlar **المُصطَفَيْن**dendir: seçildikleri zaman; ve onlar **المُصطَفُون**dur: seçtikleri zaman; bu, **الفاء**nın dammesi iledir.
İnsanın **وصفِيّ**si: kardeşliği onunla saflaştırdığı kardeşidir. Ve **ناقة صَفِيٌّ**: sütü çok olan. Ve **نخلةٌ صَفِيٌّ**: yükü çok olan; cem‘i **الصَّفايا**dır.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **النَّاقة الصفيُّ**: bol sütlüdür.
Ebû Amr da onun benzerini söyledi.
Ve dedi: **صَفْوَتْ** ve **صَفَتْ**.
Kisâî dedi: **صَفَوَتْ**.
Ebû Ubeyd dedi: ganimetten **الصَّفِيُّ**: reis’in taksimden önce seçtiği şeydir; at yahut kılıç yahut câriye; cem‘i **صفَايَا**dır. Ve inşâd etti:
لك المِرْبَاعُ فيها والصَّفايَا
Ve **استصفَيْتُ** şeyi: onu arıtıp ayırdığım zaman. Ve kim ( **فاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عليها صَوَافِيَ** ) (الحج: 36) âyetini **ياء** ile okursa, tefsiri: onların Allah için hâlis olmasıdır; **صافية**nin cem‘ine götürülür. Ondandır ki, sultanın kendisi için ayırıp hâlis kıldığı arazilere: **الصَّوافي** denildi.
Ve denilir: **أصفَيْتُ** falanı şu ve şu ile; yani: onu onunla tercih ettim.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الصفوَاء** ve **الصفْوَانُ** ve **الصفَا** (maksûr) hepsi birdir.
Ve inşâd etti:
كما زَلَّتْ الصفْوَاءُ بالمتنزَّلِ
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi: **الصَّفَا**: taşlardan geniş olan, düz olan; **صفَاة** cem‘idir; **الألف** ile yazılır. İkilendiğinde **صَفَوان** denilir; o, **الصفْواءُ** da olur. Ondandır: **الصفَا** ve **المَرْوَة**: ikisi, Mekke’nin Bathâ’sı ile mescid arasında iki dağdır. Bahreyn’de, Mahallim pınarından çatallanıp ayrılan bir nehir vardır; ona **الصَّفَا** denilir; maksûr.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **أصْفَتْ الدَّجاجة إصفَاءً**: yumurtası kesilince. Ve **أَصْفَى الشاعرُ**: şiir söylemeyince.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **أَصفَى الرجل**: kadınlar onun bel suyunu tüketince. Ve **اصطفيت** şeyi: yani onu seçtim. Ve **المصفاة**: süzgeçtir. Ve içeceği **صفّيت**.
**فيص** : Lîs dedi: denilir: kelerin kuyruğu üzerine tuttum da elimden **أَفاصَ** etti, nihayet kuyruğu kurtuldu; o, parmakların kuyruğunun tutacağından ayrıldığı zamandır. Ondandır: **التَّفَاوُصُ**.
Ebû’l-Heysem dedi: denilir: onu tuttum da **يَفِصْ** etmedi ve **يَنْزُو** etmedi, **لَمْ يَنُصْ**; tek bir mânâ ile.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَيْصُ**: sözün açıklığıdır.
Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadîsinde: ( **وما يُفيضُ بها لسانُه** ) yani: açıklamaz. Ve falan **ذو إفاصةٍ**dır: konuştuğu zaman; yani: açıklık sahibidir.
Lîs dedi: **الفَيْصُ** **المُفَاوصة**dendir; bazısı **مُفايصة** der.
**فصى** : Kayle bint Mahreme hadîsinde: kız kardeşinin kızlarından **جُوَيْرِية** olan **حُدَيْبَاء** dedi ki: tavşan kabarıp şiştiğinde, ikisi **الفَصية** yürürlerken dedi.
Ebû Ubeyd dedi: tavşanın kabarıp şişmesiyle uğur saydı; ve kastetti ki: darlıktan genişliğe çıktı.
Bundan, Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) başka bir hadîs: Kur’ân’ı zikretti de dedi: ( **لَهُوَ أَشَدُّ تفصِّياً من قلوب الرجَال من النعَم من عُقُلها** ) yani: daha şiddetli kaçıp kurtulmadır. **التفصِّي**nin aslı: şeyin bir darlıkta olması, sonra ondan başkasına çıkmasıdır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أفْصَى**: hayırdan yahut şerden kurtulup sıyrılınca. Ve senden sıcak yahut soğuk **أفْصَى** etti: soyunup çıkınca.
İbnü’s-Sikkît dedi: denilir: bizden sıcak **أفْصَى** etti: çıktığı zaman; ve “bizden soğuk **أَفْصى** etti” olmaz.
Lîs dedi: yapışık olan her şey; onu kurtardın. Dedim: **قد انْفَصَى**. Ve ufalanmış et, kemikten **يَنْفَصِي** eder; ve insan belâdan **يَتَفَصَّى** eder.
Ebû’l-Heysem dedi: gam içinde olup ondan çıkan adam hakkında darb-ı mesellerindendir sözleri: **أفْصَى عنَّا الشتاء**. Ve **أفْصَى**: Sakîf’in babasının adıdır; ve Abdülkays’ın babasının adıdır.
**صيف** : Lîs dedi: **الصيْفُ**: senenin dörtte biridir; avam yanında senenin yarısıdır.
Dedim: Araplar yanında **الصيْفُ**: Irak ve Horasan’da avamın **الرَّبيع** diye adlandırdığı fasıldır; o, üç aydır. Ondan sonraki fasıl: **القَيْظُ**dur; onda **حَمراء القَيْظ** olur. Sonra ondan sonra fasıl **الخَريف**; sonra ondan sonra fasıl **الشتَاء**. Ve yazda biten ot: **صَيْفيّ**dir; ve onda vâki olan yağmur da **صَيِّف** ve **صيْفيّ**dir.
İbn Kunâse dedi: bil ki sene Araplar yanında dört zamandır: **الربيع الأول**; o, Fars’ın **الخريف** diye adlandırdığıdır; sonra **الشتاء**; sonra **الصيف**; o, **الربيع الآخر**dır; sonra **القيظ**; işte bunlar dört zamandır.
Rum gazvesi **الصائفة** diye adlandırıldı; çünkü onların âdeti, yazın gazve edilmek ve kıştan önce onlardan dönmektir.
Ve denilir: **صافَ القومُ**: yazın bir yerde ikamet edince; onlar **صائفون**dur. Ve **أصافوا**; onlar **يُصيفون**: yaz zamanına girince. Ve **أَشْتَوْا**: kışa girince.
Ve denilir: **صُيِّف القوم ورُبِعُوا**: yaz ve bahar yağmuruna uğrayınca. Ve **قد صِفْنا ورُبِعْنَا**; aslında **صُيِفْنَا** idi; **الضمة** **الياء** ile ağır görüldü de **الياء** hazfedildi; ve ona delâlet etsin diye **الصاد** kesrelendi.
İbnü’s-Sikkît: **أصافَ الرجل فهو مُصيف**: yaşlandıktan sonra çocuğu doğunca; onun çocukları **صَيْفِيُّون**dur.
Ve falan bir beldede **صاف** etti, **يصيف**: yazın onda ikamet edince. Ve ok hedefinden **صاف** etti, **يصيف**; ve **ضاف** eder, **يَضِيف**: ondan sapınca.
Ebû Zübeyd dedi:
كلَّ يومٍ تَرْميه منها برَشْقٍ
فَمُصيفٌ أو صافَ غير بعيدِ
Ebû Ubeyd: onu **مُصايفة** ve **مُرابعة** ve **مشاتَاة** ve **مُخَارفة** olarak kiraladım: yazdan, bahardan, kıştan ve güzden.
Ve darb-ı mesellerindendir: **الصيف ضيَّعَت اللبن**: işini vaktinde gevşek bırakınca.
Ve ihtiyacın giderilmesini tamamlamada darb-ı mesellerindendir: **تمامُ الرَّبيع الصيفُ**; aslı yağmur hakkındadır: bahar onun evvelidir; ondan sonra olan yazdır. Böylece ihtiyacı tamlığıyla söyler; nitekim baharın tamamı ancak yaz ile olur.
**أصف** : Lîs dedi: **الأصَفُ**: **اللَّصَف**ta bir lugattır.
Ebû Ubeyd dedi: Ferrâ dedi: o, **اللَّصَف**tır; o, **الكَبَر**ın dibinde biten bir şeydir; **الأَصَف**i bilmedi.
Lîs dedi: **آصف**: Süleyman’ın kâtibi; Allah جلّ وعزّ’i ismi a‘zamıyla çağırdı; böylece Süleyman arşı onun yanında yerleşmiş görmüştür; Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والياء وما يثلثهما)
(فيج) الفاء والياء والجيم يدلُّ على الإسراع. ومن ذلك الفَيْج وقد مضى ذكره، ويقال أصله الواو. والفائجة في الأرض: [متَّسع ما بين كلِّ مرتفعين من غِلظٍ أو رمل([1]) ].
(فيح) الفاء والياء والحاء كلمةٌ واحدة. فاح يفيح، إذا ثار. يقال ذلك في الرِّيح وغيرها. وفي الحديث: "الحمَّى من فَيح جهنم([2]) ". ويقال أصلُه الواو، وقد مضى.
(فيخ) الفاء والياء والخاء كلمة. يقولون: أفاخ يُفيخ بِريحه. وفي الحديث: "كل بائلةٍ تُفيخ". ويقولون -وما أُراها صحيحةً- إنَّ الفَيْخَة: السُّكُرُّجَة.
(فيد) الفاء والياء والدال أُصَيلٌ صحيح، إلاَّ أنَّ كلِمَهُ لم تجِئ قياساً، وهو من الأبواب التي لا تنقاس. من ذلك الفَيد، يقولون: هو الزَّعفران. وبه سمِّي الشَّعَْر الذي على جَحْفلة الفَرَس. والفَيْد: التبختُر في المَشْي. يقال: رجلٌ فيَّادٌ. فأمَّا الفيَّاد في قول أبي النَّجم:
* ولستُ بالفَيَّادةِ المُقَصْمِلِ([3]) *
فيقال: هو المعجَب بنفسه المتبختِر في مَشْيه. وقالوا: الفَيَّادة: الأكول. والفَيْد: الموت. [فاد] يَفيد. والفَيَّاد: ذكر البُوم. قال:
ويَهماءَ باللَّيل غَطْشَى الفلا  *** ةِ يُؤْنِسُنِي صوتُ فَيَّادِها([4])
والفائدة: استحداثُ مالٍ وخير. وقد فادت له فائدة. ويقال: أفَدْتُ غيري، وأفدتُ من غيري.
(فيش) الفاء والياء والشين كلمةٌ واحدة يقولون: الفِياشُ: المفاخَرة. يقال: فايَشَ، إذا فَاخَرَ. قال:
أيُفايِشَون وقد رأَوْا حُفَّاثَهُمْ  *** قد عَضَّه فقَضَى عليه الأشجَعُ([5])
(فيص) الفاء والياء والصاد أُصَيل يدلُّ على جَرَيانٍ في شيءٍ من ماء وما أشبهه. يقال: فاصَ الماء والدَّمُ، إذا قَطَرَ. قال الأصمعيُّ في قول امرئ القَيْس:
* فهو عذبٌ يَفِيصُ([6]) *
ما أدري ما يَفِيص، ولكن يقال: ما فاصَ بكلمةٍ، أي لم يُجْرِها لسانُه. والقياس واحد. ومن الباب: ما لَه مَحِيصٌ ولا مَفِيص، أي مَخْلَص يجري فيه ويمُرّ.
(فيض) الفاء والياء والضاد اصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على جَرَيانِ الشيء بُسهولة، ثم يقاسُ عليه. من ذلك فاضَ الماء يَفِيض. ويقال: أفاضَ إناءَه، إذا ملأَه حتَّى فاض. وأفاض دموعَه. ومنه: أفاض القومُ من عرَفةَ، إذا دَفَعوا، وذلك كجرَيَان السَّيل. قال الله تعالى:﴿ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ﴾ [البقرة 199]. وأفاضَ القومُ في الحديث، إذا اندفَعُوا فيه. قال سبحانه: ﴿إذْ تُفِيضُونَ فِيهِ﴾ [يونس 61]. ومنه: أفاضَ بالقداح، إذا ضرَبَ بها، كأنّه أجراها من يده. قال:
وكأنَّهنَّ رِبابة وكأنَّه  *** يَسَرٌ يُفِيض على القِداح ويَصدعُ([7])
* ويقال: أفاضَ البعير بجرَّته، إذا دفَعَ بها من صدره. قال:
وأفَضْنَ بعد كُظُومهنَّ بجرَّةٍ  *** من ذي الأباطحِ إذْ رعَيْنَ حَقيلا([8])
وأرضٌ ذات فُيوضٍ، إذا كان فيها ماءٌ يَفيض. وأعطَى فلانٌ [فلاناً([9]) ] غيضاً من فَيض، أي قليلاً من كثير.
قال الأصمعي: ونهر البَصرة وَحْدَه يُسمَّى الفَيض.
ومن الباب: فاض الرَّجل، إذا مات. قال:
* فَفُقِئت عينٌ وفاضَتْ نفسُ([10]) *
قال: وسمعتُ مشيخةً فصحاءَ من ربيعةَ بنِ مالك يقولون: فاضت نفسُه، بالضاد([11]) ، وسمعت شيخاً منهم يُنشِد:
وكدتُ لولا أجَلٌ تأخّرا  *** تَفِيض نفسي إذا زَهاهم زُمَرا([12])
(فيظ) الفاء والياء والظاء كلمةٌ. يقال: فاظَ الميِّت فَيْظاً، ولا يقال فاظَتْ نفسه. قال:
* لا يَدفِنُون منهمُ مَن فاظاً([13]) *
(فيف) الفاء والياء والفاء كلمةٌ. الفَيف والفَيفاء: المَفَازة.
(فيق) الفاء والياء والقاف، [الفِيقة] قد مضى ذِكرُها، والأصل الواو، وهو ما اجتمَع من الدِّرَّة في الضَّرع.
(فيل) الفاء والياء واللام أصلٌ يدلُّ على استرخاءٍ وضَعْفٍ. يقال: رجلٌ فِيلُ الرَّأْي. قال الكُمَيت:
بني ربِّ الجوادِ فلا تَفِيلوا  *** فما أنتمْ فنَعذِرَكم لِفِيلِ([14])
ويمكن أن يكون القائل من هذا، وهو اللَّحم الذي على خُرْبة الوَرِك. ويسمَّى للينِه([15]) . وقال أبو عبيد: كان بعضُهم يجعل الفائِلَ عِرقاً.
ومما شذَّ عن هذا الباب المُفَايَلة: لُعْبة. ويخبِّئون الشَّيء في التُّراب ويَقْسِمونه قسمين، ويسألون في أيِّهما هو. قال طَرَفة:
يشُقُّ حَبَابَ الماءِ حَيزومُها بها  *** كما قَسَم التُّرْبَ المُفَايِلُ باليدِ([16])
(فين) الفاء والياء والنون كلمةٌ. يقولون: يأتيه الفَينة [بعد الفيْنة]، كأنّه أراد الحينَ بعد الحين. والله أعلمُ بالصَّواب.
---------------------ـــ
([1]) التكملة من اللسان (فوج).
([2]) وكذا في المجمل. وفي اللسان : "شدة القيظ من فيح جهنم".
([3]) ليس في أرجوزته "أم الرجز". وفي اللسان (فيد، عمثل، قصمل):
وليس بالفيادة المقصمل *** ليس بملتاث ولا عميثل
          وسبق في 371: "ليس بملتاث".
([4]) للأعشى في ديوانه 54 واللسان (فيد، غطش، يهم) . وقد مضى في (غطش). وفي الأصل واللسان (فيد): "وبهماء"، تحريف.
([5]) البيت لجرير في ديوانه 244 واللسان (حفث، فيش). وقد سبق في (حفث).
([6]) البيت بتمامه كما في اللسان (سدس، فيص) وشروح سقط الزند 1199:
منابته مثل السدوس ولونه  *** كشوك السيال فهو عذب يفيص
          وقصيدته ليست في الديوان، وهي في العقد الثمين 136.
([7]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوان الهذليين (1: 44) والمفضليات (2: 224) والسيرة 598 جوتنجن. وقد سبق في (ربب).
([8]) للراعي في جمهرة أشعار العرب 174 واللسان (فيض، كظم، حقل) برواية: "من ذي الأبارق". وحقيل: اسم موضع، أو اسم نبات. وأنشد صدره في المجمل (فيض)، وقد سبق البيت في (برق، حقل) برواية: "من ذي الأبارق".
([9]) التكملة من المجمل.
([10]) في اللسان: وأنشده الأصمعي وقال: وإنما هو: وطن الضرس". وذكر هذا القول في إصلاح المنطق 317 عند إنشاد البيت. وأنشد قبله:
* اجتمع الناس وقالوا عرس *
([11]) في الأصل: "فاصت نفسه بالصاد"، صوابه في المجمل واللسان.
([12]) الرجز في المجمل.
([13]) نسبه في اللسان (فيظ) إلى رؤبة. وقبله: * والأزد أمسى شلوهم لفاظا *
([14]) البيت في المجمل واللسان (فيل).
([15]) بعده في الأصل: "وقال للينه"، وهو تكرار للاحق والسابق.
([16]) من معلقة طرفة المشهورة.

ـ

##### Türkçe

(**باب الفاء والياء وما يثلثهما**)

(**فيج**) **الفاء** ve **الياء** ve **الجيم**, sürat etmeye delâlet eder. Bundan: **الفَيْج**; onun zikri geçmişti; ve denilir ki aslı **الواو**’dur. Ve **الفائجة** yerde: [her iki kalınlık yahut kum yükseltisi arasındaki geniş olan şey].

(**فيح**) **الفاء** ve **الياء** ve **الحاء** bir tek kelimedir. **فاح يفيح**, kabardığı zaman. Bu, rüzgârda ve başkasında söylenir. Ve hadiste: “**الحمَّى** cehennemin **فَيح**’ındandır.” Ve denilir ki aslı **الواو**’dur; ve geçmişti.

(**فيخ**) **الفاء** ve **الياء** ve **الخاء** bir kelimedir. Derler: **أفاخ يُفيخ** kokusuyla. Ve hadiste: “Her bevleden (dişi) **تُفيخ**.” Ve derler —ve ben onu sahih görmüyorum—: **الفَيْخَة**: **السُّكُرُّجَة**.

(**فيد**) **الفاء** ve **الياء** ve **الدال** sahih bir asıldır; ancak onun kelimeleri kıyas üzere gelmedi; ve o, kıyaslanmayan bâblardandır. Bundan: **الفَيد**; derler: o **الزَّعفران**dır. Ve onunla, atın **جَحْفلة**si üzerindeki **الشَّعَْر** isimlendirildi. Ve **الفَيْد**: yürüyüşte salınma. Denilir: **رجلٌ فيَّادٌ**. Amma Ebû’n-Necm’in sözü olan **الفيَّاد** ise:

* ولستُ بالفَيَّادةِ المُقَصْمِلِ *

denilir ki: o, kendinden hoşlanan, yürüyüşünde salınandır. Ve dediler: **الفَيَّادة**: çok yiyen. Ve **الفَيْد**: ölüm. **فاد يَفيد**. Ve **الفَيَّاد**: baykuşun erkeği. Dedi ki:

ويَهماءَ باللَّيل غَطْشَى الفلا  *** ةِ يُؤْنِسُنِي صوتُ فَيَّادِها

Ve **الفائدة**: mal ve hayır ihdas etmek. Ve ona bir **فائدة** fayda etti. Ve denilir: **أفَدْتُ** başkasını; ve **أفدتُ** başkasından.

(**فيش**) **الفاء** ve **الياء** ve **الشين** bir tek kelimedir; derler: **الفِياشُ**: övünme. Denilir: **فايَشَ**, övündüğü zaman. Dedi ki:

أيُفايِشَون وقد رأَوْا حُفَّاثَهُمْ  *** قد عَضَّه فقَضَى عليه الأشجَعُ

(**فيص**) **الفاء** ve **الياء** ve **الصاد** sahih bir asıldır; su ve benzeri bir şeyde bir akışa delâlet eder. Denilir: **فاصَ** su ve kan, damladığı zaman. Asma‘î, İmru’ul-Kays’ın sözü hakkında dedi:

* فهو عذبٌ يَفِيصُ *

Ben **يَفِيص**’in ne olduğunu bilmiyorum; fakat denilir: **ما فاصَ بكلمةٍ**; yani dili onu akıtıp yürütmedi. Ve kıyas birdir. Ve bâbdan: **ما لَه مَحِيصٌ ولا مَفِيص**; yani içinde akıp geçtiği bir kurtuluş yoktur.

(**فيض**) **الفاء** ve **الياء** ve **الضاد** sahih tek bir asıldır; bir şeyin kolaylıkla akmasına delâlet eder; sonra onun üzerine kıyas edilir. Bundan: **فاضَ** su **يَفِيض**. Ve denilir: **أفاضَ** kabını; onu doldurduğu zaman, ta ki taştı. Ve gözyaşlarını **أفاض**. Ve ondan: **أفاض** kavim **من عرَفةَ**, sevk ettikleri zaman; ve bu, selin akışı gibidir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ﴾. Ve **أفاض** kavim sözde, içine daldıkları zaman. Sübhânehu dedi ki: ﴿إذْ تُفِيضُونَ فِيهِ﴾. Ve ondan: **أفاضَ** oklarla, onlarla vurduğu zaman; sanki onları elinden akıtmıştır. Dedi ki:

وكأنَّهنَّ رِبابة وكأنَّه  *** يَسَرٌ يُفِيض على القِداح ويَصدعُ

Ve denilir: **أفاضَ** deve gevişiyle; göğsünden onunla ittiği zaman. Dedi ki:

وأفَضْنَ بعد كُظُومهنَّ بجرَّةٍ  *** من ذي الأباطحِ إذْ رعَيْنَ حَقيلا

Ve **أرضٌ ذات فُيوضٍ**, içinde taşan su bulunduğu zaman. Ve falan, [falana] **غيضاً من فَيض** verdi; yani çoktan az bir şey.

Asma‘î dedi: Basra nehri tek başına **الفَيض** diye isimlendirilir.

Ve bâbdan: **فاض** adam, öldüğü zaman. Dedi ki:

* فَفُقِئت عينٌ وفاضَتْ نفسُ *

Dedi: ve Rabî‘a b. Mâlik’ten fasih şeyhler işittim; derlerdi: **فاضت نفسُه**; **بالضاد** ile. Ve onlardan bir şeyh işittim, inşâd ediyordu:

وكدتُ لولا أجَلٌ تأخّرا  *** تَفِيض نفسي إذا زَهاهم زُمَرا

(**فيظ**) **الفاء** ve **الياء** ve **الظاء** bir kelimedir. Denilir: **فاظَ** ölü **فَيْظاً**; ve **فاظَتْ نفسُه** denilmez. Dedi ki:

* لا يَدفِنُون منهمُ مَن فاظاً *

(**فيف**) **الفاء** ve **الياء** ve **الفاء** bir kelimedir. **الفَيف** ve **الفَيفاء**: çöl.

(**فيق**) **الفاء** ve **الياء** ve **القاف**; **الفِيقة**’nin zikri geçmişti; ve asıl **الواو**dur; ve o, memede **الدِّرَّة**den toplanan şeydir.

(**فيل**) **الفاء** ve **الياء** ve **اللام** bir asıldır; gevşekliğe ve zayıflığa delâlet eder. Denilir: **رجلٌ فِيلُ الرَّأْي**. Kümeyt dedi ki:

بني ربِّ الجوادِ فلا تَفِيلوا  *** فما أنتمْ فنَعذِرَكم لِفِيلِ

Ve söyleyenin bundan olması mümkündür; ve o, kalçanın çukurunun üzerindeki ettir. Yumuşaklığından dolayı isimlendirilir. Ebû Ubeyd dedi: bazısı **الفائِل**i bir damar kılardı.

Ve bu bâbdan şâz olanlardan: **المُفَايَلة**: bir oyundur. Şeyi toprağa gizlerler ve onu iki kısma bölerler; ve onun hangisinde olduğunu sorarlar. Tarafa dedi ki:

يشُقُّ حَبَابَ الماءِ حَيزومُها بها  *** كما قَسَم التُّرْبَ المُفَايِلُ باليدِ

(**فين**) **الفاء** ve **الياء** ve **النون** bir kelimedir. Derler: ona **الفَينة** [**بعد الفيْنة**] gelir; sanki vakit üstüne vakti murad etti. Ve Allah, doğruya daha iyi bilendir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ي ص
كلّمته فما أفاص بكلمة أي ما أفصح بها‏.‏

##### Türkçe

ف ي ص
Onunla konuştum da o bir kelimeyle **أفاص** etmedi; yani onunla onu açıklıkla söylemedi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ابن الأَعرابي: الفَيْصُ بيانُ الكلام. وفي حديث النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم: كان يقولُ في مرضِه: الصلاةَ وما ملكتْ أَيمانُكم، فجعل يتكلم وما يُفِيصُ بها لِسانُه أَي ما يُبِينُ. وفلانٌ ذو إِفاصة إِذا تكلَّم أَي ذو بيان. وقال الليث: الفَيْصُ من المُفاوَصة وبعضهم يقول مُفَايصة. وفاصَ لِسانُه بالكلام يَفِيص وأَفاصَه أَبانَه. والتفاوُصُ: التكالمُ منه انقلبت واواً للضمة، وهو نادر، وقياسه الصحة. وأَفاصَ الضَّبُّ عن يده: انفرجت أَصابعُه عنه فخَلَص. الليث: يقال قَبَضْت على ذنب الضَّبِّ فأَفاصَ من يَدِي حتى خلَص ذَنبه وهو حين تنفرج أَصابعُك عن مقْبِض ذنبه، وهو التفاوُص. وقال أَبو الهيثم: يقال قبضت عليه فلم يَفِصْ ولم يَنْزُ ولم يَنُصْ بمعنى واحد. قال: ويقال واللّه ما فِصْت كما يقال: واللّه ما بَرِحْت؛ قال ابن بري: ويقال في معناه اسْتفاصَ؛ قال الأَعشى: وقد أَعْلَقَتْ حَلَقات الشَّباب،
فأَنَّى لِيَ اليومَ أَن أَسْتَفِيصا؟
قال الأَصمعي: قولهم ما عنه مَحِيصٌ ولا مَفِيصٌ أَي ما عنه مَحِيدٌ. وما استطعت أَن أَفِيصَ منه أَي أَحِيدَ؛ وقول امرئِ القيس: مَنابِتُه مِثْل السَّدوسِ، ولَوْنُه
كشَوْكِ السَّيال، فهو عَذْبٌ يَفِيص
قال الأَصمعي: ما أَدْرِي ما يَفِيص، وقال غيره: هو من قولهم فاصَ في الأَرض أَي قَطَر وذَهَب. قال ابن بري: وقيل يفيص يَبْرُق، وقيل يتكلم، يقال: فاصَ لِسانُه بالكلام وأَفاصَ الكلامَ أَبانَه، فيكون يَفِيصُ على هذا حالاً أَي هو عَذْبٌ في حال كلامه. ويقال: ما فِصْتُ أَي ما بَرِحْت، وما فِصْتُ أَفعل أَي ما بَرِحْت، وما لكَ عن ذلك مَفِيصٌ أَي مَعْدِلٌ؛ عن ابن الأَعرابي.

##### Türkçe

İbnü’l-A‘râbî: **الفَيْصُ** sözün beyanıdır. Ve Nebî’nin hadîsinde, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun: Hastalığında şöyle derdi: “Namazı ve sağ ellerinizin mâlik olduklarını”; sonra konuşur, fakat onunla dili **يُفِيصُ** etmezdi; yani beyan etmezdi. Ve falan kimse **ذو إِفاصة**’dır, konuştuğu zaman; yani beyan sahibi. Leys dedi: **الفَيْصُ** **المُفاوَصة**’dandır; bazısı **مُفَايصة** der. Ve dili sözle **فاصَ** eder, **يَفِيصُ**; ve onu **أَفاصَه**: onu beyan etti. Ve **التفاوُصُ**: karşılıklı konuşmadır; ondan (harf) damme sebebiyle **واواً**’ya döndü; ve o nâdirdir, kıyası sıhhattir. Ve kertenkele **الضَّبُّ** elinden **أَفاصَ** etti: parmakları ondan ayrıldı da kurtuldu. Leys: “Kertenkele **الضَّبِّ**’nin kuyruğu üzerine tuttum da elimden **أَفاصَ** etti, nihayet kuyruğu kurtuldu” denir; bu, parmaklarının onun kuyruğunu tuttuğun yerden ayrıldığı zamandır; ve bu **التفاوُصُ**’tur. Ebü’l-Heysem dedi: “Onu tuttum da **يَفِصْ** etmedi, **يَنْزُ** etmedi ve **يَنُصْ** etmedi” denir; tek bir mânâ ile. Dedi: “Vallahi **فِصْت** etmedim” denir; “Vallahi **بَرِحْت** etmedim” denildiği gibi. İbn Berrî dedi: Onun mânâsında **اسْتفاصَ** da denir; A‘şâ dedi:
وقد أَعْلَقَتْ حَلَقات الشَّباب،
فأَنَّى لِيَ اليومَ أَن أَسْتَفِيصا؟
Asma‘î dedi: “Ondan **مَحِيصٌ** yoktur ve **مَفِيصٌ** yoktur” sözleri; yani ondan **مَحِيدٌ** yoktur. Ve ondan **أَفِيصَ** etmeye güç yetiremedim; yani **أَحِيدَ**. Ve İmruü’l-Kays’ın sözü:
مَنابِتُه مِثْل السَّدوسِ، ولَوْنُه
كشَوْكِ السَّيال، فهو عَذْبٌ يَفِيص
Asma‘î dedi: **يَفِيص**’in ne olduğunu bilmiyorum. Başkası dedi: Bu, “yerde **فاصَ** etti” sözündendir; yani damladı ve gitti. İbn Berrî dedi: Ve “**يَفِيص** parlar” denildi; ve “konuşur” denildi; “dili sözle **فاصَ** etti” denir; ve “sözü **أَفاصَ** etti”: onu beyan etti; böylece bu üzere **يَفِيصُ** hâl olur; yani o, konuşması hâlinde tatlıdır. Ve “**فِصْتُ** etmedim” denir; yani “**بَرِحْت** etmedim”; ve “**فِصْتُ** yapıyorum” denir; yani “**بَرِحْت** etmedim”; ve “senin için bundan **مَفِيصٌ** yoktur”; yani **مَعْدِلٌ**; İbnü’l-A‘râbî’den.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ي ص * يقال والله ما * فاصَ * أي ما برح وما عنه محيص ولا * مَفِيص * أي ما عنه محيد وما استطعت أن * أَفِيَص * منه أي أحيد

##### Türkçe

* ف ي ص * “Vallahi **فاصَ** etmedi” denir; yani ayrılmadı ve ondan kaçış yoktur. Ve **مَفِيص** yoktur; yani ondan sapma yoktur. Ve ondan **أَفِيَص** etmeye güç yetiremedim; yani ondan saparım.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

فاص في الأرض يفيص  فيصا: قطر، و  ذهب. و  يقال: والله  ما فصت  ، كما يقال والله  ما برحت  ، عن أبي الهيثم. قال الأصمعي: وقولهم  ما عنه مفيص  ولا محيص، أي ما عنه  محيد  . وقال ابن الأعرابي أي معدل. وما استطعت أن أفيص منه، أي أحيد.  وما يفيص به لسانه  فيصا، أي  ما يفصح  . ومنه الحديث:  كان يقول في مرضه: الصلاة وما ملكت أيمانكم  فجعل يتكلم وما يفيص بها لسانه أي ما يبين. وبه فسر بعضهم قول امرئ القيس.

  منابته مثل السـدوس ولـونـه                      كشوك السيال فهو عذب يفيص والضمير في منابته للثغر، وروى يفيص بضم حرف المضارعة من، الإفاصة.  والإفاصة: البيان  . يقال: فاص لسانه بالكلام وأفاص الكلام: أبانه. قال ابن بري: فيكون يفيص على هذا حالا، أي هو عذب في حال كلامه. وفلان ذو إفاصة، إذا تكلم، أي ذو بيان. وقال الليث: الفيص من المفاوصة، وبعضهم يقول: مفايصة. والتفاوص: التكالم، منه. انقلبت الياء واوا للضمة، وهو نادر، وقياسه الصحة، وقال يعقوب: ما أفاص بكلمة، أي ما خلصها ولا أبانها.  وأفاص ببوله: رمى به  . قال الصاغاني: وعين أفاص ذات وجهين. أفاصت  اليد: تفرجت أصابعها عن قبض الشيء  . يقال: أفاص الضب عن يده: انفرجت أصابعه عنه فخلص. وقال الليث. يقال: قبضت على ذنب الضب فأفاص من يدي، حتى خلص ذنبه، وهو حين تنفرج أصابعك عن مقبض ذنبه، وهو التفاوص. وقال أبو الهيثم: يقال: قبضت عليه فلم يفص، ولم ينز، ولم ينص، بمعنى واحد. ومما يستدرك عليه: استفاص بمعنى برح، عن ابن بري. وأنشد للأعشى:
  وقد أعلقت حلقات الشباب                      فأنى لي اليوم أن أستفيصا وفاص يفيص، أي برق، وبه فسر بعضهم قول امرئ القيس السابق، وقد تحير الأصمعي في معنى يفيص في البيت المذكور.

##### Türkçe

**فاص** yerde **يفيص** **فيصا**: damladı; ve gitti. Ve denilir: “Vallahi **ما فصت**”, tıpkı “Vallahi **ما برحت**” denildiği gibi; Ebû’l-Heysem’den. el-Asmaî dedi: Onların “**ما عنه مفيص** ولا **محيص**” sözleri: yani ondan sapma yoktur. İbnü’l-A‘râbî dedi: yani meyletme. “Ondan **أفيص** edemedim”: yani saparım. Ve “Dili onunla **يفيص** **فيصا**”: yani fasih konuşmaz. Ondan hadis: Hastalığında şöyle derdi: “Namaz ve sağ ellerinizin sahip oldukları”; sonra konuşur oldu ve dili onunla **يفيص** etmezdi; yani açıklamaz. Bununla, bazıları İmruü’l-Kays’ın sözünü tefsir etti.

منابته مثل السـدوس ولـونـه                      كشوك السيال فهو عذب يفيص
Zamir, **منابته**’de, **الثغر** içindir. Ve **يفيص** rivayet edildi; muzâri‘ harfinin dammesiyle; **الإفاصة**’den. Ve **الإفاصة**: beyan. Denilir: Dili sözle **فاص** etti; ve sözü **أفاص** etti: onu açıkladı. İbn Berrî dedi: Buna göre **يفيص** hâl olur; yani o, konuşması hâlinde tatlıdır. Ve falan **ذو إفاصة**’dır, konuştuğu zaman; yani beyan sahibidir. el-Leys dedi: **الفيص** **المفاوصة**’dendir; ve bazısı **مفايصة** der. Ve **التفاوص**: karşılıklı konuşma; ondandır. Damme sebebiyle yâ vâv’a döndü; ve bu nadirdir; kıyası sıhhat (dönüşmemesi)dir. Ya‘kūb dedi: Bir kelimeyle **ما أفاص** etti: yani onu ne arıttı ne de açıkladı. Ve idrarıyla **أفاص** etti: onu attı. es-Sâgānî dedi: **أفاص**’ın ‘ayn’ı iki vecihlidir. El **أفاصت** etti: parmakları, şeyi kavramaktan açıldı. Denilir: Kertenkele, elinden **أفاص** etti: parmakları ondan açıldı da kurtuldu. el-Leys dedi: Denilir: Kertenkelenin kuyruğunu tuttum da elimden **أفاص** etti, nihayet kuyruğu kurtuldu; bu, parmaklarının kuyruğunu kavramaktan açıldığı zamandır; ve bu **التفاوص**’tur. Ebû’l-Heysem dedi: Denilir: Onu tuttum da **لم يفص**; ve **لم ينز**; ve **لم ينص**; tek bir mânâ ile. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **استفاص** “**برح**” mânâsınadır; İbn Berrî’den. el-A‘şâ için inşâd etti:

وقد أعلقت حلقات الشباب                      فأنى لي اليوم أن أستفيصا

Ve **فاص** **يفيص**: yani parladı; ve bununla, bazıları İmruü’l-Kays’ın önceki sözünü tefsir etti. Ve el-Asmaî, zikredilen beyitteki **يفيص**’in mânâsında şaşırdı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَاصَ فِى الأَرْضِ
1 فَاصَ فِى الأَرْضِ ذ , aor. يَفِيصُ, (S, O, K,) inf. n. فَيْصٌ, (TA,) He went away into the country, or in the land. (S, O, K.) In the following verse of Imra-el-Keys,
مَنَابِتُهُ مِثْلُ السُّدُوسِ وَلَوْنُهُ
كَشَوْكِ السَّيَالِ فَهْوَ عَذْبٌ يَفِيصُ
respecting which As said, I know not what is [the meaning of] يَفِيضُ, this word is said to be from فاص signifying as expl. above: (S, O:) [but I do not see what meaning that would be apposite in this case could be thence derived without straining:] but فاص signifies also it shone, or glistened; syn. بَرَقَ; (TA;) and some say that يفيص in this verse means يَبْرُقُ; (O, TA;) and the pronoun in مَنَابِتُهُ relates to the front teeth; (O, * TA;) by عَذْبٌ يَفِيضُ being meant the lustre (مَآء) thereof: (O:) [accordingly, the verse may be rendered, The places of growth thereof, i. e. their gums, were like the (garment called) سُدُوس, and their colour was like the thorns of the سَيَال (q. v.), so that they were sweet and glistening: (see the context in “ the Divans of the six ancient Arabic poets, ” edited by Prof. Ahlwardt:) or, as some relate the verse, the last word is ↓ يُفِيصُ, (IB, O, TA,) from مَا أَفَاصَ بِكَلِمَةٍ [q. v.], (O,) so that it is a denotative of state, the meaning being عَذْبٌ فِي حَالِ كَلَامِهِ [i. e. sweet when [displayed in] speaking; or rather, clearly uttering; but it will be seen below that يَفِيصُ, as well as يُفِيصُ, may, accord. to the M and K, be used in this sense:] (IB, TA:) see 4. ― -b2- مَا اسْتَطَعْتُ أَنْ أَفِيصَ مِنْهُ, meaning I was not able to turn aside, or away, from, or to avoid, him, or it. (S, O.) [See also مَفِيصٌ: and see 4.] ― -b3- And وَاللّٰه مَا فِصْتُ, like as one says واللّٰه ما بَرِحْتُ [perhaps meaning By God I did not quit my place; as well as I did not cease:] (S, O, K: *) mentioned on the authority of AHeyth: (TA:) [that it has the latter meaning is clear; for] one says, مَا فِصْتُ أَفْعَلُ I did not cease (مَا بَرِحْتُ) doing [such a thing]: (M:) and ↓ استفاص, likewise, signifies بَرِحَ. (IB, TA.)

3 فَاْيَصَ see 3 in art. فوص.

افاص الضَّبُّ عَنْ يَدِهِ
4 افاص الضَّبُّ عَنْ يَدِهِ ذ [The lizard called ضبّ escaped, or slipped, from his hand, is expl. as meaning] his fingers became unclosed (اِنْفَرَجَت) from [the grasp of] the ضبّ, so that it escaped from him. (M, TA.) And one says, قَبَضْتُ عَلَيْهِ فَلَمْ يُفِصْ I grasped him and he did not escape, or get loose. (AHeyth, TA.) And قَبَضْتُ عَلَى ذَنَبِ الضَّبِّ فَأَفَاصَ مِنْ يَدِى حَتَّى خَلَّصَ ذَنَبَهُ [I grasped the tail of the ضبّ and it slipped from my hand so that it freed its tail]: (Lth, S, O, TA:) [but in the O, مِنْ is omitted before يَدِى; not intentionally, for the verb before من is there masc., as above:]) this is when thy fingers become unclosed (تَتَفَرَّجُ) from the grasp of its tail: (Lth, O:) and this [state of the fingers] is termed ↓ التَّفَاوُصُ. (TA.) [It is also said that] أَفَاصَتِ اليَدُ signifies The fingers of the hand became unclosed (تَفَرَّجَتْ) from the grasp of the thing. (K, TA. [But I doubt the correctness of this.]) ― -b2- And الاـِفَاصَةُ signifies The being clear, or perspicuous; syn. البَيَانُ; (O, K;) like المُفَاوَصَةُ, expl. in art. فوص;] and the being fluent. (O.) [And also The making speech clear, or perspicuous.] One says, فُلَانٌ ذُو اـِفَاصَةٍ اـِذَا تَكَلَّمَ Such a one is a person endowed with clearness, or perspicuity, and fluency, when he speaks. (O.) And افاص لِسَانُهُ بِالكَلَامِ His tongue made speech, or the speech, clear, or perspicuous; and so ↓ فَاصَ, aor. يَفِيصُ; (M;) and مَا يَفِيصُ بِهِ لِسَانُهُ, (K, TA,) inf. n. فَيْصٌ, (TA,) his tongue does not make it clear, or perspicuous (K, TA.) And مَا أَفَاصَ بِكَلِمَةٍ He did not make clear, or distinct, or perspicuous, a word, or a sentence. (Yaakoob, S, O, TA.) See also 4 in art. فوص: and see 1 in the present art. [And it is said that مَا أَفَاضَ بِكَلِمَةٍ signifies the same. Or, accord. to Mtr, if he be correctly cited in Har p. 447, the verb in this sense, and app. as thus used in all the phrases mentioned above, is correctly with ض, and not so with ص: but this I greatly doubt.] ― -b3- One says also, افاص بِبَوْلِهِ He ejected his urine: (O, K:) or افاض به. (ElGhooree, in Har ubi suprà.)

التَّفَايُصُ
6 التَّفَايُصُ ذ is said to be the original and regular form of التَّفَاوُصُ, which signifies The speaking, talking, or discoursing, each to another, or each with another: the ى being changed into و because of the dammeh. (M in this art. and in art. فوص, and TA.) ― -b2- See also another explanation in art. فوص: and see 4 in the present art.

10 اـِسْتَفْيَصَ see 1, last sentence.

مَا عَنْهُ مَفِيصٌ
مَا عَنْهُ مَفِيصٌ ذ There is not any place to which to turn aside, or away, from it: or there is not any turning aside, or away, from it: syn. مَحِيدٌ [which may be meant either as a n. of place or as an inf. n.]: (As, S, O, K:) or مَعْدِلٌ. (IAar, M.)

##### Türkçe

**فَاصَ فِى الأَرْضِ**
1 **فَاصَ فِى الأَرْضِ** ذ, muzâri‘ **يَفِيصُ**, (S, O, K,) mastar ismi **فَيْصٌ**, (TA,) O, kıra (ülkeye), yahut arazide gitti. (S, O, K.) İmruü’l-Kays’ın şu beytinde,
مَنَابِتُهُ مِثْلُ السُّدُوسِ وَلَوْنُهُ
كَشَوْكِ السَّيَالِ فَهْوَ عَذْبٌ يَفِيصُ
hakkında Âs dedi ki: **يَفِيضُ**’ün ne [mânâya geldiğini] bilmem; bu kelimenin, yukarıda açıklandığı üzere mânâsı olan **فاص**’tan olduğu söylenmiştir: (S, O:) fakat **فاص** ayrıca “parladı, ışıldadı” mânâsınadır; eş anlamlısı **بَرَقَ**; (TA;) ve bazıları der ki bu beyitte **يفيص** “**يَبْرُقُ**” demektir; (O, TA;) ve **مَنَابِتُهُ**’daki zamir ön dişlere râcidir; (O, * TA;) **عَذْبٌ يَفِيضُ** ile de onun parlaklığı (**مَآء**) kastedilmiştir: (O:) yahut bazılarınca beyit böyle rivayet olunur: son kelime **يُفِيصُ**’tur, (IB, O, TA,) **مَا أَفَاصَ بِكَلِمَةٍ**’den [bkz.], (O,) böylece hâl bildiren bir lafız olur; mânâsı **عَذْبٌ فِي حَالِ كَلَامِهِ**’dir: (IB, TA:) 4’e bak. ― -b2- **مَا اسْتَطَعْتُ أَنْ أَفِيصَ مِنْهُ**, mânâsı: ondan (yahut ondan dolayı) yana dönmeye, yahut ondan uzaklaşmaya, yahut ondan sakınmaya güç yetiremedim. (S, O.) [Ayrıca **مَفِيصٌ**’a bak: ve 4’e bak.] ― -b3- Ve **وَاللّٰه مَا فِصْتُ**, bir kimsenin **واللّٰه ما بَرِحْتُ** demesi gibi [yani: Vallahi yerimden ayrılmadım; yahut: vazgeçmedim]: (S, O, K: *) AHeys’in rivayetiyle zikredilmiştir: (TA:) denir ki: **مَا فِصْتُ أَفْعَلُ** “yapmayı bırakmadım (**مَا بَرِحْتُ**)”: (M:) ve **استفاص** da aynı şekilde **بَرِحَ** mânâsınadır. (IB, TA.)

3 **فَاْيَصَ**: **فوص** maddesinde 3’e bak.

**افاص الضَّبُّ عَنْ يَدِهِ**
4 **افاص الضَّبُّ عَنْ يَدِهِ** ذ [**ضبّ** denilen kertenkele onun elinden kaçtı, yahut sıyrıldı; şu mânâ ile açıklanır:] parmakları **ضبّ**’ı tutuşundan açıldı (**اِنْفَرَجَت**) da o, ondan kaçtı. (M, TA.) Ve denir: **قَبَضْتُ عَلَيْهِ فَلَمْ يُفِصْ** “onu tuttum da kaçmadı, yahut sıyrılmadı.” (AHeyth, TA.) Ve **قَبَضْتُ عَلَى ذَنَبِ الضَّبِّ فَأَفَاصَ مِنْ يَدِى حَتَّى خَلَّصَ ذَنَبَهُ** [**ضبّ**’ın kuyruğunu tuttum da kuyruğunu kurtarıncaya kadar elimden sıyrıldı]: (Lth, S, O, TA:) bu, parmakların onun kuyruğunu tutuşundan açılması (**تَتَفَرَّجُ**) hâlindedir: (Lth, O:) ve bu [parmakların hâli] **التَّفَاوُصُ** diye adlandırılır. (TA.) [Şu da söylenmiştir:] **أَفَاصَتِ اليَدُ** “elin parmakları, şeyin tutuşundan açıldı (**تَفَرَّجَتْ**)” demektir. (K, TA.) ― -b2- Ve **الاـِفَاصَةُ** “açık, vâzıh olma” mânâsınadır; eş anlamlısı **البَيَانُ**; (O, K;) **المُفَاوَصَةُ** gibi; **فوص** maddesinde açıklanmıştır;] ve “akıcılık”tır. (O.) Denir: **فُلَانٌ ذُو اـِفَاصَةٍ اـِذَا تَكَلَّمَ** “falanca, konuştuğu zaman açıklık (vuzûh), vâzıhlık ve akıcılık sahibidir.” (O.) Ve **افاص لِسَانُهُ بِالكَلَامِ** “dili, sözü açık, vâzıh kıldı”; ve bunun gibi **فَاصَ**, muzâri‘ **يَفِيصُ**; (M;) ve **مَا يَفِيصُ بِهِ لِسَانُهُ**, (K, TA,) mastar ismi **فَيْصٌ**, (TA,) “dili onu açık, vâzıh kılmaz.” (K, TA.) Ve **مَا أَفَاصَ بِكَلِمَةٍ** “bir kelimeyi, yahut bir cümleyi açık, seçik, vâzıh kılmadı.” (Yaakoob, S, O, TA.) **فوص** maddesinde 4’e de bak: ve bu maddede 1’e bak. ― -b3- Yine denir: **افاص بِبَوْلِهِ** “idrarını dışarı attı”: (O, K:) yahut **افاض به**. (ElGhooree, Har’da, yukarıda geçen yerde.)

**التَّفَايُصُ**
6 **التَّفَايُصُ** ذ, **التَّفَاوُصُ**’un aslî ve kıyasî şeklidir denmiştir; **التَّفَاوُصُ** “birbirine konuşmak, birbirine söyleşmek, birbirine hitap etmek” mânâsınadır: **ى**’nin, damme sebebiyle **و**’ya çevrilmesiyle. (M bu maddede ve **فوص** maddesinde, ve TA.) ― -b2- **فوص** maddesinde başka bir açıklamaya da bak: ve bu maddede 4’e bak.

10 **اـِسْتَفْيَصَ**: 1’in son cümlesine bak.

**مَا عَنْهُ مَفِيصٌ**
**مَا عَنْهُ مَفِيصٌ** ذ: ondan yana dönülecek, yahut ondan uzaklaşılacak herhangi bir yer yoktur: yahut ondan yana dönme, yahut ondan uzaklaşma yoktur: eş anlamlısı **مَحِيدٌ** [ki bu, ya mekân ismi ya da mastar ismi olarak kastedilmiş olabilir]: (As, S, O, K:) yahut **مَعْدِلٌ**. (IAar, M.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَاصَ
فَاصَ ( y )  I ( n. ac. فَيْص 1 )
a.  [ Fī ], Went away into.

b.  Ceased, discontinued, left off.

أَفْيَصَ
أَفْيَصَ IV
a.  [ 'An ], Slipped away, escaped from.

b.  Was open, unclosed ( hand ).

c.  Pronounced, articulated distinctly ( speech ).

مَفِيْص
مَفِيْص [ 18 ],
a.  Escape.

##### Türkçe

**فَاصَ**
**فَاصَ** (y) I (isim-fiil: **فَيْص** 1)
a. [Fī], içine doğru gidip uzaklaştı.

b. Durdu, kesildi, bıraktı.

**أَفْيَصَ**
**أَفْيَصَ** IV
a. ['An], -den sıyrılıp kaçtı, -den kurtuldu.

b. Açık idi, kapalı değil idi (el).

c. Telaffuz etti, açıkça boğumladı (söz).

**مَفِيْص**
**مَفِيْص** [18],
a. Kaçış.
