# فيص — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B5/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%8A%D8%B5/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فيص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B5.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: فيص

ابن الأَعرابي: الفَيْصُ بيانُ الكلام. وفي حديث النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم: كان يقولُ في مرضِه: الصلاةَ وما ملكتْ أَيمانُكم، فجعل يتكلم وما يُفِيصُ بها لِسانُه أَي ما يُبِينُ. وفلانٌ ذو إِفاصة إِذا تكلَّم أَي ذو بيان. وقال الليث: الفَيْصُ من المُفاوَصة وبعضهم يقول مُفَايصة. وفاصَ لِسانُه بالكلام يَفِيص وأَفاصَه أَبانَه. والتفاوُصُ: التكالمُ منه انقلبت واواً للضمة، وهو نادر، وقياسه الصحة. وأَفاصَ الضَّبُّ عن يده: انفرجت أَصابعُه عنه فخَلَص. الليث: يقال قَبَضْت على ذنب الضَّبِّ فأَفاصَ من يَدِي حتى خلَص ذَنبه وهو حين تنفرج أَصابعُك عن مقْبِض ذنبه، وهو التفاوُص. وقال أَبو الهيثم: يقال قبضت عليه فلم يَفِصْ ولم يَنْزُ ولم يَنُصْ بمعنى واحد. قال: ويقال واللّه ما فِصْت كما يقال: واللّه ما بَرِحْت؛ قال ابن بري: ويقال في معناه اسْتفاصَ؛ قال الأَعشى: وقد أَعْلَقَتْ حَلَقات الشَّباب،
فأَنَّى لِيَ اليومَ أَن أَسْتَفِيصا؟
قال الأَصمعي: قولهم ما عنه مَحِيصٌ ولا مَفِيصٌ أَي ما عنه مَحِيدٌ. وما استطعت أَن أَفِيصَ منه أَي أَحِيدَ؛ وقول امرئِ القيس: مَنابِتُه مِثْل السَّدوسِ، ولَوْنُه
كشَوْكِ السَّيال، فهو عَذْبٌ يَفِيص
قال الأَصمعي: ما أَدْرِي ما يَفِيص، وقال غيره: هو من قولهم فاصَ في الأَرض أَي قَطَر وذَهَب. قال ابن بري: وقيل يفيص يَبْرُق، وقيل يتكلم، يقال: فاصَ لِسانُه بالكلام وأَفاصَ الكلامَ أَبانَه، فيكون يَفِيصُ على هذا حالاً أَي هو عَذْبٌ في حال كلامه. ويقال: ما فِصْتُ أَي ما بَرِحْت، وما فِصْتُ أَفعل أَي ما بَرِحْت، وما لكَ عن ذلك مَفِيصٌ أَي مَعْدِلٌ؛ عن ابن الأَعرابي.

### Türkçe

İbnü’l-A‘râbî: **الفَيْصُ** sözün beyanıdır. Ve Nebî’nin hadîsinde, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun: Hastalığında şöyle derdi: “Namazı ve sağ ellerinizin mâlik olduklarını”; sonra konuşur, fakat onunla dili **يُفِيصُ** etmezdi; yani beyan etmezdi. Ve falan kimse **ذو إِفاصة**’dır, konuştuğu zaman; yani beyan sahibi. Leys dedi: **الفَيْصُ** **المُفاوَصة**’dandır; bazısı **مُفَايصة** der. Ve dili sözle **فاصَ** eder, **يَفِيصُ**; ve onu **أَفاصَه**: onu beyan etti. Ve **التفاوُصُ**: karşılıklı konuşmadır; ondan (harf) damme sebebiyle **واواً**’ya döndü; ve o nâdirdir, kıyası sıhhattir. Ve kertenkele **الضَّبُّ** elinden **أَفاصَ** etti: parmakları ondan ayrıldı da kurtuldu. Leys: “Kertenkele **الضَّبِّ**’nin kuyruğu üzerine tuttum da elimden **أَفاصَ** etti, nihayet kuyruğu kurtuldu” denir; bu, parmaklarının onun kuyruğunu tuttuğun yerden ayrıldığı zamandır; ve bu **التفاوُصُ**’tur. Ebü’l-Heysem dedi: “Onu tuttum da **يَفِصْ** etmedi, **يَنْزُ** etmedi ve **يَنُصْ** etmedi” denir; tek bir mânâ ile. Dedi: “Vallahi **فِصْت** etmedim” denir; “Vallahi **بَرِحْت** etmedim” denildiği gibi. İbn Berrî dedi: Onun mânâsında **اسْتفاصَ** da denir; A‘şâ dedi:
وقد أَعْلَقَتْ حَلَقات الشَّباب،
فأَنَّى لِيَ اليومَ أَن أَسْتَفِيصا؟
Asma‘î dedi: “Ondan **مَحِيصٌ** yoktur ve **مَفِيصٌ** yoktur” sözleri; yani ondan **مَحِيدٌ** yoktur. Ve ondan **أَفِيصَ** etmeye güç yetiremedim; yani **أَحِيدَ**. Ve İmruü’l-Kays’ın sözü:
مَنابِتُه مِثْل السَّدوسِ، ولَوْنُه
كشَوْكِ السَّيال، فهو عَذْبٌ يَفِيص
Asma‘î dedi: **يَفِيص**’in ne olduğunu bilmiyorum. Başkası dedi: Bu, “yerde **فاصَ** etti” sözündendir; yani damladı ve gitti. İbn Berrî dedi: Ve “**يَفِيص** parlar” denildi; ve “konuşur” denildi; “dili sözle **فاصَ** etti” denir; ve “sözü **أَفاصَ** etti”: onu beyan etti; böylece bu üzere **يَفِيصُ** hâl olur; yani o, konuşması hâlinde tatlıdır. Ve “**فِصْتُ** etmedim” denir; yani “**بَرِحْت** etmedim”; ve “**فِصْتُ** yapıyorum” denir; yani “**بَرِحْت** etmedim”; ve “senin için bundan **مَفِيصٌ** yoktur”; yani **مَعْدِلٌ**; İbnü’l-A‘râbî’den.
