# فيض (ف-ي-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%8A%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Akın

- Harfler: ف - ي - ض
- Kur'an'da: 9 geçiş · 8 ayet · 5 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَفَضْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعَلْتُمْ | Aktınız; Kendinizi kaptırdınız | 2 | 2 | [2:198](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/ayet/2:198.md) |
| [أَفِيضُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%90%D9%8A%D8%B6%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | أَفْعِلُوا | Akın | 2 | 2 | [2:199](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/ayet/2:199.md) |
| [تَفِيضُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%90%D9%8A%D8%B6%D9%8F.md) | تَفْعِلُ | Döker | 2 | 2 | [5:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/ayet/5:83.md) |
| [تُفِيضُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/siga/%D8%AA%D9%8F%D9%81%D9%90%D9%8A%D8%B6%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تُفْعِلُونَ | Akarsınız; Kendinizi kaptırırsınız | 2 | 2 | [10:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/ayet/10:61.md) |
| [أَفَاضَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B6%D9%8E.md) | أَفْعَلَ | Aktı | 1 | 1 | [2:199](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/ayet/2:199.md) |

## Mücavir kökler — 66 mücavir (85 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [دمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 27 · Gözyaşı demektir
2. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · Petekteki baldır
3. [عزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Meraya salınmış sahibinden uzak develer
4. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Tanınan ile
5. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Ayn göz, “evya” göze demektir
6. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Hiram keçe demektir
7. [شأن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Suların dağ eteklerinde açtıkları yarık, hurma dikmek için…
8. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
9. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
10. [صغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%BA%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Küçük
11. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
12. [ثقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Terazinin karşı kefesine konan taş demektir
13. [حيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayese sürülmüş tarla demektir
14. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kanat demektir
15. [كفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Dengi” demektir
16. [ذرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zerre toz demektir
17. [شعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Şuurunda olurlar
18. [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
19. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
20. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Haml: İple yüklenen yük demektir
21. [ندو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Nedve halkın toplandığı yerdir
22. [فري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ferv “Ferre”ye bak
23. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
24. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ona dokundu
25. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Su
26. [تلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Tilvi toklu demektir
27. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
28. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
29. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
30. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İki yüzlüler
31. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Ribve, tümsek demektir
32. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
33. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Buğa boğa demektir
34. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Su birikintisidir
35. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Beyn topraktaki yarık demektir
36. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Üzüm demektir
37. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Büyük
38. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
39. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yaşlı adamdır
40. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Beraber
41. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İşiten
42. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
43. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ateş demektir
44. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
45. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
46. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Bahçe demektir
47. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Veli arka demektir
48. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Uhur ense demektir
49. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
50. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
51. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
52. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
53. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Önce
54. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
55. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
56. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
57. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
58. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur
59. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Saçak demektir
60. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%8A%D8%B6/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فيض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D9%84.md), [صبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A8.md), [خوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6.md) |
| Zıt Kök | [غيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B6.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir kabın, yatağın veya kalbin doluluk haddine ulaşıp içeriğini kendiliğinden ve coşkuyla dışarı taşırması |
| Çekirdek Özet 2 | Hacda kitlelerin sel gibi akması, gözün yaşla dolup taşması ve söze derinlemesine veya kontrolsüzce dalınması |
| Çekirdek Özet 3 | Birikimin eşik değeri aşarak yayılıma ve kolektif veya duygusal bir taşkına dönüşmesi prensibi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel su akması zannedip kitle intikali ve söze dalmadaki içsel doluluk ve taşkınlık dinamiklerini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| في | Yayılma, geri dönme, genişleme ve sınırın ötesine esneme hareketidir; nitekim gölgenin uzayıp dönmesini anlatan [فيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3.md) ve gövdenin hantallaşıp yayılmasını bildiren [فيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D9%84.md) köklerinde bu genişleme ve hacimlenme karakteri görülür. | ض | Bünyedeki basınç, sürtünme ve sınır aşma baskısı eklenerek genişleme hareketi kapalı bir hacmin dolup dışarı fışkırması ve sınırlarını aşarak coşkuyla akması biçiminde özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açıklık, kenar, dışa vurum | Kabın veya kaynağın ağız kısmını, dış ortama açılan eşiği ve dışarı salınmayı simgeler. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma, süreklilik | Eşiğe ulaşan hareketin dinamik bir uzanışla ve kesintisiz bir akışla ilerlemesini temsil eder. |
| ض | Yan taraf, olta, tazyik (türetilmiş imge) | İçerideki kütlenin çeperlere yaptığı baskıyı, sıkışmayı ve kenarlardan taşma basıncını ifade eder. |
| فيض | Ağızdan basınçla ve kesintisizce dışarı taşma | Bir haznenin doluluk sınırına ulaştıktan sonra ağzından dışarıya doğru tazyikle ve engellenemez bir süreklilikle boşalması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kabın ya da su havuzunun suyla dolup kenarlarından taşması; nehrin yatağına sığmayarak kıyılarına yayılması; devenin geviş getirirken lokmasını göğsünden ağzına bir defada coşkuyla fırlatmasıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair kumar oklarını elinden serbest bırakıp dağıttığında veya nehir taştığında bu kök kullanılmıştır. İbn Fâris'in aktardığı beytinde şair kumar oklarını dağıtan kişiyi şöyle anlatır: وكأنَّهنَّ رِبابة وكأنَّه / يَسَرٌ يُفِيض على القِداح ويَصدعُ |
| Erken Arapça kullanım | Nâbiğa ez-Zübyânî gözyaşlarının boşalmasını eski su kırbalarının dökülmesine benzeterek şu mısraı söyler: أسائلها وقد سفحت دموعي / كأن مفيضهنّ غروب شنّ |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü'l-ʿAyn, Asās al-Balāġa.

### Sami etimolojik katman

Arapça kök فيض, dolup taşma, kabarmak ve geniş bir alana yayılmak semantik ekseninde yer alır. Kuzeybatı Sami dillerinde ve özellikle İbranicede bu kök, fonetik olarak /ṣ/ ve /ḍ/ ses denklikleri bağlamında פוץ (p-w-ṣ / pwṣ) ve פיץ (p-y-ṣ) biçimleriyle paralellik arz eder; bu biçimler etrafa dağılmak, saçılmak, suların fışkırıp taşması anlamını taşır (örneğin pınarların dışarıya taşmasını ifade eden kullanımlar). Ge'ez (Etiyopya) dilinde de yayılma ve saçılma anlamı taşıyan köklerle uzaktan akrabadır. Arapçada kök, yalnızca bir dağılma değil, mutlaka öncesinde bir "dolma/tamamlanma" halini ve ardından gelen "engellenemez akışı" ifade edecek biçimde özelleşmiş ve kurumsallaşmıştır. Bu durum kökün Arapça içindeki semantik matrisinin hidrolik bir dolma-taşma mekanizmasına dayandığını teyit eder.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Su, gözyaşı, mal ve kitle akışı | Suyun kap kenarından aşması somut imgesinden insan topluluklarının intikaline ve söze yoğun dalışa doğru genişleyen düzenli soyutlama hattı. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice פוץ / פיץ kökleri | Suyun ve kalabalıkların etrafa saçılması, pınarların taşması ve yayılma semantiği ile örtüşen fonetik ve anlamsal soydaşlık. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ses denkliği olan bir veri tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew Grammar and Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فيض | Anlamlı | Dolup taşmak, akmak | Kabın, nehrin dolup kenarlarından dökülmesi; insanların sel gibi akması. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [فضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%8A.md) | Anlamlı | Genişlemek, boşalmak | Alanın veya mekanın geniş ve engelsiz hale gelmesi, boşluk oluşması. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle yayılma ve sınırın kalkması yönünden ilişkilidir. |
| يفض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmeldir. |
| يضف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmeldir. |
| ضفي | Anlamlı | Bollaşmak, sarkmak | Elbisenin veya saçın bol olup yere kadar uzanması, fazlalaşması. | Kur'an'da geçmez; bolluk ve taşkınlık nüansı taşır. |
| [ضيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81.md) | Anlamlı | Sığınmak, meyletmek | Birinin yanına inmek, meyledip yönelmek; misafir olmak. | Kur'an'da geçer; kenara yanaşma ve sınır ilişkisi kurma anlamı taşır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فيض | Merkez | Dolup taşmak, coşkuyla akmak | Bir kap veya sınır dolduktan sonra kendiliğinden ve tazyikle dışarı boşalmayı anlatır. | Hem maddî sıvıların hem kitlelerin ve sözlerin taşkınlığını ifade eder. |
| [سيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D9%84.md) | Komşu | Yatakta akmak | Öncesinde bir doluluk ve taşma şartı aranmaksızın sıvının bir meyil boyunca akmasını ifade eder. | Suyun tabiî akışıdır; فيض ise sınır aşımı ve doluluk sonrasıdır. |
| [صبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A8.md) | Komşu | Yukarıdan boşaltmak | Failin iradeli bir fiille sıvıyı bir yöne dökmesini bildirir; taşma zorunlu değildir. | Dışarıdan müdahaleyle dökmektir; فيض içten gelen tazyikle taşmadır. |
| [خوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6.md) | Komşu | Suya veya söze dalmak | Suyun içine adım atıp yürümek ve söze bilinçsizce dalıp batmak anlamı taşır. | فيض sözün dışarı taşması ve yayılması iken, [خوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6.md) bataklığa dalar gibi içine girmektir. |
| [غيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B6.md) | Zıt | Suyun çekilmesi, eksilmek | Suyun yerin dibine çekilmesi, azalması, eksilmesi ve yutulması halidir. | Varlığın ve akışın tükenişidir; klasik ifadede azlık için غيض çokluk için فيض denir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فيض | Dolup taşmak, akın etmek | Kabın dolup taşması, insan selinin boşalması ve söze kontrolsüz dalınması. | Kesin |
| Latince | Effundere, redundare | Dışarı akıtmak, taşmak | Redundare dalgalanıp taşmayı, effundere dökmeyi karşılar; kitle akını boyutu zayıftır. | Güçlü |
| İngilizce | Overflow, surge, gush | Taşmak, akın etmek, coşmak | Overflow dolup taşmayı, surge kitle halindeki dalgalanmayı karşılar; kelamî feyz boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Überlaufen, strömen | Taşmak, akın etmek | Überlaufen haznenin taşmasını, strömen kitlesel akışı verir; içsel taşkınlık nüansı eksik kalır. | Güçlü |
| Fransızca | Déborder, affluer | Taşmak, akın etmek | Déborder sınırın aşılmasını, affluer kitlelerin bir yere akmasını karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَفَضْتُمْ / أَفِيضُوا / أَفَاضَ | Hacda kitlelerin Arafat ve Müzdelife'den sel gibi akması | İbadet ve menasik bağlamında büyük insan kitlelerinin tek bir dalga halinde hareket etmesi; Bakara [2:198](https://lisan.digital/tr/ayet/2:198.md), Bakara [2:199](https://lisan.digital/tr/ayet/2:199.md). |
| تَفِيضُ | Gözlerin yaşla dolup kendiliğinden taşması | Derin vecd, hakikati tanıma veya cihattan geri kalmanın hüznüyle ağlama; Mâide [5:83](https://lisan.digital/tr/ayet/5:83.md), Tevbe [9:92](https://lisan.digital/tr/ayet/9:92.md). |
| تُفِيضُونَ / أَفَضْتُمْ | Söz veya dedikoduya taşkınca, kontrolsüzce dalmak | Toplumsal iftira veya ilahi ayetler hakkında sorumsuzca lakırdıya girişme bağlamı; Yûnus [10:61](https://lisan.digital/tr/ayet/10:61.md), Nûr [24:14](https://lisan.digital/tr/ayet/24:14.md), Ahkāf [46:8](https://lisan.digital/tr/ayet/46:8.md). |
| أَفِيضُوا | Nimet ve suyun yukarıdan bolca akıtılması talebi | Cehennem ehlinin cennet ehlinden su veya rızıktan üzerlerine boşaltmalarını istemesi; A'râf [7:50](https://lisan.digital/tr/ayet/7:50.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sudûr ve tecelli nazariyesi | Varlığın Allah'ın cömertliğinden bir feyz olarak çıkıp çıkmadığı, el-feyzü'l-ilâhî kavramı ve sudûr teorisinin tevhidle bağdaşımı tartışılmıştır. | Varlığın ve bilginin tükenmez bir kaynaktan coşkunca taşması. |
| Fıkıh | Hac menasiki ve ifâza tavafı | Arafat'tan Müzdelife'ye intikalin vakti, ifâza tavafının (ziyaret tavafı) rükün oluşu ve kadının özel durumundaki ifâza hükümleri işlenir. | Kitle intikali ve hac ibadetinin ana tahliyesi. |
| Tefsir | İfk hadisesi ve hakikati dinleyen gözlerin hali | Nûr suresindeki ifâda fiilinin dedikodunun toplumsal yayılımını, Mâide suresindeki ifadenin ise içsel samimiyetin dışa vurumunu nasıl tasvir ettiği açıklanır. | Bilinçli-bilinçsiz sözel taşma ve samimi duygusal taşkınlık. |
| Hadis | Ahir zaman zenginliği ve cömertlik | Malın dolup taşması (ve yefîdu'l-mâl) ve Hz. Peygamber veya sahabeler için "feyyâd" (son derece cömert) vasfının kullanılması. | Sınır tanımayan maddi ve manevi cömertlik, servet bolluğu. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hac ibadeti ve kitle ibadeti | Kolektif ifâza | Ayrışmayı yok eden bütünsel hareket | İbadet edenlerin sınıf ve kabile farkı gözetmeksizin tek bir su kütlesi gibi aynı anda harekete geçmesi. | Kesin |
| İlmi | Hakikatin idraki ve marifet | İdrak taşkınlığı | İçselleşen bilginin dışa vurumu | Hakikatle karşılaşan nefsin dolması ve bilginin gözyaşı veya eylem olarak dışarıya taşması. | Güçlü |
| Siyasi | Kamuoyu ve toplumsal kitle psikolojisi | Kitle dalgalanması | Toplumsal enerjinin mobilize olması | İddia veya ideolojiler etrafında halk kitlelerinin denetimsiz biçimde söze ve harekete dalması. | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve refah dolaşımı | Likidite taşkınlığı | Darlık ve kıtlığın aşılması | Kaynakların belirli bir merkezde birikip nihayet tüm topluma yayılarak ihtiyaç sahiplerine akması. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hidrodinamik deşarj ve kritik eşik taşması (overflow) | Bir rezervuarın kapasite sınırını aşmasıyla enerjinin veya sıvının kontrolsüz, serbest ve türevsel bir hızla dış ortama yayılması mekanizması. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kolektif davranış ve katarsis | Sosyolojide kitlelerin ortak bir güdüyle eşzamanlı mobilize olması; psikolojide bastırılan duyguların dolup dışa boşalması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca felsefi-tasavvufi bir "feyz/ilham" kavramına veya basit bir "su dökülmesi" manasına hapsedilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da hacdaki organize kitle akışını, içsel duygu doluluğunun gözyaşına dönüşmesini ve dillerin dedikoduya sorumsuzca dalmasını içeren çok boyutlu bir taşkınlık mekanizmasını kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hacdaki ifâza emrinin ritüel boyutunu kavrayamamak; ifk hadisesindeki dil taşkınlığını basit bir konuşma sanıp toplumsal yıkıcılığını hafifsemek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem fiziksel hem zihinsel hem de toplumsal süreçlerde "doluluktan doğan kaçınılmaz taşma" prensibini nasıl tek bir kökle inşa ettiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hac ibadetinin zirve anını anlatan Bakara suresi, nifak ve ifk psikolojisini deşen Nûr ve Yûnus sureleri ile hidayet karşısındaki samimi teslimiyeti tasvir eden Mâide suresinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Haccın durağan bir merasim değil, kitlelerin ortak bir hidrolik güç gibi aktığı dinamik bir intikal olduğunu; ifk gibi suçların ise plansız bir lafazanlık taşmasıyla yayıldığını göstererek ayetlerin sosyopsikolojik boyutunu netleştirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir haznenin veya kabın doluluk eşiğini aşarak içindekini serbestçe, tazyikle ve kesintisizce dışarıya akıtmasıdır.
- Soyut anlam: Birikmiş bir halin, duygunun, kitlesel gücün veya düşüncenin artık zaptedilemeyerek dış dünyaya kontrolsüz veya muazzam bir hacimle yayılmasıdır.
- Sistematik karşılık: Sistemin iç potansiyelinin kapasite sınırını aşması sonucu oluşan dinamik deşarj ve kitle intikalidir.
- LaTeX modeli: $$ C(t) \ge C_{\max} \implies \frac{dQ}{dt} > 0 $$
- LaTeX açıklaması: $C(t)$ sistemin zaman içindeki doluluk seviyesini, $C_{\max}$ ise sınır kapasitesini gösterir. Doluluk kapasite eşiğini aştığı anda sistem dışına doğru pozitif bir akış debisi ($dQ/dt > 0$) meydana gelir; bu durum فيض kökünün haznenin dolup dışarı taşması hareketini tam olarak modeller.

## Geçtiği ayetler (8 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%8A%D8%B6/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:198](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/ayet/2:198.md) — أَفَضْتُمْ

لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ

Meal (IK): Rabbınızın lutf-u keremini aramanızda bir günah yoktur. Arafat’tan geri döndüğünüz zaman, Meş’ar-ı Haram’ın yanında Allah’ı zikredin. O, sizi hidayete ulaştırdığı gibi, siz de O’nu zikredin. Nitekim siz bundan önce, sapıklardan idiniz.

### [Bakara 2:199](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/ayet/2:199.md) — أَفِيضُوا · أَفَاضَ

ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Sonra insanların döndüğü yerden siz de dönün. Ve Allah’tan mağfiret dileyin. Şüphesiz ki Allah Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Maide 5:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/ayet/5:83.md) — تَفِيضُ

وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ

Meal (IK): Peygambere indirileni işittiklerinde; hakkı tanıdıklarından dolayı gözleri yaşla dolup taşar da derler ki: Rabbımız; biz, iman ettik, bizi de şahidlerle beraber yaz.

### [Araf 7:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/ayet/7:50.md) — أَفِيضُوا

وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Cehenenm ashabı; cennet ashabına: Sudan veya Allah’ın size verdiği rızıktan biraz da bize akıtın, diye seslenirler. Onlar da derler ki: Doğrusu Allah; onları kafirlere haram kıldı.

### [Tevbe 9:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/ayet/9:92.md) — تَفِيضُ

وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ

Meal (IK): Kendilerine binek vermen için sana geldiklerinde: Size bir binek bulamıyorum, dediğin zaman, infak edecek bir şey bulamadıkları için üzüntüden gözleri yaşararak geri dönenlere de bir sorumluluk yoktur.

### [Yunus 10:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/ayet/10:61.md) — تُفِيضُونَ

وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Ne işte bulunsan, Kur’an’dan ne okusan ve siz ne iş yaparsanız; yaptıklarınıza daldığınızda mutlaka Biz üzerinizde şahidiz. Yerde ve gökte hiç bir zerre Rabbından gizli değildir. Bundan daha küçüğü de, daha büyüğü de şüphesiz apaçık kitabdadır.

### [Nur 24:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/ayet/24:14.md) — أَفَضْتُمْ

وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ لَمَسَّكُمْ فِي مَا أَفَضْتُمْ فِيهِ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Dünya ve ahirette Allah’ın lutfu ve rahmeti üzerinizde olmasaydı, içine daldığınız yaygaradan dolayı her halde size büyük bir azab dokunurdu.

### [Ahkaf 46:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/ayet/46:8.md) — تُفِيضُونَ

أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَلَا تَمْلِكُونَ لِي مِنَ اللَّهِ شَيْئًا هُوَ أَعْلَمُ بِمَا تُفِيضُونَ فِيهِ كَفَى بِهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ

Meal (IK): Yoksa: Onu kendiliğinden uydurdu mu diyorlar; De ki: Eğer onu ben uydurmuşsam; Allah tarafından bana gelecek hiçbir şeye sizin gücünüz yetmez. O; yaptığınız taşkınlıkları çok daha iyi bilir. Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah, yeter. O; Gafur’dur, Rahim’dir.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والفاء و و ا ي ء معهما
ض ف و، ف ض و، ف و ض، ف ي ض، ض ي ف، و ف ض مستعملات
ضفو:
ضَفَا الشَّعْرُ يَضْفُو أي كُثُرُ.
وشَعْرٌ ضافٍ، وذَنَب ضافٍ، وأنشد قوله: بضافٍ فُوَيْقَ الأرض ليس بأعزَلِ ودِيمةٌ ضافيةٌ تَضْفُو ضَفْواً أي تُخصِبُ الأرضَ.
وفَرَسٌ ضافي العُرْفِ والذَّنَبِ.
وفلان ضافي العَطِيّة أي كثيرة، قال: فجُدْ علينا من جَداكَ الضافي والضَّفْوُ: السَّعَةُ والخيرُ والكَثْرة، وأنشدَ:
اذا الهَدَفُ المِعزالُ صوَّبَ رأسَه		وأَعْجَبَه ضَفْوٌ من الثُّلَّةِ الخُطْلِ
فضو:
الفضاءُ: المكانُ الواسعُ، والنعل فَضَا يفضو فُضوَّاً وفَضاءً فهو فاضٍ، أي واسع، وقال رؤبة: أفرَخَ قيضُ بيضِها المُنقاضِ عنكم كِراماً بالمكان الفاضي والفَضا، مقصور،: الشيءُ المختلِط كالتَّمْر والزَّبيب في جِرابٍ واحد، قال:
فقُلْتُ لها يا عَمَّتي لك ناقتـي		وتَمْر فضاً في عَيْبتي وزَبيبُ
وأَفْضَى فلان الى فلانٍ أي وَصَلَ إليه، وأصله: أنه صارَ في فُرْجَته وفَضائه.
وأَلْقَيتُ ثوبي في الدارِ فضاً أي لم أستَوْدِعْه أحَدَاً.
وأفْضَى الرجلُ المرأةَ اذا جَعَل سبيلَيْها سبيلاً واحداً.
فوض:
فَوَّضْتُ اليه الأمرَ أي جَعَلتْهُ إليه.
وقال اللهُ- جلَّ وعزَّ-: "وأُفَوِّضُ أمري إلى اللهِ، أي أتَّكِلُ عليه.
وصارَ النّاسُ فَوْضَى أي مُتَفَرِّقِّين، وهو جماعة الفائضِ، ولا يُفرَدُ كما لا يُفَرد الواحد من المتفَرقِّين.
ويقال: الوَحُشُ فَوْضَى أي متفرِّقة مُتَردِّدة.
والناسُ فَوْضَى: لا سَراةَ لهم تجمَعُهم.
وشركة المُفاوضة: الاشتِراكُ في كلِّ شيءٍ، يقال: بينَهم فَوْضٌ اذا كانوا فيه شُرَكاءَ.
وشاركتُه شَرِكةَ مُفاوضَةٍ أي في كل شيءٍ، ومشاركتُه شَرِكةَ عِنانٍ، وهو أن يشتَرِكا في شيءٍ خاصٍّ.
فيض:
فاضَ الماءُ والدَّمْعُ والمَطَرُ والخَيْرُ، يفيض فَيْضاً أي: كَثُرَ.
وفاضَتْ عينه، تفيض فَيْضاً أي: سالت.
وأفاضَ دمعَه يُفيضه إفاضةً.
وأفاضَ البعيرُ جِرَّتَه إفاضةً أي دُفعةً.
وفاضَ صدرُ فلانٍ بِسرِّه اذا امتَلأَ فأظهَرَه.
والحَوْضُ فائِضٌ أي مُمْتَلِيءٌ فَيْضاً وفَيْضُوضةَ، وأَفَضْتُه أنا.
وأفاضَ إناءَه حتى كادَ ينصَبُّ.
ويقال: ماؤها فَيْضٌ وغَيْضُ. الفَيْضُ: الكثير، والغَيضُ: القليل.
وأفاضَ القوم من عَرَفات أي رَجَعوا ودَفَعُوا، وكلُّ دُفْعَةٍ إفاضة.
وأفاضُوا في الحديث أي أخَذُوا فيه.
وحديثٌ مُستَفاضٌ: مأخُوذٌ فيه، قد استفاضُوه أي أخَذوا فيه.
ومن قال: مُستَفيضٌ فإِنّه يقول: هو ذائعٌ في النّاس، مُنْبَسِطٌ مثلُ الماء المستفيض.
وأفاضَ القومُ بالقِداحِ أي دَفَعُوا بها.
وفض: الأوفاضُ مثل الأوضام لِلَّحْم، واحدُها وَفْضٌ.
والإبِلُ تفِضُ وَفْضاً وتَسْتَوْفِضُ، أوفضها راكبها.
وقالَ ذو الرّمُة يصف ثوراً وحشياً:
طاوى الحَشَا فَصَرَتْ عنه مُحَرَّجَةٌ		مُسْتَوفَضٌ من بَناتِ القَفْرِ مَشْهُومٌ
وأَوْفضْتُ الابِلَ: عَجَّلْتُها.
وقوله تعالى: "كأنّهم الى نُصُبٍ يُوفِضُون" أي يُسرعون.
والوَفْضَةُ والأَوفاضُ: الفِرَقُ والأَخلاطُ من الناس.
وفي حديث النبي- صلى الله عليه وسلم-: أنّه أَمَر بصَدَقةٍ أن تُوضَع في الأوفاض وهم الفِرَقُ والأَخلاطُ.
ضيف:
المَضُوفَةُ أراد بها مَفْعُلة من التَضَيُّف.
وتَضَيَّفْتُ فلاناً: سألْتُه أن يُضيفني.
ونَزَلَتْ به مَضُوفةٌ من الأمرِ أي شِدّةٌ.
ويُجمَعُ الضَّيْفُ على ضُيُوفٍ وضِيفان.
وفي لغة: هي ضَيْفٌ، وهو هما وهم وهُنَّ ضَيْفٌ، قال اللهُ- عَزَّ وجَلَّ-: "انّ هؤلاءِ ضَيْفي".
وقال:
اذا جاءَ ضَيْفٌ جاءَ للضَّيْفِ ضَيْفَنٌ		فأودَى بما يُقْرَى الضُيُوفُ الضَّيافِنُ
والمُضافُ: الرجلُ الواقعُ بين الخيلِ والأبطالِ، ولا قُوَّةَ به، والمُلْزَق بالقَوم هو المُضاف.
و المُضافُ: المُلْجَأ المُخْرَجُ المُثْقَلُ بالشَّرِّ، تقول: جاءني فلانٌ مضافاً أي مُلْجَأ.
وأضافَ فلانٌ فلاناً أي أَلُجأَه الى ذلك الشيء.
والضِّيفُ: جانب الوادي.
وتَضايَفَ الوادي: تضايَقَ.
وضِفْتُ فلاناً اي نَزَلتُ به للضِّيافة، وأَضَفْتُه: أنْزَلْتُه.
وتقول: انا أضيفُه اذا أَمَلْتَه اليكَ، ومنه يقال: هو مُضاف إلى كذا. أي: مُمالٌ إليه.
ومنه يقال: الدَّعِيُّ مُضافٌ لأنّه مُسنَدٌ الى قوم ليس منهم.
وضافَ السَّهْمُ يَضيفُ ضيفاً إذا عَدَلَ عن الهَدَف فهو من هذا، وصافَ لغة فيه.
وتقول: هذه ناقةٌ تُضيف الى فَحلٍ كذا، كأنَّها اذا سَمِعَت صوته أرادَت أن تأتِيَه، قال البُرَيق الهُذليّ:
من المدَّعين اذا نُوكِـروا		تُضيفُ الى صَوْتِه الغَيْلَم
الغَيْلَمُ: الجارية تَسْتَأنِسُ الى صوته، وقيل: الغَيْلَمُ الحَسناءُ الجَمْلاءُ.
وفي الحديث نُهِيَ عن الصلاة اذا تَضَيَّفَتِ الشمسُ للغروبِ يعني اذا مالت للمغيب، وضاقت ايضاً مالَتْ.

##### Türkçe

باب **الضاد** و**الفاء** و **و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ض ف و**، **ف ض و**، **ف و ض**، **ف ي ض**، **ض ي ف**، **و ف ض** مستعملات

**ضفو**:
**ضَفَا الشَّعْرُ يَضْفُو** yani çoğaldı.
Ve **شَعْرٌ ضافٍ**; ve **ذَنَب ضافٍ**; ve şu sözünü inşad etti: **بضافٍ فُوَيْقَ الأرض ليس بأعزَلِ** ve **دِيمةٌ ضافيةٌ تَضْفُو ضَفْواً** yani yeri verimli kılar.
Ve **فَرَسٌ ضافي العُرْفِ والذَّنَبِ**.
Ve falan **ضافي العَطِيّة** yani çok (ihsanlı), dedi ki: **فجُدْ علينا من جَداكَ الضافي** ve **الضَّفْوُ**: genişlik ve hayır ve çokluk; ve inşad etti:
**اذا الهَدَفُ المِعزالُ صوَّبَ رأسَه		وأَعْجَبَه ضَفْوٌ من الثُّلَّةِ الخُطْلِ**

**فضو**:
**الفضاءُ**: geniş yer; ve nal **فَضَا يفضو فُضوَّاً وفَضاءً**; o halde o **فاضٍ**dır, yani geniş. Ve Rü’be dedi: **أفرَخَ قيضُ بيضِها المُنقاضِ عنكم كِراماً بالمكان الفاضي** ve **الفَضا** (kısaltılmış): tek bir torbada hurma ve kuru üzüm gibi karışık şey; dedi ki:
**فقُلْتُ لها يا عَمَّتي لك ناقتـي		وتَمْر فضاً في عَيْبتي وزَبيبُ**
Ve falan falana **أَفْضَى** yani ona ulaştı; aslı: onun yarığında ve boşluğunda oldu.
Ve elbisemi evde **فضاً** olarak attım, yani onu kimseye emanet etmedim.
Ve adam kadına **أفْضَى**: iki yolunu tek bir yol yaptıysa.

**فوض**:
İşi ona **فَوَّضْتُ** yani onu ona bıraktım.
Ve Allah -aziz ve celil- dedi: **"وأُفَوِّضُ أمري إلى اللهِ"** yani ona dayanırım.
Ve insanlar **فَوْضَى** oldular, yani dağınık; ve o, taşanın topluluğudur; tekil yapılmaz; dağınıklardan birinin tekil yapılmadığı gibi.
Ve denir: vahşi hayvanlar **فَوْضَى** yani dağınık, gidip gelen.
Ve insanlar **فَوْضَى**: onları toplayan ileri gelenleri yoktur.
Ve **شركة المُفاوضة**: her şeyde ortaklık; denir: aralarında **فَوْضٌ** vardır, eğer onda ortak iseler.
Ve onunla **شَرِكةَ مُفاوضَةٍ** ortak oldum, yani her şeyde; ve onunla **شَرِكةَ عِنانٍ** ortaklığı (da vardır); o da, özel bir şeyde ortak olmalarıdır.

**فيض**:
Su ve gözyaşı ve yağmur ve hayır **فاضَ**; **يفيض فَيْضاً** yani çoğaldı.
Ve gözü **فاضَتْ**; **تفيض فَيْضاً** yani aktı.
Ve gözyaşını **أفاضَ**; onu **يُفيضه إفاضةً**.
Ve deve gevişini **أفاضَ**; **إفاضةً** yani bir defada.
Ve falanın göğsü sırrıyla **فاضَ**: doldu da onu açığa vurduğunda.
Ve havuz **فائِضٌ**dur, yani **فَيْضاً** ve **فَيْضُوضةَ** ile dolu; ve ben onu **أَفَضْتُه**.
Ve kabını **أفاضَ**; ta ki neredeyse dökülecekti.
Ve denir: onun suyu **فَيْضٌ** ve **غَيْضُ**tur. **الفَيْضُ**: çok; ve **الغَيضُ**: az.
Ve kavim Arafat’tan **أفاضَ**: yani döndüler ve sevk ettiler; ve her sevk ediş bir **إفاضة**dır.
Ve konuşmada **أفاضُوا** yani ona daldılar.
Ve **حديثٌ مُستَفاضٌ**: ona dalınmış; onu **استفاضُوه** yani ona daldılar.
Ve kim **مُستَفيضٌ** derse, o der ki: o, insanlar içinde yaygındır, suyun **المستفيض**i gibi yayılmıştır.
Ve kavim oklarla **أفاضَ** yani onlarla itti.

**وفض**: **الأوفاضُ** et için **الأوضام** gibidir; onun teki **وَفْضٌ**dur.
Ve develer **تفِضُ وَفْضاً** ve **تَسْتَوْفِضُ**; binicisi onları **أوْفضها**.
Ve Zü’r-Rumme vahşi bir boğayı vasfederek dedi:
**طاوى الحَشَا فَصَرَتْ عنه مُحَرَّجَةٌ		مُسْتَوفَضٌ من بَناتِ القَفْرِ مَشْهُومٌ**
Ve develeri **أَوْفضْتُ**: onları acele ettirdim.
Ve Yüce sözü: **"كأنّهم الى نُصُبٍ يُوفِضُون"** yani hızlanırlar.
Ve **الوَفْضَةُ** ve **الأَوفاضُ**: insanlardan fırkalar ve karışık topluluklar.
Ve Peygamberin -Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- hadisinde: sadakanın **الأوفاض** içine konulmasını emretti; ve onlar fırkalar ve karışık topluluklardır.

**ضيف**:
**المَضُوفَةُ** ile **التَضَيُّف**ten **مَفْعُلة** kastedildi.
Ve falanı **تَضَيَّفْتُ**: benden beni misafir etmesini istedim.
Ve ona işten bir **مَضُوفةٌ** indi, yani bir şiddet.
Ve **الضَّيْفُ** **ضُيُوفٍ** ve **ضِيفان** üzerine cem edilir.
Ve bir dilde: o **ضَيْفٌ**tur; ve o ikisi ve onlar ve onlar (dişiler) **ضَيْفٌ**tur. Allah -aziz ve celil- dedi: **"انّ هؤلاءِ ضَيْفي"**.
Ve dedi ki:
**اذا جاءَ ضَيْفٌ جاءَ للضَّيْفِ ضَيْفَنٌ		فأودَى بما يُقْرَى الضُيُوفُ الضَّيافِنُ**
Ve **المُضافُ**: atlar ve yiğitler arasında düşen adamdır; onda güç yoktur; kavme yapışık olan **المُضاف**tır.
Ve **المُضافُ**: sığınılan, çıkarılmış, şer ile ağırlaştırılmış (kimsedir); dersin ki: falan bana **مضافاً** geldi, yani sığınılmış.
Ve falan falanı **وأضافَ** yani onu o şeye sığındırdı.
Ve **الضِّيفُ**: vadinin yanı.
Ve vadi **تَضايَفَ**: daraldı.
Ve falanı **ضِفْتُ** yani misafirlik için ona indim; ve onu **أَضَفْتُ**: onu indirdim.
Ve dersin ki: ben onu **أضيفُه**; onu kendine meylettirdiğinde; bundan dolayı denir: o şuna **مُضاف**tır; yani ona meyledilmiş.
Ve bundan dolayı denir: **الدَّعِيُّ مُضافٌ**; çünkü o, kendilerinden olmayan bir kavme isnad edilmiştir.
Ve ok **ضافَ**; **يَضيفُ ضيفاً**: hedefden saptığında; bu bundandır; ve onda bir dil: **صافَ**.
Ve dersin ki: bu bir dişi devedir; falan aygıra **تُضيف**; sanki onun sesini işittiğinde ona gelmek ister; el-Burayk el-Huzelî dedi:
**من المدَّعين اذا نُوكِـروا		تُضيفُ الى صَوْتِه الغَيْلَم**
**الغَيْلَمُ**: sesiyle ünsiyet eden cariye; ve denildi ki: **الغَيْلَمُ** güzel, cemalli (kadın)dır.
Ve hadiste, güneş batmaya **تَضَيَّفَتِ** ettiğinde namazdan nehyedildi; yani batışa meylettiğinde; ve **ضاقت** da (yani) meyletti.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

فاضَ الخبرُ يَفيضُ واسْتفاضَ، أي أشاعَ. وهو حديثٌ مسْتَفيضٌ، أي منتشرٌ في الناس، ولا تقل مُسْتفاضٌ إلا أن تقول مُسْتفاضٌ فيه. وبعضهم يقول: اسْتَفاضوهُ فهو مُسْتَفاضٌ. ويقال: اسْتفاضَ الوادي شجراً، أي اتَّسع وكثر شجره. والمُسْتَفيضُ: الذي يسأل إفاضَةَ الماء وغيره. ودرعٌ مُفاضَةٌ: أي واسعةٌ. وامرأةٌ مُفاضَةٌ، إذا كانت ضخمة البطن. وفاضَ الماء يَفيضُ فَيْضاً وفَيْضوضَةً، أي كثُر حتَّى سال على ضفَّة الوادي. وأرضٌ ذات فُيوضٍ، إذا كانت فيها مياه تَفيضُ. وفاضَ صدره بالسرّ، أي باحَ به. وفاضَ اللئام: كثروا. وفاضَ الرجل يَفيضُ فَيْضاً وفُيوضاً: مات. وكذلك فاضَتْ نفسه، أي خرجت روحه. وقال الأصمعيّ: لا يقال فاضَ الرجل ولا فاضَت نفسه، وإنَّما يَفيضُ الدمع والماء. ويقال: أفاضَ إناءه، أي ملأه حتَّى فاضَ. وأفاضَ دموعه، وأفاضَتْ دموعه. وأفاضَ الماء على نفسه، أي أفرغَه. وأفاضَ الناس من عرفاتٍ إلى مِنًى، أي دفعوا. وكلُّ دفعَةٍ إفاضَةٌ. وأفاضوا في الحديث، أي اندفعوا فيه. وأفاضَ البعيرُ، أي دفع جِرَّتَهُ من كرشه فأخرجها. وأفاضَ بالقداح، أي ضرب بها. والفَيْضُ: نيلُ مصر. قال الأصمعيّ:ونهرُ البصرة يسمَّى الفَيْضُ أيضاً. ونهرٌ فَيَّاضٌ، أي كثير الماء. ورجلٌ فَيَّاضٌ، أي وهَّابٌ جوادٌ. وفرسٌ فَيْضٌ، أي كثير الجري. وقولهم: أعطاه غيضاً من فَيْضٍ، أي أعطاه قليلاً من كثير.

##### Türkçe

**فاضَ** haber **يَفيضُ** ve **اسْتفاضَ**: yani yaydı. Ve o, **حديثٌ مسْتَفيضٌ**’dir: yani insanlar içinde yayılmıştır; ve **مُسْتفاضٌ** deme; ancak **مُسْتفاضٌ فيه** demen hâli müstesna. Ve bazısı der ki: **اسْتَفاضوهُ**; o hâlde o **مُسْتَفاضٌ**’dur. Ve denilir: **اسْتفاضَ الوادي شجراً**: yani genişledi ve ağacı çoğaldı. Ve **المُسْتَفيضُ**: suyun ve başkasının **إفاضَةَ**sını isteyen kimsedir. Ve **درعٌ مُفاضَةٌ**: yani geniş. Ve **امرأةٌ مُفاضَةٌ**: karnı iri olduğu zaman. Ve **فاضَ** su **يَفيضُ** **فَيْضاً** ve **فَيْضوضَةً**: yani çoğaldı, nihayet vadi kıyısı üzerine aktı. Ve **أرضٌ ذات فُيوضٍ**: içinde **تَفيضُ** sular bulunduğu zaman. Ve **فاضَ** göğsü sır ile: yani onu açığa vurdu. Ve **فاضَ اللئام**: çoğaldılar. Ve **فاضَ** adam **يَفيضُ** **فَيْضاً** ve **فُيوضاً**: öldü. Ve yine **فاضَتْ نفسه**: yani ruhu çıktı. Ve el-Asma‘î dedi: Adam için **فاضَ** denilmez ve nefsinin için de **فاضَت** denilmez; ancak gözyaşı ve su **يَفيضُ**. Ve denilir: **أفاضَ** kabını: yani onu doldurdu, nihayet taştı. Ve **أفاضَ** gözyaşlarını; ve gözyaşları **أفاضَتْ**. Ve **أفاضَ** suyu kendi üzerine: yani onu döktü. Ve insanlar **أفاضَ** ettiler **من عرفاتٍ إلى مِنًى**: yani sevk edildiler/akın ettiler. Ve her bir sevk ediş **إفاضَةٌ**’dir. Ve **أفاضوا** söz içinde: yani onda ileri atıldılar. Ve deve **أفاضَ** etti: yani karnından geviğini itti de onu çıkardı. Ve **أفاضَ بالقداح**: yani onunla vurdu. Ve **الفَيْضُ**: Mısır’ın Nili. El-Asma‘î dedi: Basra nehri de **الفَيْضُ** diye adlandırılır. Ve **نهرٌ فَيَّاضٌ**: yani suyu çok. Ve **رجلٌ فَيَّاضٌ**: yani çok bağışlayan, cömert. Ve **فرسٌ فَيْضٌ**: yani koşusu çok. Ve onların sözü: Ona **غيضاً من فَيْضٍ** verdi: yani ona çoktan az verdi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض ف ( و ا ي ء )
ضفا ، ضيف ، فضا ، فيض ، فوض ، وفض ، وضف ، فضأ .
ضفا : قال اللّيث : يقال : ضَفَا الشَّعَرُ يَضْفُو : إذا كَثُر . وشَعرٌ ضَافٍ ، وذَنَبٌ ضافٍ ، وأَنشد قوله :
يضافٍ فوَيقَ الأرض ليسَ بأَعزَل
ودِيمَةٌ ضافِية ، وهي تَضفو ضَفواً : إذا أَخْصبت الأرضُ منها .
والضَّفْوُ : السَّعةُ والخَيْر والكَثْرة ، وأَنشدَ :
إذا الهَدَفُ المعْزالُ صَوّبَ رأسَه
وأَعجَبَه ضَفْوٌ من الثَّلةِ الخُطْلِ
وقال الأصمعيّ : ضَفَا مالُه يَضْفو ضَفْواً وضُفُوّاً : إذا كَثُر .
وضَفَا الحَوْضُ يَضْفُو : إذا فاضَ من امتلائه وأَنشَد :
يَضْفُو ويُبْدي تارةً عن قَعْرِه
يقول : يمتلىء فتَشْربُ الإبل ماءَه حتى يَظهَر قَعرُه . والضّفُّ : جانب الشيء ، وهما ضفواه ، أي : جانباه .
ضيف : في حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه نَهَى عن الصّلاة إذا تَضيّفَتِ الشمسُ للغُروب ) .
قال أبو عُبَيد : قال أبو عُبَيدة : قولُه : ( تضيَّفَتْ ) : مالَتْ للغُروب ، يقال منه : قد ضافَتْ فهي تَضِيف : إذا مالَت .
وقال أبو عُبيد : ومنه سُمِّي الضَّيْف ضَيْفاً ، يقال منه : ضِفْت فلاناً : إذا مِلْتَ إليه ونزلتَ عليه ، وأضفتُه : إذا أمَلْتَه إليك ، وأنزَلْتَه عليك ، ولذلك قيل : هو مُضافُ إلى كذا وكذا ، أي : مُحَالٌ إليه ، وقال امرؤ القيس :
فلمّا دخلناهُ أضفْنا ظهورَنا
إلى كلّ حَارِيَ جَديدٍ مُشطبِ
أي : أسندْنا ظهورَنا إليه وأمَلْناها ، ومنه قيل للدَّعِيّ : مُضافٌ ، لأنّه مُسنَد إلى قوم ليس منهم .
ويقال : ضافَ السهمُ يَضِيف : إذا عَدَل عن الهدف ، وهو من هذا ، وفيه لغةٌ أخرى ليست في الحديث : صَافَ السهمُ بمعنى ضافَ ، والذي جاء في الحديث بالضاد .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : أضافَ الرجلُ من الأمر : إذا أشفَق ، وأنشد قولَ
الهُذَليّ :
وكنتُ إذا جارِي دَعَا لمَضُوفَةٍ
أُشَمِّر حتى يَنصُفَ الساقَ مِئزَرِي
يعني الأمر : يشفق منه الرجل .
أراد بالمَضُوفة : الأمر يُشْفَق منه .
ويقال : أضاف فلانٌ فلاناً إلى كذا فهو يُضيفه إضافةً : إذا ألجأَه إلى ذلك .
والمضافُ : الملجأُ المُحرَج المثقَلُ بالشر .
وقال الشاعر :
فما إنْ وَجْدُ مُعْوِلَةٍ ثَكول
بواحدِها إذا يَغْزُو تُضِيفُ
أي : تُشْفِقُ عليه وتخاف أن يُصَاب فتَشْكَلُهُ .
ويقال : ضِفتُ الرجل وتضيّفْتُه : إذا نزلت به وصرتَ له ضيفاً . وأَضفْتُه : إذا أنزلْتَه عليك وقرّبْته . والمضاف : المُلْجَأُ والمُلْزَقُ بالقوم .
والضِّيفُ : جانب الوادي . وقد تضَايف الوادي : إذا تضَايقَ .
وضِيفا الوادي : جانباه .
وقال أبو زيد : الضِّيفُ : الجنب .
وقال الراجز :
يَنْتَبعْنَ عَوْداً يشتكي الأَظَلاَّ
إذا تضايَفْن عليه انْسَلاَّ
يعني : إذا صِرْنَ منه قريباً إلى جَنْبه .
وقال شَمر : سمعت رجاءَ بن سلمةَ الكوفيّ يقول : ضَيّفْتُه : إذا أطعمْتَه .
قال : والتَّضيفُ : الإطعام .
قال : وأضافه : إذا لم يُطْعِمْهُ .
وقال رجاء في قراءة ابن مسعود : ( فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا ) ( الكهف : 77 ) ، أي : يطعموهما .
وأُخبرت عن أبي الهيثم أنه قال : يقال : أضافه وضيَّفَهُ بمعنًى واحد ؛ كقولك : أكرمه وكَرَّمه .
قال : وقول الله : ( فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا ( ، معناه : أن يجعلوهما ضَيْفَيْنِ لهم .
وروَى سلمةَ عن الفرّاء في قوله : ( فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا ( سألاهم الإضافة فلم يفعلوا ، ولو قُرِئتْ ( أن يُضيفوهما ) كان صواباً .
قال : وتضيّفْتُه : سألته أن يُضيفني .
قال : وتضيّفْتُه : آتيته ضيفاً .
وقال الأعشى :
تضيّفْتُه يوماً فأكرمَ مقعدي
وأَصْفَدني عَلَى الزَّمانة قائدا
يقول : أعطاني خادماً يقودُني . وزمانَتُه : ذهابُ بَصَرِه .
وقال الفرزدق :
ومنَّا خطيبٌ لا يُعَابُ وقائلٌ
ومَنْ هو يَرْجو فضلَهُ المتضيِّفُ
أي : ومنا مَن يرجو المتضيّفُ الذي ينزل به ضيفاً فضله .
أبو عُبَيد عن الكسائي : امرأة ضيْفه بالهاء ، وأنشد قول البَعيث :
لَقًى حَمَلَتْه أمُّه وهي ضَيْفَةٌ
فجاءت بيَتْنٍ للضيافة أَرْشمَا
وقال أبو الهيثم : معنى قوله : وهي ضيْفَةٌ ، أي : ضافت يوماً فحبِلتْ به في غير دار أهلها فجاءت بولد شَرِه .
وقال أبو الهيثم : ويقال : ضافت المرأة : حاضتْ ؛ لأنها مالت من الطُّهر إلى الْحَيْضِ ، فأراد أنها حملتْه وهي حائض .
وقيل : معنى قوله : وهي ضيفة ، أي : ضافت قوماً فحبلت به في غير دار أهلها .
فضا : قال الليث : الفضَاءُ : المكان الواسع . والفعلُ فَضَا يَفْضُو فُضُوّاً فهو فاضٍ .
وقال رؤبة :
أَفرَخَ قَيْضُ بيضها المُنْقَاضِ
عنكم كِراماً بالمقام الفاضي
ويقال : أفضى فلانٌ إلى فلان : إذا وَصل إليه ؛ وأَصله أنه صار في فُرْجته وفضَائه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : أفضى الرجلُ : دخل على أهله .
قال : وأفضى أيضاً : إذا جامعها .
قال : والإفضاء في الحقيقة : الانتهاء ؛ ومنه قولُ الله جلّ وعزّ : ( وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ ) ( النساء : 21 ) ، أي : انتهى وَأَوَى .
وقال : وأفضى : إذا افْتَقَرَ .
ويقال : أفضى الرجلُ جاريته : جامعهَا فصَيَّرَ مسلَكيْهَا مَسْلَكاً واحداً ، وهي المفضاة من النساء .
وقال الفرّاء : العرب تقول : لا يُفضِ اللَّهُ فاك ؛ من أفْضَيْت .
قال : والأفضاء : أن تسقط ثناياه من تحت ومن فوق وكلُّ أضراسه ؛ حكاه شَمِر للفرّاء .
قلتُ : ومن هذا إفضاء المرأة : إذا انْقطع الحِتار الّذي بين مسلَكَيْهَا .
وقال شَمِر : الفضاء : ما استوى من الأرض واتسع .
قال : والصحراءُ فضاءٌ .
قال : ومكانٌ فاضٍ ومُفْضٍ ، أي : واسع . وأرضٌ فضاءٌ وبَرَازٌ . والفاضي : البارز .
وقال أبو النّجم يصف فرسَه :
أما إذا أمْسَى فَمُفْضٍ مَنْزِلُهْ
نجعلُه فِي مَرْبَطٍ ونجعلُه
مفضٍ : واسعٌ . والمُفْضَى : المتّسع .
وقال رُؤبة :
خَوْقَاءُ مُفْضَاها إلى مُنْخاق
أي : مُتّسعها . وقال أيضاً :
جاوَزْته بالقَوْم حتى أَفضَى
بهمْ وأمضَى سَفَرٌ ما أمْضى
قال : أفضى بهم : بلغ بهم مكاناً واسعاً أَفضى بهم إليه حتى انقطع ذلك الطريق إلى شيء يعرفونه .
وقال ابن شُميل : الفضَاءُ ما استوى من الأرض . وقد أَفضيْنَا إلى الفضاء ، وجمعه أَفضِيَة .
وقال أبو زيد : يقال : تركتُ الأمر فضاً ، أي : تركتُه غير مُحْكم .
وقال أبو مالك : يقال : ما بقيَ في كِنانته إلاّ سَهْمٌ فضاً ، أي : واحدٌ .
ويقال : بقيتُ من أقراني فَضَا ، أي : بقيتُ وَحْدي ؛ ولذلك قيل للأمر الضعيف غير المُحكَم : فَضاً ، مقصورٌ .
ويقال : متاعُهم بينَهم فَوْضى فَضاً ، أي : مختلطٌ مشترك .
وقال اللِّحياني أمرُهم فوْضَى بينهم ، وفضاً بينهم ، أي : سواء بينهم ، وأنشد :
طعامُهُم فَوْضَى فَضاً في رِحالِهمْ
ولا يُحْسِنون الشرَّ إلاّ تَنادِيا
ويقال : هذا تمرٌ فَضاً في العَيْبَة مع الزَّبيب ، أي : مختلِط ، وأنشد :
فقلتُ لها يا خالتي لَكِ ناقتي
وتمْرٌ فَضاً في عَيْبَتي وزَبيبٌ
أي : منثور .
ويقال : الناس فَوْضَى : إذا كانوا لا أميرَ عليهم ولا مَن يَجْمَعهم .
فيض فوض : قال الأصمعيّ : فاضت عينُه تفيض فَيْضاً : إذا سالت . اللحياني : فاض الماءُ يفيض فيضاً وفُيوضاً وفيضاناً .
وفَاضَ الحديثُ : إذا انْتَشَرَ .
ويقال : أفاضت العينُ الدمعَ تُفيضه إفاضةً . وأفاضَ فلانٌ دَمعَه ، وأفاض إناءَه إفاضَةً : إذا أَتْأَقَهُ . وقال الله جلّ وعزّ : ( فَإِذَآ أَفَضْتُم مِّنْ عَرَفَاتٍ ) ( البقرة : 198 ) .
قال أبو إسحاق : دلّ بهذا اللفظ أنّ الوقوف بها واجبٌ ، لأن الإفاضة لا تكون إلاّ بعد وقوف . ومعنى : ( أفَضْتُمْ ؛ دفَعْتم بكثرة .
يقال : أفاض القومُ في الحديث : إذا اندَفَعوا فيه وأَكثروا .
وأفاضَ البعيرُ بجَرَّته : إذا رَمَى بها مفرَّقةً كثيرة .
وقال الراعي :
وأَفَضْنَ بعدَ كظومِهنّ بجرّةٍ
من ذي الأباطِح إذْ رَعَيْنَ حَقيلا
وأفاضَ الرجُل بالقِداح إفاضةً : إذا ضَرَب بها ؛ لأنها تقع مُنْبَثَّةً متفرقة ويجوز : أفاضَ على القِداح .
وقال أبو ذؤيب الهذليّ يصفُ الْحُمُر :
وكأنهنّ رِبابةٌ وكأنَّه
يَسَرٌ يُفيضُ على القِداح ويَصْدَعُ
قال : وكلُّ ما في اللغة من باب الإفاضة فليس يكونُ إلاّ عن تفرُّق أو كثرة .
وقال الأصمعيّ : أرض ذاتُ فُيوض : إذا كان فيها ما يفيض حتى يعلو .
ويقال : أعطى فلانٌ فلاناً غَيْضاً من فَيْض ، أي : أعطاه قليلاً من كثير ونهر البصرة يسمى الغيض . وقال اللحياني : يقال : شارك فلان فلاناً شركة مفاوضة ، وهو أن يكون مالهما جميعاً من كل شيء يَمْلِكانِه بينهما .
ويقال : أمرُهم فَيْضُوضَى بينهم ، وفَيْضِيضى وفَوْضُوضى بينهم .
قال : وهذه الأحرف الثلاثة يجوز فيها المد والقصر .
وقال أبو زيد : القومُ فَيْضوضَى أمرُهم ، وفَيْضُوضَى فيما بينهم : إذا كانوا مختلطين ، يلبَس هذا ثوبَ هذا ، ويأكل هذا طعامَ هذا ، لا يؤامِرُ واحدٌ منهم صاحبَه فيما يفعَل في أمره .
وقال الليث : تقول : فوّضتُ الأمرَ إليه ، أي : جعلتُه إليه .
قال الله جلَّ وعزَّ : لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِلَى } ( غافر : 44 ) ، أي ، أَتَّكل عليه وصار الناس فَوْضَى ، أي : متفرِّقين ، وهو جماعة الفائض ، ولا يُفرد كما لا يُفرد الواحد من المتفرِّقين .
ويقال : الوحْشُ فَوْضى ، أي : متفرِّقة تتردّد . والناسُ فَوْضَى : لا سَراةَ لهم تجمعهم .
وفاضَ الماءُ والمطرُ والخيرُ : إذا كثر ، يَفيض فَيْضاً .
وفاضَ صدرُ فلانٍ بسِرّه : إذا امتلأ .
والحوضُ فائضٌ ، أي : ممتلىءٌ يسيل الماءُ من أعلاه .
قال الليث : وحديثٌ مُسْتفاض : مأخوذٌ فيه ، قد استفاضوه ، أي : أخذوا فيه .
قال : ومَن قال مستفيض فإنه يقول : ذائع في الناس ؛ مثلُ الماء المستفيض .
قلت : قال الفرّاء والأصمعيّ وابنُ السّكيت وعامّةُ أهل اللغة : لا يقال : حديثٌ مستفاض قالوا : وهو لَحْنٌ ليس من كلام العرب ، إنما هو مولّد من كلام الحاضرة . والصواب : حديثٌ مستفيض ، أي : منتشرٌ شائع في الناس ، وقد جاء في شعر بعض المُحَدثين :
في حديثٍ من أمره مُستفاض
وليس بالفصيح من كلامهم .
أبو عُبَيد : امرأة مُفاضَة : إذا كانت ضَخمَة البَطن ، مسترخيَةَ اللَّحْم ، وهو عيبٌ في النّساء .
واستفاض المكانُ : إذا اتَّسع فهو مُستفيضُ ؛ وقال ذو الرّمة :
بحَيْثُ استفاض القِنْعُ غَرْبيَّ وَاسِطِ
وفَيَّاض : من أسماء الرجال . وفيّاض :
اسمُ فَرَسٍ من سَوابق خَيل العَرب ، وفرسٌ فَيْضٌ وسَكْبٌ : كثيرُ الجَرْي .
وفي حديثٍ جاء في ذكر الرِّجال : ( ثم يكون على أثر ذلك الفَيْضُ ) .
قال شَمِر : سألتُ البكراويّ عنه فقال : الفَيْضُ : الموتُ ههنا ، ولم أسمعْه من غيره إلاّ أنه قال : فاضتْ نفسُه ، أي : نزعه عند خروج روحه .
وقال أبو تراب : قال ابن الأعرابي : فاض الرجل وفاظ : إذا مات . وكذلك فاظت نفسه .
وقال أبو الحسن اللحياني : فاضت نفسه الفِعْلُ للنَّفْس .
وفاض الرجلُ يَفيضُ ، وفاظَ يَفيظُ فَيْظاً وفُيُوضاً .
وقال أبو ربيعة : قال الأصمعي : لا يقال : فاضَتْ نفسُه ولا فاظَتْ ؛ وإنما هو فاضَ الرجلُ وفاظَ .
وقال الأصمعي : سمعتُ أبا عمرو يقول : لا يقال : فاظتْ نفسُه ، ولكن يقال : فاظَ : إذا مات بالظاء ولا يقال : فاض بالضاد بتّةً ؛ وقال رُؤبة :
والأَزْدُ أَمْسَى شِلْوُهمْ لُفاظا
لا يَدْفِنون منهمُ من فاظا
وقال ابن السكيت : فاظ الميت يَفيظ فَيْظاً ، ويَفُوظُ فوضاً .
قال : وزعم أبو عُبَيدة : فاضت نفسُه لغةٌ لبعض بني تميم ، وأنشد :
تجَمَّع الناس وقالوا عُرْسٌ
فقُقِئَتْ عينٌ وفاضت نَفْسٌ
فأنشده الأصمعي فقال :
إنَّما هو : وَطَنَّ الضِّرْسُ
وقال أبو الحسن اللِّحياني .
قال الأصمعي : حان فَوْظَه ، أي : موتُه .
وقال الفرّاء : يقال : فاضَتْ نفسه تفيض فَيْضَاءً فُيوضاً ، وهي في تميم وكلْب ، وأفصح منها وآثر : فاظتْ نفسه فُيوظاً .
وقال أبو الحسن : قال بعضهم : فاظَ فلانٌ نفسه ، أي : قاءها . وضرَبْتُه حتى أفظتْ نفسه .
وقال شمر : قال الكسائيّ : إذا تَفَيّظوا أنفسهم ، أي : تَقَيَّئُوها .
أبو عُبيد عن الكسائي : هو يَفيظُ نفسَه ، وفاظت نفسُه ، وفاظ هو نفسُه وأفاظَه الله نفسَه ، وأنشد غيره :
فهتكتُ مهجةَ نفسِه فأفْضتُها
وثأَرْته بمُعَمّم الحِلْمِ
وقال شمر : قال خالد بن جَنْبة : الإفاضةُ : سُرْعة الرّكْض . وأفاضَ الراكب : إذا دفع بعيرَه شدّاً بين الجَهْد دون ذلك .
قال : وذاك نصفُ عَدْوِ الإبل عليها الرُّكْبان ، ولا تكون الإفاضةُ إلا وعليها الرُّكْبان .
وفض : في حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه أَمَر بصدقةٍ أن توضَع في الأوْفاض ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عمرو : الأوْفاض : هم الفِرَق من الناس والأخلاط .
قال : وقال الفراء : هم الذين مع كل منهم وَفْضَة ، وهي مِثل الكِنانة يُلقِي فيها طعامَه .
قال أبو عبيد : وبلغني عن شريك أنه قال في الأوفاض : هم أصلُ الصُّفّة .
قال أبو عبيد : وهذا كلّه عندنا واحد ، لأنَّ أهلَ الصُّفّة إنما كانوا أخلاطاً من قبائلَ شتَّى ، وأمكن أن كان يكون مع كل رجل منهم وفْضَةٌ كما قال الفراء .
وقال ابن شميل : الجَعْبةُ المستديرةُ الواسعةُ التي على فَمها طَبَق من فوقها ، والوفْضة أصغرُ منها ، وأعلاها وأسفلُها مُستَوٍ ، وأنشد غيره بيتَ الطِّرماح :
قد تجاوزْتُها بَهضَّاء كالجِنَّة
يَخْفون بعضَ قَرْع الوِفاض
الهضّاء : الجماعةُ شبّههم بالْجِنّة لمرادتهم .
سلمة عن الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( سِرَاعاً كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ ) ( المعارج : 43 ) .
قال : الإيفاضُ : الإسراع .
وقال الراجز :
لأنْعَتَنْ نعامةً مِيْفاضَاً
خرجاءَ ظلَّت تَطْلُب الإضاضَا
وقال الليث : الإبلُ تَفِضُ وَفْضاً ، وتَسْتَوْفِض ، أوفَضَها راكبُها .
وقال ذو الرمَّة يصف ثوراً وحشيّاً :
طاوِي الحشا قَصَرتْ عنه مُحرَّجةٌ
مُسْتَوفَضٌ من بَنَاتِ القَفْر مَشْهُومُ
قال الأصمعي : مستوفَض ، أي : أفْزَع فاستَوْفَض ، وأوْفَض : إذا أسْرع .
وقال أبو زيد : يقال : مالي أراكَ مستوفضاً ، أي مَذْعُوراً .
وقال أبو مالك : استُوْفِض ، أي : استُعْجل . وأنشد :
تَعوِي البُرَى مُسْتَوْفِضاتٍ وفْضاً
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للمكان الّذي يُمسِك الماء الوفاضُ والمَسَكُ والمسَاك ، فإذا لم يُمْسِك الماء فهو مُسْهِب .
وضف : قال أبو تراب : سمعتُ خليفة الحُصَينيّ يقول : أوْضَفَتْ الناقةُ وأوْضَعَتْ : إذا خَبَّتْ . وأوضَعتُها فوَضَعَتْ وأوضفتُها فوضفت ، أي : أخبيْتُها فَخَبَّتْ .
فضأ : أبو عبيد عن الأصمعي في باب الهمز : أفضأْتُ الرجلَ : أطعمْتُه .
قلت : هكذا رواه شمر لأبي عبيد بالفاء ، وأنكَرَهُ شمر وحَقَّ له أن يُنْكِرَه ، لأنّه مصحَّف ، والصواب : أقْضأْتُه بالقاف : إذا أطعَمْتَه ، كذلك قال ابن السكيت . وقد مَرَّ في باب القاف ، والله أعلم .

##### Türkçe

**ض ف ( و ا ي ء )**
**ضفا** ، **ضيف** ، **فضا** ، **فيض** ، **فوض** ، **وفض** ، **وضف** ، **فضأ** .

**ضفا** : el-Leys dedi: denir ki: **ضَفَا الشَّعَرُ يَضْفُو**: çoğaldığı zaman. Ve **شَعرٌ ضَافٍ** (çok saç), ve **ذَنَبٌ ضافٍ** (çok kuyruk), ve şu sözünü şahit getirdi:
يضافٍ فوَيقَ الأرض ليسَ بأَعزَل

Ve **دِيمَةٌ ضافِية** (bol yağmurlu sürekli yağmur); ve o **تَضفو ضَفواً**: ondan yer bereketlendiği zaman.

Ve **الضَّفْوُ**: genişlik, hayır ve çokluk; ve şahit getirdi:
إذا الهَدَفُ المعْزالُ صَوّبَ رأسَه
وأَعجَبَه ضَفْوٌ من الثَّلةِ الخُطْلِ

Ve el-Asma‘î dedi: **ضَفَا مالُه يَضْفو ضَفْواً وضُفُوّاً**: çoğaldığı zaman.

Ve **وضَفَا الحَوْضُ يَضْفُو**: doluluğundan taştığı zaman; ve şahit getirdi:
يَضْفُو ويُبْدي تارةً عن قَعْرِه

Der ki: dolar; develer suyunu içer de dibi görünür. Ve **والضّفُّ**: şeyin yanı; ikisi **ضفواه**’dır, yani iki yanı.

**ضيف** : Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: (güneş batmaya **تَضيّفَتِ** olduğu zaman namazdan nehyetti).

Ebû ‘Ubeyd dedi: Ebû ‘Ubeyde dedi: onun sözü: (**تضيَّفَتْ**) : batmaya meyletti; ondan denir: **قد ضافَتْ فهي تَضِيف**: meylettiği zaman.

Ebû ‘Ubeyd dedi: bundan dolayı **الضَّيْف** “**ضَيْفاً**” diye adlandırıldı; ondan denir: **ضِفْت فلاناً**: ona meylettiğin ve onun yanında konakladığın zaman; ve **أضفتُه**: onu kendine meylettirdiğin ve onu yanında indirdiğin zaman. Bundan dolayı denildi: o, şuna şuna **مُضافٌ**’dır; yani ona havale edilmiştir. İmru’ul-Kays dedi:
فلمّا دخلناهُ أضفْنا ظهورَنا
إلى كلّ حَارِيَ جَديدٍ مُشطبِ

Yani: sırtlarımızı ona dayadık ve onları meylettirdik. Bundan dolayı **الدَّعِيّ**’ye **مُضافٌ** denildi; çünkü o, kendilerinden olmayan bir kavme dayandırılmıştır.

Ve denir: **ضافَ السهمُ يَضِيف**: hedefden saptığı zaman; bu da bundandır. Ve onda, hadiste olmayan başka bir dil vardır: **صَافَ السهمُ** **ضافَ** manasında; hadiste gelen **بالضاد** iledir.

Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **أضافَ الرجلُ من الأمر**: korktuğu zaman; ve Huzelî’nin sözünü şahit getirdi:
وكنتُ إذا جارِي دَعَا لمَضُوفَةٍ
أُشَمِّر حتى يَنصُفَ الساقَ مِئزَرِي

Yani iş: erkek ondan korkar. **المَضُوفة** ile muradı: kendisinden korkulan iştir.

Ve denir: **أضاف فلانٌ فلاناً إلى كذا فهو يُضيفه إضافةً**: onu buna mecbur bıraktığı zaman.

Ve **المضافُ**: kötülükle sıkıştırılmış, bunaltılmış, yüklenmiş sığınılacak yer.

Şair dedi:
فما إنْ وَجْدُ مُعْوِلَةٍ ثَكول
بواحدِها إذا يَغْزُو تُضِيفُ

Yani: ona acır ve vurulmasından korkar da onu kaybeder.

Ve denir: **ضِفتُ الرجل وتضيّفْتُه**: ona indim ve ona misafir oldum. Ve **أَضفْتُه**: onu yanında indirdin ve yaklaştırdın. Ve **المضاف**: sığınılacak yer ve kavme yapışık olan.

Ve **الضِّيفُ**: vadinin yanı. Ve vadi **تضَايف** etti: daraldığı zaman.

Ve **وضِيفا الوادي**: iki yanı.

Ebû Zeyd dedi: **الضِّيفُ**: yan.

Recez söyleyen dedi:
يَنْتَبعْنَ عَوْداً يشتكي الأَظَلاَّ
إذا تضايَفْن عليه انْسَلاَّ

Yani: ondan, yanına yakın oldukları zaman.

Şemr dedi: Kûfeli Recâ b. Seleme’nin şöyle dediğini işittim: **ضَيّفْتُه**: onu doyurduğum zaman.
Dedi: **التَّضيفُ**: doyurmadır.
Dedi: **وأضافه**: onu doyurmadığı zaman.

Ve Recâ, İbn Mes‘ûd’un kıraatinde: ( **فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا** ) (الكهف: 77), yani: ikisini doyursunlar.

Ve Ebû’l-Heysem’den haber verildi: dedi ki: **أضافه** ve **ضيَّفَهُ** bir mana üzeredir; senin “**أكرمه** ve **كَرَّمه**” demen gibi.
Dedi: Allah’ın sözü: ( **فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا** )’nın manası: ikisini kendilerine iki misafir yapmalarıdır.

Ve Seleme, el-Ferrâ’dan onun sözü hakkında rivayet etti: ( **فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا** ): onlardan **الإضافة** istediler de yapmadılar; eğer ( **أن يُضيفوهما** ) diye okunsaydı doğru olurdu.
Dedi: **وتضيّفْتُه**: ondan beni misafir etmesini istedim.
Dedi: **وتضيّفْتُه**: ona misafir olarak geldim.

A‘şâ dedi:
تضيّفْتُه يوماً فأكرمَ مقعدي
وأَصْفَدني عَلَى الزَّمانة قائدا

Der ki: bana bir hizmetçi verdi, beni götürür. Ve onun **زمانَتُه**: görmesinin gitmesidir.

Ferazdak dedi:
ومنَّا خطيبٌ لا يُعَابُ وقائلٌ
ومَنْ هو يَرْجو فضلَهُ المتضيِّفُ

Yani: ve bizden, kendisine misafir olarak inen **المتضيِّف** fazlını umar.

Ebû ‘Ubeyd, el-Kisâî’den: **امرأة ضيْفه** (ه ile); ve el-Ba‘îs’in sözünü şahit getirdi:
لَقًى حَمَلَتْه أمُّه وهي ضَيْفَةٌ
فجاءت بيَتْنٍ للضيافة أَرْشمَا

Ebû’l-Heysem dedi: onun sözü “**وهي ضيْفَةٌ**”nın manası: bir gün **ضافت** etti de, ehlinin evi dışında ona hamile kaldı; sonra obur bir çocuk doğurdu.

Ebû’l-Heysem dedi: ve denir: **ضافت المرأة**: hayız gördü; çünkü temizlikten hayıza meyletti. Muradı: ona hayızlı iken hamile kaldı.

Ve denildi: onun sözü “**وهي ضيفة**”nın manası: bir kavme **ضافت** etti de, ehlinin evi dışında ona hamile kaldı.

**فضا** : el-Leys dedi: **الفضَاءُ**: geniş yer. Fiil: **فَضَا يَفْضُو فُضُوّاً**; o da **فاضٍ**dır.

Ru’be dedi:
أَفرَخَ قَيْضُ بيضها المُنْقَاضِ
عنكم كِراماً بالمقام الفاضي

Ve denir: **أفضى فلانٌ إلى فلان**: ona ulaştığı zaman; aslı: onun yarığında ve boşluğunda oldu.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **أفضى الرجلُ**: ehlinin yanına girdi.
Dedi: ve **أفضى** ayrıca: onunla cinsel birleştiği zaman.
Dedi: ve **الإفضاء** hakikatte: sona varmadır; bundan Allah’ın sözü: ( **وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ** ) (النساء: 21), yani: sona vardı ve sığındı.

Ve dedi: **وأفضى**: fakirleştiği zaman.

Ve denir: **أفضى الرجلُ جاريته**: onunla birleşti de iki yolunu tek yol yaptı; o, kadınlardan **المفضاة**’dır.

Ferrâ dedi: Araplar der: **لا يُفضِ اللَّهُ فاك**; **أفْضَيْت**’ten.
Dedi: ve **الأفضاء**: alt ve üstten iki ön dişinin ve bütün azı dişlerinin düşmesidir; Şemr bunu Ferrâ’ya nakletti.

Dedim: bundan: kadının **إفضاء**’ı: iki yol arasındaki **الحِتار** kesildiği zaman.

Şemr dedi: **الفضاء**: yerden düzleşen ve genişleyen şeydir.
Dedi: ve **الصحراءُ فضاءٌ**.
Dedi: ve **مكانٌ فاضٍ ومُفْضٍ**: yani geniş. Ve **أرضٌ فضاءٌ وبَرَازٌ**. Ve **الفاضي**: dışa çıkık olan.

Ebû’n-Necm, atını vasfederken dedi:
أما إذا أمْسَى فَمُفْضٍ مَنْزِلُهْ
نجعلُه فِي مَرْبَطٍ ونجعلُه

**مفضٍ**: geniş. Ve **المُفْضَى**: genişleyen.

Ru’be dedi:
خَوْقَاءُ مُفْضَاها إلى مُنْخاق

Yani: onun genişliği. Ve yine dedi:
جاوَزْته بالقَوْم حتى أَفضَى
بهمْ وأمضَى سَفَرٌ ما أمْضى

Dedi: **أفضى بهم**: onları, kendilerine bilinen bir şeye giden o yol kesilinceye kadar, onları ona ulaştırdığı geniş bir yere ulaştırdı.

İbn Şümeyl dedi: **الفضَاءُ**: yerden düz olan şeydir. Ve biz **أَفضيْنَا إلى الفضاء**; çoğulu **أَفضِيَة**’dir.

Ebû Zeyd dedi: denir: **تركتُ الأمر فضاً**: onu sağlamlaştırılmamış bıraktım.

Ebû Mâlik dedi: denir: onun sadağında bir tek **سَهْمٌ فضاً** kaldı; yani bir tane.

Ve denir: **بقيتُ من أقراني فَضَا**: yalnız kaldım; bundan dolayı zayıf, sağlamlaştırılmamış işe **فَضاً** denildi; kısaltılmıştır.

Ve denir: eşyaları aralarında **فَوْضى فَضاً**; yani karışık, ortak.

El-Lihyânî dedi: işleri aralarında **فوْضَى** ve aralarında **فضاً**; yani aralarında eşit. Ve şahit getirdi:
طعامُهُم فَوْضَى فَضاً في رِحالِهمْ
ولا يُحْسِنون الشرَّ إلاّ تَنادِيا

Ve denir: bu, torbada kuru üzümle karışık **تمرٌ فَضاً**’dır; yani karışık. Ve şahit getirdi:
فقلتُ لها يا خالتي لَكِ ناقتي
وتمْرٌ فَضاً في عَيْبَتي وزَبيبٌ

Yani: saçılmış.

Ve denir: insanlar **فَوْضَى**: üzerlerinde emir yok ve onları toplayan yoksa.

**فيض فوض** : el-Asma‘î dedi: **فاضت عينُه تفيض فَيْضاً**: aktığı zaman. El-Lihyânî: **فاض الماءُ يفيض فيضاً وفُيوضاً وفيضاناً**.

Ve **وفَاضَ الحديثُ**: yayıldığı zaman.

Ve denir: **أفاضت العينُ الدمعَ تُفيضه إفاضةً**. Ve falan gözyaşını **أفاضَ** etti; ve kabını **أفاض** etti **إفاضَةً**: onu döktüğü zaman. Allah’ın sözü: ( **فَإِذَآ أَفَضْتُم مِّنْ عَرَفَاتٍ** ) (البقرة: 198).

Ebû İshâk dedi: bu lafızla, orada durmanın vacip olduğuna delalet etti; çünkü **الإفاضة** ancak duruştan sonra olur. Ve ( **أفَضْتُمْ** )’ün manası: çoklukla sevk ettiniz.

Denir: **أفاض القومُ في الحديث**: onda atıldıkları ve çoğalttıkları zaman.

Ve **وأفاضَ البعيرُ بجَرَّته**: onu dağınık, çok olarak attığı zaman.

Râ‘î dedi:
وأَفَضْنَ بعدَ كظومِهنّ بجرّةٍ
من ذي الأباطِح إذْ رَعَيْنَ حَقيلا

Ve **وأفاضَ الرجُل بالقِداح إفاضةً**: onlarla vurduğu zaman; çünkü onlar yayılmış, dağınık düşerler. Ve caizdir: **أفاضَ على القِداح**.

Ebû Zueyb el-Huzelî, yaban eşeklerini vasfederken dedi:
وكأنهنّ رِبابةٌ وكأنَّه
يَسَرٌ يُفيضُ على القِداح ويَصْدَعُ

Dedi: dilde **الإفاضة** babından olan her şey, ancak dağılma veya çokluk üzerine olur.

El-Asma‘î dedi: **أرض ذاتُ فُيوض**: onda taşan şeyler olup yükseldiği zaman.

Ve denir: falan, falana **غَيْضاً من فَيْض** verdi; yani çoktan az verdi. Ve Basra nehri **الغيض** diye adlandırılır. El-Lihyânî dedi: denir: falan, falanla **شركة مفاوضة** ortaklığına katıldı; o, ikisinin mallarının, sahip oldukları her şeyden, aralarında birlikte olmasıdır.

Ve denir: işleri aralarında **فَيْضُوضَى** ve **فَيْضِيضى** ve aralarında **فَوْضُوضى**.
Dedi: bu üç harfte uzatma ve kısaltma caizdir.

Ebû Zeyd dedi: kavim, işleri **فَيْضوضَى**; ve aralarında **فَيْضُوضَى**: karışık oldukları zaman; şu bunun elbisesini giyer, bu şunun yemeğini yer; onlardan biri, işinde ne yapacağı hususunda arkadaşına danışmaz.

El-Leys dedi: dersin ki: **فوّضتُ الأمرَ إليه**: yani onu ona bıraktım.

Allah جلَّ وعزَّ dedi: **لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِى** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 **إِلَى** } (غافر: 44), yani: ona dayanırım. Ve insanlar **فَوْضَى** oldu: yani dağınık; o, **الفائض**’in cemaatidir; tekil yapılmaz; dağınıklardan birinin tekil yapılmadığı gibi.

Ve denir: vahşi hayvanlar **فَوْضى**: yani dağınık, gidip gelir. Ve insanlar **فَوْضَى**: onları toplayan ileri gelenleri yoktur.

Ve **وفاضَ الماءُ والمطرُ والخيرُ**: çoğaldığı zaman; **يَفيض فَيْضاً**.

Ve falanın göğsü sırrıyla **فاضَ** etti: dolduğu zaman.

Ve havuz **فائضٌ**: yani dolu; su üstünden akar.

El-Leys dedi: **وحديثٌ مُسْتفاض**: onda alınmış; onu **استفاضوه**; yani onda aldılar.
Dedi: ve kim **مستفيض** derse, “insanlar arasında yaygın” der; taşan su gibi.

Dedim: el-Ferrâ, el-Asma‘î, İbnü’s-Sikkît ve dil ehlinin çoğu: “**حديثٌ مستفاض**” denmez, dediler; “bu, Arapların sözünden değildir; ancak şehirlinin sözünden türetilmiş bir **لَحْنٌ**’dır.” Doğrusu: **حديثٌ مستفيض**: yani insanlar arasında yayılmış, şayi. Bazı muhdeslerin şiirinde gelmiştir:
في حديثٍ من أمره مُستفاض
وليس بالفصيح من كلامهم .

Ebû ‘Ubeyd: **امرأة مُفاضَة**: karnı iri, eti sarkık olduğu zaman; bu kadınlarda bir ayıptır.

Ve **واستفاض المكانُ**: genişlediği zaman; o da **مُستفيضُ**’dir. Zü’r-Rumme dedi:
بحَيْثُ استفاض القِنْعُ غَرْبيَّ وَاسِطِ

Ve **فَيَّاض**: erkek adlarındandır. Ve **وفيّاض**: Arap atlarının önde gidenlerinden bir atın adıdır. Ve **فرسٌ فَيْضٌ وسَكْبٌ**: çok koşan.

Ve erkeklerin zikrinde gelen bir hadiste: (sonra bunun ardından **الفَيْضُ** olur).
Şemr dedi: el-Bekrâvî’ye onu sordum; dedi ki: burada **الفَيْضُ**: ölümdür. Bunu ondan başkasından işitmedim; ancak o dedi ki: **فاضتْ نفسُه**: ruhu çıkarken onun çekilişi.

Ebû Turâb dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **فاض الرجل وفاظ**: öldüğü zaman. Ve aynı şekilde: **فاظت نفسه**.

Ebû’l-Hasen el-Lihyânî dedi: **فاضت نفسه**: fiil nefis içindir.

Ve **وفاض الرجلُ يَفيضُ**; ve **فاظَ يَفيظُ فَيْظاً وفُيُوضاً**.

Ebû Rabî‘a dedi: el-Asma‘î dedi: **فاضَتْ نفسُه** da **فاظَتْ** da denmez; ancak **فاضَ الرجلُ** ve **فاظَ** denir.

El-Asma‘î dedi: Ebû ‘Amr’u şöyle derken işittim: **فاظتْ نفسُه** denmez; fakat **فاظَ** denir: öldüğü zaman, **بالظاء** ile; **بالضاد** ile **فاض** denmez, asla. Ru’be dedi:
والأَزْدُ أَمْسَى شِلْوُهمْ لُفاظا
لا يَدْفِنون منهمُ من فاظا

İbnü’s-Sikkît dedi: ölü **فاظ** eder, **يَفيظ فَيْظاً**; ve **يَفُوظُ فوضاً**.
Dedi: Ebû ‘Ubeyde zannetti ki: **فاضت نفسُه** Temîm’in bazı kollarının dilidir; ve şahit getirdi:
تجَمَّع الناس وقالوا عُرْسٌ
فقُقِئَتْ عينٌ وفاضت نَفْسٌ

El-Asma‘î ona okudu da dedi ki: ancak o: **وَطَنَّ الضِّرْسُ**’tur.

Ebû’l-Hasen el-Lihyânî dedi.
El-Asma‘î dedi: **حان فَوْظَه**: yani ölümü.

Ferrâ dedi: denir: **فاضَتْ نفسه تفيض فَيْضَاءً فُيوضاً**; bu Temîm ve Kelb’dedir. Ondan daha fasih ve daha tercih edilen: **فاظتْ نفسه فُيوظاً**.

Ebû’l-Hasen dedi: bazısı dedi ki: **فاظَ فلانٌ نفسه**: yani onu kustu. Ve onu vurdum da nefsi **أفظتْ** etti.

Şemr dedi: el-Kisâî dedi: **إذا تَفَيّظوا أنفسهم**: yani onları kustukları zaman.

Ebû ‘Ubeyd, el-Kisâî’den: o, nefsini **يَفيظُ** eder; ve nefsi **فاظت** eder; ve o, nefsi **فاظ** eder; ve Allah ona nefsini **أفاظَه** etti. Ve başkasının şu beytini şahit getirdi:
فهتكتُ مهجةَ نفسِه فأفْضتُها
وثأَرْته بمُعَمّم الحِلْمِ

Şemr dedi: Hâlid b. Cenbe dedi: **الإفاضةُ**: koşmanın süratidir. Ve binici **أفاضَ** eder: devesini, gayret ile onun altı arasında bir şiddetle sürdüğü zaman.
Dedi: bu, üzerinde biniciler bulunan develerin koşmasının yarısıdır; **الإفاضة** ancak üzerinde biniciler varken olur.

**فض** : Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: (sadakadan, **الأوْفاض** içine konulmasını emretti).

Ebû ‘Ubeyd dedi: Ebû ‘Amr dedi: **الأوْفاض**: insanlardan fırkalar ve karışık topluluklardır.
Dedi: Ferrâ dedi: onlar, her birinin yanında **وَفْضَة** bulunanlardır; o, **الكِنانة** gibidir; yiyeceğini içine koyar.

Ebû ‘Ubeyd dedi: Şerîk’ten bana ulaştı ki **الأوفاض** hakkında dedi: onlar **أصلُ الصُّفّة**’dir.

Ebû ‘Ubeyd dedi: bu, bizim yanımızda hepsi birdir; çünkü **أهلَ الصُّفّة** ancak çeşitli kabilelerden karışık kimselerdi; ve Ferrâ’nın dediği gibi, onlardan her bir adamla birlikte bir **وفْضَة** bulunması mümkün olur.

İbn Şümeyl dedi: **الجَعْبةُ**: ağzında üstten bir kapak bulunan, yuvarlak, geniş sadaktır; **الوفْضة** ondan küçüktür; üstü ve altı düzdür. Ve başkası, Tırmâh’ın beytini şahit getirdi:
قد تجاوزْتُها بَهضَّاء كالجِنَّة
يَخْفون بعضَ قَرْع الوِفاض

**الهضّاء**: topluluk; onları, saldırganlıkları sebebiyle **الْجِنّة**’ye benzetti.

Seleme, Ferrâ’dan Allah’ın sözü hakkında: ( **سِرَاعاً كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ** ) (المعارج: 43).
Dedi: **الإيفاضُ**: hızlanmadır.

Recez söyleyen dedi:
لأنْعَتَنْ نعامةً مِيْفاضَاً
خرجاءَ ظلَّت تَطْلُب الإضاضَا

El-Leys dedi: develer **تَفِضُ وَفْضاً** eder ve **تَسْتَوْفِض** eder; binicisi onları **أوفَضَ** eder.

Zü’r-Rumme, yaban öküzünü vasfederken dedi:
طاوِي الحشا قَصَرتْ عنه مُحرَّجةٌ
مُسْتَوفَضٌ من بَنَاتِ القَفْر مَشْهُومُ

El-Asma‘î dedi: **مستوفَض**: yani ürktü de **استَوْفَض** etti. Ve **أوْفَض**: hızlandığı zaman.

Ebû Zeyd dedi: denir: niçin seni **مستوفضاً** görüyorum; yani korkmuş.

Ebû Mâlik dedi: **استُوْفِض**: yani acele ettirildi. Ve şahit getirdi:
تَعوِي البُرَى مُسْتَوْفِضاتٍ وفْضاً

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: suyu tutan yere **الوفاضُ** ve **المَسَكُ** ve **المسَاك** denir; suyu tutmazsa o **مُسْهِب**’dir.

**وضف** : Ebû Turâb dedi: Halîfe el-Husaynî’nin şöyle dediğini işittim: **أوْضَفَتْ الناقةُ وأوْضَعَتْ**: koşar adım gittiği zaman. Ve ben onu **أوضَعتُها** ettim de o **فوَضَعَتْ** etti; ve onu **أوضفتُها** ettim de o **فوضفت** etti; yani onu koşturttum da koşturdu.

**فضأ** : Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den hemze babında: **أفضأْتُ الرجلَ**: onu doyurdum.

Dedim: Şemr bunu Ebû ‘Ubeyd’e **بالفاء** ile böyle rivayet etti; Şemr onu inkâr etti ve inkâr etmesi yerindedir; çünkü o, tashif edilmiştir. Doğrusu: **أقْضأْتُه بالقاف**: onu doyurduğüm zaman; İbnü’s-Sikkît böyle dedi. **باب القاف**’ta geçmiştir; Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والياء وما يثلثهما)
(فيج) الفاء والياء والجيم يدلُّ على الإسراع. ومن ذلك الفَيْج وقد مضى ذكره، ويقال أصله الواو. والفائجة في الأرض: [متَّسع ما بين كلِّ مرتفعين من غِلظٍ أو رمل([1]) ].
(فيح) الفاء والياء والحاء كلمةٌ واحدة. فاح يفيح، إذا ثار. يقال ذلك في الرِّيح وغيرها. وفي الحديث: "الحمَّى من فَيح جهنم([2]) ". ويقال أصلُه الواو، وقد مضى.
(فيخ) الفاء والياء والخاء كلمة. يقولون: أفاخ يُفيخ بِريحه. وفي الحديث: "كل بائلةٍ تُفيخ". ويقولون -وما أُراها صحيحةً- إنَّ الفَيْخَة: السُّكُرُّجَة.
(فيد) الفاء والياء والدال أُصَيلٌ صحيح، إلاَّ أنَّ كلِمَهُ لم تجِئ قياساً، وهو من الأبواب التي لا تنقاس. من ذلك الفَيد، يقولون: هو الزَّعفران. وبه سمِّي الشَّعَْر الذي على جَحْفلة الفَرَس. والفَيْد: التبختُر في المَشْي. يقال: رجلٌ فيَّادٌ. فأمَّا الفيَّاد في قول أبي النَّجم:
* ولستُ بالفَيَّادةِ المُقَصْمِلِ([3]) *
فيقال: هو المعجَب بنفسه المتبختِر في مَشْيه. وقالوا: الفَيَّادة: الأكول. والفَيْد: الموت. [فاد] يَفيد. والفَيَّاد: ذكر البُوم. قال:
ويَهماءَ باللَّيل غَطْشَى الفلا  *** ةِ يُؤْنِسُنِي صوتُ فَيَّادِها([4])
والفائدة: استحداثُ مالٍ وخير. وقد فادت له فائدة. ويقال: أفَدْتُ غيري، وأفدتُ من غيري.
(فيش) الفاء والياء والشين كلمةٌ واحدة يقولون: الفِياشُ: المفاخَرة. يقال: فايَشَ، إذا فَاخَرَ. قال:
أيُفايِشَون وقد رأَوْا حُفَّاثَهُمْ  *** قد عَضَّه فقَضَى عليه الأشجَعُ([5])
(فيص) الفاء والياء والصاد أُصَيل يدلُّ على جَرَيانٍ في شيءٍ من ماء وما أشبهه. يقال: فاصَ الماء والدَّمُ، إذا قَطَرَ. قال الأصمعيُّ في قول امرئ القَيْس:
* فهو عذبٌ يَفِيصُ([6]) *
ما أدري ما يَفِيص، ولكن يقال: ما فاصَ بكلمةٍ، أي لم يُجْرِها لسانُه. والقياس واحد. ومن الباب: ما لَه مَحِيصٌ ولا مَفِيص، أي مَخْلَص يجري فيه ويمُرّ.
(فيض) الفاء والياء والضاد اصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على جَرَيانِ الشيء بُسهولة، ثم يقاسُ عليه. من ذلك فاضَ الماء يَفِيض. ويقال: أفاضَ إناءَه، إذا ملأَه حتَّى فاض. وأفاض دموعَه. ومنه: أفاض القومُ من عرَفةَ، إذا دَفَعوا، وذلك كجرَيَان السَّيل. قال الله تعالى:﴿ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ﴾ [البقرة 199]. وأفاضَ القومُ في الحديث، إذا اندفَعُوا فيه. قال سبحانه: ﴿إذْ تُفِيضُونَ فِيهِ﴾ [يونس 61]. ومنه: أفاضَ بالقداح، إذا ضرَبَ بها، كأنّه أجراها من يده. قال:
وكأنَّهنَّ رِبابة وكأنَّه  *** يَسَرٌ يُفِيض على القِداح ويَصدعُ([7])
* ويقال: أفاضَ البعير بجرَّته، إذا دفَعَ بها من صدره. قال:
وأفَضْنَ بعد كُظُومهنَّ بجرَّةٍ  *** من ذي الأباطحِ إذْ رعَيْنَ حَقيلا([8])
وأرضٌ ذات فُيوضٍ، إذا كان فيها ماءٌ يَفيض. وأعطَى فلانٌ [فلاناً([9]) ] غيضاً من فَيض، أي قليلاً من كثير.
قال الأصمعي: ونهر البَصرة وَحْدَه يُسمَّى الفَيض.
ومن الباب: فاض الرَّجل، إذا مات. قال:
* فَفُقِئت عينٌ وفاضَتْ نفسُ([10]) *
قال: وسمعتُ مشيخةً فصحاءَ من ربيعةَ بنِ مالك يقولون: فاضت نفسُه، بالضاد([11]) ، وسمعت شيخاً منهم يُنشِد:
وكدتُ لولا أجَلٌ تأخّرا  *** تَفِيض نفسي إذا زَهاهم زُمَرا([12])
(فيظ) الفاء والياء والظاء كلمةٌ. يقال: فاظَ الميِّت فَيْظاً، ولا يقال فاظَتْ نفسه. قال:
* لا يَدفِنُون منهمُ مَن فاظاً([13]) *
(فيف) الفاء والياء والفاء كلمةٌ. الفَيف والفَيفاء: المَفَازة.
(فيق) الفاء والياء والقاف، [الفِيقة] قد مضى ذِكرُها، والأصل الواو، وهو ما اجتمَع من الدِّرَّة في الضَّرع.
(فيل) الفاء والياء واللام أصلٌ يدلُّ على استرخاءٍ وضَعْفٍ. يقال: رجلٌ فِيلُ الرَّأْي. قال الكُمَيت:
بني ربِّ الجوادِ فلا تَفِيلوا  *** فما أنتمْ فنَعذِرَكم لِفِيلِ([14])
ويمكن أن يكون القائل من هذا، وهو اللَّحم الذي على خُرْبة الوَرِك. ويسمَّى للينِه([15]) . وقال أبو عبيد: كان بعضُهم يجعل الفائِلَ عِرقاً.
ومما شذَّ عن هذا الباب المُفَايَلة: لُعْبة. ويخبِّئون الشَّيء في التُّراب ويَقْسِمونه قسمين، ويسألون في أيِّهما هو. قال طَرَفة:
يشُقُّ حَبَابَ الماءِ حَيزومُها بها  *** كما قَسَم التُّرْبَ المُفَايِلُ باليدِ([16])
(فين) الفاء والياء والنون كلمةٌ. يقولون: يأتيه الفَينة [بعد الفيْنة]، كأنّه أراد الحينَ بعد الحين. والله أعلمُ بالصَّواب.
---------------------ـــ
([1]) التكملة من اللسان (فوج).
([2]) وكذا في المجمل. وفي اللسان : "شدة القيظ من فيح جهنم".
([3]) ليس في أرجوزته "أم الرجز". وفي اللسان (فيد، عمثل، قصمل):
وليس بالفيادة المقصمل *** ليس بملتاث ولا عميثل
          وسبق في 371: "ليس بملتاث".
([4]) للأعشى في ديوانه 54 واللسان (فيد، غطش، يهم) . وقد مضى في (غطش). وفي الأصل واللسان (فيد): "وبهماء"، تحريف.
([5]) البيت لجرير في ديوانه 244 واللسان (حفث، فيش). وقد سبق في (حفث).
([6]) البيت بتمامه كما في اللسان (سدس، فيص) وشروح سقط الزند 1199:
منابته مثل السدوس ولونه  *** كشوك السيال فهو عذب يفيص
          وقصيدته ليست في الديوان، وهي في العقد الثمين 136.
([7]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوان الهذليين (1: 44) والمفضليات (2: 224) والسيرة 598 جوتنجن. وقد سبق في (ربب).
([8]) للراعي في جمهرة أشعار العرب 174 واللسان (فيض، كظم، حقل) برواية: "من ذي الأبارق". وحقيل: اسم موضع، أو اسم نبات. وأنشد صدره في المجمل (فيض)، وقد سبق البيت في (برق، حقل) برواية: "من ذي الأبارق".
([9]) التكملة من المجمل.
([10]) في اللسان: وأنشده الأصمعي وقال: وإنما هو: وطن الضرس". وذكر هذا القول في إصلاح المنطق 317 عند إنشاد البيت. وأنشد قبله:
* اجتمع الناس وقالوا عرس *
([11]) في الأصل: "فاصت نفسه بالصاد"، صوابه في المجمل واللسان.
([12]) الرجز في المجمل.
([13]) نسبه في اللسان (فيظ) إلى رؤبة. وقبله: * والأزد أمسى شلوهم لفاظا *
([14]) البيت في المجمل واللسان (فيل).
([15]) بعده في الأصل: "وقال للينه"، وهو تكرار للاحق والسابق.
([16]) من معلقة طرفة المشهورة.

ـ

##### Türkçe

(فâ, **ياء** ve ikisini üçleyenler bâbı)

(**فيج**) **الفاء** ve **الياء** ve **الجيم** sürate delâlet eder. Bundan: **الفَيْج**; onun zikri geçmişti; ve denir: aslı **الواو**’dur. Ve **الفائجة** yerde: [her bir kalınlık veya kumdan iki yükselti arasındaki geniş olan şey].

(**فيح**) **الفاء** ve **الياء** ve **الحاء** bir tek kelimedir. **فاح يفيح**: kabardı/taştı, olduğu zaman. Bu, rüzgârda ve başkasında söylenir. Ve hadiste: “**الحمَّى** **من فَيح جهنم**.” Ve denir: aslı **الواو**’dur; ve geçmişti.

(**فيخ**) **الفاء** ve **الياء** ve **الخاء** bir kelimedir. Derler: **أفاخ يُفيخ** kokusuyla. Ve hadiste: “Her **بائلة** **تُفيخ**.” Ve derler —ve ben onu sahih görmüyorum—: **الفَيْخَة**: **السُّكُرُّجَة**.

(**فيد**) **الفاء** ve **الياء** ve **الدال** sahih bir asıldır; ancak onun kelimeleri kıyas üzere gelmedi; ve o, kıyaslanmayan bâblardandır. Bundan: **الفَيد**; derler: o **الزَّعفران**dır. Ve onunla, atın **جَحْفلة**si üzerindeki **الشَّعَْر** isimlendirildi. Ve **الفَيْد**: yürüyüşte salınma. Denir: **رجلٌ فيَّادٌ**. Amma **الفيَّاد** Ebû’n-Necm’in sözü içinde:

* ولستُ بالفَيَّادةِ المُقَصْمِلِ *

denir ki: o, kendinden hoşlanan, yürüyüşünde salınandır. Ve dediler: **الفَيَّادة**: çok yiyen. Ve **الفَيْد**: ölüm. **[فاد] يَفيد**. Ve **الفَيَّاد**: baykuşun erkeği. Dedi:

ويَهماءَ باللَّيل غَطْشَى الفلا  *** ةِ يُؤْنِسُنِي صوتُ فَيَّادِها

Ve **الفائدة**: mal ve hayır ihdas etmek. Ve ona bir **فائدة** fayda etti. Ve denir: **أفَدْتُ** başkasını; ve **أفدتُ** başkasından.

(**فيش**) **الفاء** ve **الياء** ve **الشين** bir tek kelimedir; derler: **الفِياشُ**: övünme. Denir: **فايَشَ**; övündüğü zaman. Dedi:

أيُفايِشَون وقد رأَوْا حُفَّاثَهُمْ  *** قد عَضَّه فقَضَى عليه الأشجَعُ

(**فيص**) **الفاء** ve **الياء** ve **الصاد** sahih bir asıldır; su ve benzeri bir şeyden bir şey içinde akmaya delâlet eder. Denir: **فاصَ** su ve kan; damladığı zaman. Asma‘î, İmru’ul-Kays’ın sözü hakkında dedi:

* فهو عذبٌ يَفِيصُ *

Ben, **يَفِيص**’in ne olduğunu bilmiyorum; fakat denir: **ما فاصَ بكلمةٍ**; yani dili onu yürütmedi. Ve kıyas birdir. Ve bâbdan: **ما لَه مَحِيصٌ ولا مَفِيص**; yani içinde akacağı ve geçeceği bir kurtuluş yoktur.

(**فيض**) **الفاء** ve **الياء** ve **الضاد** tek bir sahih asıldır; şeyin kolaylıkla akmasına delâlet eder; sonra onun üzerine kıyas edilir. Bundan: **فاضَ** su **يَفِيض**. Ve denir: **أفاضَ** kabını; onu doldurduğu zaman, ta ki taştı. Ve **أفاض** gözyaşlarını. Ve ondan: **أفاض** kavim **من عرَفةَ**; sevk ettikleri zaman; ve bu, selin akışı gibidir. Allah Teâlâ dedi: ﴿ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ﴾ [البقرة 199]. Ve **أفاض** kavim sözde; ona daldıkları zaman. O, yüce dedi: ﴿إذْ تُفِيضُونَ فِيهِ﴾ [يونس 61]. Ve ondan: **أفاضَ بالقداح**; onlarla vurduğu zaman; sanki onları elinden yürütmüş gibidir. Dedi:

وكأنَّهنَّ رِبابة وكأنَّه  *** يَسَرٌ يُفِيض على القِداح ويَصدعُ

* Ve denir: **أفاضَ** deve **بجرَّته**; göğsünden onunla ittiği zaman. Dedi:

وأفَضْنَ بعد كُظُومهنَّ بجرَّةٍ  *** من ذي الأباطحِ إذْ رعَيْنَ حَقيلا

Ve **أرضٌ ذات فُيوضٍ**: içinde taşan su bulunduğu zaman. Ve falan, [falana] **غيضاً من فَيض** verdi; yani çoktan az bir şey.

Asma‘î dedi: Basra nehri, yalnız başına **الفَيض** diye isimlendirilir.

Ve bâbdan: **فاض** adam; öldüğü zaman. Dedi:

* فَفُقِئت عينٌ وفاضَتْ نفسُ *

Dedi: ve ben, Rabî‘a b. Mâlik’ten fasih ihtiyarlar işittim; derlerdi: **فاضت نفسُه** **بالضاد**; ve onlardan bir ihtiyar işittim, inşâd ediyordu:

وكدتُ لولا أجَلٌ تأخّرا  *** تَفِيض نفسي إذا زَهاهم زُمَرا

(**فيظ**) **الفاء** ve **الياء** ve **الظاء** bir kelimedir. Denir: **فاظَ** ölü **فَيْظاً**; ve denmez: **فاظَتْ نفسُه**. Dedi:

* لا يَدفِنُون منهمُ مَن فاظاً *

(**فيف**) **الفاء** ve **الياء** ve **الفاء** bir kelimedir. **الفَيف** ve **الفَيفاء**: çöl.

(**فيق**) **الفاء** ve **الياء** ve **القاف**; **[الفِيقة]** onun zikri geçmişti; ve asıl **الواو**’dur; ve o, memede sütten toplanan şeydir.

(**فيل**) **الفاء** ve **الياء** ve **اللام** bir asıldır; gevşekliğe ve zayıflığa delâlet eder. Denir: **رجلٌ فِيلُ الرَّأْي**. Kümeyt dedi:

بني ربِّ الجوادِ فلا تَفِيلوا  *** فما أنتمْ فنَعذِرَكم لِفِيلِ

Ve söyleyenin bundan olması mümkündür; ve o, kalçanın oyuntusu üzerindeki ettir. Yumuşaklığından dolayı isimlendirilir. Ebû Ubeyd dedi: bazısı **الفائِل**’i bir damar kılardı.

Ve bu bâbdan şâz olan: **المُفَايَلة**: bir oyundur. Şeyi toprağa gizlerler ve onu iki kısma bölerler; ve onun hangisinde olduğunu sorarlar. Tarafa dedi:

يشُقُّ حَبَابَ الماءِ حَيزومُها بها  *** كما قَسَم التُّرْبَ المُفَايِلُ باليدِ

(**فين**) **الفاء** ve **الياء** ve **النون** bir kelimedir. Derler: ona **الفَينة [بعد الفيْنة]** gelir; sanki vakti vakitten sonra murad etti. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

---------------------ـــ
([1]) Tekmile, Lisân’dan (**فوج**).
([2]) Ve böylece **المجمل**’de. Ve Lisân’da: “**شدة القيظ من فيح جهنم**”.
([3]) Onun urcûzesinde “**أم الرجز**”de yoktur. Ve Lisân’da (**فيد**، **عمثل**، **قصمل**):
وليس بالفيادة المقصمل *** ليس بملتاث ولا عميثل
          Ve 371’de geçti: “**ليس بملتاث**”.
([4]) A‘şâ’ya, divanında 54 ve Lisân’da (**فيد**، **غطش**، **يهم**). Ve (**غطش**)’ta geçmişti. Ve asılda ve Lisân’da (**فيد**): “**وبهماء**”, tahriftir.
([5]) Beyit Cerîr’indir; divanında 244 ve Lisân’da (**حفث**، **فيش**). Ve (**حفث**)’ta geçmişti.
([6]) Beyit tamamıyla Lisân’da (**سدس**، **فيص**) ve Şurûh Sakat ez-Zend 1199’da olduğu gibi:
منابته مثل السدوس ولونه  *** كشوك السيال فهو عذب يفيص
          Ve kasidesi divanda değildir; ve o, el-‘İkd es-Semîn 136’dadır.
([7]) Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir; Dîvân el-Hüzeliyyîn (1: 44) ve el-Mufaddaliyyât (2: 224) ve es-Sîre 598 Göttingen. Ve (**ربب**)’te geçmişti.
([8]) Râ‘î’nindir; Cümheret Eş‘âr el-‘Arab 174 ve Lisân’da (**فيض**، **كظم**، **حقل**) rivayetle: “**من ذي الأبارق**”. Ve **حقيل**: bir yer adıdır, yahut bir bitki adıdır. Ve صدر’ını **المجمل**’de (**فيض**) inşâd etti; ve beyit (**برق**، **حقل**)’ta rivayetle geçmişti: “**من ذي الأبارق**”.
([9]) Tekmile, **المجمل**’dendir.
([10]) Lisân’da: ve Asma‘î onu inşâd etti ve dedi: ancak o: “**وطن الضرس**”tur. Ve bu sözü Islah el-Mantık 317’de beyit inşâdında zikretti. Ve ondan önce inşâd etti:
* اجتمع الناس وقالوا عرس *
([11]) Asılda: “**فاصت نفسه بالصاد**”; doğrusu **المجمل** ve Lisân’dadır.
([12]) Recez, **المجمل**’dedir.
([13]) Lisân’da (**فيظ**) onu Ru’be’ye nisbet etti. Ve ondan önce: * والأزد أمسى شلوهم لفاظا *
([14]) Beyit **المجمل** ve Lisân’da (**فيل**).
([15]) Ondan sonra asılda: “**وقال للينه**”; o, sonraki ve öncekinin tekrarıdır.
([16]) Tarafa’nın meşhur muallakasındandır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- فاض الماء: إذا سال منصبا. قال تعالى: ﴿ترى أعينهم تفيض من الدمع﴾ [المائدة/83]، وأفاض إناءه: إذا ملأه حتى أساله، وأفضته. قال: ﴿أن أفيضوا علينا من الماء﴾ [الأعراف/50]، ومنه: فاض صدره بالسر. أي: سال، ورجل فياض، أي: سخي، ومنه استعير: أفاضوا في الحديث: إذا خاضوا فيه. قال: ﴿لمسكم فيما أفضتم فيه﴾ [النور/14]، ﴿هو أعلم بما تفيضون فيه﴾ [الأحقاف/8]، ﴿إذ تفيضون فيه﴾ [يونس/61]، وحديث مستفيض: منتشر، والفيض: الماء الكثير، يقال: إنه أعطاه غيضا من فيض (انظر: المجمل 3/709؛ وأساس البلاغة (غيض) )، أي: قليلا من كثير وقوله: ﴿فإذا أفضتم من عرفات﴾ [البقرة/198]، وقوله: ﴿ثم أفيضوا من حيث أفاض الناس﴾ [البقرة /199]، أي: دفعتم منها بكثرة تشبيها بفيض الماء، وأفاض بالقداح: ضرب بها، وأفاض البعير بجرته (انظر: المجمل 3/709) : رمى بها، ودرع مفاضة: أفيضت على لابسها كقولهم: درع مسنونة، من: سننت أي: صببت.

##### Türkçe

- **فاض الماء**: eğer dökülerek akarsa. Yüce Allah dedi ki: ﴿ترى أعينهم تفيض من الدمع﴾ [المائدة/83] (görürsün ki gözleri gözyaşından dökülür). Ve **أفاض إناءه**: eğer onu doldurup ta onu akıttıysa; ve **أفضته**. Dedi ki: ﴿أن أفيضوا علينا من الماء﴾ [الأعراف/50] (üzerimize sudan akıtın). Ve ondandır: **فاض صدره بالسر**. Yani: aktı. Ve **رجل فياض**: yani: cömert. Ve ondan ödünç alındı: **أفاضوا في الحديث**: eğer onun içine daldılarsa. Dedi ki: ﴿لمسكم فيما أفضتم فيه﴾ [النور/14] (içine daldığınız şeyde size dokundu), ﴿هو أعلم بما تفيضون فيه﴾ [الأحقاف/8] (O, içine daldığınız şeyi daha iyi bilendir), ﴿إذ تفيضون فيه﴾ [يونس/61] (o vakit siz onun içine dalıyordunuz). Ve **حديث مستفيض**: yayılmış. Ve **الفيض**: çok su. Denir ki: “Şüphesiz o, ona **غيضا من فيض** verdi” (bak: المجمل 3/709؛ وأساس البلاغة (**غيض**) ) yani: çoktan az. Ve O’nun sözü: ﴿فإذا أفضتم من عرفات﴾ [البقرة/198] ve O’nun sözü: ﴿ثم أفيضوا من حيث أفاض الناس﴾ [البقرة /199] yani: sudan taşmanın benzetilmesiyle, ondan çoklukla itildiniz. Ve **أفاض بالقداح**: onlarla vurdu. Ve **أفاض البعير بجرته** (bak: المجمل 3/709): onunla attı. Ve **درع مفاضة**: giyeninin üzerine akıtıldı; onların “**درع مسنونة**” demeleri gibi; **سننت**’ten, yani: döktüm.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ي ض
أرض ذات فيوض‏:‏ فيها مياه تفيض وأرض ماؤها فيضٌ وغيضٌ وحوض فائض‏:‏ يفيض من جوانبه لامتلائه وهذا مفيض الماء‏.‏
قال النابغة‏:‏ أسائلها وقد سفحت دموعي كأن مفيضهنّ غروب شنّ فألفيته فيضاً كثيراً عطاؤه جواداً متى يذكر له الحمد يزدد وفاض الخير فيهم أي كثر‏.‏
وفاض صدره من الغيظ‏.‏
قال‏:‏ شكوت وما الشكوى لمثلي عادة ولكن تفيض النفس عند امتلائها وفاضوا عليه‏:‏ غلبوه‏.‏
قال الأخطل‏:‏ أيشتمني ابن الكلب أن فاض دارم عليه ورادى صخرةً ما يرومها أي ما يقدر أن ينالها‏.‏
وأفاضوا من عرفات‏.‏
وأفاضوا في الحديث‏:‏ اندفعوا‏.‏
وأفاض أهل الميسر بالقداح‏:‏ ضربوا بها‏.‏
وأفاض البعير بجرّته‏:‏ دفعها من جوفه‏.‏
قال الراعي‏:‏ وأفضن بعد كظومهنّ بجرة من ذي الأبارق إذ رعين حقيلا واستفاض الخبر‏.‏
وهذا حديث مستفيض‏.‏
واستفاض المكان‏:‏ اتسع وانتشر‏.‏
وفاضت عليه الدرع‏.‏
قال‏:‏ تفيض على المرء أردانها كفيض الأتيّ على الجدجد وأفاضها عليه كما يقال‏:‏ صبّها عليه وشنّها‏.‏
ودرع مفاضة‏:‏ سابغة‏.‏
وارمأة مفاضة‏:‏ ضخمة البطن مسترخية اللحم خلاف المجدولة‏.‏

##### Türkçe

ف ي ض
**أرض ذات فيوض**: içinde taşan sular bulunan yer; ve suyu **فيضٌ** ve **غيضٌ** olan yer; ve taşan havuz: doluluğundan dolayı yanlarından taşar; bu, suyun **مفيض**’idir.
النابغة dedi ki: “Ona sorarım, gözyaşlarım akıtılmışken; sanki onların **مفيض**’i, bir **شنّ**’in batışı gibidir.” Onu, bağışı çok olan bir **فيضاً** olarak buldum; cömert: ne zaman ona hamd anılsa artsın. Ve hayır onlarda **فاض**: yani çoğaldı.
Ve göğsü öfkeden **فاض**.
Dedi ki: “Şikâyet ettim; hâlbuki şikâyet benim gibisine âdet değildir; fakat nefis, dolduğunda **تفيض**.” Ve onun üzerine **فاضوا**: onu yendiler.
الأخطل dedi ki: “İbnü’l-kelb bana söver mi; **دارم** onun üzerine **فاض** iken? Ve bir kayaya yöneldi; onu istemez: yani ona erişmeye güç yetiremez.”
Ve **أفاضوا من عرفات**.
Ve **أفاضوا في الحديث**: atıldılar.
Ve kumar ehli, oklarla **أفاض**: onlarla vurdu.
Ve deve, gevişiyle **أفاض**: onu karnından itti.
الراعي dedi ki: “Ve **أفضن**—onların **كظوم**’larından sonra—bir gevişle; **ذي الأبارق**’tan, **حقيلا** otladıkları vakit.” Ve haber **استفاض**.
Ve bu, **حديث مستفيض**’dir.
Ve mekân **استفاض**: genişledi ve yayıldı.
Ve zırh onun üzerine **فاضت**.
Dedi ki: “Onun etekleri kişi üzerine **تفيض**; **الأتيّ**’nin **الجدجد** üzerine **فيض**’i gibi.” Ve onu onun üzerine **أفاض**; denildiği gibi: onu onun üzerine döktü ve onu **شنّ** etti.
Ve **درع مفاضة**: bol (sarkık, geniş) zırh.
Ve **ارمأة مفاضة**: karnı iri, eti gevşek; **المجدولة**’nin zıddı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

فاض الماء والدَّمعُ ونحوهما يَفِيض فَيْضاً وفُيُوضةً وفُيُوضاً وفَيَضاناً وفَيْضُوضةً أَي كثر حتى سالَ على ضَفّةِ الوادي. وفاضَتْ عينُه تَفِيضُ فَيْضاً إِذا سالت. ويقال: أَفاضَتِ العينُ الدمعَ تُفِيضُه إِفاضة، وأَفاضَ فلان دَمْعَه، وفاضَ الماء والمطرُ والخيرُ إِذا كثر. وفي الحديث: ويَفيضُ المالُ أَي يَكْثُر من فاضَ الماء والدمعُ وغيرُهما يَفيض فَيْضاً إِذا كثر، قيل: فاضَ تدَفَّقَ، وأَفاضَه هو وأَفاضَ إِناءه أَي مَلأَه حتى فاضَ، وأَفاضَ دُموعَه. وأَفاضَ الماءَ على نفسه أَي أَفْرَغَه. وفاض صَدْرُه بسِرِّه إِذا امْتَلأ وباح به ولم يُطِقْ كَتْمَه، وكذلك النهرُ بمائه والإِناء بما فيه.
وماءٌ فَيْضٌ: كثير. والحَوْضُ فائض أَي ممتلئ. والفَيْضُ: النهر، والجمع أَفْياضٌ وفُيوضٌ، وجَمْعُهم له يدل على أَنه لم يسمّ بالمصدر. وفَيْضُ البصرةِ: نَهرها، غَلب ذلك عليه لِعظَمِه. التهذيب: ونهرُ البصرةِ يسمى الفَيْضَ، والفَيْضُ نهر مصر. ونهرٌ فَيّاضٌ أَي كثير الماء. ورَجل فَيّاضٌ أَي وهّاب جَوادٌ. وأَرض ذاتُ فُيوضٍ إِذا كان فيها ماء يَفِيضُ حتى يعلو. وفاضَ اللّئامُ: كَثُروا. وفرَس فَيْضٌ: جَوادٌ كثير العَدْو. ورجل فَيْضٌ وفَيّاضٌ: كثير المعروف. وفي الحديث أَنه قال لطَلحةَ: أَنت الفَيّاضُ؛ سمي به لسَعةِ عَطائه وكثرته وكان قسَمَ في قومه أَربعمائة أَلف، وكان جَواداً.
وأَفاضَ إِناءه إِفاضةً: أَتْأَقَه؛ عن اللحياني، قال ابن سيده: وعندي أَنه إِذا ملأه حتى فاض. وأَعطاه غَيْضاً من فَيْضٍ أَي قليلاً من كثير، وأَفاضَ بالشيء: دَفَع به ورَمَى؛ قال أَبو صخر الهذلي يصف كتيبة: تَلَقَّوْها بِطائحةٍ زَحُوفٍ،
تُفِيضُ الحِصْن مِنها بالسِّخالِ
وفاضَ يَفِيضُ فَيْضاً وفُيوضاً: مات. وفاضَتْ نَفسُه تَفِيضُ فَيْضاً: خرجت، لغة تميم؛ وأَنشد:
تَجَمَّع الناسُ وقالوا: عِرْسُ،
فَفُقِئَتْ عَيْنٌ، وفاضَتْ نَفْسُ
وأَنشده الأَصمعي وقال إِنما هو: وطَنَّ الضِّرْس. وذهبنا في فَيْض فلان أَي في جَنازَتِه. وفي حديث الدجال: ثم يكونُ على أَثَرِ ذلك الفَيْضُ؛ قال شمر: سأَلت البَكْراوِيّ عنه فقال: الفَيْضُ الموتُ ههنا، قال: ولم أَسمعه من غيره إِلا أَنه قال: فاضت نفسُه أَي لُعابُه الذي يجتمع على شفتيه عند خروج رُوحه. وقال ابن الأَعرابي: فاضَ الرجلُ وفاظَ إِذا مات، وكذلك فاظت نفسُه. وقال أَبو الحسن: فاضَت نفسه الفعل للنفس، وفاضَ الرجلُ يَفِيض وفاظَ يَفِيظُ فَيْظاً وفُيوظاً. وقال الأَصمعي: لا يقال فاظت نفسه ولا فاضت، وإِنما هو فاض الرجل وفاظ إِذا مات. قال الأَصمعي: سمعت أَبا عمرو يقول: لا يقال فاظت نفسه ولكن يقال فاظ إِذا مات، بالظاء، ولا يقال فاض، بالضاد. وقال شمر: إِذا تَفَيَّضُوا أَنفسهم أَي تَقَيَّأُوا. الكسائي: هو يَفِيظُ نفسه
(* قوله «يفيظ نفسه» أي يقيؤها كما يعلم من القاموس
في فيظ.). وحكى الجوهري عن الأَصمعي: لا يقال فاض الرجل ولا فاضت نفسه وإِنما يَفِيضُ الدمعُ والماء. قال ابن بري: الذي حكاه ابن دريد عن الأَصمعي خلاف هذا، قال ابن دريد: قال الأَصمعي تقول العرب فاظ الرجل إِذا مات، فإِذا قالوا فاضت نفسُه قالوها بالضاد؛ وأَنشد:
فقئت عين وفاضت نفس
قال: وهذا هو المشهور من مذهب الأَصمعي، وإِنما غَلِطَ الجوهري لأَن الأَصمعي حكى عن أَبي عمرو أَنه لا يقال فاضت نفسه، ولكن يقال فاظ إِذا مات، قال: ولا يقال فاضَ، بالضاد، بَتَّةً، قال: ولا يلزم مما حكاه من كلامه أَن يكون مُعْتَقِداً له، قال: وأَما أَبو عبيدة فقال فاظت نفسه، بالظاء، لغة قيس، وفاضت، بالضاد، لغة تميم. وقال أَبو حاتم: سمعت أَبا زيد يقول: بنو ضبة وحدهم يقولون فاضت نفسه، وكذلك حكى المازني عن أَبي زيد، قال: كل العرب تقول فاظت نفسُه إِلا بني ضبة فإِنهم يقولون فاضت نفسه، بالضاد، وأَهل الحجاز وطيِّءٍ يقولون فاظت نفسه، وقضاعة وتميم وقيس يقولون فاضت نفسُه مثل فاضت دَمْعَتُه، وزعم أَبو عبيد أَنها لغة لبعض بني تميم يعني فاظت نفسه وفاضت؛ وأَنشد:
فقئت عين وفاضت نفس
وأَنشده الأَصمعي، وقال إِنما هو: وطَنّ الضِّرْسُ. وفي حديث الدجال: ثم يكون على أَثر ذلك الفَيْضُ؛ قيل: الفَيْضُ ههنا الموت. قال ابن الأَثير: يقال فاضت نفسُه أَي لُعابه الذي يجتمع على شفتيه عند خروج رُوحه.وفاضَ الحديثُ والخبَرُ واسْتَفاضَ: ذاعَ وانتشر. وحَدِيثٌ مُسْتَفِيضٌ: ذائعٌ، ومُسْتَفاض قد اسْتَفاضُوه أَي أَخَذُوا فيه، وأَباها أَكثرهم حتى يقال: مُسْتَفاضٌ فيه؛ وبعضهم يقول: اسْتَفاضُوه، فهو مُسْتَفاضٌ. التهذيب: وحديث مُسْتَفاضٌ مأْخوذ فيه قد استفاضُوه أَي أَخذوا فيه، ومن قال مستفيض فإِنه يقول ذائع في الناس مثل الماء المُسْتَفِيض. قال أَبو منصور: قال الفراء والأَصمعي وابن السكيت وعامة أَهل اللغة لا يقال حديث مستفاض، وهو لحن عندهم، وكلامُ الخاصّ حديثٌ مُسْتَفِيضٌ منتشر شائع في الناس.ودِرْعٌ فَيُوضٌ وفاضةٌ: واسعةٌ؛ الأَخيرة عن ابن جني. ورجل مُفاضٌ: واسِعُ البَطْنِ، والأُنثى مُفاضةٌ. وفي صفته، صلّى اللّه عليه وسلّم: مُفاض البطنِ أَي مُسْتَوي البطنِ مع الصَّدْرِ، وقيل: المُفاضُ أَن يكون فيه امْتِلاءٌ من فَيْضِ الإِناء ويُريد به أَسفلَ بطنِه، وقيل: المُفاضةُ من النساء العظيمة البطن المُسْتَرْخِيةُ اللحمِ، وقد أُفِيضَت، وقيل: هي المُفْضاةُ أَي المَجْمُوعةُ المَسْلَكَيْنِ كأَنه مَقْلُوبٌ عنه. وأَفاضَ المرأَةَ عند الافْتِضاضِ: جعل مَسْلَكَيْها واحداً. وامرأَة مُفاضةٌ إِذا كانت ضخمة البطن. واسْتَفاضَ المكانُ إِذا اتَّسع، فهو مُسْتَفِيضٌ؛ قال ذو الرمة:
بحَيْثُ اسْتَفاضَ القِنْعُ غَرْبيَّ واسِط
ويقال: اسْتَفاضَ الوادي شجراً أَي اتَّسع وكثُرَ شجره. والمُسْتَفِيضُ: الذي يَسأَل إِفاضةَ الماء وغيره.
وأَفاضَ البَعِيرُ بِجِرَّتِه: رَماها مُتَفَرِّقةً كثيرة، وقيل: هو صوتُ جِرَّتِه ومَضْغِه، وقال اللحياني: هو إِذا دَفَعَها من جَوْفِه؛ قال الراعي:
وأَفَضْنَ بعْدَ كُظُومِهِنَّ بِجِرَّةٍ
مِنْ ذي الأَبارِقِ، إِذْ رَعين حَقِيلا
ويقال: كظَمَ البِعيرُ إِذا أَمسك عن الجِرَّة. وأَفاضَ القومُ في الحديث: انتشروا، وقال اللحياني: هو إِذا اندفعوا وخاضُوا وأَكْثَروا. وفي التنزيل: إِذ تُفِيضُونَ فيه؛ أَي تَنْدَفِعُونَ فيه وتَنْبَسِطُون في ذكره. وفي التنزيل أَيضاً: لَمَسَّكُمْ فيما أَفَضْتُم. وأَفاضَ الناسُ من عَرَفاتٍ إِلى مِنى: اندفعوا بكثرة إِلى مِنى بالتَّلْبية، وكل دَفْعةٍ إِفاضةٌ. وفي التنزيل: فإِذا أَفضتم من عرفات؛ قال أَبو إِسحق: دلَّ بهذا اللفظ أَن الوقوف بها واجبٌ لأَنَّ الإِفاضةَ لا تكون إِلا بعد وُقُوف، ومعنى أَفَضْتُم دَفَعْتم بكثرةْ. وقال خالد بن جَنْبة: الإِفاضةُ سُرْعةُ الرَّكْضِ. وأَفاضَ الراكِبُ إِذا دفع بعيره سَيْراً بين الجَهْدِ ودون ذلك، قال: وذلك نِصْفُ عَدْوِ الإِبل عليها الرُّكْبان، ولا تكون الإِفاضة إِلا وعليها الرُّكْبانُ. وفي حديث الحج: فأَفاضَ من عَرفةَ؛ الإِفاضةُ: الزَّحْفُ والدَّفْعُ في السير بكثرة، ولا يكون إِلا عن تفرقٍ وجَمْعٍ. وأَصل الإِفاضةِ الصَّبُّ فاستعيرت للدفع في السير، وأَصله أَفاضَ نفْسَه أَو راحلته فرَفَضُوا ذكر المفعول حتى أَشْبه غير المتعدِّي؛ ومنه طَوافُ الإِفاضةِ يوم النحر يُفِيضُ من مِنى إِلى مكة فيطوف ثم يرجع. وأَفاضَ الرجلُ بالقِداحِ إِفاضةً: ضرَب بها لأَنها تقع مُنْبَثَّةً متفرقة، ويجوز أَفاضَ على القداح؛ قال أَبو ذؤيب الهُذلي يصف حماراً وأُتُنه: وكأَنَّهُنَّ رِبابَةٌ، وكَأَنَّه
يَسَرٌ، يُفِيضُ على القِداحِ ويَصْدَعُ
يعني بالقِداحِ، وحروفُ الجر يَنُوبُ بعضُها مَنابَ بعض. التهذيب: كل ما كان في اللغة من باب الإِفاضةِ فليس يكون إِلا عن تفرُّق أَو كثرة. وفي حديث ابن عباس، رضي اللّه عنهما: أَخرج اللّهُ ذَرِّيَّةَ آدمَ من ظهره فأَفاضَهم إِفاضَةَ القِدْحِ؛ هي الضرْبُ به وإِجالَتُه عند القِمار، والقِدْحُ السهمُ، واحدُ القِداح التي كانوا يُقامِرُونَ بها؛ ومنه حديث اللُّقَطَةِ: ثم أَفِضْها في مالِكَ أَي أَلْقِها فيه واخْلِطْها به، من قولهم فاضَ الأَمرُ وأَفاضَ فيه.
وفَيّاضٌ: من أَسماء الرجال. وفَيّاضٌ: اسم فرس من سَوابق خيل العرب؛ قال النابغة الجعدي:
وعَناجِيج جِيادٍ نُجُبٍ
نَجْلَ فَيّاضٍ ومن آلِ سَبَلْ
وفرس فَيْضٌ وسَكْبٌ: كثير الجَرْي.

##### Türkçe

**فاضَ** su ve gözyaşı ve bunların benzeri **يَفِيضُ** **فَيْضاً** ve **فُيُوضةً** ve **فُيُوضاً** ve **فَيَضاناً** ve **فَيْضُوضةً**: yani çoğaldı, nihayet vadi kıyısı üzerine aktı. Ve **فاضَتْ** gözü **تَفِيضُ** **فَيْضاً**: aktığı zaman. Ve denir: **أَفاضَتِ** göz, gözyaşını **تُفِيضُه** **إِفاضة** (ile); ve falan kimse gözyaşını **أَفاضَ**; ve su ve yağmur ve hayır **فاضَ**: çoğaldığı zaman. Ve hadiste: “ve mal **يَفيضُ**” yani çoğalır; su ve gözyaşı ve başkası **فاضَ** **يَفيضُ** **فَيْضاً**: çoğaldığı zaman; denildi: **فاضَ**: coşup aktı; ve onu **أَفاضَه**; ve kabını **أَفاضَ** yani onu doldurdu, nihayet taştı; ve gözyaşlarını **أَفاضَ**. Ve suyu kendi üzerine **أَفاضَ** yani onu boşalttı/döktü. Ve göğsü sırrıyla **فاضَ**: dolduğu ve onu açığa vurduğu ve gizlemeye güç yetiremediği zaman; aynı şekilde nehir suyu ile ve kap içindekisi ile.

Ve **ماءٌ فَيْضٌ**: çok (su). Ve havuz **فائض** yani dolu. Ve **الفَيْضُ**: nehir; çoğulu **أَفْياضٌ** ve **فُيوضٌ**; onların onu çoğul yapması, onun mastarla adlandırılmadığına delalet eder. Ve **فَيْضُ البصرةِ**: onun nehri; büyüklüğünden dolayı bu ona galip olmuştur (bu ad onun için baskın olmuştur). **التهذيب**: Basra nehri **الفَيْضَ** diye adlandırılır; ve **الفَيْضُ** Mısır’ın bir nehridir. Ve **نهرٌ فَيّاضٌ** yani suyu çok. Ve **رَجل فَيّاضٌ** yani bağışlayıcı, cömert. Ve **أَرض ذاتُ فُيوضٍ**: içinde, taşarak yükselinceye kadar **يَفِيضُ** su bulunduğu zaman. Ve **فاضَ اللّئامُ**: çoğaldılar. Ve **فرَس فَيْضٌ**: çok koşan, iyi at. Ve **رجل فَيْضٌ** ve **فَيّاضٌ**: iyiliği/ihsanı çok. Ve hadiste: Talha’ya dedi ki: “Sen **الفَيّاضُ**’sın”; ona, bağışının genişliği ve çokluğu sebebiyle bu ad verildi; kavmi içinde dört yüz bin (dirhem/dinar) taksim etmişti ve cömert idi.

Ve kabını **أَفاضَ** **إِفاضةً**: onu **أَتْأَقَه**; Lihyânî’den. İbn Sîde dedi: Bana göre, onu doldurup nihayet taştığı zamandır. Ve ona **غَيْضاً من فَيْضٍ** verdi: yani çoktan az. Ve bir şey ile **أَفاضَ**: onunla itti ve attı; Ebû Sahr el-Hüzelî bir birliği vasfederek dedi:
تَلَقَّوْها بِطائحةٍ زَحُوفٍ،
تُفِيضُ الحِصْن مِنها بالسِّخالِ

Ve **فاضَ يَفِيضُ فَيْضاً وفُيوضاً**: öldü. Ve nefsi **فاضَتْ** **تَفِيضُ** **فَيْضاً**: çıktı; Temîm lehçesi; ve şu beyit okundu:
تَجَمَّع الناسُ وقالوا: عِرْسُ،
فَفُقِئَتْ عَيْنٌ، وفاضَتْ نَفْسُ

Ve bunu Asma‘î okudu ve dedi ki: ancak o, “**وطَنَّ الضِّرْس**”tur. Ve falanın **فَيْض**’inde gittik: yani cenazesinde. Deccâl hadîsinde: “sonra bunun ardından **الفَيْضُ** olur”; Şemmer dedi: Bekrâvî’ye onu sordum, dedi ki: **الفَيْضُ** burada ölümdür; dedi: onu başkasından işitmedim; ancak o dedi ki: “nefsi **فاضَت**” yani ruhu çıkarken dudakları üzerinde toplanan salyası. İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam **فاضَ** ve **فاظَ**: öldüğü zaman; aynı şekilde nefsi de **فاظت**. Ebû’l-Hasen dedi: “nefsi **فاضَت**” fiil nefis içindir; ve adam **فاضَ يَفِيض** ve **فاظَ يَفِيظُ فَيْظاً وفُيوظاً**. Asma‘î dedi: “nefsi **فاظت**” da denmez, “nefsi **فاضت**” da; ancak “adam **فاض** ve **فاظ**” denir: öldüğü zaman. Asma‘î dedi: Ebû Amr’u işittim, derdi ki: “nefsi **فاظت**” denmez; fakat “**فاظ**” denir: öldüğü zaman, **الظاء** ile; ve “**فاض**” denmez, **الضاد** ile. Şemmer dedi: “**تَفَيَّضُوا أَنفسهم**” oldukları zaman: yani kustular. Kisâî: o, nefsini **يَفِيظُ**
(* “**يفيظ نفسه**” sözü: yani onu kusar; **القاموس**’taki **فيظ** maddesinden bilindiği üzere.). Cevherî, Asma‘î’den nakletti: “adam **فاض**” denmez, “nefsi **فاضت**” denmez; ancak gözyaşı ve su **يَفِيضُ**. İbn Berrî dedi: İbn Düreyd’in Asma‘î’den naklettiği bunun tersidir; İbn Düreyd dedi: Asma‘î dedi ki: Araplar “adam **فاظ**” der: öldüğü zaman; “nefsi **فاضت**” dedikleri zaman onu **الضاد** ile derler; ve şu beyiti okudu:
فقئت عين وفاضت نفس
Dedi: Bu, Asma‘î’nin mezhebinden meşhur olandır; Cevherî ancak yanıldı; çünkü Asma‘î, Ebû Amr’dan nakletti ki “nefsi **فاضت**” denmez; fakat “**فاظ**” denir: öldüğü zaman; dedi: ve “**فاض**” denmez, **الضاد** ile, kesinlikle. Dedi: Onun sözünden naklettiği şey, onun buna inanmasını gerektirmez. Ebû Ubeyde’ye gelince: “nefsi **فاظت**” dedi, **الظاء** ile, Kays lehçesi; ve “**فاضت**”, **الضاد** ile, Temîm lehçesi. Ebû Hâtim dedi: Ebû Zeyd’i işittim, derdi ki: yalnızca Benû Dıbbe “nefsi **فاضت**” der; Mâzenî de Ebû Zeyd’den böyle nakletti; dedi: bütün Araplar “nefsi **فاظت**” der, Benû Dıbbe hariç; çünkü onlar “nefsi **فاضت**” derler, **الضاد** ile; Hicaz ehli ve Tayy “nefsi **فاظت**” der; Kudâa ve Temîm ve Kays “nefsi **فاضت**” der, “gözyaşı damlası **فاضت**” gibi. Ebû Ubeyd, bunun Benû Temîm’in bazısının dili olduğunu iddia etti; yani “nefsi **فاظت**” ve “**فاضت**”; ve şu beyiti okudu:
فقئت عين وفاضت نفس
Ve bunu Asma‘î okudu ve dedi ki: ancak o, “**وطَنّ الضِّرْسُ**”tur. Deccâl hadîsinde: “sonra bunun ardından **الفَيْضُ** olur”; denildi: **الفَيْضُ** burada ölümdür. İbnü’l-Esîr dedi: “nefsi **فاضت**” denir: yani ruhu çıkarken dudakları üzerinde toplanan salyası. Ve hadis ve haber **فاضَ** ve **اسْتَفاضَ**: yayıldı ve dağıldı. Ve **حَدِيثٌ مُسْتَفِيضٌ**: yaygın; ve **مُسْتَفاض**: onu **اسْتَفاضُوه** yani onda yer aldılar/onu ele aldılar; çoğu bunu reddetti, ta ki “onda **مُسْتَفاضٌ**” deninceye kadar; bazısı der ki: “onu **اسْتَفاضُوه**”, o da **مُسْتَفاضٌ** olur. **التهذيب**: **حديث مُسْتَفاضٌ**: onda alınmış (ele alınmış)tır; onu **استفاضُوه** yani onda yer aldılar/onu ele aldılar; “**مستفيض**” diyen ise “insanlar arasında yaygın” der; **الماء المُسْتَفِيض** gibi. Ebû Mansûr dedi: Ferrâ, Asma‘î, İbnü’s-Sikkît ve dil ehlinin çoğu der ki: “**حديث مستفاض**” denmez; o, onların yanında lahn (yanlış)tır; seçkinlerin sözü: “**حديثٌ مُسْتَفِيضٌ**” yayılmış, insanlar arasında şâyi‘. Ve **دِرْعٌ فَيُوضٌ** ve **فاضةٌ**: geniş; sonuncusu İbn Cinnî’den. Ve **رجل مُفاضٌ**: karın geniş; dişisi **مُفاضةٌ**. Onun (sallallahu aleyhi ve sellem) vasfında: **مُفاض البطنِ**: yani karın, göğüs ile birlikte düz/eşit; denildi: **المُفاضُ**: kap taşmasından bir doluluk bulunmasıdır; bununla karnının altını kasteder; denildi: kadınlardan **المُفاضةُ**: büyük karınlı, eti gevşek; ve **أُفِيضَت**; denildi: o, **المُفْضاةُ**’dır: yani iki yolun birleştirilmişi; sanki ondan çevrilmiş (kalb edilmiş) gibidir. Ve kadını bekâret bozma sırasında **أَفاضَ**: iki yolunu bir yaptı. Ve **امرأَة مُفاضةٌ**: karnı iri olduğu zaman. Ve mekân **اسْتَفاضَ**: genişlediği zaman; o da **مُسْتَفِيضٌ** olur; Zû’r-Rumme dedi:
بحَيْثُ اسْتَفاضَ القِنْعُ غَرْبيَّ واسِط

Ve denir: vadi ağaçça **اسْتَفاضَ**: yani genişledi ve ağacı çoğaldı. Ve **المُسْتَفِيضُ**: suyun ve başkasının **إِفاضة**’sini isteyen.

Ve deve gevişini **أَفاضَ**: onu dağınık, çok olarak attı; denildi: o, gevişinin ve çiğnemesinin sesidir; Lihyânî dedi: o, onu içinden ittiği zamandır; Râ‘î dedi:
وأَفَضْنَ بعْدَ كُظُومِهِنَّ بِجِرَّةٍ
مِنْ ذي الأَبارِقِ، إِذْ رَعين حَقِيلا

Ve denir: deve **كظَمَ**: gevişten tuttuğu zaman. Ve kavim konuşmada **أَفاضَ**: yayıldılar; Lihyânî dedi: o, içeri daldıkları ve daldıkları ve çoğalttıkları zamandır. Tenzîlde: **إِذ تُفِيضُونَ فيه**; yani onda içeri dalıyorsunuz ve onda yayılıyorsunuz, onu anmada. Tenzîlde ayrıca: **لَمَسَّكُمْ فيما أَفَضْتُم**. Ve insanlar Arafat’tan Mina’ya **أَفاضَ**: telbiye ile çokluk halinde Mina’ya doğru akın ettiler; her bir itiş/akın **إِفاضةٌ**’dır. Tenzîlde: **فإِذا أَفضتم من عرفات**; Ebû İshâk dedi: bu lafızla, orada vakfenin vacip olduğuna delalet etti; çünkü **الإِفاضة** ancak vakfeden sonra olur; ve **أَفَضْتُم**’ün manası: çoklukla itip sevk ettiniz. Hâlid b. Cenbe dedi: **الإِفاضةُ** koşmanın süratidir. Ve binekli **أَفاضَ**: devesini, zorlama ile onun altı arasında bir yürüyüşe sevk ettiği zaman; dedi: bu, üzerlerinde biniciler varken develerin koşmasının yarısıdır; ve **الإِفاضة** ancak üzerlerinde biniciler varken olur. Hac hadîsinde: “Arafat’tan **فأَفاضَ**”; **الإِفاضة**: yürüyüşte çoklukla sürünerek ilerleme ve itiştir; ancak bir dağınıklık ve toplanma üzerinden olur. Ve **الإِفاضة**’nın aslı dökmedir; sonra yürüyüşte itiş için ödünç alındı; aslı: nefsi veya binitini **أَفاضَ** idi; sonra mef‘ûlün zikrini terk ettiler, ta ki geçişsiz olana benzer oldu; bundan: kurban günü **طَوافُ الإِفاضة**; Mina’dan Mekke’ye **يُفِيضُ**, tavaf eder, sonra döner. Ve adam oklarla **أَفاضَ** **إِفاضةً**: onlarla vurdu; çünkü onlar yayılmış, dağınık olarak düşer; ve “okların üzerine **أَفاضَ**” caizdir; Ebû Züeyb el-Hüzelî bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederek dedi:
وكأَنَّهُنَّ رِبابَةٌ، وكَأَنَّه
يَسَرٌ، يُفِيضُ على القِداحِ ويَصْدَعُ

Yani **القِداح** ile; ve cer harflerinin bazısı bazısının yerini tutar. **التهذيب**: dilde **الإِفاضة** باب’ından olan her şey, ancak bir dağınıklık veya çokluk üzerinden olur. İbn Abbâs hadîsinde (Allah ikisinden razı olsun): Allah, Âdem’in zürriyetini onun sırtından çıkardı, sonra onları **إِفاضَةَ القِدْحِ** gibi **أَفاضَ**; o, onunla vuruş ve kumarda onu çevirmedir; ve **القِدْحُ** oktur; **القِداح**’ın biridir; onlarla kumar oynarlardı. Bundan: **اللُّقَطَةِ** hadîsi: “sonra onu malına **أَفِضْها**” yani onu içine at ve onunla karıştır; “iş **فاضَ** ve onda **أَفاضَ**” sözünden.

Ve **فَيّاضٌ**: erkek adlarındandır. Ve **فَيّاضٌ**: Arap atlarının yarışçı öncülerinden bir atın adıdır; Nâbiga el-Ca‘dî dedi:
وعَناجِيج جِيادٍ نُجُبٍ
نَجْلَ فَيّاضٍ ومن آلِ سَبَلْ

Ve **فرس فَيْضٌ** ve **سَكْبٌ**: koşusu çok.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ي ض * * فاضَ * الخبر يفيض و * استَفاضَ * أي شاع وهو حديث * مستفِيضٌ * أي منتشر في الناس ولا تقل مستفاضٌ و * المُستَفيضُ * أيضا الذي يسأل * إفاضةَ * الماء وغيره و * فاضَ * الماء أي كثر حتى سأل على ضفة الوادي وبابه باع و * فَيْضُوضَةً * أيضا و * فاضَ * اللئام كثروا وفاض الرجل مات وبابه باع وجلس وفاضت نفسه أي خرجت روحه قاله أبو عبيد وأبو زيج والفراء وقال الأصمعي لا يقال فاض الرجل ولا فاضت نفسه وانما يفيض الدمع والماء ويقال * أفاضَ * إناءه أي ملأه حتى * فَاضَ * و * أفاضَ * دموعه وأفاض الماء على نفسه أي أفرغه وأفاض الناس من عرفات الى منى أي دفعوا وكل دفعة * إفاضةُ * و * أفَاضُوا * في الحديث اندفعوا فيه و * الفَيْضُ * نيل مصر ونهر البصرة أيضا ونهر * فَيَّاضٌ * بالتشديد أي كثير الماء ورجل فياض أيضا أي وهاب جواد

##### Türkçe

* ف ي ض * **فاضَ** haber **يفيض** ve **استَفاضَ**; yani yayıldı; ve o, **مستفِيضٌ** bir hadistir; yani insanlar içinde yayılmıştır; ve **مستفاضٌ** deme. Ve **المُستَفيضُ** da: su ve başkasının **إفاضةَ**sını isteyen kimsedir. Ve **فاضَ** su; yani çoğaldı, ta ki vadi kıyısı üzerine aktı; ve babı **باع**’dır; ve ayrıca **فَيْضُوضَةً**. Ve **فاضَ** alçaklar; çoğaldılar. Ve **فاض** adam; öldü; ve babı **باع** ve **جلس**’tir. Ve “**فاضت** nefsi”; yani ruhu çıktı. Bunu Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd ve el-Ferrâ söyledi. El-Asma‘î dedi ki: “**فاض** adam” denilmez ve “**فاضت** nefsi” denilmez; ancak gözyaşı ve su **يفيض** olur. Ve “**أفاضَ** kabını”; yani onu doldurdu, ta ki **فَاضَ**. Ve **أفاضَ** gözyaşlarını; ve suyu kendi üzerine **أفاضَ**; yani onu döktü. Ve insanlar Arafat’tan Minâ’ya **أفاضَ**; yani sevk edildiler; ve her sevk ediliş bir **إفاضةُ**dır. Ve **أفَاضُوا** söz içinde; onun içine daldılar. Ve **الفَيْضُ**: Mısır’ın Nîl’i ve Basra’nın nehri de; ve şeddeli **فَيَّاضٌ** bir nehir; yani suyu çok. Ve ayrıca **فياض** bir adam; yani bağışlayıcı, cömert.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

فاض الماء  والدمع وغيرهما  يفيض فيضا، وفيوضا، بالضم والكسر  وفيوضة  وفيضوضة وفيضانا  ، بالتحريك، أي  كثر حتى سال كالوادي  . وفي الصحاح: على ضفة الوادي، ومثله في العباب. وفي الحديث:  ويفيض المال  أي يكثر. من فاض الماء. فاض  صدره بالسر  ، إذا امتلأ و  باح  به، ولم يطق كتمه، وكذلك النهر بمائه، والإناء بما فيه. فاض  الرجل  يفيض  فيضا وفيوضا: مات، و  كذلك فاضت  نفسه  ، أي  خرجت روحه  ، نقله الجوهري عن أبي عبيدة والفراء، قالا: وهي لغة في تميم، وأبو زيد مثله. قال: الأصمعي: لا يقال فاض الرجل، ولا فاضت نفسه، وإنما يفيض الدمع والماء. زاد في العباب: ولكن يقال فاظ، بالظاء، إذا مات، ولا يقال: فاض بالضاد البتة، فأنشده أبو عبيدة رجز دكين بن رجاء الفقيمي:
  تجمع الناس وقالوا عرس
  إذا قصاع كالأكف خمس
  زلحلحات مصغرات ملس
  ودعيت قيس وجاءت عبس
  ففقئت عين وفاضت نفس وهذه لغة دكين. فقال الأصمعي: الرواية: وطن الضرس. وفي اللسان: وقال ابن الأعرابي: فاض الرجل وفاظ، إذا مات وكذلك فاظت نفسه. وقال أبو الحسن: فاظت نفسه، الفعل للنفس. وفاض الرجل يفيض، وفاظ يفيظ فيظا وفيوظا. وقال الأصمعي: سمعت أبا عمرو يقول: لا يقال: فاظت نفسه، ولكن يقال: فاظ، إذا مات،  بالظاء  ، ولا يقال: فاض، بالضاد البتة. وقال ابن بري: الذي حكاه ابن دريد عن الأصمعي خلاف ما نسبه الجوهري له. قال ابن دريد: قال الأصمعي: تقول العرب: فاظ الرجل، إذا مات، فإذا قالوا: فاضت نفسه، قالوا بالضاد، وأنشد:
  ففقئت عين وفاضت نفس قال: وهذا هو المشهور من مذهب الأصمعي. وإنما غلط الجوهري لأن الأصمعي حكى عن أبي عمرو أنه لا يقال: فاضت نفسه. ولكن يقال: فاظ، إذا مات. ولا يقال: فاض بالضاد بتة، قال: ولا يلزم مما حكاه من كلامه أن يكون معتقدا له. قال: وأما أبو عبيدة فقال: فاظت نفسه، بالظاء، لغة قيس، وفاضت، بالضاد، لغة تميم. وقال أبو حاتم: سمعت أبا زيد يقول: بنو ضبة وحدهم يقولون: فاضت نفسه، وكذلك المازني عن أبي زيد قال: كل العرب تقول: فاظت نفسه إلا بني ضبة فإنهم يقولون: فاضت نفسه، بالضاد. فاض  الخبر  يفيض فيضا:  شاع. و  فاض  الشيء  فيضا:  كثر  . ومنه الحديث:  ويفيض اللئام فيضا  أشار إليه الجوهري. وهو مجاز.  وفياض، ككتان: فرس لبني جعد  . وفي العباب والتكملة: لبني جعدة. وفي اللسان: من سوابق خيل العرب. وأنشد للنابغة الجعدي، رضي الله عنه:
  وعناجيج جـياد نـجـب                      نجل فياض ومن آل سبل

  ومثله في العباب. أبو عبيدة  شاذ بن فياض  اليشكري البصري،  محدث  ، واسمه هلال، وشاذ لقبه.  واشترى طلحة بن عبيد الله  التيمي، رضي الله عنه،  بئرا  في غزوة ذي قرد  فتصدق بها، ونحر جزورا فأطعمها  الناس،  فقال له  رسول الله  صلى الله عليه وسلم  :  يا طلحة  أنت الفياض  فلقب به  ، لسعة عطائه وكثرته، وكان قسم في قومه أربعمائة ألف، وكان جوادا. كذا في كتب السير. في ذكر الدجال: ثم يكون على إثر ذلك  الفيض  . قال شمر: سألت البكراوي عنه فقال: الفيض:  الموت  ، هاهنا: قال: ولم أسمعه من غيره، إلا أنه: فاضت نفسه، أي لعابه الذي يجتمع على شفتيه عند خروج روحه. الفيض:  نيل مصر  ، قاله الجوهري، ومثله في العباب. وفي التكملة: موضع في نيل مصر. قال الجوهري: قال الأصمعي:  نهر البصرة  يسمى الفيض. وقال غيره: فيض البصرة: نهرها، غلب ذلك عليه لعظمه. الفيض:  الكثير الجري من الخيل  ، كالسكب. يقال: فرس فيض وسكب. الفيض:  فرس لبني ضبيعة بن نزار  . نقله الصاغاني الفيض: فرس  أخرى لعتبة ابن أبي سفيان  . يقال: فر عتبة يوم صفين، فقال عبد الرحمن ابن الحكم يعيره بذلك:
  أأن أعطيت سابغة وطرفا يسمى الفيض ينهمر انهمارا
  تركت السادة الأخيار لما                      رأيت الـحـرب قـد نـتـــجـــت حـــوارا
  لعـمـر أبـيك والأنـبـــاء تـــنـــمـــي                      لقـد أبـعـدت يا عـــتـــب الـــفـــرارا

  قال أبو زيد:  أمرهم فيضيضى بينهم وفيضوضى، ويمدان، وفيوضى، بالفتح، أي فوضى  ، وذلك إذا كانوا مختلطين يلبس هذا ثوب هذا ويأكل هذا طعام هذا، لا يؤامر أحد منهم صاحبه فيما يفعل من أمره. وذكر اللحياني أيضا مثل قول أبي زيد.  وأرض ذات فيوض  ، أي  فيها مياه تفيض  ، أي تسيل حتى تعلو.  وأفاض الماء على نفسه: أفرغه  . نقله الجوهري. أفاض  الناس من عرفات  إلى منى، أي  دفعوا  . كما في الصحاح، وقيل: بكثرة،  أو رجعوا وتفرقوا، أو أسرعوا منها إلى مكان آخر  . الأخير مأخوذ من قول ابن عرفة. وبكل ذلك فسر قوله تعالى:  فإذا أفضتم من عرفات  قال أبو إسحاق: دل بهذا اللفظ أن الوقوف بها واجب؛ لأن الإفاضة لا تكون إلا بعد وقوف. ومعنى أفضتم: دفعتم بكثرة. وقال خالد ابن جنبة:  الإفاضة: سرعة الركض. وأفاض الراكب إذا دفع بعيره سيرا بين الجهد ودون ذلك، قال: وذلك نصف عدو الإبل عليها الركبان، ولا تكون الإفاضة إلا وعليها الركبان. وقال غيره: الإفاضة: الزحف والدفع في السير بكثرة، ولا يكون إلا عن تفرق وجمع. وأصل الإفاضة: الصب، فاستعيرت للدفع في السير، وأصله أفاض نفسه أو راحلته، ولذلك فسروا أفاض بدفع، إلا أنهم رفضوا ذكر المفعول، ولرفضهم إياه أشبه غير المتعدي، ومنه طواف الإفاضة يوم النحر، يفيض من منى إلى مكة فيطوف ثم يرجع. قال الجوهري: وكل دفعة إفاضة  . أفاضوا  في الحديث  : انتشروا. وقال اللحياني: هو إذا  اندفعوا  فيه وخاضوا، وأكثروا. وفي التنزيل العزيز:  إذ تفيضون فيه  أي تندفعون فيه وتنبسطون في ذكره.  وحديث مفاض فيه  ، ومنه قوله تعالى أيضا:  لمسكم فيما أفضتم  أفاض  الإناء  : أتأقه. عن اللحياني. قال ابن سيده: وعندي أنه إذا  ملأه حتى فاض  ، وكذلك في الصحاح والعباب. من المجاز: أفاض  القداح، و  أفاض  بها  ، وعليها:  ضرب بها  . نقله الجوهري، وأنشد قول أبي ذؤيب يصف حمارا وأتنه:
  فكـأنـهـن ربـابة وكـأنـه                      يسر يفيض على القداح ويصدع قال: يعني: بالقداح. وحروف الجر ينوب بعضها مناب بعض. كذا في الصحاح والعباب. والذي قرأته في شرح الديوان: وكأنه يسر: الذي يضرب بالقداح، وإفاضته أن يرسلها ويدفعها. ويصدع: يفرق بالحكم، أي يخبر بما يجيء به. ويروى: يخوض على القداح. أراد يخوض بالقداح فلم يستقم، فأدخل  على  مكان الباء. فتأمل. وقال الأزهري: كل ما كان في اللغة من باب الإفاضة فليس يكون إلا عن تفرق وكثرة. وفي حديث ابن عباس  أخرج الله ذرية آدم من ظهره، فأفاضهم إفاضة القدح  هي الصرب به وإجالته عند القمار. والقدح: السهم، واحد القداح التي كانوا يقامرون بها. ومنه حديث اللقطة  ثم أفضها في مالك، أي ألقها فيه واخلطها به. أفاض  البعير: دفع جرته من كرشه  فأخرجها. نقله الجوهري. قال: ومنه قول الشاعر، قلت: وهو قول الراعي:
  وأفضن بعد كظومهن بـجـرة                      من ذي الأبارق إذ رعين حقيلا

  وقيل: أفاض البعير بجرته: رماها متفرقة كثيرة. وقيل: هو صوت جرته ومضغه. وقال اللحياني: هو إذا دفعا من جوفه وأنشد قول الراعي. ويروى : من ذي الأباطح. ويقال: كظم البعير إذا أمسك عن الجرة.  والمفاضة من الدروع: الواسعة  . نقله الجوهري. وقد أفيضت، وأفاضها عليه، كما يقال صلها عليه. وهو مجاز. المفاضة  من النساء: الضخمة البطن  . كما في الصحاح، وزاد في اللسان: المسترخية اللحم، وقد أفيضت، وزاد غيره: البعيدة الطول عن الاعتدال. وفي الأساس: هي خلاف المجدولة. وأنشد الصاغاني لامرئ القيس:
  مهفهفة بيضاء غير مفاضة                      ترائبها مصقولة كالسجنجل وهو مجاز. رجل مفاض: واسع البطن، والأنثى مفاضة. وفي صفة النبي صلى الله عليه وسلم   كان النبي صلى الله عليه وسلم مفاض البطن  أي مستوي البطن مع الصدر  . وقيل: المفاض: أن يكون فيه امتلاء، من فيض الإناء، ويريد أسفل بطنه.  واستفاض: سأل إفاضة الماء  وغيره، كما في الصحاح. يقال: استفاض  الوادي شجرا  ، أي  اتسع وكثر شجره  . نقله الجوهري. وهو مجاز. وقال غيره: استفاض بالمكان: اتسع، وأنشد قول ذي الرمة:
  بحيث استفاض القنع غربي واسط من المجاز: استفاض  الخبر  والحديث: ذاع و  انتشر  ، كفاض،  فهو مستفيض  ذائع في الناس مثل الماء المستفيض،  ومستفاض فيه، ولا تقل  : حديث  مستفاض  ، فإنه لحن، وهو قول الفراء والأصمعي وابن السكيت وعامة أهل اللغة. وكلام الخاص: حديث مستفيض، أي منتشر شائع في الناس، هكذا نقله الأزهري مطولا، والجوهري والصاغاني،  أو لغية  ، من استفاضوه فهو مستفاض، أي مأخوذ فيه. قال شيخنا: والقياس لا ينافيه، وقد استعمله أبو تمام كما في موازنة الآمدي، ونقل ما يؤيده في المصباح.  ومحمد بن جعفر  ، هكذا في سائر النسخ، قال شيخنا: الصواب جعفر بن محمد بن جعفر ابن الحسن  بن المستفاض  ، القاضي الفريابي، ويقال: الفاريابي:  محدث  مشهور. قال شيخنا: كما وجد بخط الحافظ بن حجر. قلت: ومثله في العباب إلا أن كلام المصنف فيما أورده صحيح لا خطأ فيه؛ فإن محمد بن جعفر هذا هو القاضي أبو الحسن المحدث الذي سمع من عباس الدوري وطبقته. وأما أبوه جعفر بن محمد فهو الموصوف بالحافظ صاحب التصانيف الكثيرة، وقد حدث عن بلدية أبي عمرو عبد الله بن محمد بن يوسف بن واقد الفريابي وغيره، فتأمل. ومما يستدرك عليه: فاضت عينه تفيض فيضا، إذا سالت. ويقال أفاضت العين الدمع تفيضه إفاضة، وأفاض فلان دمعه. وحوض فائض أي ممتلئ. وماء فيض: كثير. وبحر فائض: متدفق. والفيض: النهر عامة، والجمع أفياض وفيوض، وجمعهم له يدل على أنه لم يسم بالمصدر. ونهر فياض: كثير الماء. نقله الجوهري. ورجل فيض: كثير المعروف. وفياض: وهاب جواد، نقله الجوهري. وقيل: كثير المعروف. وفي العباب: كثير العطاء، وأنشد لرؤبة:
  أنت ابن كل سيد فـياض
  جم السجال مترع الحياض

  وأعطاه غيضا من فيض، أي قليلا من كثير، نقله الجوهري. وقد سبق للمصنف في غ ي ض. وأفاض بالشيء: رمى به. قال أبو صخر الهذلي يصف كتيبة:
  تلقوها بـطـائحة زحـوف                      تفيض الحصن منها بالسخال ودرع فيوض  ومفاضة  وفاضة: واسعة. الأخيرة عن ابن جني. والمفاضة من النساء: المجموعة المسلكين، كأنه مقلوب المفضاة. وأفاض المرأة وأفضاها عند الافتضاض بمعنى واحد. نقله صاحب اللسان وابن القطاع، ونقله الصاغاني عن يونس، قال ذكرها في كتاب  اللغات  له. وأفاض الماء، أي سال، كفاض. وفاض البعير بجرته: لغة في أفاض. وفاض الرجل عرقا: ظهر على جسمه عند الغم، نقله ابن القطاع. وقد سموا فياضا، وفيضا، ومستفاضا. وفيض اللوى: موضع. قال أبو صخر الهذلي:
  فلولا الذي حملت من لاعج الهوىبفيض اللوى غرا وأسماء كاعب وفيض أراكة: موضع آخر. قال مليح بن الحكم الهذلي:
  فمن حب ليلى يوم فيض أراكةويوما بقرن كدت للموت تشرف كما في العباب. ويقال: كلمه فما أفاض بكلمة، أي ما أفصح. وفاض صدره من الغيظ، وهو مجاز وفياض، كشداد: موضع. وقد كني أبا الفيض جماعة، منهم: أبو الفيض موسى بن أيوب الشامي، ويقال ابن أبي أيوب، روى عن سليم بن عامر، وعنه شعبة. وأبو الفيض: تبعي، عن أبي ذر، وعنه منصور بن المعتمر. كذا في  الكنى  لابن المهندس. والفياض أيضا: لقل عكرمة ابن ربعي، من ولد مالك بن تيم الله.
 \\//فصل القاف مع الضاد

##### Türkçe

**فاض** su ve gözyaşı ve başkası **يفيض** **فيضا** ve **فيوضا** (ötre ve kesre ile) ve **فيوضة** ve **فيضوضة** ve **فيضانًا** (hareke ile), yani: çok oldu, ta ki vadi gibi aktı. **الصحاح**’ta: vadinin kıyısı üzerinde; **العباب**’da da bunun benzeri. Hadiste: “ve mal **يفيض**” yani çoğalır. “**فاض** su”dan. **فاض** göğsü sır ile; dolduğu zaman ve onunla açığa vurduğu zaman ve onu gizlemeye güç yetiremediği zaman; aynı şekilde nehir suyu ile, kap içindekisi ile.

**فاض** adam **يفيض** **فيضا** ve **فيوضا**: öldü; ve aynı şekilde **فاضت** nefsi; yani ruhu çıktı; bunu **الجوهري** Ebû Ubeyde ve **الفراء**’dan nakletti; ikisi dedi: Bu, Temîm’de bir dildir; Ebû Zeyd de bunun benzeri. Dedi: **الأصمعي**: “**فاض** adam” denilmez, “**فاضت** nefsi” de denilmez; ancak gözyaşı ve su **يفيض**. **العباب**’da ekledi: fakat “**فاظ**” (ظ ile) denilir, öldüğü zaman; ve “**فاض**” (ض ile) asla denilmez. Bunun üzerine Ebû Ubeyde, Dukeyn b. Recâ el-Fuqaymî’nin recezini okudu:

  İnsanlar toplandı ve dediler: düğün
  Eğer kaseler avuçlar gibi beş
  Sallantılılar, küçültülmüşler, pürüzsüz
  Kays çağrıldı ve Abs geldi
  Derken bir göz patlatıldı ve bir nefis **فاضت**; ve bu Dukeyn’in dilidir.

Bunun üzerine **الأصمعي** dedi: rivayet: “**وطن الضرس**”. **اللسان**’da: İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam **فاض** ve **فاظ**; öldüğü zaman; ve aynı şekilde nefsi **فاظت**. Ebû’l-Hasen dedi: nefsi **فاظت**; fiil nefis içindir. Ve adam **فاض** **يفيض**; ve **فاظ** **يفيظ** **فيظا** ve **فيوظا**. **الأصمعي** dedi: Ebû Amr’u şöyle derken işittim: “nefsi **فاظت**” denilmez; fakat “**فاظ**” denilir, öldüğü zaman, **بالظاء**; ve “**فاض**” denilmez, **بالضاد** asla. İbn Berrî dedi: İbn Düreyd’in **الأصمعي**’den hikâye ettiği, **الجوهري**’nin ona nispet ettiğinin tersidir. İbn Düreyd dedi: **الأصمعي** dedi: Araplar der: adam **فاظ**; öldüğü zaman; “nefsi **فاضت**” dedikleri zaman, **بالضاد** derler; ve okudu:

  Derken bir göz patlatıldı ve bir nefis **فاضت**

Dedi: Bu, **الأصمعي** mezhebinden meşhur olan budur. **الجوهري** ancak yanıldı; çünkü **الأصمعي**, Ebû Amr’dan “nefsi **فاضت** denilmez; fakat **فاظ** denilir, öldüğü zaman; ve **فاض** denilmez **بالضاد** asla” diye hikâye etti. Dedi: Onun sözünden hikâye ettiği şeyden, onun buna inanmış olması gerekmez. Dedi: Ebû Ubeyde’ye gelince: “nefsi **فاظت**” **بالظاء**, Kays dili; “**فاضت**” **بالضاد**, Temîm dili. Ebû Hâtim dedi: Ebû Zeyd’i şöyle derken işittim: Dabbe oğulları yalnız başlarına “nefsi **فاضت**” derler. Ve aynı şekilde el-Mâzinî, Ebû Zeyd’den: Bütün Araplar “nefsi **فاظت**” der; Dabbe oğulları hariç; çünkü onlar “nefsi **فاضت**” derler, **بالضاد**.

**فاض** haber **يفيض** **فيضا**: yayıldı. Ve **فاض** şey **فيضا**: çok oldu. Ondan hadistir: “ve alçaklar **يفيض** **فيضا**”; **الجوهري** ona işaret etti. Ve o mecazdır.

**وفياض** (keten gibi): Câd oğulları için bir attır. **العباب** ve **التكملة**’de: Câde oğulları için. **اللسان**’da: Arap atlarının önde gidenlerinden. Nâbiga el-Ca‘dî (Allah ondan razı olsun) için okundu:

  Ve soylu, iyi cins, koşucu atlar
  **فياض**’ın yavrusu ve Âl-i Sebel’den doğururuz

Ve bunun benzeri **العباب**’dadır.

Ebû Ubeyde: **شاذ بن فياض** el-Yeşkürî el-Basrî, bir **محدث**; adı Hilâl’dir; Şâz lakabıdır.

Talha b. Ubeydullah et-Teymî (Allah ondan razı olsun), Zî Kared gazvesinde bir kuyu satın aldı; sonra onu sadaka verdi; bir deve kesti de onu insanlara yedirdi; bunun üzerine ona Allah’ın Elçisi (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) dedi ki: “Ey Talha, sen **الفياض**’sın”; böylece onunla lakaplandı; bağışının genişliği ve çokluğu sebebiyle. Kavminde dört yüz bin taksim etmişti; cömert idi. Siyer kitaplarında böyledir.

Deccâl zikrinde: sonra bunun ardından **الفيض** olur. Şemmer dedi: el-Bekrâvî’ye onu sordum; dedi ki: **الفيض**: ölüm; burada. Dedi: Onu başkasından işitmedim; ancak şu ki: “nefsi **فاضت**”, yani ruhu çıkarken dudakları üzerinde toplanan salyası.

**الفيض**: Mısır’ın Nîl’i; bunu **الجوهري** söyledi; **العباب**’da da bunun benzeri. **التكملة**’de: Mısır Nîl’inde bir yer. **الجوهري** dedi: **الأصمعي** dedi: Basra nehri **الفيض** diye adlandırılır. Başkası dedi: Basra’nın **فيض**’i: onun nehridir; büyüklüğü sebebiyle bu ona galip geldi.

**الفيض**: atlardan çok koşan; **السكب** gibi. Denilir: **فيض** ve **سكب** at.

**الفيض**: Nizâr b. Dubey‘a oğulları için bir attır. Bunu es-Sâğânî nakletti.

**الفيض**: Utbe b. Ebî Süfyân için başka bir at. Denilir: Utbe Sıffîn günü kaçtı; bunun üzerine Abdurrahman b. el-Hakem onu bununla ayıpladı:

  Zırh ve “**الفيض**” diye adlandırılan, sağanak gibi boşanan bir at verilmişken mi
  Efendi hayırlıları terk ettin; çünkü savaşı doğurmuş gördün bir yavruyu
  Babanın ömrüne andolsun, haberler büyütür: gerçekten uzaklaştın ey Utbe, kaçışı.

قال أبو زيد: Onların işi, aralarında **فيضيضى** ve **فيضوضى** ve **يمدان** ve **فيوضى** (fetha ile)dır; yani **فوضى**dır; bu, karışık oldukları zaman olur: şu bunun elbisesini giyer ve şu bunun yemeğini yer; onlardan hiçbiri, kendi işinden yaptığı şeyde arkadaşına danışmaz. Lihyânî de Ebû Zeyd’in sözü gibi bir söz de zikretti.

Ve **أرض ذات فيوض**: yani onda taşan sular vardır; yani akar, ta ki yükselinceye kadar.

Ve **أفاض الماء على نفسه**: onu boşalttı. Cevherî onu nakletti.

**أفاض** الناس من عرفات إلى منى: yani sevk oldular. Sıhâh’ta olduğu gibi. Ve denildi ki: çoklukla; yahut döndüler ve dağıldılar; yahut oradan başka bir yere süratle gittiler. Sonuncusu İbn ‘Arefe’nin sözünden alınmıştır. Ve bunun hepsiyle şu yüce söz tefsir edildi: **فإذا أفضتم من عرفات**. Ebû İshâk dedi: Bu lafızla, orada durmanın vacip olduğuna delalet etti; çünkü **الإفاضة** ancak bir duruştan sonra olur. Ve **أفضتم**’in manası: çoklukla sevk oldunuz. Hâlid b. Cunbe dedi: **الإفاضة**: koşunun süratidir. Ve binekli, devesini, güç ile onun altı arasında bir yürüyüşle sevk edince **أفاض** eder. Dedi ki: Bu, üzerlerinde biniciler varken develerin yarım koşusudur; ve **الإفاضة** ancak üzerlerinde biniciler varken olur. Başkası dedi: **الإفاضة**: yürüyüşte çoklukla sürünme ve sevk etmedir; ve ancak bir dağılma ve toplanmadan olur. Ve **الإفاضة**’nin aslı: dökmektir; sonra yürüyüşte sevk etmeye ödünç alındı. Aslı, kendisini yahut binitini **أفاض** etmesidir; bunun için **أفاض**’ı “sevk etti” diye tefsir ettiler; ancak mef‘ûlün zikrini terk ettiler; onu terk etmeleri sebebiyle, geçişsiz olana benzer oldu. Ondandır: kurban günü **طواف الإفاضة**; Minâ’dan Mekke’ye akar (gider), sonra tavaf eder, sonra döner. Cevherî dedi: Her sevk ediş bir **إفاضة**’dir.

**أفاضوا في الحديث**: yayıldılar. Lihyânî dedi: O, onda içeri daldıkları, içine girdikleri ve çoğalttıkları zamandır. Aziz tenzilde: **إذ تفيضون فيه**; yani onda içeri dalıyorsunuz ve onu anmada yayılıyorsunuz.

Ve **حديث مفاض فيه**. Ondandır, onun yüce sözü de: **لمسكم فيما أفضتم**.

**أفاض الإناء**: onu doldurdu. Lihyânî’den. İbn Sîde dedi: Bana göre o, onu doldurup taşırıncaya kadar (doldurması)dır; Sıhâh ve ‘Ubâb’da da böyledir.

Mecazdandır: **أفاض القداح** ve **أفاض بها** ve onun üzerinde: onunla vurdu. Cevherî onu nakletti. Ve Ebû Züeyb’in, bir eşeği ve dişilerini vasfederken söylediği sözü inşad etti:

  فكـأنـهـن ربـابة وكـأنـه
                      يسر يفيض على القداح ويصدع

Dedi ki: Yani: **بالقداح** ile. Ve cer harfleri, bazısı bazısının yerine geçer. Sıhâh ve ‘Ubâb’da böyledir. Benim divan şerhinde okuduğum: “Ve sanki o **يسر**”: **القداح** ile vuran kimsedir; onun **إفاضة**’si, onları salıvermesi ve itmesidir. Ve **يصدع**: hükümle ayırır; yani onunla ne geleceğini haber verir. Ve şöyle de rivayet edilir: **يخوض على القداح**. **بالقداح** ile “içine dalar”ı kastetti; fakat düzgün olmadı; bunun üzerine **الباء**’nın yerine **على**’yı soktu. Öyleyse düşün.

Ezherî dedi: Dilde **الإفاضة** باب’ından olan her şey, ancak bir dağılma ve çokluk üzerine olur.

İbn Abbâs hadîsinde: “Allah, Âdem’in zürriyetini sırtından çıkardı; sonra onları, **إفاضة القدح** gibi **أفاضهم** etti.” O, onunla vurmak ve kumarda onu döndürüp çevirmektir. Ve **القدح**: oktur; kumar oynadıkları **القداح**’ın tekilidir.

Ondandır, **اللقطة** hadîsi: “Sonra onu malına **أفضها** et”; yani onu içine at ve onunla karıştır.

**أفاض البعير**: işkembesinden gevişini itti de onu çıkardı. Cevherî onu nakletti. Dedi ki: Ondandır şairin sözü; dedim ki: O, Râ‘î’nin sözüdür:

  وأفضن بعد كظومهن بـجـرة
                      من ذي الأبارق إذ رعين حقيلا

Ve denildi ki: Devenin gevişiyle **أفاض** etmesi: onu dağınık, çok olarak atmasıdır. Ve denildi ki: O, gevişinin ve çiğnemesinin sesidir. Lihyânî dedi: O, onu içinden ittiği zamandır. Ve Râ‘î’nin sözünü inşad etti. Ve şöyle rivayet edilir: **من ذي الأباطح**. Ve denilir: Deve, gevişten tuttuğu zaman **كظم** eder.

Ve zırhlardan **المفاضة**: geniş olan(lar)dır. Cevherî onu nakletti. Ve **أفيضت** olmuştur; ve ona **أفاضها** etti; “ona **صلها** et” denildiği gibi. Ve o mecazdır.

Kadınlardan **المفاضة**: karınca iri olan(lar)dır. Sıhâh’ta olduğu gibi. Lisân’da artırdı: eti sarkık olan; ve **أفيضت** olmuştur. Başkası artırdı: itidalden uzak boyca uzun olan. Esâs’ta: O, **المجدولة**’nin zıddıdır. Sâgânî, İmru’ul-Kays’tan inşad etti:

  مهفهفة بيضاء غير مفاضة
                      ترائبها مصقولة كالسجنجل

Ve o mecazdır.

**رجل مفاض**: karınca geniş olan; dişisi **مفاضة**.

Ve Peygamber صلى الله عليه وسلم’in sıfatında: “Peygamber صلى الله عليه وسلم **مفاض البطن** idi”; yani karın, göğüsle beraber düz idi. Ve denildi ki: **المفاض**: onda bir doluluk bulunmasıdır; kabın taşmasından; ve onunla karnının altını kasteder.

Ve **استفاض**: suyun **إفاضة**’sini ve başkasını istedi; Sıhâh’ta olduğu gibi. Denilir: **استفاض الوادي شجرا**; yani genişledi ve ağacı çoğaldı. Cevherî onu nakletti. Ve o mecazdır. Başkası dedi: **استفاض بالمكان**: genişledi. Ve Zü’r-Rumme’nin sözünü inşad etti:

  بحيث استفاض القنع غربي واسط

Mecazdandır: **استفاض الخبر** ve hadis: yayıldı ve dağıldı; **فاض** gibi. O halde o **مستفيض**’dir: insanlar içinde yaygın; taşan su gibi. Ve **مستفاض فيه**. Ve “**حديث مستفاض**” deme; çünkü o lahn’dır. Bu, Ferrâ ve Asma‘î ve İbn Sikkît ve dil ehlinin çoğunluğunun sözüdür. Ve havassın sözü: **حديث مستفيض**; yani insanlar içinde yayılmış, şayi; Ezherî onu uzun uzadıya böyle nakletti; Cevherî ve Sâgânî de (böyle). Yahut bir **لغية**dir: onu **استفاضوه** ettikleri için o **مستفاض**’dır; yani onda alınmış. Şeyhimiz dedi: Kıyas ona aykırı değildir; ve Ebû Temmâm onu, Âmidî’nin Muvâzene’sinde olduğu gibi kullanmıştır; ve Misbâh’ta onu destekleyeni nakletti.

Ve **محمد بن جعفر**: diğer nüshalarda böyle. Şeyhimiz dedi: Doğrusu: **جعفر بن محمد بن جعفر ابن الحسن بن المستفاض**; kadı **الفريابي**; ve denilir: **الفاريابي**: meşhur bir **محدث**. Şeyhimiz dedi: Hâfız İbn Hacer’in hattıyla bulunduğu gibi. Dedim ki: ‘Ubâb’da da benzeri vardır; ancak musannifin, getirdiği şeydeki sözü doğru olup onda hata yoktur; çünkü bu **محمد بن جعفر**, Abbâs ed-Dûrî ve tabakasından işiten kadı Ebû’l-Hasen muhaddistir. Babası **جعفر بن محمد** ise, çok tasnif sahibi hâfız diye vasfedilendir; ve Ebû ‘Amr ‘Abdullah b. Muhammed b. Yûsuf b. Vâkid el-Firyâbî’nin beldelisinden ve başkasından hadis rivayet etmiştir; öyleyse düşün.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **فاضت عينه تفيض فيضا**: aktığı zaman. Ve denilir: **أفاضت العين الدمع تفيضه إفاضة**; ve falan kimse gözyaşını **أفاض** etti. Ve **حوض فائض**: yani dolu. Ve **ماء فيض**: çok. Ve **بحر فائض**: coşkun. Ve **الفيض**: genel olarak nehir; cem‘i **أفياض** ve **فيوض**. Onların onu cem‘ etmeleri, onun masdar ile adlandırılmadığına delalet eder. Ve **نهر فياض**: suyu çok. Cevherî onu nakletti. Ve **رجل فيض**: iyiliği çok. Ve **فياض**: bağışlayan, cömert; Cevherî onu nakletti. Ve denildi ki: iyiliği çok. Ve ‘Ubâb’da: bağışı çok. Ve Rü’be’ye ait olarak inşad etti:

  أنت ابن كل سيد فـياض
  جم السجال مترع الحياض

Ve ona **غِيضًا مِنْ فَيْضٍ** verdi; yani çoktan az bir şey; bunu el-Cevherî nakletti. Ve musannifin **غ ي ض**’da daha önce geçti. Ve **أَفَاضَ بِالشَّيْءِ**: onu attı. Ebû Sahr el-Hüzelî bir bölüğü vasfederek dedi:
  Onu, yürüyüş hâlinde bir saldırı ile karşılarsın;                      ondan kale, oğlaklarla taşar.

Ve **دِرْعٌ فَيُوضٌ** ve **مُفَاضَةٌ** ve **فَاضَةٌ**: geniş. Sonuncusu İbn Cinnî’dendir. Ve kadınlardan **المُفَاضَةُ**: iki yolu (iki geçidi) birleştirilmiş olan; sanki **المُفْضَاةُ**’nin ters çevrilmişidir. Ve **أَفَاضَ** kadını ve **أَفْضَاهَا** iftizâz sırasında, tek bir mânâdadır. Bunu Lisân sahibi ve İbnü’l-Kattâ‘ nakletti; es-Sâgânî de bunu Yûnus’tan nakletti; dedi: Onu, kendisine ait **كِتَابُ اللُّغَاتِ**’ta zikretti. Ve **أَفَاضَ الْمَاءَ**; yani aktı; **فَاضَ** gibi. Ve **فَاضَ الْبَعِيرُ بِجِرَّتِهِ**: **أَفَاضَ** hakkında bir lugattır. Ve **فَاضَ الرَّجُلُ عَرَقًا**: gam sırasında bedeninin üzerinde belirdi; bunu İbnü’l-Kattâ‘ nakletti. Ve **فَيَّاضًا** ve **فَيْضًا** ve **مُسْتَفَاضًا** diye adlandırmışlardır. Ve **فَيْضُ اللِّوَى**: bir yer. Ebû Sahr el-Hüzelî dedi:
  Eğer **فَيْضِ اللِّوَى**’da, yakıcı hevâdan taşıdığım şey olmasaydı;                      Gurrâ ve Esmâ (adlı) bir genç kız.

Ve **فَيْضُ أَرَاكَةَ**: başka bir yer. Hüzelî Melîh b. el-Hakem dedi:
  Leylâ’nın sevgisinden, **فَيْضِ أَرَاكَةَ** günü ve bir gün de Karn’da;                      neredeyse ölüme yaklaşacaktım.

**العُبَاب**’da olduğu gibi. Ve denir: Onunla konuştu da **مَا أَفَاضَ بِكَلِمَةٍ**; yani fasih konuşmadı. Ve **فَاضَ صَدْرُهُ مِنَ الْغَيْظِ**; bu mecazdır. Ve **فَيَّاضٌ**; **شَدَّاد** gibi: bir yer. Ve bir topluluk **أَبَا الْفَيْضِ** künyesiyle künyelenmiştir; onlardan: Ebü’l-Feyz Mûsâ b. Eyyûb eş-Şâmî; ve İbn Ebî Eyyûb denilir; Süleym b. Âmir’den rivayet etti; ondan da Şu‘be (rivayet etti). Ve Ebü’l-Feyz: bir Tebba‘î; Ebû Zer’den; ondan da Mansûr b. el-Mu‘temir. İbnü’l-Mühendis’in **الكُنَى**’sında böyledir. Ve **الْفَيَّاضُ** da: Mâlik b. Teymullâh’ın evlâdından, İkrime b. Rebî‘î’nin kabilesidir.
 \\//**فَصْلُ الْقَافِ مَعَ الضَّادِ**

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَاضَ
1 فَاضَ ذ , (S, M, Mgh, &c.,) aor. يَفِيضُ, inf. n. فَيْضٌ (S, M, O, Msb, K) and فَيْضُوضَةٌ (S, O, K) andفُيُوضٌ (M, O, K) and فِيُوضٌ and فُيُوضَةٌ (M, K) and فَيَضَانٌ, (M, O, K,) It (water) overflowed: poured out, or forth, from fulness: (Mgh:) it (water, S, O, K, or a torrent, Msb) became abundant, (S, O, Msb, K and flowed from [over] the brink of the valley, (Msb,) or so as to flow over the side of the valley, (S, O,) or so as to flow like a valley; (K;) and ↓ افاض signifies the same: (Msb, TA:) it (water) became abundant: (TA:) [contr. of غَاضَ, aor. يَغِيضُ:] it (water, and that of the eyes, and the like, M, or anything fluid, Msb) ran, or flowed: (M, Msb:) or it poured out, or forth; or poured out, or forth, vehemently; gushed out, or forth: (M:) and it (water, and blood,) fell in drops. (Msb.) ― -b2- It (a vessel) became full: (Msb:) [or it overflowed: for you say,] فَاضَ النَّهْرُ بِمَائِهِ The river overflowed with its water: and فَاضَ الاـِنَآءُ بِمَا فِيهِ The vessel overflowed with what was in it: (Msb:) and a poet says,
شَكَوْتُ وَمَا الشَّكْوَى لِمِثْلِىَ عَادَةً
وَلٰكِنْ تَفِيضُ الكَأْسُ عِنْدَ امْتِلَائِهَا
[I complained; and complaint is not a custom of the like of me; but the cup overflows on the occasion of its being full]. (A) You say also فَاضَتْ عَيْنُهُ, aor. as above, inf. n. فَيْضٌ, The eye flowed [with tears]. (TA.) And فَاصَ عَرَقًا, said of a man, [He sweated;] sweat appeared upon his body, on an occasion of grief. (IKtt) ― -b3- (assumed tropical:) It (a thing) was, or became, much, abundant, many, or unmerous. (O, K.) You say, فَاضَ اللِّئَامُ (assumed tropical:) The mean became many: (S, O:) opposed to غَاضَ, q. v. (S and A in art. غيض.) And فَاضَ الخَيْرُ (tropical:) Good, or wealth, &c., became abundant, (A, Msb,) فِيهِمْ among them. (A.) ― -b4- Aor. as above, (S,) inf. n. فَيْضٌ, (TA,) (tropical:) It (a piece of news, or a story,) spread abroad; (S, M, K;) as also ↓ استفاض; (S, M, A, Msb, K, TA;) it spread abroad among the people. (Msb and TA in explanation of the latter verb,) like water. (TA.) ↓ The latter is also said of a place, meaning (tropical:) It became wide, or ample. (A.) And you say, فَاضَ عَلَيْهِ الدِّرْعُ (tropical:) [The coat of mail spread over him; or covered him]. (A.) ― -b5- Aor. as above, inf. n. فَيْضٌ and فُيُوضٌ, (tropical:) He (a man, S, O, K) died: (S, M, O, K:) and, (S, M, O, K,) in like manner, (S, O,) فَاضَتٌ نَفْسُهُ, (S, M, A, Mgh, O, Msb, K,) aor. as above, (M,) inf. n. فَيْضٌ, (M, Msb,) (tropical:) his soul departed, or went forth; (S, M, A, * Mgh, * O, Msb, K;) of the dial. of Temeem; (S, M, O;) on the authority of AO and Fr; and AZ says the like; but As says that one should not say, فاض الرَّجُلُ, nor فاضت نفسه, for فاض is only said of tears and of water: (S, O:) to which is added in the O, but one says, فَاظَ, with ظ, [as is also said in the Mgh,] as meaning “ he died, ” and not فاض, with ض, decidedly: (TA:) [see, however, the remarks of IB below:] or the more chaste expression is فاظ, with ظ, without the mention of the نفس; and some do not allow any other: (Msb:) but in the L we find as follows: IAar says. فاض الرجل and فاظ, meaning “ the man died: ” and Abu-l-Hasan says, فاظت نفسه, the verb relating to the نفس; and فاض الرجل and فاظ: but As says, I heard AA say that one should not say, فاظت نفسه, but فاظ, meaning “ he died; ” and not فاض, with ض, decidedly: IB, however, says that what IDrd has cited from As is different from that which J has ascribed to him; for IDrd cites the words of As thus: the Arabs says, فاظ الرجل, meaning “ the man died; ” but when they speak of the نفس, they say فاضت نفسه, with ض; and he quotes the ex.
فَفُقِئَتْ عَيْنٌ وَفَاضَتْ نَفْسُ
[And an eye was put out, and a soul departed]: and he [IB] adds that this is what is commonly known to be the opinion of As: but J has committed and error; for As quotes from AA that one should not say, فاظت نفسه, but فاظ, meaning “ he died; ” not فاض, decidedly and he also says, nor does it necessarily follow from what he relates that he firmly believed it: AO says that فاظت نفسه is of the dial. of Keys; and فاضت, of the dial of Temeem and AHلt says, I heard AZ say that Benoo-Dabbeh alone say, فاضت نفسه: in like manner also El-Mلzinee says. on the authority of AZ. that all the Arabs say, فاظت نفسه. except Benoo-Dabbeh, who say, فاضت نفسه with ض. (TA.) [See also art. فيظ. It is further said, that] الفَيْضُ signifies Death: (A, K;) as occurring in a trad respecting Ed-Dejjلl, where it is said, ثُمَّ يَكُونُ عَلَى أَثَرِ ذٰلِكَ الفَيْضُ [Then shall be, after that, death] (A, TA:) Sh says, I asked El-Bekrلwee respecting this, and he asserted الفيض, in this case, to signify “ death; ” but I have not heard it from any other; unless it be from فَاضَتْ نَفْسَهُ signifying His slaver collecting upon his lips at the departure of his soul [flowed]. (TA.) ― -b6- You say also فَاضَ صدْرُهُ مِنَ الغَيْظِ (tropical:) [His bosom overflowed with wrath, or rage], (A, TA.) And فَاضَ صَدْرُهُ بِالسِّرِّ His bosom disclosed, or concealed, the secret; (S, O, K;) his bosom could not conceal the secret; (M;) his bosom was full with the secret, and disclosed it, not being able to conceal it. (TA.) ― -b7- And فَيْضٌ is used as meaning (assumed tropical:) God's suggesting (اـِلْقَآء) [of a thing]: what the Devil suggests (يُلْقِيهِ) is termed الوَسْوَسَةُ. (Kull p. 277.) ― -b8- فَاضَ البَعِيرُ بِجِرَّتِهِ: see 4, latter half.

افاض
4 افاض ذ : see 1, first sentence. -A2- He filled a vessel so that it overflowed: (S, M, O, K:) or [simply] he filled a vessel, (M, Msb,) accord. to Lh; but the former. [says ISd,] in my opinion, is the correct signification. (M.) ― -b2- He made water, and tears, and the like, to run, or flow; or to pour out, or forth; or to pour out, or forth, vehemently; to gush out, or forth: (M:) he poured [water &c.] out, or forth: (A, TA:) or he poured water out, or forth, copiously. (Mgh.) You say, افاض المَآءَ عَلَى نَفْسِهِ, (S, O, K,) or على جَسَدِهِ, (Msb,) He poured the water (S, O, Msb, K) upon himself, (S, O, K,) or upon his body. (Msb.) And افاض دُمُوعَهُ, (S,) or دَمْعَهُ, (Msb,) He poured forth his tears. (Msb.) And افاضت العَيْنُ الدَّمْعَ [The eye poured forth tears]. (TA.) ― -b3- افاض اللّٰهُ الخَيْرَ (tropical:) God made good, or wealth, &c., to abound. (Msb.) ― -b4- افاض عَلَيْهِ الدِّرْعَ (tropical:) He put on him the coat of mail: like as you say صَبَّهَا [lit he poured it]. (A, TA.) ― -b5- أَفَاضُوا مِنْ عَرَفَاتٍ (tropical:) They pushed on, pressed on, or went quickly, syn. دَفَعُوا, (S, Mgh, O, Msb, K,) or اِنْدَفَعُوا, (M, A,) with multitude, (M, Mgh, O,) from 'Arafلt, (S, M, A, Mgh, O, Msb, K,) to Minè, (S, M, O,) exclaiming لَبَّيْكَ: (M:) or they returned, and dispersed themselves from 'Arafلt: (O, K:) or they hastened from 'Arafلt to another place: (K:) the last rendering is taken from Ibn-'Arafeh; and agreeably with all of these renderings, the phrase in the Kur [ii. 194], فَاـِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ, has been explained: (TA:) and [in like manner,] you say افاضوا مِنَ مِنَى اـِلَى مَكِّةَ (tropical:) They returned from Mine to Mekkeh; on the day of the sacrifice: (Msb:) اـِفَاضَةٌ signifies (tropical:) the advancing, and pushing on, or pressing on, in journeying, or pace, (A, * TA,) and the like, (A,) with multitude, and is only after a state of separation and congregation: (TA:) it is from the same word as signifying the “ pouring out, or forth; ” (A, O, TA,) or from افاض المَآءَ signifying “ he poured the water out, or forth, copiously ” (Mgh:) and the original expression is افاض نَفْسَهُ. or رَاحِلَتَهُ; but they omit the objective complement, and hence the verb resembles one that is intrans.: (O, TA:) or افاضة signifies the quickly impelling or urging [a beast] to run, with one's foot or leg, or feet or legs: and افاض, he (a (??)) made his camel to exert himself beyond measure, (??) quick run, between the utmost (??) and what is (??) than that; افاضة denoting the half [of the fall (??) of the run of camels having riders upon these; and being only applied when they have riders upon them: (Khلlid Ibn-Jembeh:) and every دَفْعَة [or act of pushing on, or pressing (??),] is termed اـِفَاضَةٌ. (S, Msb, K.) Hence, طَوَافُ الاـِفَاضَةِ, signifying The (??) [around the K(??) the return from Mine to Mekkeh; (Msb, TA) on the day of the sacrifice: (TA:) or the circuiting of visitation. (Mgh.) ― -b6- افاضوا فِى الحَدِيثِ (tropical:) They pushed on, or pressed on, in discourse; syn. اِنْدَفَعُوا: (Lh, S, M, A, O,) they entered thereinto; launched forth, or cut, thereinto: (Lh, M, O;) they were large, or copious, or profuse, therein; (O, TA:) or they dilated therein (M:) or they began, commenced, or entered upon, discourse: (Msb;) as also ↓ استفاضوهُ, (M, Msb,) accord. to some; (Msb;) but this latter is disallowed by most; (M;) or by the skilful, (Msb.) You say also, افاض فِى عَمَلٍ (assumed tropical:) He entered into an action, or employment; and pushed on, or pressed on, therein: (Bd in x. 62:) or he began it, commenced it, or entered upon it. (Jel, ibid.) ― -b7- افاض بَالشَّيْءِ He impelled, or thrust, with the thing: (M:) he cast, or threw, the thing. (M, TA.) ― -b8- افاض البَعِيرُ بِجِرَّتِهِ, (Lh, S, M, A, O,) and (S, O) افاض alone, (S, O, K,) and بِجِرَّتِهِ ↓ فَاضَ, (TA,) (tropical:) The camel propelled his cud (Lh, S, M, A, K) from his inside, (Lh, M, A,) or from his stomach, (S, K,) and expelled it, or ejected it: (S:) or cast it forth in a scattered and copious state: or it means [he made to be heard] the sound of his cud, and of his chewing. (M.) ― -b9- مَا افاض بِكَلِمَةٍ (assumed tropical:) He did not make clear, or distinct, or perspicuous, a word, or sentence. (Msb, TA.) [And ما افاض بكلمة signifies the same.] ― -b10- افاض بِالقِدَاحِ, (S, M, A, O, K,) and عَلَى القِدَاحِ, meaning بِالقِدَاحِ, for prepositions stand in the places of other prepositions, (S, O,) and افاض القِدَاحَ, (O, K,) (tropical:) i. q. ضَرَبَ بِالقِدَاحِ [which has two significations: He turned about, or shuffled, the gaming-arrows: and he played with the gaming-arrows]: (S, M, A, O, K:) and أَجَالَهَا [which has the former of the above significations]: or he dealt them forth. (TA.) Aboo-Dhu-eyb says, describing a [wild] he-ass and his she-asses,
فَكَأَنَّهُنَّ رِبَابَةٌ وَكَأَنَّهُ
يَسَرٌ يُفِيضُ عَلَى القِدَاحِ وَيَصْدَعُ
(S, TA) (tropical:) [And it was as though they were a bundle of gaming-arrows, and as though he were a shuffler thereof, shuffling or] dealing out the arrows, and deciding, and making known what he produced: (TA:) or, accord. to Kh, and speaking with his loudest voice, saying “ The arrow of such a one has won, ” or “ This is the arrow of such a one: ” or, accord. to some, distributing, or dispensing, by means of the arrows: (TA in art. صدع:) by عَلَى القِدَاحِ is meant بِالقِدَاحِ. (S voce عَلَى.) One relation of this verse substitutes يَخُوضُ for يُفِيضُ. (TA.) Az says that اـِفَاض [a mistranscription for اـِفَاضَةٌ] is always a consequence of a state of separation, or dispersion, and abundance, or copiousness. (TA.) ― -b11- Hence the saying in a trad. respecting a thing picked up from the ground, ثُمَّ أَفِضْهَا مِنْ مَالِكَ, [app. a mistake for فِى مَالِكَ,] i. e. (assumed tropical:) Then put thou, or throw thou, it, and mix it, among thy property. (TA.) ― -b12- أُفِيضَتْ She (a woman) became wide in the belly: [as though spread out:] or she became large in the belly, and flabby in flesh. (M.) -A3- افاض المَرْأَةَ He made the مَسْلَكَانِ [i. e. vagina and rectum] of the woman to become one, on the occasion of devirgination; (M;) i. q. أَفْضَاهَا [from which it is app. formed by transposition, as is indicated in the M.]. (O, TA.)

تفيّض
5 تفيّض ذ It flowed. (Har p. 610. [But this I do not find elsewhere.])

استفاض
10 استفاض ذ He asked for the pouring out (اـِفَاضَة) of water, (K, TA,) &c. (TA.) -A2- Said of a piece of news: and of a place: see 1, in the first half of the paragraph. You say also, استفاض الوَادِى شَجَرًا (tropical:) The valley became wide, and abundant in trees. (S, O, K, TA.) -A3- استفاضوا الحَدِيثَ: see افاضوا فِى الحَدِيثِ. [It seems to be indicated in the S and O that it signifies They spread abroad the story among the people; as used by some: see مُسْتَفِيضٌ.]

فَيْضٌ
فَيْضٌ ذ A river, (M, TA,) in general: (TA:) pl. [of pauc.] أَفْيَاضٌ and [of mult.] فُيُوضٌ: the pluralization thereof shows that it is not an inf. n. used as a subst.: (M, TA:) [and a river, or water, that overflows.] الفَيْضُ is [hence] applied to The Nile of Egypt: (S, O, K:) or, accord. to the Tekmileh, to a place in the Nile of Egypt: (TA:) and to the river of El-Basrah: (As, S, K:) or this last is called فَيْضُ البَصْرَةِ, because of its greatness. (M.) You say also أَرْضٌ ذَاتُ فُيُوضٍ Land in which is water: (Lh, M:) or in which are waters that overflow. (S, K, TA.) ― -b2- A horse (tropical:) that runs much; (S, M, O, K;) that is fleet, or swift; (M;) that runs vehemently; likened to water pouring forth; as also سَكْبٌ. (Eth-Thaalebee, in TA, art. سكب.) ― -b3- A man (tropical:) bountiful, or munificent; as also ↓ فَائِضٌ, (A,) and ↓ فَيَّاضٌ: (S, O:) or, as also ↓ the last, a man abounding [or profuse] in beneficence or bounty. (M.) ― -b4- Much, or abundant, water. (M.) ― -b5- (tropical:) Much, or abundance: as in the saying, أَعْطَاهُ غَيْضًا مِنْ فَيْضٍ (tropical:) He gave him little from much. (S, M, O.) Anything much in quantity. (KL.) ― -b6- (assumed tropical:) A large gift: [and simply a gift, favour, or grace:] pl. فُيُوضٌ. (KL.) ― -b7- [See also 1, last sentence but one. Hence بِطَرِيقِ الفَيْضِ meaning (assumed tropical:) By way, or means, of instinct; instinctively.] ― -b8- (tropical:) Death: [as being the outpouring of the soul:] see 1. (Sh, on the authority of El-Bekrلwee; and K.) ― -b9- ذَهَبْنَا فِى فَيْضِ فُلَانٍ (assumed tropical:) We went with the corpse and bier of such a one. (M.)

فَاضَةٌ
فَاضَةٌ ذ : see مُفَاضٌ.

أَمْرُهُمْ فَيْضَى بَيْنَهُمْ
أَمْرُهُمْ فَيْضَى بَيْنَهُمْ ذ : i. q. فَوضَى, q. v. (TA in art. فوض.)

أَمْرُهُمْ فَيْضُوضَى بَيْنَهُمْ
أَمْرُهُمْ فَيْضُوضَى بَيْنَهُمْ ذ , and فَيْضِيضَى, and فَيْضُوضَآءُ, and فَيْضِضَآءُ, and ↓ فَيُوضَى, i. q. فَوْضَى, q. v. in art. فوض. (AZ, K.)

فَيُوضٌ
فَيُوضٌ ذ : see مُفَاضٌ.

أَمْرُهُمْ فَيُوضَى بَيْنَهُمْ
أَمْرُهُمْ فَيُوضَى بَيْنَهُمْ ذ : see فَيضُوضَى.

فَيَّاضٌ
فَيَّاضٌ ذ A river containing much water: (S:) or that flows much. (Ham p. 375.) ― -b2- Applied to a man: see فَيْضٌ, in two places.

فَائِضٌ
فَائِضٌ ذ A watering-trough full: a sea, or great river, [overflowing: see 1: or] pouring, or pouring vehemently. (TA.) ― -b2- Applied to a man: see فَيْضٌ.

مُفَاضٌ
مُفَاضٌ ذ pass. part. n. of 4 [q. v.]. ― -b2- حَدِيثٌ مُفَاضٌ فِيهِ (tropical:) Discourse in which people have pushed on, or pressed on: (K:) [or into which they have entered: or in which they have been large, or copious: or in which they have dilated: or begun: see 4; and see also مُسْتَفِيضٌ.] ― -b3- دِرْعٌ مُفَاضَةٌ (tropical:) A wide, or an ample, coat of mail; (S, M, A, O, K;) as also ↓ فَاضَةٌ (IJ, M) and فَيُوضٌ. (M.) [In the CK, this word is erroneously written مُفاوَضَة, as applied to a coat of mail and to a woman.] مُفَاضٌ applied to a man, (tropical:) Wide in the belly: fem. with ة: (M:) or the latter, a woman large in the belly, (S, M, A, O, K,) and flabby in flesh, (M, A,) and, as some add, inordinately tall: (TA:) : or, as some say, the latter signifies a woman having her مَسْلَكَانِ [i. e. vagina and rectum] united; as though formed by transposition from مُفْضَاةٌ: (M:) and, accord. to some, مُفَاضٌ signifies having a fulness. (TA.) It is said of the Prophet, كَانَ مُفَاضَ البَطْنِ, meaning (tropical:) He had the belly even with the breast: (O, K:) or he had a fulness in the lower part of the belly. (TA.)

مُسْتَفَاضٌ
مُسْتَفَاضٌ ذ : see the next paragraph

مُسْتَفِيضٌ
مُسْتَفِيضٌ ذ One who asks for the pouring out (اـِفَاضَة) of water &c. (S, O.) -A2- A story, or a piece of news, (tropical:) spread abroad (S, M, A, * O, Msb, K) among the people, (S, O, Msb,) like water; (TA;) as also مُسْتَفَاضٌ فِيهِ; (S, O, K;) but you should not say مُسْتَفَاضٌ [alone], (As, Fr, ISk, and the lexicologists in general, and Az, S, O, Msb, and K,) for this is a mistake of the inhabitants of the towns and villages: (As, Fr, ISk, &c., and Msb:) or this last is a word of weak authority: (K:) it is, however, used by some; (S, O;) for instance, by Aboo-Temmلm; (TA;) as meaning begun, commenced, or entered upon; but most disallow it unless followed by فِيهِ. (M.)

##### Türkçe

**فَاضَ**
1 **فَاضَ** ذ , (S, M, Mgh, &c.,) muzâri‘i **يَفِيضُ**, mastarı **فَيْضٌ** (S, M, O, Msb, K) ve **فَيْضُوضَةٌ** (S, O, K) ve **فُيُوضٌ** (M, O, K) ve **فِيُوضٌ** ve **فُيُوضَةٌ** (M, K) ve **فَيَضَانٌ**, (M, O, K,) O (su) taştı: doluluktan dolayı dışarı döküldü yahut dışarı aktı: (Mgh:) o (su, S, O, K, yahut sel, Msb) bol oldu, (S, O, Msb, K) ve vadinin kenarından [üstünden] aktı, (Msb,) yahut vadinin yanından taşacak şekilde aktı, (S, O,) yahut vadi gibi akacak şekilde; (K;) ve ↓ **افاض** da aynı mânaya gelir: (Msb, TA:) o (su) bol oldu: (TA:) [**غَاضَ**, muzâri‘i **يَغِيضُ**’un zıddı:] o (su, ve gözlerin suyu, ve benzeri, M, yahut her akıcı şey, Msb) aktı yahut akıp gitti: (M, Msb:) yahut dışarı döküldü yahut dışarı aktı; yahut şiddetle dışarı döküldü yahut dışarı aktı; fışkırdı yahut fışkırıp çıktı: (M:) ve o (su ve kan) damlalar hâlinde düştü. (Msb.) ― -b2- O (bir kap) doldu: (Msb:) [yahut taştı: çünkü sen şöyle dersin,] **فَاضَ النَّهْرُ بِمَائِهِ** Nehir suyu ile taştı: ve **فَاضَ الاـِنَآءُ بِمَا فِيهِ** Kap, içindeki şey ile taştı: (Msb:) ve bir şair der ki,
شَكَوْتُ وَمَا الشَّكْوَى لِمِثْلِىَ عَادَةً
وَلٰكِنْ تَفِيضُ الكَأْسُ عِنْدَ امْتِلَائِهَا
[Şikâyet ettim; hâlbuki benim gibinin âdeti şikâyet değildir; fakat kadeh, dolduğu vakit taşar]. (A) Yine şöyle dersin **فَاضَتْ عَيْنُهُ**, muzâri‘i yukarıdaki gibi, mastarı **فَيْضٌ**, Göz [yaşla] aktı. (TA.) Ve **فَاصَ عَرَقًا**, bir adam hakkında söylenir, [Terledi;] keder vaktinde bedeninde ter belirdi. (IKtt) ― -b3- (mecaz kabul edilerek:) O (bir şey) çok oldu, bol oldu, pek çok oldu yahut sayısız oldu. (O, K.) Şöyle dersin, **فَاضَ اللِّئَامُ** (mecaz kabul edilerek:) Alçaklar çoğaldı: (S, O:) **غَاضَ**’ın karşıtı; bk. (S ve A, **غيض** maddesinde.) Ve **فَاضَ الخَيْرُ** (mecaz:) Hayır yahut mal vb. bol oldu, (A, Msb,) **فِيهِمْ** onların arasında. (A.) ― -b4- Muzâri‘i yukarıdaki gibi, (S,) mastarı **فَيْضٌ**, (TA,) (mecaz:) O (bir haber yahut bir kıssa) yayıldı; (S, M, K;) bunun gibi ↓ **استفاض** da; (S, M, A, Msb, K, TA;) halk arasında yayıldı. (Msb ve TA, ikinci fiilin açıklamasında,) su gibi. (TA.) ↓ Bu ikincisi, bir yer hakkında da söylenir; mânası (mecaz:) Geniş oldu yahut ferah oldu. (A.) Ve şöyle dersin, **فَاضَ عَلَيْهِ الدِّرْعُ** (mecaz:) [Zırh onun üzerine yayıldı; yahut onu örttü]. (A.) ― -b5- Muzâri‘i yukarıdaki gibi, mastarı **فَيْضٌ** ve **فُيُوضٌ**, (mecaz:) O (bir adam, S, O, K) öldü: (S, M, O, K:) ve, (S, M, O, K,) aynı şekilde, (S, O,) **فَاضَتٌ نَفْسُهُ**, (S, M, A, Mgh, O, Msb, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (M,) mastarı **فَيْضٌ**, (M, Msb,) (mecaz:) ruhu ayrıldı yahut çıktı; (S, M, A, * Mgh, * O, Msb, K;) Temîm lehçesindendir; (S, M, O;) AO ve Fr rivayetine göre; AZ de bunun benzerini söyler; fakat As der ki, **فاض الرَّجُلُ** da denmez, **فاضت نفسه** de denmez; çünkü **فاض** ancak gözyaşı ve su hakkında söylenir: (S, O:) buna O’da şu eklenir: fakat **فَاظَ**, ظ ile, [Mgh’de de böyle denildiği üzere,] “öldü” mânasında söylenir; ض ile **فاض** kesinlikle değil: (TA:) [ancak aşağıda IB’nin sözlerine bak:] yahut daha fasih ifade, nefsi anmadan, ظ ile **فاظ**’dır; ve bazıları bundan başkasına cevaz vermez: (Msb:) fakat L’de şu bulunur: IAar der ki: **فاض الرجل** ve **فاظ**, “adam öldü” mânasında: ve Ebu’l-Hasan der ki: **فاظت نفسه**, fiil nefse nispetle; ve **فاض الرجل** ve **فاظ**: fakat As der ki: AA’yı işittim; **فاظت نفسه** denmemeli, fakat **فاظ**, “öldü” mânasında; ve ض ile **فاض** kesinlikle değil: IB ise der ki: IDrd’nin As’tan naklettiği, J’nin ona nispet ettiğinden farklıdır; çünkü IDrd, As’ın sözlerini şöyle nakleder: Araplar **فاظ الرجل** der, “adam öldü” mânasında; fakat nefisten söz ettiklerinde ض ile **فاضت نفسه** derler; ve şu örneği getirir:
فَفُقِئَتْ عَيْنٌ وَفَاضَتْ نَفْسُ
[Bir göz oyuldu ve bir nefis çıktı]: ve o [IB] ekler ki bu, As’ın görüşü olarak meşhur bilinen şeydir: fakat J hata etmiştir; çünkü As, AA’dan şunu nakleder: **فاظت نفسه** denmemeli, fakat **فاظ**, “öldü” mânasında; ض ile **فاض** değil, kesinlikle; ve o ayrıca der ki, naklettiği şeyden onun buna kesin inandığı zorunlu olarak çıkmaz: AO der ki **فاظت نفسه** Kays lehçesindendir; **فاضت** ise Temîm lehçesindendir; ve AHlṭ der ki: AZ’yi işittim; yalnız Benû-Dabbe **فاضت نفسه** der: aynı şekilde El-Muzanî de, AZ’den rivayetle, bütün Araplar **فاظت نفسه** der; yalnız Benû-Dabbe, ض ile **فاضت نفسه** der. (TA.) [Ayrıca **فيظ** maddesine de bak. Ayrıca denilmiştir ki] **الفَيْضُ** Ölüm demektir: (A, K;) Deccâl hakkında bir hadiste geçtiği üzere, orada şöyle denir: **ثُمَّ يَكُونُ عَلَى أَثَرِ ذٰلِكَ الفَيْضُ** [Sonra bunun ardından ölüm olacaktır] (A, TA:) Sh der ki: El-Bekrâvî’ye bunu sordum; o, bu durumda **الفيض**’in “ölüm” mânasına geldiğini söyledi; fakat bunu başka birinden işitmedim; meğer ki **فَاضَتْ نَفْسَهُ**’dan olsun; bu, ruhunun çıkışı sırasında dudaklarında tükürüğünün toplanması [akması] mânasındadır. (TA.) ― -b6- Yine şöyle dersin **فَاضَ صدْرُهُ مِنَ الغَيْظِ** (mecaz:) [Göğsü öfke ile taştı], (A, TA.) Ve **فَاضَ صَدْرُهُ بِالسِّرِّ** Göğsü sırrı açığa vurdu yahut sakladı; (S, O, K;) göğsü sırrı saklayamadı; (M;) göğsü sır ile doldu ve onu açığa vurdu; saklamaya güç yetiremedi. (TA.) ― -b7- Ve **فَيْضٌ**, (mecaz kabul edilerek:) Allah’ın (اـِلْقَآء) [bir şeyi] ilka etmesi mânasında kullanılır: Şeytanın (يُلْقِيهِ) ilka ettiği şeye **الوَسْوَسَةُ** denir. (Kull s. 277.) ― -b8- **فَاضَ البَعِيرُ بِجِرَّتِهِ**: 4’e bak, ikinci yarı.

**افاض**
4 **افاض** ذ : 1’e bak, ilk cümle. -A2- Bir kabı, taşacak şekilde doldurdu: (S, M, O, K:) yahut [sadece] bir kabı doldurdu, (M, Msb,) Lh’ye göre; fakat birincisi, [ISd der,] benim kanaatimce doğru mânadır. (M.) ― -b2- Suyu, gözyaşını ve benzerini akıttı yahut akıttırdı; yahut dışarı döktü yahut dışarı akıttı; yahut şiddetle dışarı döktü yahut dışarı akıttı; fışkırttı yahut fışkırttı çıkardı: (M:) [su vb.] dışarı döktü yahut dışarı akıttı: (A, TA:) yahut suyu bolca dışarı döktü yahut dışarı akıttı. (Mgh.) Şöyle dersin, **افاض المَآءَ عَلَى نَفْسِهِ**, (S, O, K,) yahut **على جَسَدِهِ**, (Msb,) Suyu (S, O, Msb, K) kendi üzerine, (S, O, K,) yahut bedeninin üzerine döktü. (Msb.) Ve **افاض دُمُوعَهُ**, (S,) yahut **دَمْعَهُ**, (Msb,) Gözyaşlarını dışarı döktü. (Msb.) Ve **افاضت العَيْنُ الدَّمْعَ** [Göz yaş döktü]. (TA.) ― -b3- **افاض اللّٰهُ الخَيْرَ** (mecaz:) Allah hayrı yahut malı vb. bol kıldı. (Msb.) ― -b4- **افاض عَلَيْهِ الدِّرْعَ** (mecaz:) Zırhı ona giydirdi: tıpkı **صَبَّهَا** dediğin gibi [lafzen: onu döktü]. (A, TA.) ― -b5- **أَفَاضُوا مِنْ عَرَفَاتٍ** (mecaz:) ‘Arafât’tan, (S, M, A, Mgh, O, Msb, K,) Minâ’ya, (S, M, O,) **لَبَّيْكَ** diye bağırarak, (M:) kalabalık hâlinde, (M, Mgh, O,) ittiler, sıkıştırdılar yahut hızlıca gittiler; eş anlamlısı **دَفَعُوا**, (S, Mgh, O, Msb, K,) yahut **اِنْدَفَعُوا**, (M, A,) : yahut ‘Arafât’tan döndüler ve dağıldılar: (O, K:) yahut ‘Arafât’tan başka bir yere acele ettiler: (K:) son tercüme İbn-‘Arafeh’tendir; ve bu tercümelerin hepsine göre Kur’ân’daki [ii. 194] **فَاـِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ** ibaresi açıklanmıştır: (TA:) ve [aynı şekilde] şöyle dersin **افاضوا مِنَ مِنَى اـِلَى مَكِّةَ** (mecaz:) Kurban gününde Minâ’dan Mekke’ye döndüler: (Msb:) **اـِفَاضَةٌ** (mecaz:) yolculukta yahut yürüyüşte ilerleme ve itişme yahut sıkıştırma, (A, * TA,) ve benzeri, (A,) kalabalıkla birlikte demektir; ve ancak ayrılma ve toplanma hâlinden sonra olur: (TA:) “dışarı dökülme yahut dışarı akma” mânasındaki kelimenin aynısından gelir: (A, O, TA,) yahut **افاض المَآءَ** “suyu bolca dışarı döktü yahut dışarı akıttı” mânasındandır: (Mgh:) aslî ifade **افاض نَفْسَهُ** yahut **رَاحِلَتَهُ**’dir; fakat mef‘ûlü hazfederler; bu sebeple fiil lâzım fiile benzer: (O, TA:) yahut **افاضة**, ayağı yahut bacağı, yahut ayakları yahut bacakları ile [bineği] koşmaya çabucak sevk etmek yahut sürmek demektir: ve **افاض**, o, devesini ölçüyü aşacak şekilde, (??) hızlı koşuya, en uç (??) ile ondan (??) olan arasında sevk etti; **افاضة**, binicileri üzerinde olan develerin koşusunun (??) düşüşünün yarısını ifade eder; ve ancak üzerlerinde binici varken kullanılır: (Hâlid İbn-Cembeh:) ve her **دَفْعَة** [yahut itişme yahut sıkıştırma fiili] **اـِفَاضَةٌ** diye adlandırılır. (S, Msb, K.) Buradan **طَوَافُ الاـِفَاضَةِ**, (??) [K(??) etrafında] Minâ’dan Mekke’ye dönüş (??) demektir; (Msb, TA) kurban gününde: (TA:) yahut ziyaret tavafı. (Mgh.) ― -b6- **افاضوا فِى الحَدِيثِ** (mecaz:) Sözde ittiler yahut sıkıştırdılar; eş anlamlısı **اِنْدَفَعُوا**: (Lh, S, M, A, O,) ona girdiler; ona atıldılar yahut ona daldılar: (Lh, M, O;) onda geniş, bol yahut çokça oldular; (O, TA:) yahut onda uzattılar: (M:) yahut söze başladılar, söze giriştiler yahut söze girdiler: (Msb;) bunun gibi ↓ **استفاضوهُ** da, (M, Msb,) bazılarına göre; (Msb;) fakat bu ikincisi çoğunlukça reddedilir; (M;) yahut mahirlerce. (Msb.) Yine şöyle dersin, **افاض فِى عَمَلٍ** (mecaz kabul edilerek:) Bir işe yahut mesleğe girdi; ve onda itti yahut sıkıştırdı: (Bd, x. 62:) yahut ona başladı, onu başlattı yahut ona girişti. (Jel, aynı yer.) ― -b7- **افاض بَالشَّيْءِ** O şey ile itti yahut dürttü: (M:) o şeyi attı yahut fırlattı. (M, TA.) ― -b8- **افاض البَعِيرُ بِجِرَّتِهِ**, (Lh, S, M, A, O,) ve (S, O) yalnız **افاض**, (S, O, K,) ve **بِجِرَّتِهِ** ↓ **فَاضَ**, (TA,) (mecaz:) Deve, gevişini (Lh, S, M, A, K) içinden, (Lh, M, A,) yahut midesinden, (S, K,) itti ve onu çıkardı yahut dışarı attı: (S:) yahut onu dağınık ve bol bir hâlde dışarı attı: yahut mânası, gevişinin ve çiğnemesinin sesini [işittirdi] demektir. (M.) ― -b9- **مَا افاض بِكَلِمَةٍ** (mecaz kabul edilerek:) Bir kelimeyi yahut cümleyi açıklığa kavuşturmadı, belirgin kılmadı yahut vuzûha erdirmedi. (Msb, TA.) [Ve **ما افاض بكلمة** aynı mânaya gelir.] ― -b10- **افاض بِالقِدَاحِ**, (S, M, A, O, K,) ve **عَلَى القِدَاحِ**, **بِالقِدَاحِ** mânasında; çünkü harf-i cerler diğer harf-i cerlerin yerinde durur, (S, O,) ve **افاض القِدَاحَ**, (O, K,) (mecaz:) **ضَرَبَ بِالقِدَاحِ** ile aynı mânadadır [ki bunun iki mânası vardır: kumar oklarını çevirdi yahut karıştırdı; ve kumar oklarıyla oynadı]: (S, M, A, O, K:) ve **أَجَالَهَا** [ki bu, yukarıdaki iki mânadan birincisidir]: yahut onları dağıttı. (TA.) Ebû Züeyb, bir [yabanî] erkek eşeği ve dişi eşeklerini tasvir ederek der ki,
فَكَأَنَّهُنَّ رِبَابَةٌ وَكَأَنَّهُ
يَسَرٌ يُفِيضُ عَلَى القِدَاحِ وَيَصْدَعُ
(S, TA) (mecaz:) [Sanki onlar bir kumar oku demeti, o da onları karıştıran biri idi; okları dağıtıyor yahut] dağıtıyor ve hükmediyor ve çıkardığını bildiriyordu: (TA:) yahut Kh’ye göre, en yüksek sesiyle konuşarak “Falancanın oku kazandı” yahut “Bu falancanın okudur” diyerek: yahut bazılarına göre, oklar vasıtasıyla dağıtan yahut paylaştıran: (TA, **صدع** maddesinde:) **عَلَى القِدَاحِ** ile kastedilen **بِالقِدَاحِ**’tır. (S, **عَلَى** maddesinde.) Bu beytin bir rivayetinde **يَخُوضُ**, **يُفِيضُ** yerine geçer. (TA.) Az der ki **اـِفَاض** [yanlış yazım; doğrusu **اـِفَاضَةٌ**] daima ayrılma yahut dağılma hâlinin ve bolluğun yahut çokluğun sonucudur. (TA.) ― -b11- Buradan, yerden alınmış bir şey hakkında bir hadisteki söz: **ثُمَّ أَفِضْهَا مِنْ مَالِكَ**, [görünüşe göre **فِى مَالِكَ** yerine bir hatadır,] yani (mecaz kabul edilerek:) Sonra onu malının içine koy yahut at ve onu malına karıştır. (TA.) ― -b12- **أُفِيضَتْ** O (bir kadın) karında geniş oldu: [sanki yayılmış gibi:] yahut karında büyük oldu ve etçe gevşek oldu. (M.) -A3- **افاض المَرْأَةَ** Kadının **مَسْلَكَانِ**’ını [yani vajina ve rektumu] bekâretin bozulması sırasında bir yaptı; (M;) **أَفْضَاهَا** ile aynı mânadadır [ki ondan, M’de işaret edildiği üzere, yer değiştirme ile türemiş gibidir.]. (O, TA.)

**تفيّض**
5 **تفيّض** ذ O aktı. (Har s. 610. [Fakat bunu başka yerde bulmuyorum.])

**استفاض**
10 **استفاض** ذ Suyun (K, TA) ve benzerinin (TA) dökülmesini (**اـِفَاضَة**) istedi. -A2- Bir haber hakkında; ve bir yer hakkında: 1’e bak, paragrafın ilk yarısında. Yine şöyle dersin, **استفاض الوَادِى شَجَرًا** (mecaz:) Vadi geniş oldu ve ağaçça bol oldu. (S, O, K, TA.) -A3- **استفاضوا الحَدِيثَ**: **افاضوا فِى الحَدِيثِ**’e bak. [S ve O’da, bazılarınca kullanıldığı üzere, “kıssayı halk arasında yaydılar” mânasına geldiği işaret edilir: **مُسْتَفِيضٌ**’e bak.]

**فَيْضٌ**
**فَيْضٌ** ذ Genel olarak bir nehir. (M, TA,) (TA:) çoğulu [kıllık] **أَفْيَاضٌ** ve [çokluk] **فُيُوضٌ**: bunun çoğullaştırılması, onun isimleşmiş bir mastar olmadığını gösterir: (M, TA:) [ve taşan bir nehir yahut su.] **الفَيْضُ** bundan dolayı Mısır’ın Nil’ine uygulanır: (S, O, K:) yahut Tekmileh’e göre, Mısır Nil’inde bir yere: (TA:) ve Basra nehrine: (As, S, K:) yahut bu sonuncusu, büyüklüğünden dolayı **فَيْضُ البَصْرَةِ** diye adlandırılır. (M.) Yine şöyle dersin **أَرْضٌ ذَاتُ فُيُوضٍ** Su bulunan arazi: (Lh, M:) yahut taşan sular bulunan arazi. (S, K, TA.) ― -b2- Bir at (mecaz:) çok koşan; (S, M, O, K;) çevik yahut hızlı; (M;) şiddetle koşan; dışarı dökülen suya benzetilmiştir; bunun gibi **سَكْبٌ** da. (Es-Sa‘lebî, TA’da, **سكب** maddesinde.) ― -b3- Bir adam (mecaz:) cömert yahut eli açık; bunun gibi ↓ **فَائِضٌ**, (A,) ve ↓ **فَيَّاضٌ**: (S, O:) yahut, bunun gibi ↓ sonuncusu da, iyilikte yahut cömertlikte bol [yahut çokça] olan adam. (M.) ― -b4- Çok yahut bol su. (M.) ― -b5- (mecaz:) Çokluk yahut bolluk: şu sözde olduğu gibi, **أَعْطَاهُ غَيْضًا مِنْ فَيْضٍ** (mecaz:) Ona çoktan az verdi. (S, M, O.) Miktarca çok olan her şey. (KL.) ― -b6- (mecaz kabul edilerek:) Büyük bir bağış: [ve sadece bir bağış, lütuf yahut ihsan:] çoğulu **فُيُوضٌ**. (KL.) ― -b7- [Ayrıca 1’e bak, sondan bir önceki cümle. Buradan **بِطَرِيقِ الفَيْضِ** (mecaz kabul edilerek:) içgüdü yoluyla; içgüdüsel olarak mânasındadır.] ― -b8- (mecaz:) Ölüm: [ruhun dökülmesi olması bakımından:] 1’e bak. (Sh, El-Bekrâvî’den; ve K.) ― -b9- **ذَهَبْنَا فِى فَيْضِ فُلَانٍ** (mecaz kabul edilerek:) Falancanın cenazesi ve tabutu ile gittik. (M.)

**فَاضَةٌ**
**فَاضَةٌ** ذ : **مُفَاضٌ**’a bak.

**أَمْرُهُمْ فَيْضَى بَيْنَهُمْ**
**أَمْرُهُمْ فَيْضَى بَيْنَهُمْ** ذ : **فَوضَى** ile aynı mânadadır; bk. (TA, **فوض** maddesinde.)

**أَمْرُهُمْ فَيْضُوضَى بَيْنَهُمْ**
**أَمْرُهُمْ فَيْضُوضَى بَيْنَهُمْ** ذ , ve **فَيْضِيضَى**, ve **فَيْضُوضَآءُ**, ve **فَيْضِضَآءُ**, ve ↓ **فَيُوضَى**, **فَوْضَى** ile aynı mânadadır; bk. **فوض** maddesinde. (AZ, K.)

**فَيُوضٌ**
**فَيُوضٌ** ذ : **مُفَاضٌ**’a bak.

**أَمْرُهُمْ فَيُوضَى بَيْنَهُمْ**
**أَمْرُهُمْ فَيُوضَى بَيْنَهُمْ** ذ : **فَيضُوضَى**’ya bak.

**فَيَّاضٌ**
**فَيَّاضٌ** ذ Çok su taşıyan bir nehir: (S:) yahut çok akan. (Ham s. 375.) ― -b2- Bir adama uygulanışı: **فَيْضٌ**’e bak, iki yerde.

**فَائِضٌ**
**فَائِضٌ** ذ Dolu bir suluk: bir deniz yahut büyük bir nehir, [taşan: 1’e bak: yahut] döken yahut şiddetle döken. (TA.) ― -b2- Bir adama uygulanışı: **فَيْضٌ**’e bak.

**مُفَاضٌ**
**مُفَاضٌ** ذ 4’ün mef‘ûl ismidir [bk.]. ― -b2- **حَدِيثٌ مُفَاضٌ فِيهِ** (mecaz:) İnsanların onda ittiği yahut sıkıştırdığı söz: (K:) [yahut içine girdikleri: yahut onda geniş yahut bol oldukları: yahut onda uzattıkları: yahut başladıkları: 4’e bak; ayrıca **مُسْتَفِيضٌ**’e de bak.] ― -b3- **دِرْعٌ مُفَاضَةٌ** (mecaz:) Geniş yahut ferah bir zırh; (S, M, A, O, K;) bunun gibi ↓ **فَاضَةٌ** (IJ, M) ve **فَيُوضٌ**. (M.) [CK’de bu kelime, zırha ve kadına uygulanırken yanlışlıkla **مُفاوَضَة** yazılmıştır.] **مُفَاضٌ** bir adama uygulanınca, (mecaz:) karında geniş; dişili ة ile: (M:) yahut ikincisi, karında büyük bir kadın, (S, M, A, O, K,) ve etçe gevşek, (M, A,) ve bazılarınca eklendiğine göre, ölçüsüzce uzun boylu: (TA:) : yahut bazılarına göre ikincisi, **مَسْلَكَانِ**’ı [yani vajina ve rektumu] birleşik olan kadın demektir; sanki **مُفْضَاةٌ**’dan yer değiştirme ile yapılmış gibi: (M:) ve bazılarına göre **مُفَاضٌ**, bir doluluğa sahip demektir. (TA.) Peygamber hakkında şöyle denilmiştir: **كَانَ مُفَاضَ البَطْنِ**, mânası (mecaz:) Karnı göğsü ile bir hizada idi: (O, K:) yahut karnın alt kısmında bir doluluğu vardı. (TA.)

**مُسْتَفَاضٌ**
**مُسْتَفَاضٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

**مُسْتَفِيضٌ**
**مُسْتَفِيضٌ** ذ Suyun vb.nin dökülmesini (**اـِفَاضَة**) isteyen kimse. (S, O.) -A2- Bir kıssa yahut bir haber, (mecaz:) halk arasında, (S, O, Msb,) su gibi, (TA;) yayılmış olan; (S, M, A, * O, Msb, K;) bunun gibi **مُسْتَفَاضٌ فِيهِ** de; (S, O, K;) fakat yalnız **مُسْتَفَاضٌ** dememelisin, (As, Fr, ISk, ve lugatçılar genel olarak, ve Az, S, O, Msb, ve K,) çünkü bu, şehir ve köy halkının bir hatasıdır: (As, Fr, ISk, &c., ve Msb:) yahut bu sonuncusu zayıf rivayetli bir kelimedir: (K:) bununla beraber bazılarınca kullanılır; (S, O;) meselâ Ebû Temmâm tarafından; (TA;) “başladı, girişti yahut içine girdi” mânasında; fakat çoğu, **فِيهِ** ile gelmedikçe buna cevaz vermez. (M.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَاضَ
فَاضَ ( y )  I ( n. ac. فَيْض 1 ,  فُيُوْض 27 ,  فُيُوْضَة 27t ,  فَيَضَاْن 36 ,

فَيْضُوْضَة
فَيْضُوْضَة ),
a.  Overflowed, poured forth; was abundant; flowed, streamed; spread ( news ).

b.  [ Bi ], Disclosed, revealed ( secret ).

c.  ( n. ac. فَيْض 1 ,  فُيُوْض 27 ), Departed [ soul ); died.

d.  [ Min ], Went out, advanced, pushed on from.

أَفْيَضَ
أَفْيَضَ IV ,
a.  Poured out.

b.  Filled to the brim.

c.  Pushed, pressed on.

d.  Chewed the cud, ruminated.

e.  [ Fī ], Engaged in, busied himself with; was profuse, prolix in ( speech ).

f.  Clothed in a coat of mail.

g.  see I (a) , ( d ).

تَفَيَّضَ
تَفَيَّضَ V ,
a.  Flowed.

اِسْتَفْيَضَ
اِسْتَفْيَضَ X ,
a.  Was brimful.

b.  Spread ( news ).

c.  Abounded in ( trees: valley ).

d.  Asked to pour out.

فَيْض
فَيْض 1 , ( pl. فُيُوْض 27 ),
a.  Abundance, plenty, fullness, profusion, exuberance.

b.  Generosity, liberality, profuseness, lavishness.

c.  River, stream; inundation.

فَاْيِض
فَاْيِض 21 ,
a.  Full; overflowing; abundant, profuse, exuberant.

فَيَّاْض
فَيَّاْض 28 ,
a.  Overflowing.

b.  Generous, liberal, profuse, lavish.

فَيَضَاْن
فَيَضَاْن 36 ,
a.  see 1 (a) .

b.  Overflow.

مُفِيْض
مُفِيْض [ N. Ag.
a.  IV],  see 28 (b) .

اِفَاضَة
اِفَاضَة [ N. Ac.
a.  IV], Swaying; commotion.

مُسْتَفَاض
مُسْتَفَاض ,  مُسْتَفِيْض
a.  Spread abroad ( news ).

غَيْصْ مِن فَيْض
غَيْصْ مِن فَيْض
a.  A little of everything.

أَرْض ذَاتُ فُيُوْض
أَرْض ذَاتُ فُيُوْض
a.  Well-watered country.

##### Türkçe

**فَاضَ**
**فَاضَ** ( y ) I ( n. ac. **فَيْض** 1 , **فُيُوْض** 27 , **فُيُوْضَة** 27t , **فَيَضَاْن** 36 ,

**فَيْضُوْضَة**
**فَيْضُوْضَة** ),
a. Taştı, dışarı döküldü; bol oldu; aktı, çağladı; yayıldı (haber).

b. [ Bi ], Açığa vurdu, ifşa etti (sır).

c. ( n. ac. **فَيْض** 1 , **فُيُوْض** 27 ), Ayrıldı (ruh); öldü.

d. [ Min ], -den çıktı, ilerledi, -den ileri atıldı.

**أَفْيَضَ**
**أَفْيَضَ** IV ,
a. Dışarı döktü.

b. Ağzına kadar doldurdu.

c. İtti, bastırdı.

d. Geviş getirdi, ruminasyon yaptı.

e. [ Fī ], -e daldı, -ile meşgul oldu; (sözde) bol, uzatmalı oldu.

f. Zırh gömleği giydirdi.

g. I (a) , ( d )’ye bak.

**تَفَيَّضَ**
**تَفَيَّضَ** V ,
a. Aktı.

**اِسْتَفْيَضَ**
**اِسْتَفْيَضَ** X ,
a. Ağzına kadar dolu oldu.

b. Yayıldı (haber).

c. -de bol oldu (ağaçlar: vadi).

d. Dökmesini istedi.

**فَيْض**
**فَيْض** 1 , ( pl. **فُيُوْض** 27 ),
a. Bolluk, çokluk, doluluk, taşkınlık, coşkunluk.

b. Cömertlik, eli açıklık, bol bol verme, savurganca verme.

c. Irmak, akarsu; taşkın.

**فَاْيِض**
**فَاْيِض** 21 ,
a. Dolu; taşan; bol, çok, coşkun.

**فَيَّاْض**
**فَيَّاْض** 28 ,
a. Taşan.

b. Cömert, eli açık, bol bol veren, savurganca veren.

**فَيَضَاْن**
**فَيَضَاْن** 36 ,
a. 1 (a)’ya bak.

b. Taşma.

**مُفِيْض**
**مُفِيْض** [ N. Ag.
a. IV], 28 (b)’ye bak.

**اِفَاضَة**
**اِفَاضَة** [ N. Ac.
a. IV], Salınma; kargaşa.

**مُسْتَفَاض**
**مُسْتَفَاض** , **مُسْتَفِيْض**
a. Her tarafa yayılmış (haber).

**غَيْصْ مِن فَيْض**
**غَيْصْ مِن فَيْض**
a. Her şeyden biraz.

**أَرْض ذَاتُ فُيُوْض**
**أَرْض ذَاتُ فُيُوْض**
a. İyi sulanmış ülke.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فوض
فَاضَ - يَفِيْضُ - أَفَاضَ - يُفِيْضُ
فَاضَ - يَفِيْضُ + الوعاء أو الحوض: ينزح ويسيل ويخرج السائل منه
فَاضَ - يَفِيْضُ + السائل أو الماء + من وعائه: ينزح ويسيل ويخرج السائل من الوعاء أو المجرى الذي يحويه نحو ما حوله: إما لأنه يزيد عن سعة واستيعاب المكان أو الإناء، أو أن الوعاء لا يستطيع حفظ السائل فيه لوجود عيب فيه
أَفَاضَ - يُفِيْضُ: على وزن " أفعل " من " فَاضَ - يَفِيْضُ ": جعله " يَفيْضُ ": جعل الشيء ينسكب ويخرج من الوعاء أو المكان الذي كان فيها جارياً نحو ما حوله
أَفَاضَ - يُفِيْضُ + كائن + من مكان: التقدير:  أَفَاضَ - يُفِيْضُ + الكائن + نَفْسَهَ + من مكان: يدفع الكائن بنفسه خارجاً من المكان المزدحم: وهي في الحج: صورة سيلان الحجاج من جبل عرفات نحو المشعر الحرام: يَفْيْضُ بهم الجبل، فَيُفِيضون أنفسهم  فيسيلون نحو المشعر الحرام
أَفَاضَ - يُفِيْضُ + كائن + في أمر: التقدير: أَفَاضَ - يُفِيْضُ + الكائن + نفسه + في الأمر:
﴿هو أعلم بما تفيضون فيه﴾ ﴿وما تتلوا منه من قرآن ولا تعملون من عمل إلا كنا عليكم شهودا إذ تفيضون فيه﴾
في الخوض في الفرية عن القرآن، تكون الإفاضة هي الزيادة في خروج الشيء عن المجرى أو المسلك أو المنهج الواضح: مثل التأويل المبالغ فيه والذي يخرج مراد الله في القرآن من أصله إلى مبالغات خارجة عن مراد الله
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " تجمع السوائل أو الأشياء في حوض بدرجاته المختلفة من حيث الاستيعاب" وهي:
فَاضَ - يَفِيْضُ، طََفَّ - يَطِِفُّ، عَرِمَ - يَعْرَمُ، غَمَرَ - يَغْمُرُ، غَاضَ - يَغِيْضُ، غَارَ - يَغُوْرُ
يفرق لفظاً:
فَاضَ - يَفِيْضُ + السائل أو الماء + من وعائه: ينزح ويسيل ويخرج السائل من الوعاء أو المجرى الذي يحويه نحو ما حوله
فَضَا - يَفْضُو (فَضِيَ - يفْضى) + المكان أو الشيء أو الكائن: يصبح خالياً فارغاً واسعا ليس فيه شيء من متاع أو حواجز أو موانع
فَضَّ - يَفُضُّ + كائن + شيئاً: يكسره  ويمزقه ويفرق جمعه ويشتته إلى مزقات وقطع ملتصقة أو متناثرة
وَفَضَ - يَفِضُ - أَوفَضَ - يُوفِضُ + كائن + إلى كائن أو شيء: يذهب إليه مسرعاً بفزع وترقب
فَوَضَ - يَفْوِض + كائن + في كائن: يتداخل فيه ويتشارك معه
فاض - يفيض
 	﴿وإذا سمعوا ما أنزل إلى الرسول ترى أعينهم تفيض من الدمع مما عرفوا من الحق يقولون ربنا آمنا فاكتبنا مع الشاهدين(83)﴾ المائدة ﴿ولا على الذين إذا ما أتوك لتحملهم قلت لا أجد ما أحملكم عليه تولوا وأعينهم تفيض من الدمع حزنا ألا يجدوا ما ينفقون(92)﴾ التوبة
أفاض - يُفيض
 ﴿ليس عليكم جناح أن تبتغوا فضلا من ربكم فإذا أفضتم من عرفات فاذكروا الله عند المشعر الحرام واذكروه كما هداكم وإن كنتم من قبله لمن الضالين(198)﴾ البقرة ﴿ثم أفيضوا من حيث أفاض الناس واستغفروا الله إن الله غفور رحيم(199)﴾ البقرة
 	﴿وما تكون في شأن وما تتلوا منه من قرآن ولا تعملون من عمل إلا كنا عليكم شهودا إذ تفيضون فيه وما يعزب عن ربك من مثقال ذرة في الأرض ولا في السماء ولا أصغر من ذلك ولا أكبر إلا في كتاب مبين(61)﴾ يونس ﴿أم يقولون افتراه قل إن افتريته فلا تملكون لي من الله شيئا هو أعلم بما تفيضون فيه كفى به شهيدا بيني وبينكم وهو الغفور الرحيم(8)﴾ الأحقاف ﴿ولولا فضل الله عليكم ورحمته في الدنيا والآخرة لمسكم في ما أفضتم فيهعذاب عظيم (14)﴾ النور
 	﴿ونادى أصحاب النار أصحاب الجنة أن أفيضوا علينا من الماء أو مما رزقكم الله قالوا إن الله حرمهما على الكافرين(50)﴾ الأعراف
مختار الصحاح
● [فيض] ف ي ض: فاضَ الخبر يفيض و استَفاضَ أي شاع وهو حديث مستفِيضٌ أي منتشر في الناس ولا تقل مستفاضٌ و المُستَفيضُ أيضا الذي يسأل إفاضةَ الماء وغيره و فاضَ الماء أي كثر حتى سأل على ضفة الوادي وبابه باع و فَيْضُوضَةً أيضا و فاضَ اللئام كثروا وفاض الرجل مات وبابه باع وجلس وفاضت نفسه أي خرجت روحه قاله أبو عبيد وأبو زيج والفراء وقال الأصمعي لا يقال فاض الرجل ولا فاضت نفسه وانما يفيض الدمع والماء ويقال أفاضَ إناءه أي ملأه حتى فَاضَ و أفاضَ دموعه وأفاض الماء على نفسه أي أفرغه وأفاض الناس من عرفات إلى منى أي دفعوا وكل دفعة إفاضةُ و أفَاضُوا في الحديث اندفعوا فيه و الفَيْضُ نيل مصر ونهر البصرة أيضا ونهر فَيَّاضٌ بالتشديد أي كثير الماء ورجل فياض أيضا أي وهاب جواد
الراغب
فيض
- فاض الماء: إذا سال منصبا. قال تعالى: }ترى أعينهم تفيض من الدمع﴿[المائدة/83]، وأفاض إناءه: إذا ملأه حتى أساله، وأفضته. قال:﴾أن أفيضوا علينا من الماء﴿[الأعراف/50]، ومنه: فاض صدره بالسر. أي: سال، ورجل فياض، أي: سخي، ومنه استعير: أفاضوا في الحديث: إذا خاضوا فيه. قال:﴾لمسكم فيما أفضتم فيه﴿[النور/14]،﴾هو أعلم بما تفيضون فيه﴿[الأحقاف/8]،﴾إذ تفيضون فيه﴿[يونس/61]، وحديث مستفيض: منتشر، والفيض: الماء الكثير، يقال: إنه أعطاه غيضا من فيض (انظر: المجمل 3/709؛ وأساس البلاغة (غيض) )، أي: قليلا من كثير وقوله:﴾فإذا أفضتم من عرفات﴿[البقرة/198]، وقوله:﴾ثم أفيضوا من حيث أفاض الناس{ [البقرة /199]، أي: دفعتم منها بكثرة تشبيها بفيض الماء، وأفاض بالقداح: ضرب بها، وأفاض البعير بجرته (انظر: المجمل 3/709) : رمى بها، ودرع مفاضة: أفيضت على لابسها كقولهم: درع مسنونة، من: سننت أي: صببت.
ملخص اللسان:
1.     فيض: فاض الماء والدَّمعُ ونحوهما يَفِيض فَيْضاً وفُيُوضةً وفُيُوضاً  وفَيَضاناً وفَيْضُوضةً أَي كثر حتى سالَ على ضَفّةِ الوادي. وفاضَتْ  عينُه تَفِيضُ فَيْضاً إِذا سالت.
2.     فاضَ تدَفَّقَ، وفاض صَدْرُه بسِرِّه إِذا امْتَلأ وباح به ولم يُطِقْ كَتْمَه،
3.     وماءٌ فَيْضٌ: كثير.
4.     والحَوْضُ فائض أَي ممتلئ.
5.     والفَيْضُ: النهر،
6.     وأَفاضَ بالشيء: دَفَع به ورَمَى؛
7.     وفاضَتْ نَفسُه تَفِيضُ فَيْضاً:  خرجت، فاضت نفسُه أَي لُعابُه الذي يجتمع على  شفتيه عند خروج رُوحه.
8.     وفاضَ الحديثُ والخبَرُ واسْتَفاضَ: ذاعَ وانتشر. وأَفاضَ القومُ في  الحديث: انتشروا، وقال اللحياني: هو إِذا اندفعوا وخاضُوا وأَكْثَروا.
9.     واسْتَفاضَ المكانُ إِذا اتَّسع،
10.                        ومعنى أَفَضْتُم دَفَعْتم بكثرةْ. الإِفاضةُ:  الزَّحْفُ والدَّفْعُ في السير بكثرة،
لسان العرب
● - فيض: فاض الماء والدَّمعُ ونحوهما يَفِيض فَيْضاً وفُيُوضةً وفُيُوضاً  وفَيَضاناً وفَيْضُوضةً أَي كثر حتى سالَ على ضَفّةِ الوادي. وفاضَتْ  عينُه تَفِيضُ فَيْضاً إِذا سالت. ويقال: أَفاضَتِ العينُ الدمعَ تُفِيضُه  إِفاضة، وأَفاضَ فلان دَمْعَه، وفاضَ الماء والمطرُ والخيرُ إِذا كثر. وفي  الحديث: ويَفيضُ المالُ أَي يَكْثُر من فاضَ الماء والدمعُ وغيرُهما  يَفيض فَيْضاً إِذا كثر، قيل: فاضَ تدَفَّقَ، وأَفاضَه هو وأَفاضَ إِناءه أَي  مَلأَه حتى فاضَ، وأَفاضَ دُموعَه. وأَفاضَ الماءَ على نفسه أَي  أَفْرَغَه. وفاض صَدْرُه بسِرِّه إِذا امْتَلأ وباح به ولم يُطِقْ كَتْمَه،  وكذلك النهرُ بمائه والإِناء بما فيه.  وماءٌ فَيْضٌ: كثير. والحَوْضُ فائض أَي ممتلئ. والفَيْضُ: النهر،  والجمع أَفْياضٌ وفُيوضٌ، وجَمْعُهم له يدل على أَنه لم يسمّ بالمصدر.  وفَيْضُ البصرةِ: نَهرها، غَلب ذلك عليه لِعظَمِه. التهذيب: ونهرُ البصرةِ يسمى  الفَيْضَ، والفَيْضُ نهر مصر. ونهرٌ فَيّاضٌ أَي كثير الماء. ورَجل  فَيّاضٌ أَي وهّاب جَوادٌ. وأَرض ذاتُ فُيوضٍ إِذا كان فيها ماء يَفِيضُ حتى  يعلو. وفاضَ اللّئامُ: كَثُروا. وفرَس فَيْضٌ: جَوادٌ كثير العَدْو. ورجل  فَيْضٌ وفَيّاضٌ: كثير المعروف. وفي الحديث أَنه قال لطَلحةَ: أَنت  الفَيّاضُ؛ سمي به لسَعةِ عَطائه وكثرته وكان قسَمَ في قومه أَربعمائة أَلف،  وكان جَواداً.  وأَفاضَ إِناءه إِفاضةً: أَتْأَقَه؛ عن اللحياني، قال ابن سيده: وعندي  أَنه إِذا ملأه حتى فاض. وأَعطاه غَيْضاً من فَيْضٍ أَي قليلاً من كثير،  وأَفاضَ بالشيء: دَفَع به ورَمَى؛ قال أَبو صخر الهذلي يصف كتيبة:  تَلَقَّوْها بِطائحةٍ زَحُوفٍ،  تُفِيضُ الحِصْن مِنها بالسِّخالِ  وفاضَ يَفِيضُ فَيْضاً وفُيوضاً: مات. وفاضَتْ نَفسُه تَفِيضُ فَيْضاً:  خرجت، لغة تميم؛ وأَنشد:  تَجَمَّع الناسُ وقالوا: عِرْسُ،  فَفُقِئَتْ عَيْنٌ، وفاضَتْ نَفْسُ  وأَنشده الأَصمعي وقال إِنما هو: وطَنَّ الضِّرْس. وذهبنا في فَيْض فلان  أَي في جَنازَتِه. وفي حديث الدجال: ثم يكونُ على أَثَرِ ذلك الفَيْضُ؛  قال شمر: سأَلت البَكْراوِيّ عنه فقال: الفَيْضُ الموتُ ههنا، قال: ولم  أَسمعه من غيره إِلا أَنه قال: فاضت نفسُه أَي لُعابُه الذي يجتمع على  شفتيه عند خروج رُوحه. وقال ابن الأَعرابي: فاضَ الرجلُ وفاظَ إِذا مات،  وكذلك فاظت نفسُه. وقال أَبو الحسن: فاضَت نفسه الفعل للنفس، وفاضَ الرجلُ  يَفِيض وفاظَ يَفِيظُ فَيْظاً وفُيوظاً. وقال الأَصمعي: لا يقال فاظت نفسه  ولا فاضت، وإِنما هو فاض الرجل وفاظ إِذا مات. قال الأَصمعي: سمعت أَبا  عمرو يقول: لا يقال فاظت نفسه ولكن يقال فاظ إِذا مات، بالظاء، ولا يقال  فاض، بالضاد. وقال شمر: إِذا تَفَيَّضُوا أَنفسهم أَي تَقَيَّأُوا.  الكسائي: هو يَفِيظُ نفسه  (* قوله «يفيظ نفسه» أي يقيؤها كما يعلم من القاموس  في فيظ.). وحكى الجوهري عن الأَصمعي: لا يقال فاض الرجل ولا فاضت نفسه  وإِنما يَفِيضُ الدمعُ والماء. قال ابن بري: الذي حكاه ابن دريد عن  الأَصمعي خلاف هذا، قال ابن دريد: قال الأَصمعي تقول العرب فاظ الرجل إِذا مات،  فإِذا قالوا فاضت نفسُه قالوها بالضاد؛ وأَنشد:  فقئت عين وفاضت نفس  قال: وهذا هو المشهور من مذهب الأَصمعي، وإِنما غَلِطَ الجوهري لأَن  الأَصمعي حكى عن أَبي عمرو أَنه لا يقال فاضت نفسه، ولكن يقال فاظ إِذا مات،  قال: ولا يقال فاضَ، بالضاد، بَتَّةً، قال: ولا يلزم مما حكاه من كلامه  أَن يكون مُعْتَقِداً له، قال: وأَما أَبو عبيدة فقال فاظت نفسه، بالظاء،  لغة قيس، وفاضت، بالضاد، لغة تميم. وقال أَبو حاتم: سمعت أَبا زيد يقول:  بنو ضبة وحدهم يقولون فاضت نفسه، وكذلك حكى المازني عن أَبي زيد، قال:  كل العرب تقول فاظت نفسُه إِلا بني ضبة فإِنهم يقولون فاضت نفسه، بالضاد،  وأَهل الحجاز وطيِّءٍ يقولون فاظت نفسه، وقضاعة وتميم وقيس يقولون فاضت  نفسُه مثل فاضت دَمْعَتُه، وزعم أَبو عبيد أَنها لغة لبعض بني تميم يعني  فاظت نفسه وفاضت؛ وأَنشد:  فقئت عين وفاضت نفس  وأَنشده الأَصمعي، وقال إِنما هو: وطَنّ الضِّرْسُ. وفي حديث الدجال: ثم  يكون على أَثر ذلك الفَيْضُ؛ قيل: الفَيْضُ ههنا الموت. قال ابن  الأَثير: يقال فاضت نفسُه أَي لُعابه الذي يجتمع على شفتيه عند خروج  رُوحه.وفاضَ الحديثُ والخبَرُ واسْتَفاضَ: ذاعَ وانتشر. وحَدِيثٌ مُسْتَفِيضٌ:  ذائعٌ، ومُسْتَفاض قد اسْتَفاضُوه أَي أَخَذُوا فيه، وأَباها أَكثرهم  حتى يقال: مُسْتَفاضٌ فيه؛ وبعضهم يقول: اسْتَفاضُوه، فهو مُسْتَفاضٌ.  التهذيب: وحديث مُسْتَفاضٌ مأْخوذ فيه قد استفاضُوه أَي أَخذوا فيه، ومن قال  مستفيض فإِنه يقول ذائع في الناس مثل الماء المُسْتَفِيض. قال أَبو  منصور: قال الفراء والأَصمعي وابن السكيت وعامة أَهل اللغة لا يقال حديث  مستفاض، وهو لحن عندهم، وكلامُ الخاصّ حديثٌ مُسْتَفِيضٌ منتشر شائع في  الناس.ودِرْعٌ فَيُوضٌ وفاضةٌ: واسعةٌ؛ الأَخيرة عن ابن جني. ورجل مُفاضٌ:  واسِعُ البَطْنِ، والأُنثى مُفاضةٌ. وفي صفته، صلّى اللّه عليه وسلّم: مُفاض  البطنِ أَي مُسْتَوي البطنِ مع الصَّدْرِ، وقيل: المُفاضُ أَن يكون فيه  امْتِلاءٌ من فَيْضِ الإِناء ويُريد به أَسفلَ بطنِه، وقيل: المُفاضةُ من  النساء العظيمة البطن المُسْتَرْخِيةُ اللحمِ، وقد أُفِيضَت، وقيل: هي  المُفْضاةُ أَي المَجْمُوعةُ المَسْلَكَيْنِ كأَنه مَقْلُوبٌ عنه.  وأَفاضَ المرأَةَ عند الافْتِضاضِ: جعل مَسْلَكَيْها واحداً. وامرأَة  مُفاضةٌ إِذا كانت ضخمة البطن. واسْتَفاضَ المكانُ إِذا اتَّسع، فهو  مُسْتَفِيضٌ؛ قال ذو الرمة:  بحَيْثُ اسْتَفاضَ القِنْعُ غَرْبيَّ واسِط  ويقال: اسْتَفاضَ الوادي شجراً أَي اتَّسع وكثُرَ شجره. والمُسْتَفِيضُ:  الذي يَسأَل إِفاضةَ الماء وغيره.  وأَفاضَ البَعِيرُ بِجِرَّتِه: رَماها مُتَفَرِّقةً كثيرة، وقيل: هو  صوتُ جِرَّتِه ومَضْغِه، وقال اللحياني: هو إِذا دَفَعَها من جَوْفِه؛ قال  الراعي:  وأَفَضْنَ بعْدَ كُظُومِهِنَّ بِجِرَّةٍ  مِنْ ذي الأَبارِقِ، إِذْ رَعين حَقِيلا  ويقال: كظَمَ البِعيرُ إِذا أَمسك عن الجِرَّة. وأَفاضَ القومُ في  الحديث: انتشروا، وقال اللحياني: هو إِذا اندفعوا وخاضُوا وأَكْثَروا. وفي  التنزيل: إِذ تُفِيضُونَ فيه؛ أَي تَنْدَفِعُونَ فيه وتَنْبَسِطُون في ذكره.  وفي التنزيل أَيضاً: لَمَسَّكُمْ فيما أَفَضْتُم. وأَفاضَ الناسُ من  عَرَفاتٍ إِلى مِنى: اندفعوا بكثرة إِلى مِنى بالتَّلْبية، وكل دَفْعةٍ  إِفاضةٌ. وفي التنزيل: فإِذا أَفضتم من عرفات؛ قال أَبو إِسحق: دلَّ بهذا  اللفظ أَن الوقوف بها واجبٌ لأَنَّ الإِفاضةَ لا تكون إِلا بعد وُقُوف،  ومعنى أَفَضْتُم دَفَعْتم بكثرةْ. وقال خالد بن جَنْبة: الإِفاضةُ سُرْعةُ  الرَّكْضِ. وأَفاضَ الراكِبُ إِذا دفع بعيره سَيْراً بين الجَهْدِ ودون  ذلك، قال: وذلك نِصْفُ عَدْوِ الإِبل عليها الرُّكْبان، ولا تكون الإِفاضة  إِلا وعليها الرُّكْبانُ. وفي حديث الحج: فأَفاضَ من عَرفةَ؛ الإِفاضةُ:  الزَّحْفُ والدَّفْعُ في السير بكثرة، ولا يكون إِلا عن تفرقٍ وجَمْعٍ.  وأَصل الإِفاضةِ الصَّبُّ فاستعيرت للدفع في السير، وأَصله أَفاضَ نفْسَه  أَو راحلته فرَفَضُوا ذكر المفعول حتى أَشْبه غير المتعدِّي؛ ومنه طَوافُ  الإِفاضةِ يوم النحر يُفِيضُ من مِنى إِلى مكة فيطوف ثم يرجع. وأَفاضَ  الرجلُ بالقِداحِ إِفاضةً: ضرَب بها لأَنها تقع مُنْبَثَّةً متفرقة، ويجوز  أَفاضَ على القداح؛ قال أَبو ذؤيب الهُذلي يصف حماراً وأُتُنه:  وكأَنَّهُنَّ رِبابَةٌ، وكَأَنَّه  يَسَرٌ، يُفِيضُ على القِداحِ ويَصْدَعُ  يعني بالقِداحِ، وحروفُ الجر يَنُوبُ بعضُها مَنابَ بعض. التهذيب: كل ما  كان في اللغة من باب الإِفاضةِ فليس يكون إِلا عن تفرُّق أَو كثرة. وفي  حديث ابن عباس، رضي اللّه عنهما: أَخرج اللّهُ ذَرِّيَّةَ آدمَ من ظهره  فأَفاضَهم إِفاضَةَ القِدْحِ؛ هي الضرْبُ به وإِجالَتُه عند القِمار،  والقِدْحُ السهمُ، واحدُ القِداح التي كانوا يُقامِرُونَ بها؛ ومنه حديث  اللُّقَطَةِ: ثم أَفِضْها في مالِكَ أَي أَلْقِها فيه واخْلِطْها به، من  قولهم فاضَ الأَمرُ وأَفاضَ فيه.  وفَيّاضٌ: من أَسماء الرجال. وفَيّاضٌ: اسم فرس من سَوابق خيل العرب؛  قال النابغة الجعدي:  وعَناجِيج جِيادٍ نُجُبٍ  نَجْلَ فَيّاضٍ ومن آلِ سَبَلْ  وفرس فَيْضٌ وسَكْبٌ: كثير الجَرْي.
مقاييس اللغة:
(فيض) الفاء والياء والضاد اصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على جَرَيانِ الشيء بُسهولة، ثم يقاسُ عليه. من ذلك فاضَ الماء يَفِيض. ويقال: أفاضَ إناءَه، إذا ملأَه حتَّى فاض. وأفاض دموعَه. ومنه: أفاض القومُ من عرَفةَ، إذا دَفَعوا، وذلك كجرَيَان السَّيل. قال الله تعالى:﴿ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ﴾ [البقرة 199]. وأفاضَ القومُ في الحديث، إذا اندفَعُوا فيه. قال سبحانه: ﴿إذْ تُفِيضُونَ فِيهِ﴾ [يونس 61]. ومنه: أفاضَ بالقداح، إذا ضرَبَ بها، كأنّه أجراها من يده. قال:
وكأنَّهنَّ رِبابة وكأنَّه  *** يَسَرٌ يُفِيض على القِداح ويَصدعُ([7])
* ويقال: أفاضَ البعير بجرَّته، إذا دفَعَ بها من صدره. قال:
وأفَضْنَ بعد كُظُومهنَّ بجرَّةٍ  *** من ذي الأباطحِ إذْ رعَيْنَ حَقيلا([8])
وأرضٌ ذات فُيوضٍ، إذا كان فيها ماءٌ يَفيض. وأعطَى فلانٌ [فلاناً([9]) ] غيضاً من فَيض، أي قليلاً من كثير.
قال الأصمعي: ونهر البَصرة وَحْدَه يُسمَّى الفَيض.
ومن الباب: فاض الرَّجل، إذا مات. قال:
* فَفُقِئت عينٌ وفاضَتْ نفسُ([10]) *
قال: وسمعتُ مشيخةً فصحاءَ من ربيعةَ بنِ مالك يقولون: فاضت نفسُه، بالضاد([11]) ، وسمعت شيخاً منهم يُنشِد:
وكدتُ لولا أجَلٌ تأخّرا  *** تَفِيض نفسي إذا زَهاهم زُمَرا([12])
القاموس المحيط:
فاضَ الماء يَفيضُ فَيْضاً وفُيوضاً، بالضم والكسر، وفَيْضُوضَةً وفَيَضاناً كثُرَ حتى سالَ كالوادي، صَدْرُهُ بالسِّرِّ باحَ، الرجُلُ فَيْضاً وفُيوضاً مات، نَفْسُهُ خَرَجَتْ رُوحُهُ، الخَبَرُ شاعَ،
الشيءُ: كَثُرَ. وفَيَّاضٌ، ككَتَّانٍ: فَرَسٌ لبَنِي جَعْدٍ. وشاذُّ بن فَيَّاضٍ: محدِّثٌ. واشْتَرَى طَلْحَةُ بنُ عُبَيْدِ اللهِ بئْراً، فَتَصَدَّقَ بها، ونَحَرَ جزوراً، فأطْعَمَهَا، فقال له، صلى الله عليه وسلم: أنْتَ الفَيَّاضُ، فَلُقِّبَ به. والفَيْضُ: المَوْتُ، ونيل مصر، ونَهْرُ البَصْرَةِ، والكثيرُ الجَرْيِ من الخَيْلِ، وفَرَسٌ لبني ضُبَيْعَةَ بنِ نِزارٍ، وأخرى لِعُتْبَةَ بنِ أبي سُفْيَانَ. وأمْرُهُمْ فَيْضيضَى بينهم
فَيْضُوضَى، ويُمَدَّانِ، وفَيوضَى، بالفتح، أي: فَوْضَى. وأرْضٌ ذاتُ فُيوضٍ: فيها مياهٌ تَفيضُ.
وأفاضَ الماءَ على نَفْسِهِ: أفْرَغَهُ، الناسُ من عَرَفاتٍ: دَفَعُوا، أو رَجَعوا وتَفَرَّقُوا، أو أسرعوا منها إلى مكانٍ آخَرَ، وكلُّ دَفْعَةٍ: إفاضَةٌ، في الحديثِ: انْدَفَعُوا، وحديثٌ مُفاضٌ فيه، الإِناءَ: مَلأَهُ حتى فاضَ، القِدَاح، بها: ضَرَبَ بها، البعيرُ: دَفَعَ جِرَّتَهُ من كِرْشِهِ. والمُفاضَةُ من الدُّرُوعِ: الواسِعَةُ، من النِّساء: الضَّخْمَةُ البَطْنِ. وكان النبيُّ، صلى الله عليه وسلم، مُفَاضَ البَطْنِ، أي: مُسْتَوِيَ البَطْنِ مع الصَّدْرِ. واسْتَفَاضَ: سألَ إفاضَةَ الماء، الوادي شَجَراً: اتَّسَعَ وكَثُرَ شَجَرُهُ، الخَبَرُ: انْتَشَرَ، فهو مُسْتَفِيضٌ ومُسْتَفَاضٌ فيه، ولا تَقُلْ: مُسْتَفاضٌ، أو لُغَيَّةٌ. ومحمدُ بنُ جَعْفَرِ بنِ المُسْتَفَاضِ: محدِّثٌ.
تاج العروس:
ف ي ض
" فَاضَ المَاءُ " والدَّمْعُ وغَيْرُهُمَا " يَفِيضُ فَيْضاً وفُيُوضَاً بالضَّمِّ والكَسْرِ " وفُيُوضَةً " وفَيْضُوضَةً وفَيَضَاناً " بالتَّحْرِيكِ أَي " كَثُرَ حَتَّى سَالَ كالوَادِي " . وفي الصّحاح : على ضِفَّةِ الوَادِي ومِثْلُه في العُبَاب . وفي الحَدِيث : " ويُفِيضُ المالُ " أَيْ يَكْثُرُ . من فَاضَ الماءُ . فَاضَ " صَدْرُهُ بالسِّرِّ " إِذا امْتَلأَ و " باحَ " بِهِ ولم يُطِقْ كَتْمَهُ وكَذلِكَ النَّهْرُ بمَائِهِ والإِنَاءُ بما فيهِ . فَاضَ " الرَّجُلُ " يَفِيضُ " فَيْضاً وفُيُوضاً : مَاتَ و " كَذلِكَ فَاضَتْ " نَفْسُهُ " أَيْ " خَرَجَتْ رُوحُهُ " نقله الجَوْهَرِيُّ عن أَبِي عُبَيْدَةَ والفَرَّاءِ قَالاَ : وهي لُغَةٌ في تَمِيمٍ وأَبُو زَيْدٍ مِثْلُه . قال : الأَصْمَعِيُّ : لا يُقَالُ فَاضَ الرَّجُلُ ولا فَاضَتْ نَفْسُه وإِنَّمَا يَفِيضُ الدَّمْعُ والماءُ . زادَ في العُبَابِ : ولكِنْ يُقَالُ فَاظَ بالظَّاءِ إِذَا مَاتَ ولا يُقَالُ : فاضَ بالضَّاد البَتَّةَ فأَنْشَدَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ رَجَزَ دُكَيْنِ بنِ رَجَاءٍ الفُقَيْمِيّ :
" تَجَمَّع الناسُ وقَالُوا عِرْسُ
" إِذَا قِصَاعٌ كالأَكُفِّ خَمْسُ
" زَلَحْلَحَاتٌ مُصْغَراتٌ مُلْسُ
" ودُعِيَت قَيْسٌ وجاءَتْ عَبْسُ
" ففُقِئَتْ عَيْنٌ وفَاضَتْ نَفْسُ وهذه لُغَةٌ دُكَيْن . فقال الأَصْمَعِيّ : الرِّوَايَةُ : وطَنَّ الضِّرْسُ . وفي اللّسَانِ : وقال ابْنُ الأَعْرَابِيّ : فاضَ الرَّجُلُ وفَاظَ إِذا ماتَ وكَذلِكَ فَاظَتْ نَفْسُه . وقال أَبو الحَسَنِ : فَاظَتْ نَفْسُه الفِعْلُ للنَّفْسِ . وفَاضَ الرَّجُلُ يَفِيضُ وفَاظَ يَفِيظُ فَيْظاً وفُيُوظاً . وقَال الأَصْمَعِيُّ : سَمِعْتُ أَبَا عَمْرْو يَقُول : لا يُقَالُ : فَاظَتْ نَفْسُه ولكِنْ يُقَالُ : فَاظَ إِذَا مَاتَ " بالظَّاءِ " ولا يُقَال : فَاضَ بالضَّادِ البَتّةَ . وقَال ابنُ بَرّيّ : الَّذِي حَكَاهُ ابْنُ دُرَيْدٍ عن الأَصْمَعِيّ خِلافُ ما نَسَبَهُ الجَوْهَرِيّ لَهُ . قَالَ ابنُ دُرَيْد : قال الأَصْمَعِيّ : تَقُولُ العَرَبُ : فَاظَ الرَّجُلُ إِذَا مَاتَ فإِذَا قَالُوا : فَاضَتْ نَفْسُه قَالُوا بالضَّاد وأَنْشَدَ :
" ففُقْئَتْ عَيْنٌ وفَاضَتْ نَفْسُ قالَ : وهذَا هو المَشْهُورُ مِنْ مَذْهَب الأَصْمَعِيّ . وإِنَّمَا غَلِطَ الجَوْهَرِيُّ لأَنَّ الأَصْمَعِيَّ حَكَى عن أَبِي عَمْرٍو أَنَّهُ لا يُقَالُ : فَاضَتْ نَفْسُه . ولكِن يُقَال : فَاظَ إِذَا مَاتَ . ولا يُقَال : فَاضَ بالضَّادِ بَتَّةً قال : ولا يَلْزَم مِمَّا حَكَاهُ مِنْ كَلامِه أَنْ يَكُونَ مُعْتَقِداً له . قال : وأَمّا أَبُو عُبَيْدَة فقالَ : فَاظَتْ نَفْسُه بالظَّاءِ لُغَةُ قَيْسٍ وفَاضَتْ بالضَّاد لُغَةُ تَمِيمٍ . وقال أَبو حَاتِمٍ : سَمِعْتُ أَبَا زَيْدٍ يَقُول : بَنُو ضَبَّةَ وَحْدَهُم يَقُولُون : فَاضَتْ نَفْسُهُ وكَذلكَ المَازِنِيّ عن أَبِي زَيْدٍ قال : كُلُ العَرَبِ تَقُولُ : فَاظَتْ نَفْسُه إِلاَّ بَنِي ضَبَّةَ فإِنَّهُمْ يَقُولُون : فاضَتْ نَفْسُه بالضَّاد . فَاضَ " الخَبَرُ " يَفِيضُ فَيْضاً : " شاعَ . و " فَاضَ " الشَّيْءُ " فَيْضاً : " كَثُرَ " . ومنه الحَدِيثُ : " ويَفِيضُ اللِّئَامُ فَيْضاً " أَشارَ إِلَيْه الجَوْهَرِيُّ . وهو مَجَازٌ . " وفَيَّاضٌ ككَتَّانٍ : فَرَسٌ لِبَنِي جَعْدٍ " . وفي العُبَابِ والتَّكْمِلَةِ : لبَنِي جَعْدَةَ . وفي اللّسَان : منْ سَوَابِقِ خَيْلِ العَرَبِ . وأَنْشَدَ لِلنَّابِغَةِ الجَعْدِيّ رَضِيَ اللهُ عَنْه :
وعَنَاجِيجُ جِيَادٌ نُجُبٌ ... نَجْلُ فَيَّاضٍ ومِنْ آلِ سَبَلْ
ومِثْلُه في العُبَاب . أَبُو عُبَيْدَةَ " شَاذُّ بنُ فَيَّاضٍ " اليَشْكُرِيُّ البَصْرِيُّ " مُحَدِّثٌ " واسمُهُ هِلاَلٌ وشَاذٌّ لَقَبهُ . " واشْتَرَى طَلْحَةُ بنُ عُبَيْدِ اللهِ " التَّيْمِيّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ " بِئْراً " في غَزْوَة ذِي قَرَدٍ " فتَصَدَّقَ بها ونَحَرَ جَزُوراً فأَطْعَمَها " النَّاسَ " فقَالَ لهُ " رَسُولُ اللهِ " صَلَّى اللهُ علَيْه وسَلَّم " : " يا طَلْحَةُ " أَنْتَ الفَيَّاضُ " فلُقِّبَ بِهِ " لِسَعَةِ عَطَائِه وكَثْرَتِهِ وكانَ قَسَمَ في قَوْمِهِ أَرْبَعَمِائَةِ أَلْفٍ وكانَ جَوَاداً . كَذا في كُتُبِ السِّيَرِ . في ذِكْرِ الدَّجَّال : ثُمَّ يَكُونُ عَلَى إِثْرِ ذلِكَ " الفَيْضُ " . قال شَمِرٌ : سَأَلْتُ البَكْرَاوِيَّ عنه فَقَالَ : الفَيْضُ : " المَوْتُ " هاهُنَا : قَالَ : ولَمْ أَسْمَعْه من غَيْرِه إِلاّ أَنَّه : فاضَتْ نَفْسُه أَي لُعَابُه الَّذي يَجْتَمِعُ على شَفَتَيْه عِنْد خُرُوجِ رُوحِهِ . الفَيْضُ : " نِيلُ مِصْرَ " قالَهُ الجَوْهَرِيُّ ومِثْلُه في العُبَابِ . وفي التَّكْمِلَةِ : مَوْضِعٌ في نِيلِ مِصْرَ . قال الجَوْهَرِيُّ : قال الأَصْمَعِيّ : " نَهْرُ البَصْرَةِ " يُسَمَّى الفَيْضَ . وقال غَيْرُهُ : فَيْضُ البَصْرَةِ : نَهْرُهَا غَلَبَ ذلِكَ عَلَيْه لعِظَمِهِ . الفَيْضُ : " الكَثِيرُ الجَرْيِ من الخَيْلِ " كالسَّكْبِ . يُقَالُ : فَرَسٌ فَيْضٌ وسَكْبٌ . الفَيْضُ : " فَرَسٌ لبَنِي ضُبَيْعَةَ بْنِ نَزارٍ " . نَقَلَهُ الصَّاغَانِيّ الفَيْضُ : فَرَسٌ " أُخْرَى لعُتْبَةَ ابْنِ أَبِي سُفْيَانَ " . يُقَالُ : فَرَّ عَتْبَةُ يَوْمَ صِفِّينَ فقَالَ عبدُ الرَّحْمنِ ابنُ الحَكَم يُعَيِّره بِذلِكَ :
" أَأَنْ أُعْطِيتَ سَابِغَةً وطِرْفاً يُسَمَّى الفَيْضَ يَنْهَمِرُ انْهِمَارَا
تَرَكْتَ السادَةَ الأَخْيَارَ لَمَّا ... رَأَيْتَ الحَرْبَ قَدْ نُتِجَتْ حُوَارَا
لَعَمْرُ أَبِيكَ والأَنْباءُ تَنْمِي ... لَقَدْ أَبْعَدْت يا عُتْبَ الفِرَارَا
قالَ أَبو زَيْدٍ : " أَمْرُهُمْ فَيْضِيضَى بَيْنَهُم وفَيْضُوضَى ويُمَدَّانِ وفَيُوضَى بالفَتْحِ أَيْ فَوْضَى " وذلِكَ إِذَا كَانُوا مُخْتَلِطِينَ يَلْبَسُ هذَا ثَوْبَ هذَا ويَأْكُلُ هذَا طَعَامَ هذَا لا يُؤَامِرُ أَحَدٌ مِنْهُمُ صاحِبَه فِيمَا يَفْعَلُ من أَمْرِه . وذَكَرَ اللِّحْيَانِيّ أَيْضاً مِثلَ قَوْلِ أَبِي زَيْدٍ . " وأَرْضٌ ذَاتُ فُيُوضٍ " أَيْ " فِيها مِيَاهٌ تَفِيضُ " أَي تَسِيلُ حَتَّى تَعْلُوَ . " وأَفَاضَ الماءَ على نَفْسِهِ : أَفْرَغَهُ " . نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . أَفَاضَ " الناسُ مِنْ عَرَفَاتٍ " إِلَى مِنىً أَيْ " دفَعُوا " . كما في الصّحاح وقِيلَ : بكَثْرَةٍ " أَوْ رَجَعُوا وتَفَرَّقُوا أَو أَسْرَعُوا مِنْهَا إِلَى مَكَانٍ آخَرَ " . الأَخِيرُ مَأْخُوذٌ من قَوْلِ ابنِ عَرَفَةَ . وبكُلِّ ذلِكَ فُسِّر قَوْلُه تَعَالَى : " فإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرفاتٍ " قال أَبُو إِسْحَاقَ : دَلَّ بهذَا اللَّفْظِ أَن الوُقُوفَ بِهَا وَاجِبٌ ؛ لأَنَّ الإِفَاضَةَ لا تَكُونُ إِلا بَعْدَ وُقُوفٍ . وَمَعْنَى أَفَضْتُمْ : دَفَعْتُمْ بكَثرَةٍ . وقال خالِدُ ابنُ جَنْبَةَ : " الإِفَاضَةُ : سُرْعَةُ الرَّكْضِ . وأَفَاضَ الرَّاكِبُ إِذا دَفَعَ بَعِيرَهُ سَيْراً بَيْنَ الجَهْدِ ودُونَ ذلِكَ قال : وذلِكَ نِصْفُ عَدْوِ الإِبِلِ عَلَيْهَا الرُّكْبَانُ ولا تَكُونُ الإِفَاضَةُ إِلاَّ وعَلَيْهَا الرُّكْبَانُ . وقال غَيْرُهُ : الإِفَاضَةُ : الزَّحْفُ والدَّفْعُ في السَّيْر بكثرةٍ ولا يَكُونُ إِلاَّ عن تَفرُّقٍ وجَمْعٍ . وأَصْلُ الإِفَاضَةِ : الصَّبُّ فاسْتُعِيرَتْ للدَّفْعِ في السَّيْرِ وأَصْلُهُ أَفاضَ نَفْسَهُ أَو رَاحِلتَهُ ولذلِكَ فَسًّرُوا أَفَاضَ بَدَفَعَ إِلاَّ أَنَّهُمْ رَفَضُوا ذِكْر المَفْعُولِ ولرَفْضِهِم إِيّاه أَشْبَهَ غَيْرَ المُتَعَدِّي ومنه طَوَافُ الإِفَاضَةِ يَوْمَ النَّحْرِ يُفِيضُ مِنْ مِنىً إِلى مَكَّةَ فيَطُوفُ ثُمَّ يَرْجِعُ . قال الجَوْهَرِيُّ : وكُلُّ دَفْعَةٍ إِفَاضَةٌ " . أَفَاضُوا " في الحَدِيثِ " : انْتَشَرُوا . وقال اللِّحْيَانِيّ : هُوَ إِذا " انْدَفَعُوا " فِيهِ وخَاضُوا وأَكْثَرُوا . وفي التَّنْزِيلِ العَزِيزِ : " إِذْ تُفِيضُون فِيهِ " أَي تَنْدَفِعُونَ فِيهِ وتَنْبَسِطُونَ في ذِكْره . " وحَدِيثُ مُفَاضٌ فِيهِ " ومنه قَوْلُهُ تَعَالَى أَيْضاً : " لمَسَّكُم فِيمَا أَفَضْتُمْ " أَفاضَ " الإِنَاءَ " : أَتْأَقَهُ . عن اللِّحْيَانيّ . قال ابنُ سِيدَه : وعِنْدِي أَنَّهُ إِذا " مَلأَهُ حَتَّى فَاضَ " وكَذلِك في الصّحاح والعُبَابِ . من المَجَازِ : أَفاضَ " القِدَاحَ و " أَفاضَ " بِهَا " وعَلَيْهَا : " ضَرَبَ بِهَا " . نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ وأَنْشَدَ قَوْلَ أَبِي ذُؤَيْبٍ يَصِفُ حِمَاراً وأُتُنَهُ :
فكأَنَّهُنَّ رِبَابَةٌ وكَأَنَّهُ ... يَسَرٌ يَفِيضُ على القِدَاحِ ويَصْدَعُ قال : يَعْنِي : بالقِدَاحِ . وحُرُوفُ الجَرِّ يَنُوبُ بَعْضُها مَنَابَ بَعْضٍ . كَذَا في الصّحاح والعُبابِ . والَّذِي قَرَأْتُهُ في شَرْحِ الدِّيوَانِ : وكَأَنَّهُ يَسَرٌ : الَّذِي يَضْرِبُ بالقِدَاحِ وإِفَاضَته أَنْ يُرْسِلَهَا ويَدْفَعَها . ويَصْدَعُ : يُفَرِّقُ بالحُكْمِ أَيْ يُخِبِرُ بما يَجِيءُ به . ويُرْوَى : يَخُوضُ على القِدَاحِ . أَرادَ يَخُوضُ بالقِدَاحِ فلَمْ يَسْتَقِمْ فأَدْخَلَ " عَلَى " مَكَانَ البَاءِ . فتَأَمَّلْ . وقال الأَزْهَرِيُّ : كُلُّ ما كانَ في اللُّغَةِ من بابِ الإِفَاضَةِ فلَيْس يَكُونُ إِلاَّ عن تَفَرُّقٍ وكَثْرَةٍ . وفي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ " أَخْرَجَ اللهُ ذُرِّيَّةَ آدَمَ مِنْ ظَهْرِهِ فأَفَاضَهم إِفَاضَةَ القِدْحِ " هي الصَّرْبُ بِهِ وإِجالَتُه عِنْدَ القِمَارِ . والقِدْحُ : السَّهْمُ وَاحِدُ القِدَاحِ الَّتِي كَانُوا يُقَامِرُون بِهَا . ومنه حَدِيثُ اللَّقَطَةِ " ثُمَّ أَفِضْهَا في مَالِكَ أَيْ أَلْقِهَا فيه واخْلِطْهَا بِهِ . أَفَاضَ " البَعِيرُ : دَفَعَ جِرَّتَهُ مِنْ كِرْشِهِ " فأخْرجَهَا . نَقَلَه الجوْهَرِيُّ . قال : ومنه قَوْلُ الشَّاعِرِ قُلْتُ : وهو قَوْلُ الرَّاعِي :
وأَفَضْنَ بَعْدَ كُظُومِهِنَّ بجِرَّةٍ ... مِنْ ذِي الأَبارِقِ إِذْ رَعَيْن حَقِيلاَ
وقِيل : أَفَاضَ البَعِيرُ بجِرَّتِهِ : رَمَاها مُتَفَرِّقَةً كَثِيرَةً . وقِيلَ : هو صَوْتُ جِرَّتِه ومَضْغِهِ . وقال اللِّحْيَانيّ : هو إِذَا دَفَعَا من جَوْفِهِ وأَنْشَدَ قَوْلَ الرَّاعِي . ويُرْوَى : مِنْ ذِي الأَبَاطِحِ . ويُقَالُ : كَظَمَ البَعِيرُ إِذا أَمْسَكَ عَنِ الجِرَّةِ . " والمُفَاضَةُ مِنَ الدُّرُوعِ : الوَاسِعَةُ " . نَقَلَه الجَوْهَرِيّ . وقد أُفِيضَتْ وأَفَاضَهَا عَلَيْه كما يُقَال صَلَّهَا عَلَيْه . وهو مَجاز . المُفَاضَةُ " مِنَ النِّسَاءِ : الضَّخْمَةُ البَطْنِ " . كما في الصّحاح وزَادَ في اللِّسَان : المُسْتَرْخِيَةُ اللَّحْمِ وقد أُفِيضَت وزَاد غَيْرُهُ : البَعِيدةُ الطُّولِ عن الاعْتِدَال . وفي الأَسَاسِ : هي خِلافُ المَجْدُولَةِ . وأَنْشَدَ الصّاغَانِيُّ لامْرِئِ القَيْسِ :
مُهَفْهَفَةٌ بَيْضَاءُ غَيْرُ مُفَاضَةٍ ... تَرَائِبُهَا مَصْقُولَةٌ كالسَّجَنْجَلِ وهو مَجَاز . رجُلٌ مُفَاضٌ : وَاسِعُ البَطْنِ والأُنْثَى مُفَاضَةٌ . وفي صِفَةِ النَّبِيّ صلّى اللهُ عَليه وسلَّم " " كانَ النبيُّ صَلَّى اللهُ عليه وسَلَّم مُفَاضَ البَطْنِ " أَي مُسْتَوِيَ البَطْنِ مَعَ الصَّدْرِ " . وقيل : المُفَاضُ : أَنْ يَكُونَ فيه امْتِلاءٌ مِنْ فَيْضِ الإِناءِ ويُرِيدُ أَسْفَلَ بَطْنِهِ . " واسْتَفَاضَ : سَأَلَ إِفَاضَةَ الماءِ " وغَيْرِه كما في الصّحاح . يُقَالُ : اسْتَفَاضَ " الوَادِي شَجَراً " أَي " اتَّسَعَ وكَثُرَ شَجَرُه " . نَقَلَه الجَوْهرِيُّ . وهو مَجَازٌ . وقال غَيْرُه : اسْتَفَاضَ بالمَكَانِ : اتَّسَعَ وأَنْشَدَ قَوْلَ ذِي الرُّمَّةِ :
" بِحيْثُ اسْتَفَاضَ القِنْعُ غَرْبِيَّ وَاسِطٍ من المجَازِ : اسْتَفَاضَ " الخَبَرُ " والحَدِيثُ : ذَاعَ و " انْتَشَر " كفَاضَ " فهو مُسْتَفِيضٌ " ذَائعٌ في النَّاس مِثْل الماءِ المُسْتفِيضِ " ومُسْتفاضٌ فِيهِ ولا تَقُل " : حدِيثٌ " مُسْتَفاضٌ " فإِنَّهُ لَحْنٌ وهو قَوْلُ الفَرَّاءِ والأَصْمَعِيّ وابْنِ السَّكِّيت وعَامَّةِ أَهْلِ اللُّغَةِ . وكَلامُ الخاصِّ : حَدِيثٌ مُسْتَفِيضٌ أَيْ مُنْتَشِرٌ شائِعٌ في النّاسِ هكَذا نَقَلَهُ الأَزْهَرِيّ مُطَوَّلاً والجَوْهَرِيُّ والصَّاغَانِيّ " أَو لُغَيَّةٌ " مِن اسْتَفاضُوهُ فهُوَ مُسْتَفَاضٌ أَيْ مَأْخُوذٌ فِيهِ . قال شَيْخُنَا : والقِيَاسُ لا يُنَافِيهِ وقد استَعْمَلَهُ أَبُو تَمَّامٍ كما في مُوَازَنَةِ الآمِدِيّ ونَقَل ما يُؤَيِّدُهُ في المِصْباح . " ومُحَمَّدُ بنُ جَعْفَر " هكَذَا في سَائِر النُّسخِ قالَ شَيْخُنَا : الصَّوابُ جَعْفَرُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ جَعْفَرِ ابنِ الحَسَنِ " بن المُسْتَفَاضِ " القَاضِي الفِرْيابِيّ ويُقَال : الفَارِيَابِيّ : " مُحَدِّثٌ " مَشُهُورٌ . قال شَيْخُنا : كَما وُجِد بخَطّ الحافِظِ بنِ حَجَرٍ . قُلتُ : ومثلُه في العُبَاب إِلاّ أن كَلامَ المُصَنِّفِ فِيمَا أَوْرَدَهُ صَحِيحٌ لا خَطَأَ فيه ؛ فإِنَّ مُحَمَّدَ بنَ جعْفَرٍ هذا هو القاضِي أَبُو الحَسَنِ المُحَدِّث الّذِي سَمِعَ مِن عَبَّاسٍ الدُّورِيّ وطَبَقَتِه . وأَما أَبُوهُ جعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ فَهُو المَوْصُوفُ بالحافِظِ صَاحِب التَّصانِيفِ الكَثِيرَةِ وقد حَدَّث عَن بَلَدِيِّةِ أَبِي عَمْرٍو عَبْدِ اللهِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ يُوسُفَ بنِ وَاقِدٍ الفِرْيَابِيّ وغَيْرِه فتَأَمَّلْ . وممّا يُسْتَدْركَ عَلَيْه : فَاضَتْ عينُه تَفِيض فَيْضاً إِذا سَالَتْ . ويُقَالُ أَفَاضَتِ العَيْنُ الدَّمْعَ تُفِيضُه إِفَاضَةً وأَفَاضَ فُلانٌ دَمْعَهُ . وحَوْضٌ فَائِضٌ أَي مُمْتَلِئٌّ . وماءٌ فَيْضٌ : كَثِيرٌ . وبَحْرٌ فائِضٌ : مُتَدَفِّقٌ . والفَيْضُ : النَّهْرُ عَامَّةً والجَمْعُ أَفْيَاضٌ وفُيُوضٌ وجَمْعُهُمْ له يَدُلُّ على أَنَّهُ لَمْ يُسَمَّ بالمَصْدَرِ . ونَهْرٌ فَيَّاضٌ : كَثِيرُ المَاءِ . نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . ورَجُلٌ فَيْضٌ : كَثِيرُ المَعْرُوفِ . وفَيَّاضُ : وَهَّابٌ جَوَادٌ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . وقِيلَ : كَثِيرُ المَعْرُوفِ . وفي العُبَابِ : كَثِيرُ العَطاءِ وأَنشَد لرُؤْبَةَ :
" أَنْتَ ابنُ كُلِّ سيِّدٍ فَيَّاضِ
" جَمِّ السِّجَالِ مُتْرَعِ الحِيَاضِ
وأَعْطَاهُ غَيْضاً من فَيْضٍ أَي قَلِيلاً مِن كَثِيرٍ نقَلَه الجَوْهَرِيّ . وقد سَبَقَ للمُصَنّف في غ ي ض . وأَفَاضَ بالشَّيْء : رَمَى به . قال أَبو صَخْرٍ الهُذَلِيُّ يَصِفُ كَتيبَةً :
تَلَقَّوْهَا بطَائِحَةٍ زَحُوفٍ ... تُفِيضُ الحِصْنَ منها بالسِّخَالِ ودِرْعٌ فَيُوضٌ " ومُفَاضة " وفَاضَةٌ : وَاسِعَةٌ . الأَخِيرَةُ عن ابنِ جِنّي . والمُفَاضَةُ من النِّسَاءِ : المَجْمُوعَةُ المَسْلَكَيْنِ كأَنَّهُ مَقْلُوبُ المُفْضَاةِ . وأَفَاضَ المَرْأَةَ وأَفْضَاهَا عِنْدَ الافْتِضَاضِ بمَعْنىً وَاحِدٍ . نَقَلَه صاحِبُ اللِّسَان وابنُ القَطَّاع ونَقَلَه الصَّاغَانِيّ عن يُونُسَ قال ذَكَرَها في كِتَابِ " اللُّغَاتِ " له . وأَفَاضَ الماءُ أَيْ سَالَ كفَاضَ . وفَاضَ البَعِيرُ بجِرَّتِهِ : لُغَة في أَفَاضَ . وفَاضَ الرَّجُلُ عَرَقاً : ظَهَرَ على جِسْمِهِ عِنْد الغَمِّ نَقَلَه ابنُ القَطَّاع . وقد سَمَّوْا فَيَّاضاً وفَيْضاً ومُسْتَفَاضاً . وفَيْضُ اللِّوَى : مَوْضِعٌ . قال أَبو صَخْرٍ الهُذَلِيّ :
" فَلَوْلاَ الَّذِي حُمِّلْتُ مِن لاَعِجِ الهَوَىبفَيْضِ اللِّوَى غِرّاً وأَسْمَاءُ كَاعِبُ وفَيْضُ أَرَاكَةَ : مَوْضِعٌ آخر . قال مُلَيْحُ بنُ الحَكَمِ الهُذَلِيّ :
" فَمِنْ حُبِّ لَيْلَى يَوْمَ فَيْضِ أَرَاكَةٍويَوْماً بِقرْنٍ كِدْتَ لِلْمَوْتِ تُشْرِفُ كما في العُبَابِ . ويُقَال : كَلَّمَهُ فما أَفَاضَ بكَلِمَةٍ أَي ما أَفْصَحَ . وفَاضَ صَدرُه من الغَيْظ وهو مَجاز وفَيّاضٌ كشَدَّادٍ : مَوْضِعٌ . وقد كُنِّيَ أَبا الفَيْضِ جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ : أَبُو الفَيْضِ مُوسَى بنُ أَيّوبَ الشّامِيُّ ويُقَالُ ابنُ أَبِي أَيُّوبَ رَوَى عن سُلَيْمِ بنِ عَامِرٍ وعَنْهُ شُعْبَةُ . وأَبُو الفَيْضِ : تَبِعِيٌّ عن أَبِي ذَرٍّ وعَنْهُ مَنْصُورُ بنُ المُعْتَمِرِ . كَذَا في " الكُنَى " لابْنِ المُهَنْدِس . والفَيَّاضُ أَيْضاً : لَقَلُ عِكْرِمَةَ ابنِ رِبْعِيّ من وَلَدِ مَالِك بْنِ تَيْمِ الله

_Türkçe çeviri henüz yok_
