# فيض — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%8A%D8%B6/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: فيض

فاض الماء والدَّمعُ ونحوهما يَفِيض فَيْضاً وفُيُوضةً وفُيُوضاً وفَيَضاناً وفَيْضُوضةً أَي كثر حتى سالَ على ضَفّةِ الوادي. وفاضَتْ عينُه تَفِيضُ فَيْضاً إِذا سالت. ويقال: أَفاضَتِ العينُ الدمعَ تُفِيضُه إِفاضة، وأَفاضَ فلان دَمْعَه، وفاضَ الماء والمطرُ والخيرُ إِذا كثر. وفي الحديث: ويَفيضُ المالُ أَي يَكْثُر من فاضَ الماء والدمعُ وغيرُهما يَفيض فَيْضاً إِذا كثر، قيل: فاضَ تدَفَّقَ، وأَفاضَه هو وأَفاضَ إِناءه أَي مَلأَه حتى فاضَ، وأَفاضَ دُموعَه. وأَفاضَ الماءَ على نفسه أَي أَفْرَغَه. وفاض صَدْرُه بسِرِّه إِذا امْتَلأ وباح به ولم يُطِقْ كَتْمَه، وكذلك النهرُ بمائه والإِناء بما فيه.
وماءٌ فَيْضٌ: كثير. والحَوْضُ فائض أَي ممتلئ. والفَيْضُ: النهر، والجمع أَفْياضٌ وفُيوضٌ، وجَمْعُهم له يدل على أَنه لم يسمّ بالمصدر. وفَيْضُ البصرةِ: نَهرها، غَلب ذلك عليه لِعظَمِه. التهذيب: ونهرُ البصرةِ يسمى الفَيْضَ، والفَيْضُ نهر مصر. ونهرٌ فَيّاضٌ أَي كثير الماء. ورَجل فَيّاضٌ أَي وهّاب جَوادٌ. وأَرض ذاتُ فُيوضٍ إِذا كان فيها ماء يَفِيضُ حتى يعلو. وفاضَ اللّئامُ: كَثُروا. وفرَس فَيْضٌ: جَوادٌ كثير العَدْو. ورجل فَيْضٌ وفَيّاضٌ: كثير المعروف. وفي الحديث أَنه قال لطَلحةَ: أَنت الفَيّاضُ؛ سمي به لسَعةِ عَطائه وكثرته وكان قسَمَ في قومه أَربعمائة أَلف، وكان جَواداً.
وأَفاضَ إِناءه إِفاضةً: أَتْأَقَه؛ عن اللحياني، قال ابن سيده: وعندي أَنه إِذا ملأه حتى فاض. وأَعطاه غَيْضاً من فَيْضٍ أَي قليلاً من كثير، وأَفاضَ بالشيء: دَفَع به ورَمَى؛ قال أَبو صخر الهذلي يصف كتيبة: تَلَقَّوْها بِطائحةٍ زَحُوفٍ،
تُفِيضُ الحِصْن مِنها بالسِّخالِ
وفاضَ يَفِيضُ فَيْضاً وفُيوضاً: مات. وفاضَتْ نَفسُه تَفِيضُ فَيْضاً: خرجت، لغة تميم؛ وأَنشد:
تَجَمَّع الناسُ وقالوا: عِرْسُ،
فَفُقِئَتْ عَيْنٌ، وفاضَتْ نَفْسُ
وأَنشده الأَصمعي وقال إِنما هو: وطَنَّ الضِّرْس. وذهبنا في فَيْض فلان أَي في جَنازَتِه. وفي حديث الدجال: ثم يكونُ على أَثَرِ ذلك الفَيْضُ؛ قال شمر: سأَلت البَكْراوِيّ عنه فقال: الفَيْضُ الموتُ ههنا، قال: ولم أَسمعه من غيره إِلا أَنه قال: فاضت نفسُه أَي لُعابُه الذي يجتمع على شفتيه عند خروج رُوحه. وقال ابن الأَعرابي: فاضَ الرجلُ وفاظَ إِذا مات، وكذلك فاظت نفسُه. وقال أَبو الحسن: فاضَت نفسه الفعل للنفس، وفاضَ الرجلُ يَفِيض وفاظَ يَفِيظُ فَيْظاً وفُيوظاً. وقال الأَصمعي: لا يقال فاظت نفسه ولا فاضت، وإِنما هو فاض الرجل وفاظ إِذا مات. قال الأَصمعي: سمعت أَبا عمرو يقول: لا يقال فاظت نفسه ولكن يقال فاظ إِذا مات، بالظاء، ولا يقال فاض، بالضاد. وقال شمر: إِذا تَفَيَّضُوا أَنفسهم أَي تَقَيَّأُوا. الكسائي: هو يَفِيظُ نفسه
(* قوله «يفيظ نفسه» أي يقيؤها كما يعلم من القاموس
في فيظ.). وحكى الجوهري عن الأَصمعي: لا يقال فاض الرجل ولا فاضت نفسه وإِنما يَفِيضُ الدمعُ والماء. قال ابن بري: الذي حكاه ابن دريد عن الأَصمعي خلاف هذا، قال ابن دريد: قال الأَصمعي تقول العرب فاظ الرجل إِذا مات، فإِذا قالوا فاضت نفسُه قالوها بالضاد؛ وأَنشد:
فقئت عين وفاضت نفس
قال: وهذا هو المشهور من مذهب الأَصمعي، وإِنما غَلِطَ الجوهري لأَن الأَصمعي حكى عن أَبي عمرو أَنه لا يقال فاضت نفسه، ولكن يقال فاظ إِذا مات، قال: ولا يقال فاضَ، بالضاد، بَتَّةً، قال: ولا يلزم مما حكاه من كلامه أَن يكون مُعْتَقِداً له، قال: وأَما أَبو عبيدة فقال فاظت نفسه، بالظاء، لغة قيس، وفاضت، بالضاد، لغة تميم. وقال أَبو حاتم: سمعت أَبا زيد يقول: بنو ضبة وحدهم يقولون فاضت نفسه، وكذلك حكى المازني عن أَبي زيد، قال: كل العرب تقول فاظت نفسُه إِلا بني ضبة فإِنهم يقولون فاضت نفسه، بالضاد، وأَهل الحجاز وطيِّءٍ يقولون فاظت نفسه، وقضاعة وتميم وقيس يقولون فاضت نفسُه مثل فاضت دَمْعَتُه، وزعم أَبو عبيد أَنها لغة لبعض بني تميم يعني فاظت نفسه وفاضت؛ وأَنشد:
فقئت عين وفاضت نفس
وأَنشده الأَصمعي، وقال إِنما هو: وطَنّ الضِّرْسُ. وفي حديث الدجال: ثم يكون على أَثر ذلك الفَيْضُ؛ قيل: الفَيْضُ ههنا الموت. قال ابن الأَثير: يقال فاضت نفسُه أَي لُعابه الذي يجتمع على شفتيه عند خروج رُوحه.وفاضَ الحديثُ والخبَرُ واسْتَفاضَ: ذاعَ وانتشر. وحَدِيثٌ مُسْتَفِيضٌ: ذائعٌ، ومُسْتَفاض قد اسْتَفاضُوه أَي أَخَذُوا فيه، وأَباها أَكثرهم حتى يقال: مُسْتَفاضٌ فيه؛ وبعضهم يقول: اسْتَفاضُوه، فهو مُسْتَفاضٌ. التهذيب: وحديث مُسْتَفاضٌ مأْخوذ فيه قد استفاضُوه أَي أَخذوا فيه، ومن قال مستفيض فإِنه يقول ذائع في الناس مثل الماء المُسْتَفِيض. قال أَبو منصور: قال الفراء والأَصمعي وابن السكيت وعامة أَهل اللغة لا يقال حديث مستفاض، وهو لحن عندهم، وكلامُ الخاصّ حديثٌ مُسْتَفِيضٌ منتشر شائع في الناس.ودِرْعٌ فَيُوضٌ وفاضةٌ: واسعةٌ؛ الأَخيرة عن ابن جني. ورجل مُفاضٌ: واسِعُ البَطْنِ، والأُنثى مُفاضةٌ. وفي صفته، صلّى اللّه عليه وسلّم: مُفاض البطنِ أَي مُسْتَوي البطنِ مع الصَّدْرِ، وقيل: المُفاضُ أَن يكون فيه امْتِلاءٌ من فَيْضِ الإِناء ويُريد به أَسفلَ بطنِه، وقيل: المُفاضةُ من النساء العظيمة البطن المُسْتَرْخِيةُ اللحمِ، وقد أُفِيضَت، وقيل: هي المُفْضاةُ أَي المَجْمُوعةُ المَسْلَكَيْنِ كأَنه مَقْلُوبٌ عنه. وأَفاضَ المرأَةَ عند الافْتِضاضِ: جعل مَسْلَكَيْها واحداً. وامرأَة مُفاضةٌ إِذا كانت ضخمة البطن. واسْتَفاضَ المكانُ إِذا اتَّسع، فهو مُسْتَفِيضٌ؛ قال ذو الرمة:
بحَيْثُ اسْتَفاضَ القِنْعُ غَرْبيَّ واسِط
ويقال: اسْتَفاضَ الوادي شجراً أَي اتَّسع وكثُرَ شجره. والمُسْتَفِيضُ: الذي يَسأَل إِفاضةَ الماء وغيره.
وأَفاضَ البَعِيرُ بِجِرَّتِه: رَماها مُتَفَرِّقةً كثيرة، وقيل: هو صوتُ جِرَّتِه ومَضْغِه، وقال اللحياني: هو إِذا دَفَعَها من جَوْفِه؛ قال الراعي:
وأَفَضْنَ بعْدَ كُظُومِهِنَّ بِجِرَّةٍ
مِنْ ذي الأَبارِقِ، إِذْ رَعين حَقِيلا
ويقال: كظَمَ البِعيرُ إِذا أَمسك عن الجِرَّة. وأَفاضَ القومُ في الحديث: انتشروا، وقال اللحياني: هو إِذا اندفعوا وخاضُوا وأَكْثَروا. وفي التنزيل: إِذ تُفِيضُونَ فيه؛ أَي تَنْدَفِعُونَ فيه وتَنْبَسِطُون في ذكره. وفي التنزيل أَيضاً: لَمَسَّكُمْ فيما أَفَضْتُم. وأَفاضَ الناسُ من عَرَفاتٍ إِلى مِنى: اندفعوا بكثرة إِلى مِنى بالتَّلْبية، وكل دَفْعةٍ إِفاضةٌ. وفي التنزيل: فإِذا أَفضتم من عرفات؛ قال أَبو إِسحق: دلَّ بهذا اللفظ أَن الوقوف بها واجبٌ لأَنَّ الإِفاضةَ لا تكون إِلا بعد وُقُوف، ومعنى أَفَضْتُم دَفَعْتم بكثرةْ. وقال خالد بن جَنْبة: الإِفاضةُ سُرْعةُ الرَّكْضِ. وأَفاضَ الراكِبُ إِذا دفع بعيره سَيْراً بين الجَهْدِ ودون ذلك، قال: وذلك نِصْفُ عَدْوِ الإِبل عليها الرُّكْبان، ولا تكون الإِفاضة إِلا وعليها الرُّكْبانُ. وفي حديث الحج: فأَفاضَ من عَرفةَ؛ الإِفاضةُ: الزَّحْفُ والدَّفْعُ في السير بكثرة، ولا يكون إِلا عن تفرقٍ وجَمْعٍ. وأَصل الإِفاضةِ الصَّبُّ فاستعيرت للدفع في السير، وأَصله أَفاضَ نفْسَه أَو راحلته فرَفَضُوا ذكر المفعول حتى أَشْبه غير المتعدِّي؛ ومنه طَوافُ الإِفاضةِ يوم النحر يُفِيضُ من مِنى إِلى مكة فيطوف ثم يرجع. وأَفاضَ الرجلُ بالقِداحِ إِفاضةً: ضرَب بها لأَنها تقع مُنْبَثَّةً متفرقة، ويجوز أَفاضَ على القداح؛ قال أَبو ذؤيب الهُذلي يصف حماراً وأُتُنه: وكأَنَّهُنَّ رِبابَةٌ، وكَأَنَّه
يَسَرٌ، يُفِيضُ على القِداحِ ويَصْدَعُ
يعني بالقِداحِ، وحروفُ الجر يَنُوبُ بعضُها مَنابَ بعض. التهذيب: كل ما كان في اللغة من باب الإِفاضةِ فليس يكون إِلا عن تفرُّق أَو كثرة. وفي حديث ابن عباس، رضي اللّه عنهما: أَخرج اللّهُ ذَرِّيَّةَ آدمَ من ظهره فأَفاضَهم إِفاضَةَ القِدْحِ؛ هي الضرْبُ به وإِجالَتُه عند القِمار، والقِدْحُ السهمُ، واحدُ القِداح التي كانوا يُقامِرُونَ بها؛ ومنه حديث اللُّقَطَةِ: ثم أَفِضْها في مالِكَ أَي أَلْقِها فيه واخْلِطْها به، من قولهم فاضَ الأَمرُ وأَفاضَ فيه.
وفَيّاضٌ: من أَسماء الرجال. وفَيّاضٌ: اسم فرس من سَوابق خيل العرب؛ قال النابغة الجعدي:
وعَناجِيج جِيادٍ نُجُبٍ
نَجْلَ فَيّاضٍ ومن آلِ سَبَلْ
وفرس فَيْضٌ وسَكْبٌ: كثير الجَرْي.

### Türkçe

**فاضَ** su ve gözyaşı ve bunların benzeri **يَفِيضُ** **فَيْضاً** ve **فُيُوضةً** ve **فُيُوضاً** ve **فَيَضاناً** ve **فَيْضُوضةً**: yani çoğaldı, nihayet vadi kıyısı üzerine aktı. Ve **فاضَتْ** gözü **تَفِيضُ** **فَيْضاً**: aktığı zaman. Ve denir: **أَفاضَتِ** göz, gözyaşını **تُفِيضُه** **إِفاضة** (ile); ve falan kimse gözyaşını **أَفاضَ**; ve su ve yağmur ve hayır **فاضَ**: çoğaldığı zaman. Ve hadiste: “ve mal **يَفيضُ**” yani çoğalır; su ve gözyaşı ve başkası **فاضَ** **يَفيضُ** **فَيْضاً**: çoğaldığı zaman; denildi: **فاضَ**: coşup aktı; ve onu **أَفاضَه**; ve kabını **أَفاضَ** yani onu doldurdu, nihayet taştı; ve gözyaşlarını **أَفاضَ**. Ve suyu kendi üzerine **أَفاضَ** yani onu boşalttı/döktü. Ve göğsü sırrıyla **فاضَ**: dolduğu ve onu açığa vurduğu ve gizlemeye güç yetiremediği zaman; aynı şekilde nehir suyu ile ve kap içindekisi ile.

Ve **ماءٌ فَيْضٌ**: çok (su). Ve havuz **فائض** yani dolu. Ve **الفَيْضُ**: nehir; çoğulu **أَفْياضٌ** ve **فُيوضٌ**; onların onu çoğul yapması, onun mastarla adlandırılmadığına delalet eder. Ve **فَيْضُ البصرةِ**: onun nehri; büyüklüğünden dolayı bu ona galip olmuştur (bu ad onun için baskın olmuştur). **التهذيب**: Basra nehri **الفَيْضَ** diye adlandırılır; ve **الفَيْضُ** Mısır’ın bir nehridir. Ve **نهرٌ فَيّاضٌ** yani suyu çok. Ve **رَجل فَيّاضٌ** yani bağışlayıcı, cömert. Ve **أَرض ذاتُ فُيوضٍ**: içinde, taşarak yükselinceye kadar **يَفِيضُ** su bulunduğu zaman. Ve **فاضَ اللّئامُ**: çoğaldılar. Ve **فرَس فَيْضٌ**: çok koşan, iyi at. Ve **رجل فَيْضٌ** ve **فَيّاضٌ**: iyiliği/ihsanı çok. Ve hadiste: Talha’ya dedi ki: “Sen **الفَيّاضُ**’sın”; ona, bağışının genişliği ve çokluğu sebebiyle bu ad verildi; kavmi içinde dört yüz bin (dirhem/dinar) taksim etmişti ve cömert idi.

Ve kabını **أَفاضَ** **إِفاضةً**: onu **أَتْأَقَه**; Lihyânî’den. İbn Sîde dedi: Bana göre, onu doldurup nihayet taştığı zamandır. Ve ona **غَيْضاً من فَيْضٍ** verdi: yani çoktan az. Ve bir şey ile **أَفاضَ**: onunla itti ve attı; Ebû Sahr el-Hüzelî bir birliği vasfederek dedi:
تَلَقَّوْها بِطائحةٍ زَحُوفٍ،
تُفِيضُ الحِصْن مِنها بالسِّخالِ

Ve **فاضَ يَفِيضُ فَيْضاً وفُيوضاً**: öldü. Ve nefsi **فاضَتْ** **تَفِيضُ** **فَيْضاً**: çıktı; Temîm lehçesi; ve şu beyit okundu:
تَجَمَّع الناسُ وقالوا: عِرْسُ،
فَفُقِئَتْ عَيْنٌ، وفاضَتْ نَفْسُ

Ve bunu Asma‘î okudu ve dedi ki: ancak o, “**وطَنَّ الضِّرْس**”tur. Ve falanın **فَيْض**’inde gittik: yani cenazesinde. Deccâl hadîsinde: “sonra bunun ardından **الفَيْضُ** olur”; Şemmer dedi: Bekrâvî’ye onu sordum, dedi ki: **الفَيْضُ** burada ölümdür; dedi: onu başkasından işitmedim; ancak o dedi ki: “nefsi **فاضَت**” yani ruhu çıkarken dudakları üzerinde toplanan salyası. İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam **فاضَ** ve **فاظَ**: öldüğü zaman; aynı şekilde nefsi de **فاظت**. Ebû’l-Hasen dedi: “nefsi **فاضَت**” fiil nefis içindir; ve adam **فاضَ يَفِيض** ve **فاظَ يَفِيظُ فَيْظاً وفُيوظاً**. Asma‘î dedi: “nefsi **فاظت**” da denmez, “nefsi **فاضت**” da; ancak “adam **فاض** ve **فاظ**” denir: öldüğü zaman. Asma‘î dedi: Ebû Amr’u işittim, derdi ki: “nefsi **فاظت**” denmez; fakat “**فاظ**” denir: öldüğü zaman, **الظاء** ile; ve “**فاض**” denmez, **الضاد** ile. Şemmer dedi: “**تَفَيَّضُوا أَنفسهم**” oldukları zaman: yani kustular. Kisâî: o, nefsini **يَفِيظُ**
(* “**يفيظ نفسه**” sözü: yani onu kusar; **القاموس**’taki **فيظ** maddesinden bilindiği üzere.). Cevherî, Asma‘î’den nakletti: “adam **فاض**” denmez, “nefsi **فاضت**” denmez; ancak gözyaşı ve su **يَفِيضُ**. İbn Berrî dedi: İbn Düreyd’in Asma‘î’den naklettiği bunun tersidir; İbn Düreyd dedi: Asma‘î dedi ki: Araplar “adam **فاظ**” der: öldüğü zaman; “nefsi **فاضت**” dedikleri zaman onu **الضاد** ile derler; ve şu beyiti okudu:
فقئت عين وفاضت نفس
Dedi: Bu, Asma‘î’nin mezhebinden meşhur olandır; Cevherî ancak yanıldı; çünkü Asma‘î, Ebû Amr’dan nakletti ki “nefsi **فاضت**” denmez; fakat “**فاظ**” denir: öldüğü zaman; dedi: ve “**فاض**” denmez, **الضاد** ile, kesinlikle. Dedi: Onun sözünden naklettiği şey, onun buna inanmasını gerektirmez. Ebû Ubeyde’ye gelince: “nefsi **فاظت**” dedi, **الظاء** ile, Kays lehçesi; ve “**فاضت**”, **الضاد** ile, Temîm lehçesi. Ebû Hâtim dedi: Ebû Zeyd’i işittim, derdi ki: yalnızca Benû Dıbbe “nefsi **فاضت**” der; Mâzenî de Ebû Zeyd’den böyle nakletti; dedi: bütün Araplar “nefsi **فاظت**” der, Benû Dıbbe hariç; çünkü onlar “nefsi **فاضت**” derler, **الضاد** ile; Hicaz ehli ve Tayy “nefsi **فاظت**” der; Kudâa ve Temîm ve Kays “nefsi **فاضت**” der, “gözyaşı damlası **فاضت**” gibi. Ebû Ubeyd, bunun Benû Temîm’in bazısının dili olduğunu iddia etti; yani “nefsi **فاظت**” ve “**فاضت**”; ve şu beyiti okudu:
فقئت عين وفاضت نفس
Ve bunu Asma‘î okudu ve dedi ki: ancak o, “**وطَنّ الضِّرْسُ**”tur. Deccâl hadîsinde: “sonra bunun ardından **الفَيْضُ** olur”; denildi: **الفَيْضُ** burada ölümdür. İbnü’l-Esîr dedi: “nefsi **فاضت**” denir: yani ruhu çıkarken dudakları üzerinde toplanan salyası. Ve hadis ve haber **فاضَ** ve **اسْتَفاضَ**: yayıldı ve dağıldı. Ve **حَدِيثٌ مُسْتَفِيضٌ**: yaygın; ve **مُسْتَفاض**: onu **اسْتَفاضُوه** yani onda yer aldılar/onu ele aldılar; çoğu bunu reddetti, ta ki “onda **مُسْتَفاضٌ**” deninceye kadar; bazısı der ki: “onu **اسْتَفاضُوه**”, o da **مُسْتَفاضٌ** olur. **التهذيب**: **حديث مُسْتَفاضٌ**: onda alınmış (ele alınmış)tır; onu **استفاضُوه** yani onda yer aldılar/onu ele aldılar; “**مستفيض**” diyen ise “insanlar arasında yaygın” der; **الماء المُسْتَفِيض** gibi. Ebû Mansûr dedi: Ferrâ, Asma‘î, İbnü’s-Sikkît ve dil ehlinin çoğu der ki: “**حديث مستفاض**” denmez; o, onların yanında lahn (yanlış)tır; seçkinlerin sözü: “**حديثٌ مُسْتَفِيضٌ**” yayılmış, insanlar arasında şâyi‘. Ve **دِرْعٌ فَيُوضٌ** ve **فاضةٌ**: geniş; sonuncusu İbn Cinnî’den. Ve **رجل مُفاضٌ**: karın geniş; dişisi **مُفاضةٌ**. Onun (sallallahu aleyhi ve sellem) vasfında: **مُفاض البطنِ**: yani karın, göğüs ile birlikte düz/eşit; denildi: **المُفاضُ**: kap taşmasından bir doluluk bulunmasıdır; bununla karnının altını kasteder; denildi: kadınlardan **المُفاضةُ**: büyük karınlı, eti gevşek; ve **أُفِيضَت**; denildi: o, **المُفْضاةُ**’dır: yani iki yolun birleştirilmişi; sanki ondan çevrilmiş (kalb edilmiş) gibidir. Ve kadını bekâret bozma sırasında **أَفاضَ**: iki yolunu bir yaptı. Ve **امرأَة مُفاضةٌ**: karnı iri olduğu zaman. Ve mekân **اسْتَفاضَ**: genişlediği zaman; o da **مُسْتَفِيضٌ** olur; Zû’r-Rumme dedi:
بحَيْثُ اسْتَفاضَ القِنْعُ غَرْبيَّ واسِط

Ve denir: vadi ağaçça **اسْتَفاضَ**: yani genişledi ve ağacı çoğaldı. Ve **المُسْتَفِيضُ**: suyun ve başkasının **إِفاضة**’sini isteyen.

Ve deve gevişini **أَفاضَ**: onu dağınık, çok olarak attı; denildi: o, gevişinin ve çiğnemesinin sesidir; Lihyânî dedi: o, onu içinden ittiği zamandır; Râ‘î dedi:
وأَفَضْنَ بعْدَ كُظُومِهِنَّ بِجِرَّةٍ
مِنْ ذي الأَبارِقِ، إِذْ رَعين حَقِيلا

Ve denir: deve **كظَمَ**: gevişten tuttuğu zaman. Ve kavim konuşmada **أَفاضَ**: yayıldılar; Lihyânî dedi: o, içeri daldıkları ve daldıkları ve çoğalttıkları zamandır. Tenzîlde: **إِذ تُفِيضُونَ فيه**; yani onda içeri dalıyorsunuz ve onda yayılıyorsunuz, onu anmada. Tenzîlde ayrıca: **لَمَسَّكُمْ فيما أَفَضْتُم**. Ve insanlar Arafat’tan Mina’ya **أَفاضَ**: telbiye ile çokluk halinde Mina’ya doğru akın ettiler; her bir itiş/akın **إِفاضةٌ**’dır. Tenzîlde: **فإِذا أَفضتم من عرفات**; Ebû İshâk dedi: bu lafızla, orada vakfenin vacip olduğuna delalet etti; çünkü **الإِفاضة** ancak vakfeden sonra olur; ve **أَفَضْتُم**’ün manası: çoklukla itip sevk ettiniz. Hâlid b. Cenbe dedi: **الإِفاضةُ** koşmanın süratidir. Ve binekli **أَفاضَ**: devesini, zorlama ile onun altı arasında bir yürüyüşe sevk ettiği zaman; dedi: bu, üzerlerinde biniciler varken develerin koşmasının yarısıdır; ve **الإِفاضة** ancak üzerlerinde biniciler varken olur. Hac hadîsinde: “Arafat’tan **فأَفاضَ**”; **الإِفاضة**: yürüyüşte çoklukla sürünerek ilerleme ve itiştir; ancak bir dağınıklık ve toplanma üzerinden olur. Ve **الإِفاضة**’nın aslı dökmedir; sonra yürüyüşte itiş için ödünç alındı; aslı: nefsi veya binitini **أَفاضَ** idi; sonra mef‘ûlün zikrini terk ettiler, ta ki geçişsiz olana benzer oldu; bundan: kurban günü **طَوافُ الإِفاضة**; Mina’dan Mekke’ye **يُفِيضُ**, tavaf eder, sonra döner. Ve adam oklarla **أَفاضَ** **إِفاضةً**: onlarla vurdu; çünkü onlar yayılmış, dağınık olarak düşer; ve “okların üzerine **أَفاضَ**” caizdir; Ebû Züeyb el-Hüzelî bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederek dedi:
وكأَنَّهُنَّ رِبابَةٌ، وكَأَنَّه
يَسَرٌ، يُفِيضُ على القِداحِ ويَصْدَعُ

Yani **القِداح** ile; ve cer harflerinin bazısı bazısının yerini tutar. **التهذيب**: dilde **الإِفاضة** باب’ından olan her şey, ancak bir dağınıklık veya çokluk üzerinden olur. İbn Abbâs hadîsinde (Allah ikisinden razı olsun): Allah, Âdem’in zürriyetini onun sırtından çıkardı, sonra onları **إِفاضَةَ القِدْحِ** gibi **أَفاضَ**; o, onunla vuruş ve kumarda onu çevirmedir; ve **القِدْحُ** oktur; **القِداح**’ın biridir; onlarla kumar oynarlardı. Bundan: **اللُّقَطَةِ** hadîsi: “sonra onu malına **أَفِضْها**” yani onu içine at ve onunla karıştır; “iş **فاضَ** ve onda **أَفاضَ**” sözünden.

Ve **فَيّاضٌ**: erkek adlarındandır. Ve **فَيّاضٌ**: Arap atlarının yarışçı öncülerinden bir atın adıdır; Nâbiga el-Ca‘dî dedi:
وعَناجِيج جِيادٍ نُجُبٍ
نَجْلَ فَيّاضٍ ومن آلِ سَبَلْ

Ve **فرس فَيْضٌ** ve **سَكْبٌ**: koşusu çok.
