# فيظ (ف-ي-ظ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%8A%D8%B8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ي - ظ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الظاء والفاء و و ء ي معهما
و ظ ف، ف ي ظ يستعملان فقط
وظف:
الوَظائِفُ جمع الوَظيفة، والوَظيفةُ في كل شيءٍ: ما ئقَدَّ. كلَّ يوم من رِزقٍ أو طَعامٍ أو عَلَف أوشرابٍ.
والوَظيفُ لكل ذي أربعٍ فوقَ الرُّسْغ إلى السّاق، والعدد أوظِفة، والجمع: وُظُفٌ ووظائفُ، قال:
أبقَتْ لنا وَقَعاتُ الدهر مَكـرُمةً		ما هَبَّتِ الريحُ والدنيا لها وُظُفُ
وهي شِبهُ الدُّولِ مرةً لهؤلاءِ ومَرَّةً لهؤلاء، أي جُعِلَت وظيفةً للناس.
وقد وَظَّفْتُ له توظيفاً، ووظَّفْتُ على الصَّبيِّ كلَّ يومٍ حفظ آياتٍ من كتاب اللهِ توظيفاً.
فيظ:
فاظَتْ نفسه فَيْظاً وفيظوظةً، وهي تفيظ وتَفُوظُ أي خَرَجَتْ فهي فائِظةٌ، قال:
وفائِظاً وكِلا رَوْقَيْه مُختَضِبُ

##### Türkçe

باب **الظاء** و**الفاء** و**و** و**ء** و**ي** معهما
و **ظ ف**، **ف ي ظ** يستعملان فقط

**وظف**:
**الوَظائِفُ** **جمع** **الوَظيفة**، و**الوَظيفةُ** في كل شيءٍ: her gün rızıktan yahut yemekten yahut yemden yahut içecekten takdir edilen şey.
و**الوَظيفُ** لكل ذي أربعٍ فوقَ **الرُّسْغ** إلى **السّاق**، ve **العدد** **أوظِفة**، ve **الجمع**: **وُظُفٌ** و**وظائفُ**، dedi ki:
أبقَتْ لنا وَقَعاتُ الدهر مَكـرُمةً		ما هَبَّتِ الريحُ والدنيا لها **وُظُفُ**
Ve o, bir defa bunlar için, bir defa şunlar için **الدُّول** benzeridir; yani insanlara bir **وظيفة** kılındı.
Ve muhakkak ben ona bir **توظيفاً** olarak **وَظَّفْتُ**; ve çocuğa Allah’ın kitabından âyetler ezberlemeyi her gün bir **توظيفاً** olarak **وظَّفْتُ**.

**فيظ**:
Nefsi **فَيْظاً** ve **فيظوظةً** olarak **فاظَتْ**; ve o **تفيظ** ve **تَفُوظُ**; yani çıktı; artık o **فائِظةٌ**dır, dedi ki:
وفائِظاً وكِلا رَوْقَيْه مُختَضِبُ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

فاظَ الرجلُ يَفيظُ فَيْظاً وفُيوظاً وفَيَظاناً، إذا مات. وربَّما قالوا: فاظَ يَفيظُ فَوْظاً وفُواظاً. وكذلك فاظَتْ نفسه أي قاءها، يتعدَّى ولا يتعدَّى. وتَفَيَّظوا أنفسهم، أي تَقَيَّؤوها. وضربتُه حتَّى أفَظَّتْ نفسَهُ، وأفاظَ الله نَفْسَهُ.

##### Türkçe

**فاظَ** adam **يَفيظُ** **فَيْظاً** ve **فُيوظاً** ve **فَيَظاناً** (şöyle olur): öldüğü zaman. Ve belki demişlerdir: **فاظَ** **يَفيظُ** **فَوْظاً** ve **فُواظاً**. Ve yine (böyledir): **فاظَتْ** onun **نفسه**’si; yani onu kustu; geçişli olur ve geçişsiz olur. Ve **تَفَيَّظوا** kendi **أنفسهم**’lerini; yani onları kustular. Ve onu vurdum, ta ki onun **نفسَهُ**’ini **أفَظَّتْ** (kusturuncaya) kadar; ve Allah onun **نَفْسَهُ**’ini **أفاظَ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والياء وما يثلثهما)
(فيج) الفاء والياء والجيم يدلُّ على الإسراع. ومن ذلك الفَيْج وقد مضى ذكره، ويقال أصله الواو. والفائجة في الأرض: [متَّسع ما بين كلِّ مرتفعين من غِلظٍ أو رمل([1]) ].
(فيح) الفاء والياء والحاء كلمةٌ واحدة. فاح يفيح، إذا ثار. يقال ذلك في الرِّيح وغيرها. وفي الحديث: "الحمَّى من فَيح جهنم([2]) ". ويقال أصلُه الواو، وقد مضى.
(فيخ) الفاء والياء والخاء كلمة. يقولون: أفاخ يُفيخ بِريحه. وفي الحديث: "كل بائلةٍ تُفيخ". ويقولون -وما أُراها صحيحةً- إنَّ الفَيْخَة: السُّكُرُّجَة.
(فيد) الفاء والياء والدال أُصَيلٌ صحيح، إلاَّ أنَّ كلِمَهُ لم تجِئ قياساً، وهو من الأبواب التي لا تنقاس. من ذلك الفَيد، يقولون: هو الزَّعفران. وبه سمِّي الشَّعَْر الذي على جَحْفلة الفَرَس. والفَيْد: التبختُر في المَشْي. يقال: رجلٌ فيَّادٌ. فأمَّا الفيَّاد في قول أبي النَّجم:
* ولستُ بالفَيَّادةِ المُقَصْمِلِ([3]) *
فيقال: هو المعجَب بنفسه المتبختِر في مَشْيه. وقالوا: الفَيَّادة: الأكول. والفَيْد: الموت. [فاد] يَفيد. والفَيَّاد: ذكر البُوم. قال:
ويَهماءَ باللَّيل غَطْشَى الفلا  *** ةِ يُؤْنِسُنِي صوتُ فَيَّادِها([4])
والفائدة: استحداثُ مالٍ وخير. وقد فادت له فائدة. ويقال: أفَدْتُ غيري، وأفدتُ من غيري.
(فيش) الفاء والياء والشين كلمةٌ واحدة يقولون: الفِياشُ: المفاخَرة. يقال: فايَشَ، إذا فَاخَرَ. قال:
أيُفايِشَون وقد رأَوْا حُفَّاثَهُمْ  *** قد عَضَّه فقَضَى عليه الأشجَعُ([5])
(فيص) الفاء والياء والصاد أُصَيل يدلُّ على جَرَيانٍ في شيءٍ من ماء وما أشبهه. يقال: فاصَ الماء والدَّمُ، إذا قَطَرَ. قال الأصمعيُّ في قول امرئ القَيْس:
* فهو عذبٌ يَفِيصُ([6]) *
ما أدري ما يَفِيص، ولكن يقال: ما فاصَ بكلمةٍ، أي لم يُجْرِها لسانُه. والقياس واحد. ومن الباب: ما لَه مَحِيصٌ ولا مَفِيص، أي مَخْلَص يجري فيه ويمُرّ.
(فيض) الفاء والياء والضاد اصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على جَرَيانِ الشيء بُسهولة، ثم يقاسُ عليه. من ذلك فاضَ الماء يَفِيض. ويقال: أفاضَ إناءَه، إذا ملأَه حتَّى فاض. وأفاض دموعَه. ومنه: أفاض القومُ من عرَفةَ، إذا دَفَعوا، وذلك كجرَيَان السَّيل. قال الله تعالى:﴿ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ﴾ [البقرة 199]. وأفاضَ القومُ في الحديث، إذا اندفَعُوا فيه. قال سبحانه: ﴿إذْ تُفِيضُونَ فِيهِ﴾ [يونس 61]. ومنه: أفاضَ بالقداح، إذا ضرَبَ بها، كأنّه أجراها من يده. قال:
وكأنَّهنَّ رِبابة وكأنَّه  *** يَسَرٌ يُفِيض على القِداح ويَصدعُ([7])
* ويقال: أفاضَ البعير بجرَّته، إذا دفَعَ بها من صدره. قال:
وأفَضْنَ بعد كُظُومهنَّ بجرَّةٍ  *** من ذي الأباطحِ إذْ رعَيْنَ حَقيلا([8])
وأرضٌ ذات فُيوضٍ، إذا كان فيها ماءٌ يَفيض. وأعطَى فلانٌ [فلاناً([9]) ] غيضاً من فَيض، أي قليلاً من كثير.
قال الأصمعي: ونهر البَصرة وَحْدَه يُسمَّى الفَيض.
ومن الباب: فاض الرَّجل، إذا مات. قال:
* فَفُقِئت عينٌ وفاضَتْ نفسُ([10]) *
قال: وسمعتُ مشيخةً فصحاءَ من ربيعةَ بنِ مالك يقولون: فاضت نفسُه، بالضاد([11]) ، وسمعت شيخاً منهم يُنشِد:
وكدتُ لولا أجَلٌ تأخّرا  *** تَفِيض نفسي إذا زَهاهم زُمَرا([12])
(فيظ) الفاء والياء والظاء كلمةٌ. يقال: فاظَ الميِّت فَيْظاً، ولا يقال فاظَتْ نفسه. قال:
* لا يَدفِنُون منهمُ مَن فاظاً([13]) *
(فيف) الفاء والياء والفاء كلمةٌ. الفَيف والفَيفاء: المَفَازة.
(فيق) الفاء والياء والقاف، [الفِيقة] قد مضى ذِكرُها، والأصل الواو، وهو ما اجتمَع من الدِّرَّة في الضَّرع.
(فيل) الفاء والياء واللام أصلٌ يدلُّ على استرخاءٍ وضَعْفٍ. يقال: رجلٌ فِيلُ الرَّأْي. قال الكُمَيت:
بني ربِّ الجوادِ فلا تَفِيلوا  *** فما أنتمْ فنَعذِرَكم لِفِيلِ([14])
ويمكن أن يكون القائل من هذا، وهو اللَّحم الذي على خُرْبة الوَرِك. ويسمَّى للينِه([15]) . وقال أبو عبيد: كان بعضُهم يجعل الفائِلَ عِرقاً.
ومما شذَّ عن هذا الباب المُفَايَلة: لُعْبة. ويخبِّئون الشَّيء في التُّراب ويَقْسِمونه قسمين، ويسألون في أيِّهما هو. قال طَرَفة:
يشُقُّ حَبَابَ الماءِ حَيزومُها بها  *** كما قَسَم التُّرْبَ المُفَايِلُ باليدِ([16])
(فين) الفاء والياء والنون كلمةٌ. يقولون: يأتيه الفَينة [بعد الفيْنة]، كأنّه أراد الحينَ بعد الحين. والله أعلمُ بالصَّواب.
---------------------ـــ
([1]) التكملة من اللسان (فوج).
([2]) وكذا في المجمل. وفي اللسان : "شدة القيظ من فيح جهنم".
([3]) ليس في أرجوزته "أم الرجز". وفي اللسان (فيد، عمثل، قصمل):
وليس بالفيادة المقصمل *** ليس بملتاث ولا عميثل
          وسبق في 371: "ليس بملتاث".
([4]) للأعشى في ديوانه 54 واللسان (فيد، غطش، يهم) . وقد مضى في (غطش). وفي الأصل واللسان (فيد): "وبهماء"، تحريف.
([5]) البيت لجرير في ديوانه 244 واللسان (حفث، فيش). وقد سبق في (حفث).
([6]) البيت بتمامه كما في اللسان (سدس، فيص) وشروح سقط الزند 1199:
منابته مثل السدوس ولونه  *** كشوك السيال فهو عذب يفيص
          وقصيدته ليست في الديوان، وهي في العقد الثمين 136.
([7]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوان الهذليين (1: 44) والمفضليات (2: 224) والسيرة 598 جوتنجن. وقد سبق في (ربب).
([8]) للراعي في جمهرة أشعار العرب 174 واللسان (فيض، كظم، حقل) برواية: "من ذي الأبارق". وحقيل: اسم موضع، أو اسم نبات. وأنشد صدره في المجمل (فيض)، وقد سبق البيت في (برق، حقل) برواية: "من ذي الأبارق".
([9]) التكملة من المجمل.
([10]) في اللسان: وأنشده الأصمعي وقال: وإنما هو: وطن الضرس". وذكر هذا القول في إصلاح المنطق 317 عند إنشاد البيت. وأنشد قبله:
* اجتمع الناس وقالوا عرس *
([11]) في الأصل: "فاصت نفسه بالصاد"، صوابه في المجمل واللسان.
([12]) الرجز في المجمل.
([13]) نسبه في اللسان (فيظ) إلى رؤبة. وقبله: * والأزد أمسى شلوهم لفاظا *
([14]) البيت في المجمل واللسان (فيل).
([15]) بعده في الأصل: "وقال للينه"، وهو تكرار للاحق والسابق.
([16]) من معلقة طرفة المشهورة.

ـ

##### Türkçe

(**باب الفاء والياء وما يثلثهما**)

(**فيج**) **الفاء** ve **الياء** ve **الجيم** sürat etmeye delâlet eder. Bundan: **الفَيْج**; onun zikri geçmişti; ve denilir: aslı **الواو**’dur. Ve **الفائجة** yerde: [kalınlık yahut kumdan her iki yükselti arasındaki geniş olan şey].

(**فيح**) **الفاء** ve **الياء** ve **الحاء** bir tek kelimedir. **فاح يفيح**: kabardı/taştı, olduğu vakit. Bu, rüzgârda ve başkasında söylenir. Ve hadiste: “**الحمَّى** **من فَيح جهنم**.” Ve denilir: aslı **الواو**’dur; ve geçmişti.

(**فيخ**) **الفاء** ve **الياء** ve **الخاء** bir kelimedir. Derler: **أفاخ يُفيخ** kokusuyla. Ve hadiste: “Her bevleden (dişi) **تُفيخ**.” Ve derler —ve ben onu sahih görmüyorum—: **الفَيْخَة**: **السُّكُرُّجَة**.

(**فيد**) **الفاء** ve **الياء** ve **الدال** sahih bir asıldır; ancak onun kelimeleri kıyas üzere gelmemiştir; ve o, kıyaslanmayan bâblardandır. Bundan: **الفَيد**; derler: o **الزَّعفران**dır. Ve onunla, atın **جَحْفلة**si üzerindeki **الشَّعَْر** adlandırıldı. Ve **الفَيْد**: yürüyüşte salınma/kasıla kasıla yürüme. Denilir: **رجلٌ فيَّادٌ**. Amma **الفيَّاد** Ebû’n-Necm’in sözünde:

* ولستُ بالفَيَّادةِ المُقَصْمِلِ *

denilir: o, kendinden hoşlanan, yürüyüşünde kasıla kasıla yürüyendir. Ve dediler: **الفَيَّادة**: çok yiyen. Ve **الفَيْد**: ölüm. **[فاد] يَفيد**. Ve **الفَيَّاد**: baykuşun erkeği. Dedi:

ويَهماءَ باللَّيل غَطْشَى الفلا  *** ةِ يُؤْنِسُنِي صوتُ فَيَّادِها

Ve **الفائدة**: mal ve hayır ihdas etmek. Ve ona bir **فائدة** fayda etti. Ve denilir: **أفَدْتُ** başkasına, ve **أفدتُ** başkasından.

(**فيش**) **الفاء** ve **الياء** ve **الشين** bir tek kelimedir; derler: **الفِياشُ**: övünme. Denilir: **فايَشَ**; övündüğü vakit. Dedi:

أيُفايِشَون وقد رأَوْا حُفَّاثَهُمْ  *** قد عَضَّه فقَضَى عليه الأشجَعُ

(**فيص**) **الفاء** ve **الياء** ve **الصاد** sahih bir asıldır; su ve benzeri bir şeyde bir akışa delâlet eder. Denilir: **فاصَ** su ve kan; damladığı vakit. el-Asma‘î, İmru’u’l-Kays’ın sözünde dedi:

* فهو عذبٌ يَفِيصُ *

Bilmiyorum **يَفِيصُ** nedir; lâkin denilir: **ما فاصَ بكلمةٍ**; yani dili onu akıtıp yürütmedi. Ve kıyas birdir. Ve bâbdan: **ما لَه مَحِيصٌ ولا مَفِيص**; yani içinde akıp geçtiği bir kurtuluş yeri yoktur.

(**فيض**) **الفاء** ve **الياء** ve **الضاد** sahih tek bir asıldır; şeyin kolaylıkla akmasına delâlet eder; sonra onun üzerine kıyas edilir. Bundan: **فاضَ الماء يَفِيض**. Ve denilir: **أفاضَ** kabını; onu doldurduğu vakit, ta ki taştı. Ve gözyaşlarını **أفاض**. Ve ondan: kavim **أفاض** **من عرَفةَ**; sevk edip ayrıldıkları vakit; ve bu, selin akışı gibidir. Allah Teâlâ dedi: ﴿ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ﴾ [البقرة 199]. Ve kavim, sözde **أفاض**; ona daldıkları/akıp gittikleri vakit. O, سبحانه dedi: ﴿إذْ تُفِيضُونَ فِيهِ﴾ [يونس 61]. Ve ondan: **أفاضَ بالقداح**; onlarla vurduğu vakit; sanki onları elinden akıtmıştır. Dedi:

وكأنَّهنَّ رِبابة وكأنَّه  *** يَسَرٌ يُفِيض على القِداح ويَصدعُ

* Ve denilir: deve, geviş getirdiği şeyi göğsünden ittiği vakit, **أفاضَ** onunla. Dedi:

وأفَضْنَ بعد كُظُومهنَّ بجرَّةٍ  *** من ذي الأباطحِ إذْ رعَيْنَ حَقيلا

Ve **أرضٌ ذات فُيوضٍ**: içinde taşan su bulunduğu vakit. Ve falan, [falana] **غيضاً من فَيض** verdi; yani çoktan az bir şey.

el-Asma‘î dedi: Basra nehri tek başına **الفَيض** diye adlandırılır.

Ve bâbdan: adam **فاض**; öldüğü vakit. Dedi:

* فَفُقِئت عينٌ وفاضَتْ نفسُ *

Dedi: Rabî‘a b. Mâlik’ten fasih ihtiyarlar işittim; derlerdi: **فاضت نفسُه** **بالضاد**; ve onlardan bir ihtiyarın inşad ettiğini işittim:

وكدتُ لولا أجَلٌ تأخّرا  *** تَفِيض نفسي إذا زَهاهم زُمَرا

(**فيظ**) **الفاء** ve **الياء** ve **الظاء** bir kelimedir. Denilir: ölü **فاظَ** **فَيْظاً**; ve denilmez: **فاظَتْ نفسه**. Dedi:

* لا يَدفِنُون منهمُ مَن فاظاً *

(**فيف**) **الفاء** ve **الياء** ve **الفاء** bir kelimedir. **الفَيف** ve **الفَيفاء**: çöl/ıssız ova.

(**فيق**) **الفاء** ve **الياء** ve **القاف**; **[الفِيقة]** onun zikri geçmişti; ve asıl **الواو**’dur; o, memede sütten toplanan şeydir.

(**فيل**) **الفاء** ve **الياء** ve **اللام** bir asıldır; gevşekliğe ve zayıflığa delâlet eder. Denilir: **رجلٌ فِيلُ الرَّأْي**. el-Kumeyt dedi:

بني ربِّ الجوادِ فلا تَفِيلوا  *** فما أنتمْ فنَعذِرَكم لِفِيلِ

Ve söyleyenin bundan olması mümkündür; ve o, kalçanın oyuntusu üzerindeki ettir. Yumuşaklığından dolayı adlandırılır. Ebû ‘Ubeyd dedi: bazısı **الفائِل**i bir damar kılardı.

Ve bu bâbdan şâz olan: **المُفَايَلة**: bir oyundur. Şeyi toprağa gizlerler ve onu iki kısma bölerler; ve onun hangisinde olduğunu sorarlar. Tarafa dedi:

يشُقُّ حَبَابَ الماءِ حَيزومُها بها  *** كما قَسَم التُّرْبَ المُفَايِلُ باليدِ

(**فين**) **الفاء** ve **الياء** ve **النون** bir kelimedir. Derler: ona **الفَينة [بعد الفيْنة]** gelir; sanki vakit ardından vakti murad etti. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

---------------------ـــ
([1]) Tekmile, Lisân’dan (**فوج**).
([2]) **المجمل**’de de böyledir. Lisân’da: “**شدة القيظ من فيح جهنم**”.
([3]) “**أم الرجز**” urcûzesinde yoktur. Lisân’da (**فيد**، **عمثل**، **قصمل**):
وليس بالفيادة المقصمل *** ليس بملتاث ولا عميثل
          Ve 371’de geçti: “**ليس بملتاث**”.
([4]) el-A‘şâ’nındır; divanında 54 ve Lisân’da (**فيد**، **غطش**، **يهم**). Ve (**غطش**)’ta geçmişti. Asılda ve Lisân’da (**فيد**): “**وبهماء**”, tahriftir.
([5]) Beyit Cerîr’indir; divanında 244 ve Lisân’da (**حفث**، **فيش**). Ve (**حفث**)’ta geçmişti.
([6]) Beyit tamamıyla Lisân’da (**سدس**، **فيص**) ve Şurûh Sakat ez-Zend 1199’da olduğu üzere:
منابته مثل السدوس ولونه  *** كشوك السيال فهو عذب يفيص
          Ve kasidesi divanda değildir; o, **العقد الثمين** 136’dadır.
([7]) Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir; **ديوان الهذليين** (1: 44) ve **المفضليات** (2: 224) ve **السيرة** 598 Göttingen. Ve (**ربب**)’te geçmişti.
([8]) er-Râ‘î’nindir; **جمهرة أشعار العرب** 174 ve Lisân’da (**فيض**، **كظم**، **حقل**) rivayetiyle: “**من ذي الأبارق**”. Ve **حقيل**: bir yer adıdır, yahut bir bitki adıdır. Ve صدرُه **المجمل**’de (**فيض**) inşad edilmiştir; ve beyit (**برق**، **حقل**)’ta “**من ذي الأبارق**” rivayetiyle geçmişti.
([9]) Tekmile, **المجمل**’dendir.
([10]) Lisân’da: el-Asma‘î onu inşad etti ve dedi: ancak o: “**وطن الضرس**”tır. Bu sözü **إصلاح المنطق** 317’de beyit inşadında zikretti. Ve ondan önce inşad etti:
* اجتمع الناس وقالوا عرس *
([11]) Asılda: “**فاصت نفسه بالصاد**”; doğrusu **المجمل** ve Lisân’dadır.
([12]) Recez, **المجمل**’dedir.
([13]) Lisân’da (**فيظ**) onu Ru’be’ye nisbet etti. Ve ondan önce: * والأزد أمسى شلوهم لفاظا *
([14]) Beyit **المجمل** ve Lisân’da (**فيل**).
([15]) Ondan sonra asılda: “**وقال للينه**”; o, sonraki ve öncekinin tekrarıdır.
([16]) Tarafa’nın meşhur muallakasındandır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ي ظ
من فاظ بتهامة فقد فاظ أي مات‏.‏

##### Türkçe

ف ي ظ
**فاظ**: Tihâme’de **فاظ** eden kimse, gerçekten **فاظ** etmiştir; yani ölmüştür.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

فاظ الرجلُ، وفي المحكم: فاظَ فَيْظاً وفُيوظاً وفَيْظُوظةً وفَيَظاناً وفَيْظاناً؛ الأَخيرة عن اللحياني: مات؛ قال رؤْبة: والأَزْدُ أَمسَى شِلْوُهُم لُفاظا،
لا يَدْفِنُون منهمُ مَن فاظا،
إِن مات في مَصيفِه أَو قاظا
أَي من كثرةِ القَتْلى. وفي الحديث: أَنه أَقطَع الزُّبَيْر حُضْرَ فرَسِه فأَجْرَى الفرَسَ حتى فاظ، ثم رَمَى بسوطِه فقال: أَعْطُوه حيث بلَغ السوْطُ؛ فاظ بمعنى مات. وفي حديث قَتْل ابن أَبي الحُقَيْقِ: فاظَ والِهُ بَني إِسرائيل. وفاظت نفسُه تَفِيظُ أَي خرَجتْ رُوحُه، وكَرِهَها بعضُهم؛ وقال دُكَيْنٌ الراجز:
اجتَمَعَ الناسُ وقالوا: عُرْسُ،
فَفُقِئَتْ عَيْنٌ، وفاظَتْ نَفْسُ
وأَفاظه اللّهُ إِياها وأَفاظه اللّه
(* قوله «وأَفاظه اللّه إلخ» كذا
في الأصل.) نفسَه؛ قال الشاعر:
فهَتَكْتُ مُهْجةَ نَفسِه فأَفَظْتُها،
وثأَرْتُه بمُعَمّم الحِلْم
(* قوله في البيت «بمعمم الحلم» كذا بأَصله، ولعله بمعمم الحكم أَي بمقلد الحكم، ففي الأَساس: وعمموني أَمرهم قلدوني.)
الليث: فاظت نفسُه فَيْظاً وفَيْظُوظةً إِذا خرَجَت، والفاعل فائظٌ، وزعم أَبو عبيدة أَنها لغةٌ لبعض تميم، يعني فاظت نفسُه وفاضت. الكسائي: تَفَيَّظُوا أَنفسَهم، قال: وقال بعضهم لأُفِيظَنَّ نفسَك، وحكي عن أَبي عمرو بن العلاء أَنه لا يقال فاظت نفسه ولا فاضت، إِنما يقال فاظ فلان، قال: ويقال فاظ المَيِّتُ، قال: ولا يقال فاض، بالضاد، بَتَّةً. ابن السكيت: يقال فاظ الميتُ يَفيظ فَيْظاً ويَفُوظُ فَوْظاً، كذا رواها الأَصمعي؛ قال ابن بري: ومثل فاظ الميتُ قولُ قَطَرِيّ:
فلم أَرَ يوماً كان أَكثَرَ مَقْعَصاً،
يُبِيحُ دَماً، من فائظٍ وكَلِيم
وقال العجاج:
كأَنَّهم، من فائظٍ مُجَرْجَمِ،
خُشْبٌ نَفاها دَلْظُ بَحْرٍ مُفْعَمِ
وقال سُراقةُ بن مِرْداس بنِ أَبي عامر أَخو العباس بن مِرْداس في يوم أَوْطاسٍ وقد اطَّرَدَتْه بنو نصر وهو على فرسه الحَقْباء: ولولا اللّهُ والحَقْباءُ فاظت
عِيالي، وهي بادِيةُ العُروقِ
إِذا بَدَتِ الرِّماحُ لها تَدَلَّتْ،
تَدَلِّيَ لَقْوةٍ من رأْسِ نِيقِ
وحان فوْظُه أَي فَيْظُه على المعاقَبة؛ حكاه اللحياني.
وفاظ فلانٌ نفسَه أَي قاءَها؛ عن اللحياني. وضربته حتى أَفَظْتُ نفسَه. الكسائي: فاظَت نفسُه وفاظ هو نفسَه أَي قاءَها، يتعدَّى ولا يتعدَّى، وتَفَيَّظُوا أَنفسَهم: تَقَيَّؤُوها. الكسائي هو تَفِيظُ نفسُه. الفراء: أَهلُ الحجاز وطَيِّءٌ يقولون فاظت نفسُه، وقُضاعة وتميم وقيس يقولون فاضت نفسُه مثل فاضت دَمْعَتُه. وقال أَبو زيد وأَبو عبيدة: فاظت نفسُه، بالظاء، لغة قيس، وبالضاد لغة تميم. وروى المازني عن أَبي زيد أَن العرب تقول فاظت نفسُه، بالظاء، إِلاَّ بني ضبة فإِنهم يقولونه بالضاد؛ ومما يُقوِّي فاظت، بالظاء، قولُ الشاعر:
يَداكَ: يَدٌ جُودُها يُرْتَجَى،
وأُخْرَى لأَعْدائها غائظه
فأَما التي خيرُها يرتجى،
فأَجْوَدُ جُوداً من اللافِظه
وأَما التي شَرُّها يُتَّقَى،
فنَفْسُ العَدُوِّ لها فائظه
ومثله قول الآخر:
وسُمِّيتَ غَيَّاظاً، ولستَ بغائظٍ
عَدُوّاً، ولكن للصَّدِيقِ تَغِيظ
فلا حَفِظ الرحمنُ رُحَك حَيَّةً،
ولا وهْيَ في الأَرْواحِ حين تفِيظ
أَبو القاسم الزجاجي: يقال فاظَ الميتُ، بالظاء، وفاضت نفسُه، بالضاد، وفاظت نفسُه، بالظاء، جائز عند الجميع إِلاَّ الأَصمعي فإِنه لا يجمع بين الظاء والنفس؛ والذي أَجاز فاظت نفسه، بالظاء، يحتج بقول الشاعر: كادت النفسُ أَن تَفِيظَ عليه،
إِذ ثَوَى حشْوَ رَيْطةٍ وبُرُودِ
وقول الآخر:
هَجَرْتُك، لا قِلىً مِنِّي، ولكنْ
رأَيتُ بَقاءَ وُدِّك في الصُّدُودِ
كهَجْرِ الحائماتِ الوِرْدَ، لمَّا
رأَتْ أَنَّ المِنِيَّةَ في الوُرودِ
تَفِيظُ نفوسُها ظَمأً، وتَخْشَى
حِماماً، فهي تَنْظُرُ من بَعِيدِ

##### Türkçe

Adam **فاظ** etti; ve el-Muḥkem’de: **فاظ**; **فَيْظاً** ve **فُيوظاً** ve **فَيْظُوظةً**
ve **فَيَظاناً** ve **فَيْظاناً**; sonuncusu el-Liḥyânî’den: öldü; Ruʾbe dedi:
Ve Ezd akşama onların cesedi **لُفاظا** oldu,
Onlardan **فاظا** eden kimseyi gömmezler,
Eğer yazlığında öldüyse yahut **قاظا**
yani öldürülenlerin çokluğundan. Ve hadiste: ona Zübeyr’e atının
**حُضْرَ**’ını iktâ etti; sonra atı koşturdu, nihayet **فاظ** etti; sonra kamçısıyla attı ve dedi: “Onu, kamçının ulaştığı yere verin”;
**فاظ** “öldü” manasındadır. İbn Ebî’l-Ḥuqayq’ın öldürülmesi hadîsinde: Benî
İsrâîl’in **والِهُ**’u **فاظ** etti. Ve onun nefsi **تَفِيظُ** etti, yani ruhu çıktı; ve
bazıları onu çirkin gördü; ve Dükayn er-recez şairi dedi:
İnsanlar toplandı ve dediler: “Düğün”,
Derken bir göz oyuldu, ve bir nefis **فاظَتْ**
Ve Allah onu ona **أَفاظه** etti ve Allah onu **أَفاظه**
(* “Ve Allah onu …” sözü asılda böyle.)
kendi nefsini; şair dedi:
Onun nefsinin iliğini yardım, sonra onu **فأَفَظْتُها** ettim,
Ve onu, **بمُعَمّم الحِلْم** ile öcünü aldım
(* Beyitteki “بمعمم الحلم” sözü aslına göre böyledir; belki “بمعمم الحكم” yani hükmü takan, demektir; el-Esâs’ta: “و عمموني أمرهم قلدوني”.)
el-Leys: Onun nefsi **فاظت** etti, **فَيْظاً** ve **فَيْظُوظةً** olarak, çıktığı zaman; ve fail **فائظٌ**’dur.
Ebû ʿUbeyde bunun Temîm’in bazısının dili olduğunu iddia etti; yani “onun nefsi **فاظت** etti” ve “**فاضت**”. el-Kisâî:
**تَفَيَّظُوا** nefislerini; dedi ki: ve bazısı dedi: “Mutlaka senin nefsini **لأُفِيظَنَّ**”; ve Ebû
ʿAmr b. el-ʿAlâ’dan nakledildi ki “onun nefsi **فاظت** etti” de denmez, “**فاضت**” de; ancak “falanca **فاظ** etti” denir; dedi ki:
“Ölü **فاظ** eder” denir; dedi ki: “**فاض** denmez, **بالضاد**, asla.” İbn es-Sikkît:
“Ölü **فاظ** eder, **يَفيظ** eder, **فَيْظاً** olarak ve **يَفُوظُ** eder, **فَوْظاً** olarak” denir; el-Aṣmaʿî onu böyle rivayet etti;
İbn Berrî dedi ki: “Ölü **فاظ** eder”in benzeri, Ḳaṭarî’nin sözü:
Bir gün görmedim ki daha çok **مَقْعَصاً** olsun,
Kanı helâl kılan, **فائظٍ** ve **كَلِيم**’den.
Ve el-ʿAccâc dedi:
Sanki onlar, **فائظٍ** olan **مُجَرْجَمِ**’den,
Dolu bir denizin **دَلْظُ**’unun sürdüğü odunlar.
Ve Sürâḳa b. Mirdâs b. Ebî ʿÂmir, ʿAbbâs b. Mirdâs’ın kardeşi, Evtâs gününde,
Benû Naṣr onu kovaladığı ve o **الحَقْباء** adlı atının üzerinde iken dedi:
Allah ve **الحَقْباء** olmasaydı **فاظت**
Çoluk çocuğum; ve o, damarları belirgin olandır.
Mızraklar ona görününce sarktı,
Bir **لَقْوةٍ**’nin bir **نِيق** başından sarkması gibi.
Ve onun **فوْظُه** vakti geldi, yani onun **فَيْظُه**’i; muʿâḳabe üzere; el-Liḥyânî onu nakletti.
Ve falanca kendi nefsini **فاظ** etti, yani onu kustu; el-Liḥyânî’den. Ve onu dövdüm, nihayet onun nefsini **أَفَظْتُ** ettim.
el-Kisâî: Onun nefsi **فاظَت** etti ve o kendi nefsini **فاظ** etti, yani onu kustu; geçişli olur ve geçişsiz olur,
ve **تَفَيَّظُوا** nefislerini: onları kustular. el-Kisâî: “O, nefsini **تَفِيظُ** eder.” el-Ferrâ:
Hicaz ehli ve Ṭayy “onun nefsi **فاظت** etti” derler; Ḳuḍâʿa ve Temîm ve Ḳays “onun nefsi **فاضت**
etti” derler; “gözyaşı **فاضت** etti” gibi. Ebû Zeyd ve Ebû ʿUbeyde dedi: “onun nefsi **فاظت** etti”,
**بالظاء**, Ḳays’ın dili; ve **بالضاد** Temîm’in dili. el-Mâzinî, Ebû Zeyd’den rivayet etti ki Araplar
“onun nefsi **فاظت** etti”, **بالظاء**, derler; ancak Benû Ḍabba müstesna; çünkü onlar onu **بالضاد** ile söylerler; ve
**فاظت**’i, **بالظاء**, güçlendiren şey, şairin sözü:
Senin iki elin: biri, cömertliği umulan bir el,
Öteki, düşmanlarına **غائظه** olan.
Şu ki hayrı umulan,
O, **اللافِظه**’den daha cömert bir cömertliktir.
Ve şu ki şerri sakınılan,
Düşmanın nefsi ona **فائظه**’dir.
Ve bunun benzeri, diğerinin sözü:
Ve **غَيَّاظاً** diye adlandırıldın; hâlbuki sen bir düşmana **غائظٍ** değilsin,
Lâkin dosta **تَغِيظ** edersin.
Rahmân senin **رُحَك**’ını bir yılan olarak korumasın,
Ve ruhlarda, **تفِيظ** ettikleri vakit, bir **وهْيَ** olmasın.
Ebû’l-Ḳâsım ez-Zeccâcî: “Ölü **فاظ** eder”, **بالظاء**, denir; ve “onun nefsi **فاضت** etti”, **بالضاد**;
ve “onun nefsi **فاظت** etti”, **بالظاء**, herkes katında câizdir; ancak el-Aṣmaʿî müstesna; çünkü o **الظاء** ile nefsi bir araya getirmez;
ve “onun nefsi **فاظت** etti”, **بالظاء**,yı câiz gören, şairin sözüyle delil getirir:
Nefis neredeyse ona karşı **تَفِيظَ** edecekti,
O, bir **رَيْطةٍ** ve **بُرُودِ**’un iç dolgusuna yerleşince.
Ve diğerinin sözü:
Seni terk ettim; benden bir **قِلىً** yok; lâkin
Senin sevginin kalışını yüz çevirmede gördüm.
Su başına gelenlerin suyu terk edişi gibi; ne zaman ki
Gördüler ki ölüm suya varıştadır.
Nefisleri susuzluktan **تَفِيظُ** eder, ve
Ölümden korkar; bu yüzden uzaktan bakar.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

كفاظ يفيظ فيظا، وفيظوظة، وفيظانا، محركة، وفيوظا، بالضم، ذكرهن الجوهري ما عدا الثانية، فإنه ذكرها الليث، وأنشد الجوهري لرؤبة، ويقال للعجاج:
  والأسد أمسى جمعهم لفاظـا                      لا يدفنون منهم من فـاظـا
  إن مات في مصيفه أو قاظا أي من كثرة القتلى.
 وفي الحديث: أنه أقطع الزبير حضر فرسه، فأجرى الفرس حتى فاظ، ثم رمى بسوطه، فقال: أعطوه حيث بلغ السوط. وفي حديث قتل ابن أبي الحقيق: فاظ وإله بني إسرائيل.
 وأفاظه الله تعالى: أماته، ويقال: ضربته حتى أفظت نفسه، وأفاظ الله تعالى نفسه قال:
  فهتكت مهجة نفسه فأفظتها                      وثأرته بمعمم الـحـلـم قال الجوهري: وكذلك فاظت نفسه، أي خرجت روحه، عن أبي عبيدة والكسائي، وعن أبي زيد مثله. وقال الأصمعي: سمعت أبا عمرو بن العلاء يقول: لا يقال: فاظت نفسه، ولكن يقال: فاظ، إذا مات. قال: ولا يقال: فاض بتة. وحكى الكسائي: فاظت نفسه، وفاظ هو نفسه، أي قاءها، يتعدى ولا يتعدى، هكذا نقله الجوهري عنه: فعلى هذا قول شيخنا. قلت: الصواب فاظت نفس. وقوله: قاءها من قبيح التعبير لا يلتفت إليه، فإن الذي ذكره المصنف هو نص الكسائي، وكأن شيخنا اشتبه عليه الحال وغفل عن النصوص، أو إذا ذكروا نفسه ففاضت بالضاد، وهو قول الأصمعي. وأنشد لدكين بن رجاء الفقيمي بالضاد وذلك أنه أتى عرسا فحجب فرجز بهم:
  اجتمع الناس وقالوا عرس
  إذا قصاع كالأكف خمس
  زلحلحانق مصغران ملس
  ودعيت قيس وجاءت عبس
  ففقئت عين، وفاضت نفس هكذا هو بالضاد. ورواه الجوهري: وفاظت، بالظاء، وقيل: فاضت بالضاد لغة دكين وحده. ولغة سائر العرب: فاظت نفسه.
 وقال أبو حاتم: سمعت أبا زيد يقول: بنو ضبة وحدهم يقولون: فاظت نفسه. قلت ورواه مثله المازني عن أبي زيد. وقال الليث: فاظت نفسه، إذا خرجت، والفاعل فائظ.
 وقال الفراء: أهل الحجاز وطيئ يقولون: فاظت نفسه. وقضاعة وتميم وقيس يقولون: فاضت نفسه مثل فاضت دمعته. وقال أبو زيد، وأبو عبيد: فاظت نفسه بالظاء لغة قيس وبالضاد لغة تميم. ومما يقوي فاظت بالظاء قول الشاعر:
  يداك يد جودها يرتجـي                      وأخرى لأعدائها غائظه
  فأما التي خيرها يرتجي                      فأجود جودا من اللافظه
  وأما التي شرها يتـقـى                      فنفس العدو لها فـائظة ومثله قول الحضين بن المنذر.

  ولا هي في الأرواح حين تفيظ

  وقد مرت الأبيات في غيظ. وقال أبو القاسم الزجاجي: يقال فاظ الميت، بالظاء، وفاضت نفسه، بالضاد، وفاظت نفسه، بالظاء جائز عند الجميع إلا الأصمعي، فإنه لا يجمع بين الظاء والنفس. والذي أجاز فاظت نفسه يحتج بقول الشاعر:
  كادت النفس أن تفيظ عليه                      إذ ثوى حشوريطة وبرود وقول الآخر:
  هجرتك لا قلى مني ولكـن                      رأيت بقاء ودك في الصدود
  كهجر الحائمات الورد لمـا                      رأت أن المنية في الورود
  تغيظ نفوسها ظمأ وتخشـى                      حمامأ فهي تنظر من بعـيد وحان فيظه، وفوظه، أي موته. على المعاقبة، حكاه اللحياني. ومما يستدرك عليه: تفيظوا أنفسهم: تقيئوها، نقله الجوهري. والفيظان، بالفتح: لغة في الفيظان، بالتحريك، عن اللحياني.

##### Türkçe

كفاظ **يفيظ** **فيظا**، ve **وفيظوظة**، ve **وفيظانا** (harekeli), ve **فيوظا** (ötre ile): bunları, ikincisi hariç, el-Cevherî zikretti; çünkü onu el-Leys zikretti. El-Cevherî, Ru’be’ye ait olarak inşad etti; ve el-‘Accâc’a denilir:
  “Ve aslan, onların topluluğunu akşamladı: **لفاظـا**                      onlardan **فـاظـا** olanı gömmezler.
  Eğer yazlığında ölürse yahut **قاظا** (yani öldürülenlerin çokluğundan).”
 Ve hadiste: “Şüphesiz o, Zübeyr’e atının hazır bulunduğu yeri iktâ etti; atı koşturdu, nihayet **فاظ** etti; sonra kamçısını attı; dedi ki: ‘Kamçının ulaştığı yere kadar ona verin.’” Ve İbn Ebî’l-Hakîk’in öldürülmesi hadîsinde: “**فاظ** ve İsrâiloğullarının ilâhı.”
 Ve Allah Teâlâ onu **أفاظه** etti: onu öldürdü. Ve denilir: “Ona vurdum, nihayet nefsi **أفظت**.” Ve Allah Teâlâ onun nefsini **أفاظ** etti. Dedi ki:
  “Onun nefsinin iliğini yardın da onu **أفظتها** ettin                      ve onu, hilmin sarıklısı ile öcünü aldın.” El-Cevherî dedi: “Aynı şekilde: ‘Nefsi **فاظت** etti’; yani ruhu çıktı.” Ebû Ubeyde ve el-Kisâî’den; Ebû Zeyd’den de bunun benzeri. El-Asma‘î dedi: Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ’nın şöyle dediğini işittim: “Denilmez: ‘Nefsi **فاظت** etti’; fakat denilir: ‘**فاظ** etti’, öldüğü zaman.” Dedi: “Kesinlikle ‘**فاض**’ denilmez.” El-Kisâî nakletti: “Nefsi **فاظت** etti; ve o, kendi nefsi **فاظ** etti”; yani onu **قاءها** etti; geçişli olur ve geçişsiz olur; el-Cevherî bunu ondan böyle nakletti: buna göre şeyhimizin sözü. Dedim: Doğrusu “Nefis **فاظت** etti”dir. Onun “onu **قاءها** etti” sözü çirkin bir ifadedendir, ona iltifat edilmez; çünkü musannifin zikrettiği, el-Kisâî’nin nassıdır. Sanki şeyhimiz hâl kendisine karıştı ve nasslardan gaflet etti; yahut “nefsi” zikrettiklerinde **فاضت** ( **الضاد** ile) olur ki bu, el-Asma‘î’nin sözüdür. Dukeyn b. Recâ el-Fukaymî’ye **الضاد** ile inşad etti; bu, onun bir düğüne geldiği ve kendisinden perde çekildiği içindir; bunun üzerine onlara recez söyledi:
  “İnsanlar toplandı ve ‘düğün’ dediler
  Beş tane, avuçlar gibi kaseler
  İki küçük, pürüzsüz, sallanır
  Kays çağrıldı ve ‘Abs geldi
  Derken bir göz patladı ve bir nefis **فاضت** etti” işte bu, **الضاد** iledir. El-Cevherî onu şöyle rivayet etti: “ve **فاظت**” (**الظاء** ile). Ve denildi: “**فاضت**” (**الضاد** ile) yalnızca Dukeyn’in lügatidir. Diğer Arapların lügati: “Nefsi **فاظت** etti.”
 Ebû Hâtim dedi: Ebû Zeyd’in şöyle dediğini işittim: “Benû Dabba yalnız başlarına ‘Nefsi **فاظت** etti’ derler.” Dedim: el-Mâzinî de Ebû Zeyd’den bunun benzerini rivayet etti. El-Leys dedi: “Nefsi **فاظت** etti, çıktığı zaman”; fâil: **فائظ**.
 El-Ferrâ dedi: Hicaz ehli ve Tayy’ “Nefsi **فاظت** etti” derler. Kudâ‘a ve Temîm ve Kays “Nefsi **فاضت** etti” derler; “gözyaşı **فاضت** etti” gibi. Ebû Zeyd ve Ebû Ubeyd dedi: “Nefsi **فاظت** etti” (**الظاء** ile) Kays’ın lügatidir; (**الضاد** ile) Temîm’in lügatidir. **الظاء** ile “Nefsi **فاظت** etti”yi kuvvetlendiren şeylerdendir şairin sözü:
  “İki elin: biri cömertlik eli, onun cömertliği umulur                      ve diğeri düşmanlarına karşı onu öfkelendirendir
  Hayrı umulan ise                      **اللافظه**’den daha cömert bir cömertlikle daha cömerttir
  Şerri sakınılan ise                      düşmanın nefsi onun için **فـائظة**’dir” Bunun benzeri, el-Hadayn b. el-Münzir’in sözüdür:

  “Ve o, ruhlarda değildir, **تفيظ** ettiği zaman”

  Beyitler **غيظ** maddesinde geçmişti. Ebû’l-Kâsım ez-Zeccâcî dedi: “Ölü için ‘**فاظ**’ denilir” (**الظاء** ile); “nefsi **فاضت** etti” (**الضاد** ile); “nefsi **فاظت** etti” (**الظاء** ile) ise, el-Asma‘î hariç herkes katında câizdir; çünkü o, **الظاء** ile “nefsi”ni bir araya getirmez. “Nefsi **فاظت** etti”yi câiz gören, şairin sözüyle delil getirir:
  “Nefis, onun üzerine **تفيظ** edecek gibi oldu                      çünkü Huşûrîta ve Berûd yerleşti” Başkasının sözü de:
  “Seni terk ettim; benden bir buğz değil, fakat                      senin sevginin kalışını yüz çevirmede gördüm
  Su başına gelenlerin suyu terk edişi gibi,                      ölümün suya varışta olduğunu gördüğünde
  Nefisleri susuzluktan öfkelenir ve korkar                      ölümü; bu yüzden uzaktan bakar” Ve **فيظه** ve **فوظه**: yani onun ölümü. Muâkabe üzere; el-Lihyânî bunu nakletti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “Nefislerini **تفيظوا** ettiler”: onları kustular; el-Cevherî bunu nakletti. Ve **الفيظان** (fetha ile): **الفيظان** (harekeli) hakkında bir lügattir; el-Lihyânî’den.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَاظَ
1 فَاظَ ذ , aor. يَفِيظُ, inf. n. فَيْظٌ (ISk, T, S, M, K) and فُيُوظٌ and فَيَظَانٌ (S, M, K) and فَيْظَانٌ (Lh, TA) and فَيْظُوظَةٌ, (Lth, M, K,) He (a man, S) died; (ISk, T, S, M, K;) as also, (sometimes, S) ↓ فَاظَ, aor. يَفُوظُ, inf. n. فَوْظٌ (ISk, T, S, M, K) and فَوَاظٌ; (S, K, TA; but in the CK, فُوَاظٌ, and there said to be with damm;) or, accord. to IJ, only the inf. n., فَوْظٌ, of the latter verb is used, though the verb itself is allowable on the ground of analogy. (M.) You say also, حَانَ فَيْظُهُ and ↓ فَوْظُهُ, [in the CK فُوْظُهُ,] The time came for his dying. (M, K.) In like manner, (S,) you say also, فَاظَتْ نَفْسُهُ His soul departed, or went forth; Lth, T, S, M;) on the authority of AO and Ks; and the like is related on the authority of AZ; (S;) aor. تَفِيظُ, (M,) inf. n. فَيْظٌ (Lth, T, M) and فَيْظُوظَةٌ; (Lth, T;) and [accord. to some,] فَاظَتْ نَفْسُهُ, inf. n. فَوْظٌ: (M:) or, when the نفس is mentioned, you say, فَاضَتْ, with ض: (K:) As says, I heard Aboo-'Amr Ibn-El-'Alà say that one should not say فَاظَتْ نَفْسُهُ, (T, * S, M, *) but فاظ, (S, M,) meaning “ he died; ” and not فَاضَ, with ض, decidedly; (S;) or not فَاضَتْ: (T:) [but what was said by As respecting these two verbs has been stated more fully, and variously, in art. فيض, q. v.:] AO says that فاظت نَفْسُهُ is of the dial. of Keys; and فاضت, of the dial. of Temeem: Fr says that the people of El-Hijلz and Teiyi say the former; and Kudل'ah and Temeem and Keys say the latter: AHلt says, I heard AZ say that Benoo-Dabbeh alone say the latter; and ElMلzinee relates the like on the authority of AZ. (TA.) ― -b2- You say also, فَاظَ نَفْسَهُ, (Ks, S, M, K,) aor. يَفِيظُ, (Ks, T,) He vomited forth his soul: (Ks, S, M, K:) the verb being trans. as well as intrans. (Ks, S.)

افاظهُ
4 افاظهُ ذ He (God) caused him to die. (K, TA.) And you say also, ضَرَبْتُهُ حَتَّى أَفَظْتُ نَفْسَهُ [I beat him, or smote him, until I made his soul to depart, or go forth]. (S.) And لَأُفِيظَنَّ نَفْسَكَ [I will assuredly cause thy soul to depart, or go forth] (M.) And افاظهُ اللّٰهُ نَفْسَهُ [God caused him to vomit forth his soul]. (Ks, T, S, M.)

تفيّظوا أَنْفُسَهُمْ
تفيّظوا أَنْفُسَهُمْ ذ They constrained themselves to vomit forth their souls. (S, TA.) [But in one copy of the S, I find يُفِيظُوا أَنْفُسَهُمْ, expl. as meaning They cause to vomit forth their souls; which suggests that the right reading may perhaps be يُفِيظُوا: or it may be يَفِيظُوا, from فَاظَ نَفْسَهُ.]

##### Türkçe

**فَاظَ**
1 **فَاظَ** ذ , muzâri‘ **يَفِيظُ**, mastar ismi **فَيْظٌ** (ISk, T, S, M, K) ve **فُيُوظٌ** ve **فَيَظَانٌ** (S, M, K) ve **فَيْظَانٌ** (Lh, TA) ve **فَيْظُوظَةٌ**, (Lth, M, K,) O (bir adam, S) öldü; (ISk, T, S, M, K;) yine (bazen, S) ↓ **فَاظَ**, muzâri‘ **يَفُوظُ**, mastar ismi **فَوْظٌ** (ISk, T, S, M, K) ve **فَوَاظٌ**; (S, K, TA; fakat CK’de **فُوَاظٌ**, ve orada damme ile olduğu söylenmiştir;) yahut, IJ’ye göre, yalnızca mastar ismi, **فَوْظٌ**, ikinci fiilin kullanılır, her ne kadar fiilin kendisi kıyas bakımından câiz ise de. (M.) Sen ayrıca dersin, **حَانَ فَيْظُهُ** ve ↓ **فَوْظُهُ**, [CK’de **فُوْظُهُ**,] Onun ölmesi için vakit geldi. (M, K.) Aynı şekilde, (S,) sen ayrıca dersin, **فَاظَتْ نَفْسُهُ** Onun ruhu ayrıldı, yahut çıktı; Lth, T, S, M;) AO ve Ks’nin rivayetine göre; ve benzeri AZ’nin rivayetine göre nakledilmiştir; (S;) muzâri‘ **تَفِيظُ**, (M,) mastar ismi **فَيْظٌ** (Lth, T, M) ve **فَيْظُوظَةٌ**; (Lth, T;) ve [bazılarına göre,] **فَاظَتْ نَفْسُهُ**, mastar ismi **فَوْظٌ**: (M:) yahut, ne zaman **نفس** zikredilirse, **فَاضَتْ**, **ض** ile dersin: (K:) As der ki, Aboo-’Amr Ibn-El-’Alà’nın şöyle dediğini işittim: **فَاظَتْ نَفْسُهُ** denmemelidir, (T, * S, M, *) fakat **فاظ**, (S, M,) “o öldü” mânâsında; ve kesinlikle **فَاضَ**, **ض** ile, değil; (S;) yahut **فَاضَتْ** değil: (T:) [fakat As’ın bu iki fiil hakkında söylediği, **فيض** maddesinde daha tafsilatlı ve çeşitli olarak zikredilmiştir, bk.]: AO der ki **فاظت نَفْسُهُ** Keys lehçesindendir; ve **فاضت**, Temeem lehçesindendir: Fr der ki Hicaz ve Teiyi halkı birincisini söyler; ve Kudâ‘ah ve Temeem ve Keys ikincisini söyler: AHt der ki, AZ’nin şöyle dediğini işittim: Benoo-Dabbeh yalnızca ikincisini söyler; ve ElMâzinee, AZ’nin rivayetine göre benzerini nakleder. (TA.) ― -b2- Sen ayrıca dersin, **فَاظَ نَفْسَهُ**, (Ks, S, M, K,) muzâri‘ **يَفِيظُ**, (Ks, T,) O, ruhunu kusup çıkardı: (Ks, S, M, K:) fiil, lâzım olduğu gibi müteaddîdir de. (Ks, S.)

**افاظهُ**
4 **افاظهُ** ذ O (Allah) onu öldürdü. (K, TA.) Ve sen ayrıca dersin, **ضَرَبْتُهُ حَتَّى أَفَظْتُ نَفْسَـهُ** [Onu dövdüm, yahut vurdum, ta ki onun ruhunu ayrılır, yahut çıkarır hâle getirinceye kadar]. (S.) Ve **لَأُفِيظَنَّ نَفْسَكَ** [Senin ruhunu mutlaka ayrılır, yahut çıkarır kılacağım]. (M.) Ve **افاظهُ اللّٰهُ نَفْسَهُ** [Allah onun ruhunu kusup çıkarmasını sağladı]. (Ks, T, S, M.)

**تفيّظوا أَنْفُسَهُمْ**
**تفيّظوا أَنْفُسَهُمْ** ذ Onlar, ruhlarını kusup çıkarmaya kendilerini zorladılar. (S, TA.) [Fakat S’nin bir nüshasında, **يُفِيظُوا أَنْفُسَهُمْ** buluyorum, “Ruhlarını kusup çıkartırlar” mânâsıyla açıklanmış; bu da doğru okunuşun belki **يُفِيظُوا** olabileceğini düşündürür: yahut **فَاظَ نَفْسَهُ**’den, **يَفِيظُوا** olabilir.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَاظَ
فَاظَ ( y )  I ( n. ac. فَيْظ 1 ,  فُيُوْظ 27 ,  فَيْظَاْنُ 33 ,  فَيَظَاْن 36 ,  فَيْظُوْظَة ),
a.  Died.

أَفْيَظَ
أَفْيَظَ IV ,
a.  Made to die, smote, slew.

فَيْظ
فَيْظ 1 ,
a.  Death.

##### Türkçe

فَاظَ
**فَاظَ** ( **ي** ) I (n. ac. **فَيْظ** 1, **فُيُوْظ** 27, **فَيْظَاْنُ** 33, **فَيَظَاْن** 36, **فَيْظُوْظَة** ),
a. Öldü.

أَفْيَظَ
**أَفْيَظَ** IV,
a. Öldürttü, vurdu, öldürdü.

فَيْظ
**فَيْظ** 1,
a. Ölüm.
