# فيظ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%8A%D8%B8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فيظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: فيظ

فاظ الرجلُ، وفي المحكم: فاظَ فَيْظاً وفُيوظاً وفَيْظُوظةً وفَيَظاناً وفَيْظاناً؛ الأَخيرة عن اللحياني: مات؛ قال رؤْبة: والأَزْدُ أَمسَى شِلْوُهُم لُفاظا،
لا يَدْفِنُون منهمُ مَن فاظا،
إِن مات في مَصيفِه أَو قاظا
أَي من كثرةِ القَتْلى. وفي الحديث: أَنه أَقطَع الزُّبَيْر حُضْرَ فرَسِه فأَجْرَى الفرَسَ حتى فاظ، ثم رَمَى بسوطِه فقال: أَعْطُوه حيث بلَغ السوْطُ؛ فاظ بمعنى مات. وفي حديث قَتْل ابن أَبي الحُقَيْقِ: فاظَ والِهُ بَني إِسرائيل. وفاظت نفسُه تَفِيظُ أَي خرَجتْ رُوحُه، وكَرِهَها بعضُهم؛ وقال دُكَيْنٌ الراجز:
اجتَمَعَ الناسُ وقالوا: عُرْسُ،
فَفُقِئَتْ عَيْنٌ، وفاظَتْ نَفْسُ
وأَفاظه اللّهُ إِياها وأَفاظه اللّه
(* قوله «وأَفاظه اللّه إلخ» كذا
في الأصل.) نفسَه؛ قال الشاعر:
فهَتَكْتُ مُهْجةَ نَفسِه فأَفَظْتُها،
وثأَرْتُه بمُعَمّم الحِلْم
(* قوله في البيت «بمعمم الحلم» كذا بأَصله، ولعله بمعمم الحكم أَي بمقلد الحكم، ففي الأَساس: وعمموني أَمرهم قلدوني.)
الليث: فاظت نفسُه فَيْظاً وفَيْظُوظةً إِذا خرَجَت، والفاعل فائظٌ، وزعم أَبو عبيدة أَنها لغةٌ لبعض تميم، يعني فاظت نفسُه وفاضت. الكسائي: تَفَيَّظُوا أَنفسَهم، قال: وقال بعضهم لأُفِيظَنَّ نفسَك، وحكي عن أَبي عمرو بن العلاء أَنه لا يقال فاظت نفسه ولا فاضت، إِنما يقال فاظ فلان، قال: ويقال فاظ المَيِّتُ، قال: ولا يقال فاض، بالضاد، بَتَّةً. ابن السكيت: يقال فاظ الميتُ يَفيظ فَيْظاً ويَفُوظُ فَوْظاً، كذا رواها الأَصمعي؛ قال ابن بري: ومثل فاظ الميتُ قولُ قَطَرِيّ:
فلم أَرَ يوماً كان أَكثَرَ مَقْعَصاً،
يُبِيحُ دَماً، من فائظٍ وكَلِيم
وقال العجاج:
كأَنَّهم، من فائظٍ مُجَرْجَمِ،
خُشْبٌ نَفاها دَلْظُ بَحْرٍ مُفْعَمِ
وقال سُراقةُ بن مِرْداس بنِ أَبي عامر أَخو العباس بن مِرْداس في يوم أَوْطاسٍ وقد اطَّرَدَتْه بنو نصر وهو على فرسه الحَقْباء: ولولا اللّهُ والحَقْباءُ فاظت
عِيالي، وهي بادِيةُ العُروقِ
إِذا بَدَتِ الرِّماحُ لها تَدَلَّتْ،
تَدَلِّيَ لَقْوةٍ من رأْسِ نِيقِ
وحان فوْظُه أَي فَيْظُه على المعاقَبة؛ حكاه اللحياني.
وفاظ فلانٌ نفسَه أَي قاءَها؛ عن اللحياني. وضربته حتى أَفَظْتُ نفسَه. الكسائي: فاظَت نفسُه وفاظ هو نفسَه أَي قاءَها، يتعدَّى ولا يتعدَّى، وتَفَيَّظُوا أَنفسَهم: تَقَيَّؤُوها. الكسائي هو تَفِيظُ نفسُه. الفراء: أَهلُ الحجاز وطَيِّءٌ يقولون فاظت نفسُه، وقُضاعة وتميم وقيس يقولون فاضت نفسُه مثل فاضت دَمْعَتُه. وقال أَبو زيد وأَبو عبيدة: فاظت نفسُه، بالظاء، لغة قيس، وبالضاد لغة تميم. وروى المازني عن أَبي زيد أَن العرب تقول فاظت نفسُه، بالظاء، إِلاَّ بني ضبة فإِنهم يقولونه بالضاد؛ ومما يُقوِّي فاظت، بالظاء، قولُ الشاعر:
يَداكَ: يَدٌ جُودُها يُرْتَجَى،
وأُخْرَى لأَعْدائها غائظه
فأَما التي خيرُها يرتجى،
فأَجْوَدُ جُوداً من اللافِظه
وأَما التي شَرُّها يُتَّقَى،
فنَفْسُ العَدُوِّ لها فائظه
ومثله قول الآخر:
وسُمِّيتَ غَيَّاظاً، ولستَ بغائظٍ
عَدُوّاً، ولكن للصَّدِيقِ تَغِيظ
فلا حَفِظ الرحمنُ رُحَك حَيَّةً،
ولا وهْيَ في الأَرْواحِ حين تفِيظ
أَبو القاسم الزجاجي: يقال فاظَ الميتُ، بالظاء، وفاضت نفسُه، بالضاد، وفاظت نفسُه، بالظاء، جائز عند الجميع إِلاَّ الأَصمعي فإِنه لا يجمع بين الظاء والنفس؛ والذي أَجاز فاظت نفسه، بالظاء، يحتج بقول الشاعر: كادت النفسُ أَن تَفِيظَ عليه،
إِذ ثَوَى حشْوَ رَيْطةٍ وبُرُودِ
وقول الآخر:
هَجَرْتُك، لا قِلىً مِنِّي، ولكنْ
رأَيتُ بَقاءَ وُدِّك في الصُّدُودِ
كهَجْرِ الحائماتِ الوِرْدَ، لمَّا
رأَتْ أَنَّ المِنِيَّةَ في الوُرودِ
تَفِيظُ نفوسُها ظَمأً، وتَخْشَى
حِماماً، فهي تَنْظُرُ من بَعِيدِ

### Türkçe

Adam **فاظ** etti; ve el-Muḥkem’de: **فاظ**; **فَيْظاً** ve **فُيوظاً** ve **فَيْظُوظةً**
ve **فَيَظاناً** ve **فَيْظاناً**; sonuncusu el-Liḥyânî’den: öldü; Ruʾbe dedi:
Ve Ezd akşama onların cesedi **لُفاظا** oldu,
Onlardan **فاظا** eden kimseyi gömmezler,
Eğer yazlığında öldüyse yahut **قاظا**
yani öldürülenlerin çokluğundan. Ve hadiste: ona Zübeyr’e atının
**حُضْرَ**’ını iktâ etti; sonra atı koşturdu, nihayet **فاظ** etti; sonra kamçısıyla attı ve dedi: “Onu, kamçının ulaştığı yere verin”;
**فاظ** “öldü” manasındadır. İbn Ebî’l-Ḥuqayq’ın öldürülmesi hadîsinde: Benî
İsrâîl’in **والِهُ**’u **فاظ** etti. Ve onun nefsi **تَفِيظُ** etti, yani ruhu çıktı; ve
bazıları onu çirkin gördü; ve Dükayn er-recez şairi dedi:
İnsanlar toplandı ve dediler: “Düğün”,
Derken bir göz oyuldu, ve bir nefis **فاظَتْ**
Ve Allah onu ona **أَفاظه** etti ve Allah onu **أَفاظه**
(* “Ve Allah onu …” sözü asılda böyle.)
kendi nefsini; şair dedi:
Onun nefsinin iliğini yardım, sonra onu **فأَفَظْتُها** ettim,
Ve onu, **بمُعَمّم الحِلْم** ile öcünü aldım
(* Beyitteki “بمعمم الحلم” sözü aslına göre böyledir; belki “بمعمم الحكم” yani hükmü takan, demektir; el-Esâs’ta: “و عمموني أمرهم قلدوني”.)
el-Leys: Onun nefsi **فاظت** etti, **فَيْظاً** ve **فَيْظُوظةً** olarak, çıktığı zaman; ve fail **فائظٌ**’dur.
Ebû ʿUbeyde bunun Temîm’in bazısının dili olduğunu iddia etti; yani “onun nefsi **فاظت** etti” ve “**فاضت**”. el-Kisâî:
**تَفَيَّظُوا** nefislerini; dedi ki: ve bazısı dedi: “Mutlaka senin nefsini **لأُفِيظَنَّ**”; ve Ebû
ʿAmr b. el-ʿAlâ’dan nakledildi ki “onun nefsi **فاظت** etti” de denmez, “**فاضت**” de; ancak “falanca **فاظ** etti” denir; dedi ki:
“Ölü **فاظ** eder” denir; dedi ki: “**فاض** denmez, **بالضاد**, asla.” İbn es-Sikkît:
“Ölü **فاظ** eder, **يَفيظ** eder, **فَيْظاً** olarak ve **يَفُوظُ** eder, **فَوْظاً** olarak” denir; el-Aṣmaʿî onu böyle rivayet etti;
İbn Berrî dedi ki: “Ölü **فاظ** eder”in benzeri, Ḳaṭarî’nin sözü:
Bir gün görmedim ki daha çok **مَقْعَصاً** olsun,
Kanı helâl kılan, **فائظٍ** ve **كَلِيم**’den.
Ve el-ʿAccâc dedi:
Sanki onlar, **فائظٍ** olan **مُجَرْجَمِ**’den,
Dolu bir denizin **دَلْظُ**’unun sürdüğü odunlar.
Ve Sürâḳa b. Mirdâs b. Ebî ʿÂmir, ʿAbbâs b. Mirdâs’ın kardeşi, Evtâs gününde,
Benû Naṣr onu kovaladığı ve o **الحَقْباء** adlı atının üzerinde iken dedi:
Allah ve **الحَقْباء** olmasaydı **فاظت**
Çoluk çocuğum; ve o, damarları belirgin olandır.
Mızraklar ona görününce sarktı,
Bir **لَقْوةٍ**’nin bir **نِيق** başından sarkması gibi.
Ve onun **فوْظُه** vakti geldi, yani onun **فَيْظُه**’i; muʿâḳabe üzere; el-Liḥyânî onu nakletti.
Ve falanca kendi nefsini **فاظ** etti, yani onu kustu; el-Liḥyânî’den. Ve onu dövdüm, nihayet onun nefsini **أَفَظْتُ** ettim.
el-Kisâî: Onun nefsi **فاظَت** etti ve o kendi nefsini **فاظ** etti, yani onu kustu; geçişli olur ve geçişsiz olur,
ve **تَفَيَّظُوا** nefislerini: onları kustular. el-Kisâî: “O, nefsini **تَفِيظُ** eder.” el-Ferrâ:
Hicaz ehli ve Ṭayy “onun nefsi **فاظت** etti” derler; Ḳuḍâʿa ve Temîm ve Ḳays “onun nefsi **فاضت**
etti” derler; “gözyaşı **فاضت** etti” gibi. Ebû Zeyd ve Ebû ʿUbeyde dedi: “onun nefsi **فاظت** etti”,
**بالظاء**, Ḳays’ın dili; ve **بالضاد** Temîm’in dili. el-Mâzinî, Ebû Zeyd’den rivayet etti ki Araplar
“onun nefsi **فاظت** etti”, **بالظاء**, derler; ancak Benû Ḍabba müstesna; çünkü onlar onu **بالضاد** ile söylerler; ve
**فاظت**’i, **بالظاء**, güçlendiren şey, şairin sözü:
Senin iki elin: biri, cömertliği umulan bir el,
Öteki, düşmanlarına **غائظه** olan.
Şu ki hayrı umulan,
O, **اللافِظه**’den daha cömert bir cömertliktir.
Ve şu ki şerri sakınılan,
Düşmanın nefsi ona **فائظه**’dir.
Ve bunun benzeri, diğerinin sözü:
Ve **غَيَّاظاً** diye adlandırıldın; hâlbuki sen bir düşmana **غائظٍ** değilsin,
Lâkin dosta **تَغِيظ** edersin.
Rahmân senin **رُحَك**’ını bir yılan olarak korumasın,
Ve ruhlarda, **تفِيظ** ettikleri vakit, bir **وهْيَ** olmasın.
Ebû’l-Ḳâsım ez-Zeccâcî: “Ölü **فاظ** eder”, **بالظاء**, denir; ve “onun nefsi **فاضت** etti”, **بالضاد**;
ve “onun nefsi **فاظت** etti”, **بالظاء**, herkes katında câizdir; ancak el-Aṣmaʿî müstesna; çünkü o **الظاء** ile nefsi bir araya getirmez;
ve “onun nefsi **فاظت** etti”, **بالظاء**,yı câiz gören, şairin sözüyle delil getirir:
Nefis neredeyse ona karşı **تَفِيظَ** edecekti,
O, bir **رَيْطةٍ** ve **بُرُودِ**’un iç dolgusuna yerleşince.
Ve diğerinin sözü:
Seni terk ettim; benden bir **قِلىً** yok; lâkin
Senin sevginin kalışını yüz çevirmede gördüm.
Su başına gelenlerin suyu terk edişi gibi; ne zaman ki
Gördüler ki ölüm suya varıştadır.
Nefisleri susuzluktan **تَفِيظُ** eder, ve
Ölümden korkar; bu yüzden uzaktan bakar.
