# فيظ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%8A%D8%B8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فيظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فيظ

كفاظ يفيظ فيظا، وفيظوظة، وفيظانا، محركة، وفيوظا، بالضم، ذكرهن الجوهري ما عدا الثانية، فإنه ذكرها الليث، وأنشد الجوهري لرؤبة، ويقال للعجاج:
  والأسد أمسى جمعهم لفاظـا                      لا يدفنون منهم من فـاظـا
  إن مات في مصيفه أو قاظا أي من كثرة القتلى.
 وفي الحديث: أنه أقطع الزبير حضر فرسه، فأجرى الفرس حتى فاظ، ثم رمى بسوطه، فقال: أعطوه حيث بلغ السوط. وفي حديث قتل ابن أبي الحقيق: فاظ وإله بني إسرائيل.
 وأفاظه الله تعالى: أماته، ويقال: ضربته حتى أفظت نفسه، وأفاظ الله تعالى نفسه قال:
  فهتكت مهجة نفسه فأفظتها                      وثأرته بمعمم الـحـلـم قال الجوهري: وكذلك فاظت نفسه، أي خرجت روحه، عن أبي عبيدة والكسائي، وعن أبي زيد مثله. وقال الأصمعي: سمعت أبا عمرو بن العلاء يقول: لا يقال: فاظت نفسه، ولكن يقال: فاظ، إذا مات. قال: ولا يقال: فاض بتة. وحكى الكسائي: فاظت نفسه، وفاظ هو نفسه، أي قاءها، يتعدى ولا يتعدى، هكذا نقله الجوهري عنه: فعلى هذا قول شيخنا. قلت: الصواب فاظت نفس. وقوله: قاءها من قبيح التعبير لا يلتفت إليه، فإن الذي ذكره المصنف هو نص الكسائي، وكأن شيخنا اشتبه عليه الحال وغفل عن النصوص، أو إذا ذكروا نفسه ففاضت بالضاد، وهو قول الأصمعي. وأنشد لدكين بن رجاء الفقيمي بالضاد وذلك أنه أتى عرسا فحجب فرجز بهم:
  اجتمع الناس وقالوا عرس
  إذا قصاع كالأكف خمس
  زلحلحانق مصغران ملس
  ودعيت قيس وجاءت عبس
  ففقئت عين، وفاضت نفس هكذا هو بالضاد. ورواه الجوهري: وفاظت، بالظاء، وقيل: فاضت بالضاد لغة دكين وحده. ولغة سائر العرب: فاظت نفسه.
 وقال أبو حاتم: سمعت أبا زيد يقول: بنو ضبة وحدهم يقولون: فاظت نفسه. قلت ورواه مثله المازني عن أبي زيد. وقال الليث: فاظت نفسه، إذا خرجت، والفاعل فائظ.
 وقال الفراء: أهل الحجاز وطيئ يقولون: فاظت نفسه. وقضاعة وتميم وقيس يقولون: فاضت نفسه مثل فاضت دمعته. وقال أبو زيد، وأبو عبيد: فاظت نفسه بالظاء لغة قيس وبالضاد لغة تميم. ومما يقوي فاظت بالظاء قول الشاعر:
  يداك يد جودها يرتجـي                      وأخرى لأعدائها غائظه
  فأما التي خيرها يرتجي                      فأجود جودا من اللافظه
  وأما التي شرها يتـقـى                      فنفس العدو لها فـائظة ومثله قول الحضين بن المنذر.

  ولا هي في الأرواح حين تفيظ

  وقد مرت الأبيات في غيظ. وقال أبو القاسم الزجاجي: يقال فاظ الميت، بالظاء، وفاضت نفسه، بالضاد، وفاظت نفسه، بالظاء جائز عند الجميع إلا الأصمعي، فإنه لا يجمع بين الظاء والنفس. والذي أجاز فاظت نفسه يحتج بقول الشاعر:
  كادت النفس أن تفيظ عليه                      إذ ثوى حشوريطة وبرود وقول الآخر:
  هجرتك لا قلى مني ولكـن                      رأيت بقاء ودك في الصدود
  كهجر الحائمات الورد لمـا                      رأت أن المنية في الورود
  تغيظ نفوسها ظمأ وتخشـى                      حمامأ فهي تنظر من بعـيد وحان فيظه، وفوظه، أي موته. على المعاقبة، حكاه اللحياني. ومما يستدرك عليه: تفيظوا أنفسهم: تقيئوها، نقله الجوهري. والفيظان، بالفتح: لغة في الفيظان، بالتحريك، عن اللحياني.

### Türkçe

كفاظ **يفيظ** **فيظا**، ve **وفيظوظة**، ve **وفيظانا** (harekeli), ve **فيوظا** (ötre ile): bunları, ikincisi hariç, el-Cevherî zikretti; çünkü onu el-Leys zikretti. El-Cevherî, Ru’be’ye ait olarak inşad etti; ve el-‘Accâc’a denilir:
  “Ve aslan, onların topluluğunu akşamladı: **لفاظـا**                      onlardan **فـاظـا** olanı gömmezler.
  Eğer yazlığında ölürse yahut **قاظا** (yani öldürülenlerin çokluğundan).”
 Ve hadiste: “Şüphesiz o, Zübeyr’e atının hazır bulunduğu yeri iktâ etti; atı koşturdu, nihayet **فاظ** etti; sonra kamçısını attı; dedi ki: ‘Kamçının ulaştığı yere kadar ona verin.’” Ve İbn Ebî’l-Hakîk’in öldürülmesi hadîsinde: “**فاظ** ve İsrâiloğullarının ilâhı.”
 Ve Allah Teâlâ onu **أفاظه** etti: onu öldürdü. Ve denilir: “Ona vurdum, nihayet nefsi **أفظت**.” Ve Allah Teâlâ onun nefsini **أفاظ** etti. Dedi ki:
  “Onun nefsinin iliğini yardın da onu **أفظتها** ettin                      ve onu, hilmin sarıklısı ile öcünü aldın.” El-Cevherî dedi: “Aynı şekilde: ‘Nefsi **فاظت** etti’; yani ruhu çıktı.” Ebû Ubeyde ve el-Kisâî’den; Ebû Zeyd’den de bunun benzeri. El-Asma‘î dedi: Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ’nın şöyle dediğini işittim: “Denilmez: ‘Nefsi **فاظت** etti’; fakat denilir: ‘**فاظ** etti’, öldüğü zaman.” Dedi: “Kesinlikle ‘**فاض**’ denilmez.” El-Kisâî nakletti: “Nefsi **فاظت** etti; ve o, kendi nefsi **فاظ** etti”; yani onu **قاءها** etti; geçişli olur ve geçişsiz olur; el-Cevherî bunu ondan böyle nakletti: buna göre şeyhimizin sözü. Dedim: Doğrusu “Nefis **فاظت** etti”dir. Onun “onu **قاءها** etti” sözü çirkin bir ifadedendir, ona iltifat edilmez; çünkü musannifin zikrettiği, el-Kisâî’nin nassıdır. Sanki şeyhimiz hâl kendisine karıştı ve nasslardan gaflet etti; yahut “nefsi” zikrettiklerinde **فاضت** ( **الضاد** ile) olur ki bu, el-Asma‘î’nin sözüdür. Dukeyn b. Recâ el-Fukaymî’ye **الضاد** ile inşad etti; bu, onun bir düğüne geldiği ve kendisinden perde çekildiği içindir; bunun üzerine onlara recez söyledi:
  “İnsanlar toplandı ve ‘düğün’ dediler
  Beş tane, avuçlar gibi kaseler
  İki küçük, pürüzsüz, sallanır
  Kays çağrıldı ve ‘Abs geldi
  Derken bir göz patladı ve bir nefis **فاضت** etti” işte bu, **الضاد** iledir. El-Cevherî onu şöyle rivayet etti: “ve **فاظت**” (**الظاء** ile). Ve denildi: “**فاضت**” (**الضاد** ile) yalnızca Dukeyn’in lügatidir. Diğer Arapların lügati: “Nefsi **فاظت** etti.”
 Ebû Hâtim dedi: Ebû Zeyd’in şöyle dediğini işittim: “Benû Dabba yalnız başlarına ‘Nefsi **فاظت** etti’ derler.” Dedim: el-Mâzinî de Ebû Zeyd’den bunun benzerini rivayet etti. El-Leys dedi: “Nefsi **فاظت** etti, çıktığı zaman”; fâil: **فائظ**.
 El-Ferrâ dedi: Hicaz ehli ve Tayy’ “Nefsi **فاظت** etti” derler. Kudâ‘a ve Temîm ve Kays “Nefsi **فاضت** etti” derler; “gözyaşı **فاضت** etti” gibi. Ebû Zeyd ve Ebû Ubeyd dedi: “Nefsi **فاظت** etti” (**الظاء** ile) Kays’ın lügatidir; (**الضاد** ile) Temîm’in lügatidir. **الظاء** ile “Nefsi **فاظت** etti”yi kuvvetlendiren şeylerdendir şairin sözü:
  “İki elin: biri cömertlik eli, onun cömertliği umulur                      ve diğeri düşmanlarına karşı onu öfkelendirendir
  Hayrı umulan ise                      **اللافظه**’den daha cömert bir cömertlikle daha cömerttir
  Şerri sakınılan ise                      düşmanın nefsi onun için **فـائظة**’dir” Bunun benzeri, el-Hadayn b. el-Münzir’in sözüdür:

  “Ve o, ruhlarda değildir, **تفيظ** ettiği zaman”

  Beyitler **غيظ** maddesinde geçmişti. Ebû’l-Kâsım ez-Zeccâcî dedi: “Ölü için ‘**فاظ**’ denilir” (**الظاء** ile); “nefsi **فاضت** etti” (**الضاد** ile); “nefsi **فاظت** etti” (**الظاء** ile) ise, el-Asma‘î hariç herkes katında câizdir; çünkü o, **الظاء** ile “nefsi”ni bir araya getirmez. “Nefsi **فاظت** etti”yi câiz gören, şairin sözüyle delil getirir:
  “Nefis, onun üzerine **تفيظ** edecek gibi oldu                      çünkü Huşûrîta ve Berûd yerleşti” Başkasının sözü de:
  “Seni terk ettim; benden bir buğz değil, fakat                      senin sevginin kalışını yüz çevirmede gördüm
  Su başına gelenlerin suyu terk edişi gibi,                      ölümün suya varışta olduğunu gördüğünde
  Nefisleri susuzluktan öfkelenir ve korkar                      ölümü; bu yüzden uzaktan bakar” Ve **فيظه** ve **فوظه**: yani onun ölümü. Muâkabe üzere; el-Lihyânî bunu nakletti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “Nefislerini **تفيظوا** ettiler”: onları kustular; el-Cevherî bunu nakletti. Ve **الفيظان** (fetha ile): **الفيظان** (harekeli) hakkında bir lügattir; el-Lihyânî’den.
