# فيل (ف-ي-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%8A%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Fil, Fil sürüsüdür

- Harfler: ف - ي - ل
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْفِيلِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%90%D9%8A%D9%84%D9%90.md) | الْفَعِيلِ | Fil | 1 | 1 | [105:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D9%84/ayet/105:1.md) |

## Mücavir kökler — 4 mücavir (6 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
2. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
3. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
4. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فيل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli/yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md), [جسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D9%85.md), [بهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [حقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İriliği ve cüssesiyle öne çıkan malum canlı (fil); bu iriliğe eşlik eden gevşeklik, ağırlık veya görüşteki zayıflık |
| Çekirdek Özet 2 | Kaba askeri güç, zâhirî cüsse ve tahakküm vasıtası olarak tecessüm eden salt fiziki heybet |
| Çekirdek Özet 3 | Salt maddi ve cüsseli gücün ilahi tedbir ve sevk karşısındaki kırılganlığı ve nihai hezimeti |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca zoolojik bir tür adından ibaret görerek cüsse, askeri teknoloji ve salt zâhirî güç üzerinden kurulan tahakküm semboliğini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| في | Yayılma, taşma, gölgenin veya maddenin yer tutarak genişlemesi; nitekim [فيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3.md) kökünde gölgenin dönüp yayılması, [فيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6.md) kökünde suyun taşıp hacimce genişlemesi bu çekirdeğe dayanır | ل | Genişleme ve yer kaplama hareketine son sınır, kütlesel yoğunlaşma ve cüsseli bir ağırlık ekleyerek anlamı muazzam bir gövdeye veya gevşek hacme dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açıklık, dışarı vurma, soluk alma | Cüsseden dışa vuran nefes, genişleyen boşluk ve sesli heybet |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma, etkin kuvvet | Gövdenin hareket kabiliyeti, fiziki eylem ve hortum gibi uzuvların uzanma gücü |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, bağlama, sevk etme | Büyük bir kütlenin sevk edilmesi, yönlendirilmesi veya ağırlığın hedefe sürülmesi |
| فيل | Açıklık, uzanım ve yönlendirme imgelerinin birleşimi | Kendi cüssesiyle dışarı doğru genişleyen, uzuvlarıyla çevreye yönelen, ancak sevk ve idareye muhtaç olan iri kütle hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İri gövdeli, ağır yapılı, kalın derili malum hayvan; ayrıca cüssedeki ağırlık ve et dolgunluğu sebebiyle uyluk çukurundaki kalın et parçası veya damar; görüşte gevşeklik ve isabetsizlik |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafa b. el-Abd muallakasında çöl çocuklarının toprakla oynadığı «müfâyele» oyununu geminin suyu yarmasına benzetirken bu kökü kullanır: يَشُقُّ حَبَابَ الماءِ حَيْزومُها بها / كما قَسَم التُّرْبَ المُفَايِلُ باليدِ |
| Erken Arapça kullanım | İslâm öncesi ve erken İslâm şiirinde devenin iriliğini nitelemek üzere türetilen istif‘âl kalıbı; Ebü’n-Necm el-İclî bir şiirinde iri deveyi fîl heybetine benzeterek şöyle der: يُدِيرُ عَيْنَيْ مُصْعَبٍ مُسْتَفْيِلِ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvân-ı Tarafa.

### Sami etimolojik katman

Arapça فيل kökü, Yakındoğu ve Akdeniz havzasındaki pek çok Sami ve kadim dilde ortak kökenli bir kültür ve fauna kelimesidir. Kökün Akadca karşılığı pīru veya pīlu biçiminde olup doğrudan fil ve fildişi anlamındadır. Aramice ve Süryanicede pīlā, İbranice rabbinik metinlerde pīl, Eski Farsçada pīl biçiminde korunmuştur. Kelimenin Sami dillerindeki çekirdeği hayvanın bizatihi kendisini, devasa cüssesini ve fildişini ifade eden somut bir adlandırmadır. Klasik Arap dilcileri bu somut addan hareketle cüsseli hayvanın hareketindeki ağırlık, derideki sarkma ve uyluk etinin gevşekliğini soyutlayarak görüşteki zayıflık ve isabetsizlik anlamlarına türetim yapmışlardır. Dolayısıyla kelimenin Arapça içindeki eylemsel türevleri somut isimden sonradan gelişmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Chicago Assyrian Dictionary (CAD), Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Somut isimden fiile geçiş | Cüsseli hayvan adından (fîl) hareketle devenin irileşmesi (istefyale), görüşün gevşek ve isabetsiz olması (feyle/fâle) türetilmiştir | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca pīru/pīlu, Aramice pīlā | Bölge dillerinde cüsseli canlıyı ve fildişini tanımlayan ortak Sami fauna terimidir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Eski Farsça pīl, Sanskritçe pīlu | Kadim Hint ve İran havzasından Yakındoğu dillerine uzanan ortak kültür ve ticaret terimi | Güçlü |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, CAD, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فيل | Anlamlı | İrilik, fil, görüşte gevşeklik | Cüsseli malum hayvan; re'yde isabetsizlik ve zaaf | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [فلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%8A.md) | Anlamlı | Ayırma, açma, biti ayıklama | Saçı ayırıp temizlemek, yavruyu sütten kesmek, araştırmak | Kur'an'da geçmez; hedef kökle ses-anlam bağı zayıf |
| يفل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| يلف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [لفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D9%8A.md) | Anlamlı | Bulmak, karşılaşmak | Bir şeye tesadüf etmek, bir durumda bulmak | Kur'an'da geçer (ألفى); ortak çekirdek ilişkisi tespit edilmedi |
| [ليف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%81.md) | Anlamlı | Hurma lifi, lifli doku | Bitkisel lif, hurma ağacının lifli kabuğu | Kur'an'da geçmez; lifli dokudaki esneklik ve hacim bağı muhtemel |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فيل | Merkez | Cüsse, kaba kuvvet ve zâhirî heybet | Maddi cüssesiyle ezen, caydıran fakat manevi sevkten yoksun olan iri kütle | Savaşta korkutma ve ezme amaçlı kullanılan heybetli canlı |
| [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) | Komşu | Büyüklük ve heybet | Cüsseden ziyade zat, mertebe, kudret ve şerefteki mutlak genişliği ifade eder | Her boyutta büyüklüğü kapsar, fîl gibi salt maddi cüsseyle sınırlı değildir |
| [جسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D9%85.md) | Komşu | Madde ve beden kütlesi | Maddenin üç boyutlu uzayda kapladığı hacim ve bedensel yapı | Kütlesel varoluşu anlatır; fîl gibi özel bir caydırıcılık yükü taşımaz |
| [بهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%84.md) | Komşu | İrilik ve başıboşluk | Cüsseli olma veya kendi haline bırakılma nüansı | Zapt edilmemiş veya lanete konu olmuş serbestlik ve irilik |
| [حقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1.md) | Zıt | Küçüklük ve ehemmiyetsizlik | Değersiz, ufak, cüssesiz ve hesaba katılmayan varlık | Maddi ve manevi bakımdan hiçbir caydırıcılığı ve ağırlığı bulunmayan durum |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فيل | Fil, cüsseli güç | Cüssesiyle ezen canlı; zayıf ve gevşek görüş | Kesin |
| Latince | Elephantus, elephas | Fil, devasa gövde | Hayvanın biyolojik ve fiziksel varlığını karşılar; görüş zayıflığı nüansını içermez | Kesin |
| İngilizce | Elephant, juggernaut | Fil; ezici ve durdurulamaz devasa güç | İlki zoolojik türü, ikincisi filin savaşta temsil ettiği ezici kaba gücü karşılar | Güçlü |
| Almanca | Elefant, Koloss | Fil; dev cüsseli varlık | Biyolojik tür ve muazzam gövdeli yapıları ifade eder | Kesin |
| Fransızca | Éléphant, colosse | Fil; devasa kütle | Fiziki heybeti karşılar; zihinsel gevşeklik anlamını dışarıda bırakır | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْفِيلِ | Mekke'yi yıkmaya gelen Ebrehe ordusunun öncüsü olan savaş fili | Kâbe'ye yönelik askeri tecavüzün, kaba askeri teçhizat ve cüsseli ordunun ilahi müdahaleyle helak edilmesi bağlamı (Fîl [105:1](https://lisan.digital/tr/ayet/105:1.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvetin ispatı ve irhâsât | Peygamber’in doğum yılına denk gelen Fil Vakası'nın peygamberliğin ön hazırlığı (irhâs) sayılıp sayılmayacağı ve mûcize-irhâs ayrımı | İlahi korumanın ve kaba kuvvete karşı metafizik galebenin teolojik temellendirilmesi |
| Fıkıh | Hayvanların hükmü ve ganimet hukuku | Filin etinin yenilip yenilmeyeceği, savaşta binek ve silah olarak kullanılması ve necisliği meselesi | Azı dişi olan vahşi hayvan kategorisinde değerlendirilerek tahrim veya kerahet yönü |
| Tefsir | Fil Suresi tefsiri | Orduda tek bir fil mi (Mahmûd) yoksa bir fil sürüsü mü bulunduğu; ebâbîl kuşlarının mahiyeti ve taşların etkisi | Askeri teknoloji ve kaba kuvvetin ilahi tedbir karşısında çiğnenmiş ekin yaprağına dönüşmesi |
| Hadis | Mekke'nin fethi ve hürmeti | Hz. Peygamber’in Mekke'nin fethinde «Allah fili Mekke'den engelledi» hadisi bağlamında Harem sınırlarının dokunulmazlığı | Kutsal merkezin askeri tecavüze karşı ilahi himaye altında tutulması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve ilahi hâkimiyet | Kaba gücün acziyeti | İlahi kudret karşısında zâhirî cüssenin sıfırlanması | Maddi büyüklüğe güvenen kibrin ilahi düzen karşısında hezimete uğraması | Kesin |
| İlmi | Zooloji ve askeri teknoloji | Ağır zırhlı kütle | Ordularda psikolojik caydırıcılık ve yarma unsuru | Canlı bir savaş makinesi olarak kitleleri paniğe sevk etme fonksiyonu | Güçlü |
| Siyasi | Emperyal tahakküm | Askeri filo ve teçhizat gösterisi | Küçük toplumları kaba askeri üstünlükle boyun eğdirme | Bölgesel güçlerin zayıf kavimler üzerinde kurduğu tek taraflı baskı aygıtı | Güçlü |
| İktisadi | Savaş ekonomisi ve fildişi ticareti | Yüksek maliyetli askeri sermaye | Güç gösterisi için devasa kaynak tahsisi | İdaresi ve beslenmesi ağır maliyet getiren emperyal yatırım | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yüksek eylemsizlik momenti ve rijit kütle | Harekete geçirilmesi veya durdurulması muazzam enerji gerektiren, ancak yön değiştirme kabiliyeti son derece kısıtlı olan ağır kütle dinamiği | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Askeri filo doktrini ve teknolojik tahakküm | Hantal, merkeziyetçi ve ezici askeri organizasyonların zâhirî heybetine rağmen asimetrik direnişler karşısında kırılganlaşması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca münferit bir hayvan türü ve masalsı bir tarihi hadisenin figürü olarak görüp çağlar üstü kurumsal ve askeri filo mantığından koparmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Cüssesi, zırhı ve ezici gücüyle övünen her türlü zâhirî askeri mekanizmanın ve hegemonik gücün genel temsilcisi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Fil Vakası'nı yalnızca geçmişte kalmış yerel bir çatışma sayarak, teknolojik ve cüsseli orduların ilahi ahlaki yasalara çarpınca nasıl çökeceği kanununu kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Maddi dünyanın en heybetli ve caydırıcı kaba kuvvet sembolünün, tevhid merkezine yönelik saldırısında nasıl zerreler mesabesindeki unsurlarla imha edildiğini göstererek güç algısını kökten dönüştürür. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kâbe'nin korunması, emperyal güçlerin helaki, müstekbir orduların hezimeti ve asimetrik ilahi müdahale anlatılarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zaferin yalnızca kaba cüsse, zırh, sayı ve ağır askeri filo üstünlüğünde olduğu yönündeki materyalist yanılgıyı tashih eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İri gövdeli, kalın derili, muazzam cüssesiyle ezen ve zâhirî caydırıcılık sağlayan hayvan.
- Soyut anlam: Maddi cüssesine, ağırlığına ve kaba kuvvetine güvenen zâhirî büyüklük; buna mukabil manevi kavrayıştan yoksunluk ve yön tayinindeki gevşeklik.
- Sistematik karşılık: Askeri ve siyasi filoların, kaba teknolojik yığınakların hakkın ve ilahi nizamın merkezine karşı kurduğu kibirli tahakküm mekanizması.
- LaTeX modeli: $$M \gg m \quad \implies \quad \lim_{F_d \to \infty} \left( \frac{M}{F_d} \right) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $M$ kaba cüsseyi, zâhirî kütleyi ve askeri filoyu temsil eder; $m$ ise zâhiren zayıf ve küçük görünen savunma unsurlarını ifade eder. $M \gg m$ bağıntısı fil ordusunun Mekke karşısındaki ezici maddi üstünlüğünü gösterir. Ancak devreye ilahi müdahale ve metafizik sevk kuvveti ($F_d$) girdiğinde, bu kuvvet sonsuza ıraksarken devasa kütlenin efektif direnci ve gücü sıfıra yaklaşır; böylece cüsseli kütle çiğnenmiş ekin yaprağı mesabesine iner.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%8A%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Fil 105:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D9%84/ayet/105:1.md) — الْفِيلِ

أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحَابِ الْفِيلِ

Meal (IK): Rabbının; fil sahiplerine ne ettiğini görmedin mi?

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Fil,  Fil sürüsüdür. Arapça’da “bekar”, “bair” de böyledir. Habeşliler fil sürüsü ile Mekke’ye yürümüşlerdir. Sonra bu kelime filoların adı olmuştur. Hava, deniz, tank filosu gibi.. Savaşın karşı tarafı korkutmak çiğneyip geçmek amaçlarını güden savaş araçlarının toplamına filo denmektedir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللام والفاء و و أ ي ء معهما
ف ل و، ف و ل، و ل ف، ل ي ف، ف ل ي، ف ي ل، ل ف أ، أ ل ف، ف أ ل، أ ف ل مستعملات
فلو:
الفلاة: المفازة، والجميع: الفَلَوات، والفَلا.
والفِلْوُ: الجَحش والمُهْر والجميعُ: الأَفْلاء. وقد فَلَوْناه عن أُمِّه، أي: فَطَمناه.. وافتليناه لأنفسنا، أي: اتّخذناه، وقال:
نقودُ جِيادَهُنَّ ونَفْتَـلـيهـا		ولا نَغذو التُّيوسَ ولا القِهادا
وقال:
مُلْمِعٍ لاعةِ الفُؤاد إلى جَح		شٍ فَلاهُ عنها فبئسَ الفالي
فول:
الفُولُ: حبٌّ يقال له: الباقِلَّى. الواحدةُ: فُولة.
ولف:
الوَلفُ والوِلاف والوَليفُ: ضَرْبٌ من العَدْو، والفِعْلُ: وَلَفَ يَلِفُ وَلْفاً ووِلافاً ووليفا، قال رؤبة: ويومَ رَكضِ الغارةِ الوِلافِ.
ليف:
اللِّيفُ: معروفٌ، والقِطْعةٌ: لفة.
فلي:
الفِلايةُ من فَلْي الرَّأْس، والتَّفلِّي: التَّكَلُّف، وإذا رأيت الحُمُرَ كأنّها تَتَحاكُّ دَفَقاً فإِنّها تتفالَى قال:
ظلّتْ تَفالَى وظَلَّ الجَأْبُ مُكْتئبـاً		كأنّهُ عن سَرارِ الأَرْضِ مَحْجومُ
ويجمع الفِلو: أَفْلاء.
والفالية: خُنْفَساء رَقطاءُ ضَخْمة في الصَّحارَى.. أبو الدُّقَيْش: إنّها سيّدةُ الخَنافِس.
فيل:
الفيلُ: معروفٌ. والتَّفيُّلُ: معالجته، وحافظه: فيّال، وحِرْفتُه: الفِيالة.
والتَّفيُّل أيضاً: زيادة الشّباب، قال: حتّى إذا ما حان من تَفَيُّلهِ وتفيّل رأيُ فلانٍ، أي: أخطأ في فَراسَته.. وفيَّلْتُ رأيه.
والمفايَلَةُ: لُعْبةٌ يلعب بها فتيانُ الأَعراب وصبيانُهم تُسَمَّى الفِيَال، ومَنْ نصبَ الفاءَ جَعَله أسماً، ومن كَسَر الفاء جعله مصدراً، قال:
يَشُقُّ حَبابَ الماءِ حَيْزومُها بها		كما قَسَمَ التُّرْبَ المُفايلُ باليد
لفأ:
اللَّفاءُ، ممدود: التُّرابُ والقُماش على وجه الأرض، قال:
فما أنا بالضَّعيفِ فتَزْدَرِينـى		ولا حظّي اللَّفاءُ ولا الخَسيسُ
ولَفَأَتِ الرِّيحُ السَّحابَ عن وجه السّماء، أي: فرّفته، وكذلك لَفَأتِ التُّرابَ عن وجه الأرض.
ولَفَأتِ اللَّحمَ عن العَظْم بالسِّكِّين، والتْفأْتُه، والقطعةُ منه: لَفأَة، قال في وصف السّحاب: ظلّت رُكاماً والرِّيحُ تَلْفَؤُها
ألف:
أَلْف في العَدَد: عَشْرُ مِئةٍ، والجميعُ: آلاف.. وقد آلَفَتٍ الإبلُ، ممدودة: صارتْ أَلفاً.
والأَلَفانُ: مَصْدرُ أَلِفْتُ الشَّيء فأنا آلَفُهُ من الأُلفة.
والأُلْفَةُ: مَصْدرَ الائْتِلاف.
وإلْفُكَ وأَلِيفُك: الذّي يَأْلَفُك.
وأَوالِفُ الطَّير: التّي قد ألِفَتْ مَكَّة، قال: أوالِفاً مكّةَ من وُرْقِ الحمي وتقول: قد آلَفَتْ هذه الطَّير مَوْضِعَ كذا، وهُنَّ مُؤْلِفاتٌ، أي: لا تَبْرح.
والأَلِفُ والأليف.. كلاهما حَرْفٌ.
وقول الله عزّ وجلّ "لإيلاف قريشٍ"، إنّما جاءت هذه اللاّم، والله أعلم، في لإيلاف قريش على معنى سورة الفيل، إنّما أهلك اللهُ الفيل كي تسلمَ قُريش من شرِّهِم، فيَسْلَمُوا في بلدهم ليؤلِّفهم الله، فهذه اللاّم تلك.
وكلّ شيءٍ ضُمَمْت بَعضَه إلى بعضٍ فقد ألَّفْته تأليفاً.
فال:
الفّأْل: معروفٌ، وقد تفاءلت بكذا، وذلك ضدّ الطِّيرَة.
أفل:
أَفَلَتِ الشَّمْسُ تأفُل أفولاً. وكلّ شيء غاب فقد أَفَلَ، وهو آفل.
وإذا استقرّ اللّقاح في قرار الرَّحِمِ قيل: قد أفل، والآفِل في هذا المعنى: هي التي حَمَلَتْ. ويقولون: لبوءة آفل وآفلة إذا حَمَلَتْ.
والأفيل: الفصيل، والجميع: الإِفالُ، قال: وجاء قريع الشّول قبل إفالها

##### Türkçe

باب **اللام** ve **الفاء** ve **و** ve **أ** ve **ي** ve **ء** ile birlikte

**ف ل و**، **ف و ل**، **و ل ف**، **ل ي ف**، **ف ل ي**، **ف ي ل**، **ل ف أ**، **أ ل ف**، **ف أ ل**، **أ ف ل** kullanımdadır.

**فلو**:
**الفلاة**: çöl, ıssız yer; çoğulu: **الفَلَوات** ve **الفَلا**.
**الفِلْوُ**: sıpa ve tay; çoğulu: **الأَفْلاء**. Ve onu annesinden **فَلَوْناه**; yani onu sütten kestik.. Ve onu kendimiz için **افتليناه**; yani onu edindik; ve dedi ki:
نقودُ جِيادَهُنَّ ونَفْتَـلـيهـا		ولا نَغذو التُّيوسَ ولا القِهادا
Ve dedi ki:
مُلْمِعٍ لاعةِ الفُؤاد إلى جَح		شٍ فَلاهُ عنها فبئسَ الفالي

**فول**:
**الفُولُ**: bir tane; ona **الباقِلَّى** denir. Tekili: **فُولة**.

**ولف**:
**الوَلفُ** ve **الوِلاف** ve **الوَليفُ**: koşmanın bir türü; fiil: **وَلَفَ يَلِفُ** **وَلْفاً** ve **وِلافاً** ve **ووليفا**; Rü’be dedi ki: ويومَ رَكضِ الغارةِ الوِلافِ.

**ليف**:
**اللِّيفُ**: bilinen (şey); parçası: **لفة**.

**فلي**:
**الفِلايةُ**: başın **فَلْي**’inden; ve **التَّفلِّي**: zorlama; ve eşekleri sanki sürtüşerek akıtıyorlar gibi gördüğünde, şüphesiz onlar **تتفالَى** ederler; dedi ki:
ظلّتْ تَفالَى وظَلَّ الجَأْبُ مُكْتئبـاً		كأنّهُ عن سَرارِ الأَرْضِ مَحْجومُ
Ve **الفِلو**’nun çoğulu: **أَفْلاء**.
**والفالية**: çöllerde (bulunan) benekli, iri bir bokböceği.. Ebû’d-Dukayş: şüphesiz o, bokböceklerinin hanımefendisidir.

**فيل**:
**الفيلُ**: bilinen (hayvan). Ve **التَّفيُّلُ**: onunla uğraşmak; onun bakıcısı: **فيّال**; ve mesleği: **الفِيالة**.
Ve **التَّفيُّلُ** ayrıca: gençliğin artması; dedi ki: حتّى إذا ما حان من تَفَيُّلهِ Ve falanın görüşü **تفيّل** etti; yani firasetinde hata etti.. Ve ben onun görüşünü **وفيَّلْتُ**.
Ve **المفايَلَةُ**: bedevîlerin delikanlılarının ve çocuklarının oynadığı bir oyun; **الفِيَال** diye adlandırılır; **الفاء**’yı nasbeden onu isim kılar, **الفاء**’yı kesreleyen onu mastar kılar; dedi ki:
يَشُقُّ حَبابَ الماءِ حَيْزومُها بها		كما قَسَمَ التُّرْبَ المُفايلُ باليد

**لفأ**:
**اللَّفاءُ** (medli): yer yüzünün üzerindeki toprak ve kumaş; dedi ki:
فما أنا بالضَّعيفِ فتَزْدَرِينـى		ولا حظّي اللَّفاءُ ولا الخَسيسُ
Ve rüzgâr bulutu göğün yüzünden **لَفَأَتِ**; yani onu dağıttı; aynı şekilde toprağı yerin yüzünden **لَفَأتِ**.
Ve eti kemikten bıçakla **لَفَأتِ**; ve ben onu **التْفأْتُه**; ve ondan parça: **لَفأَة**; bulutun vasfında dedi ki: ظلّت رُكاماً والرِّيحُ تَلْفَؤُها

**ألف**:
Sayıda **أَلْف**: on yüzdür; çoğulu: **آلاف**.. Ve develer **آلَفَتٍ** (medli): **أَلفاً** oldu.
**الأَلَفانُ**: “şeyi ülfet ettim”in mastarıdır; ben onu ülfet ederim; **الأُلفة**’den.
**الأُلْفَةُ**: **الائْتِلاف**’ın mastarıdır.
Senin **إلْفُكَ**’ın ve senin **أَلِيفُك**’in: sana ülfet eden kimsedir.
Kuşun **أَوالِفُ**’i: Mekke’ye ülfet etmiş olanlardır; dedi ki: أوالِفاً مكّةَ من وُرْقِ الحمي Ve dersin ki: bu kuş şu yer’e **آلَفَتْ**; ve onlar **مُؤْلِفاتٌ**’tır; yani ayrılmaz.
**الأَلِفُ** ve **الأليف**.. ikisi de bir harftir.
Aziz ve celil Allah’ın sözü: “لإيلاف قريشٍ”; bu **اللام** ancak gelmiştir—Allah daha iyi bilir—**لإيلاف قريش**’te, **سورة الفيل** mânâsı üzere: Allah **الفيل**’i ancak helâk etti ki Kureyş onların şerrinden selâmette olsun, böylece beldelerinde selâmette olsunlar; Allah onları ülfet ettirsin diye; işte bu **اللام** odur.
Ve her şey ki onun bir kısmını bir kısmına kattın, onu **ألَّفْته** **تأليفاً** ile.

**فال**:
**الفّأْل**: bilinen (şey); ve ben bununla **تفاءلت**; ve bu, **الطِّيرَة**’nin zıddıdır.

**أفل**:
Güneş **أَفَلَتِ**; **تأفُل** **أفولاً**. Ve her şey ki kayboldu, muhakkak **أَفَلَ**; ve o **آفل**’dir.
Ve aşı (döl) rahmin kararında yerleştiğinde: **قد أفل** denir; ve bu mânâda **الآفِل**: hamile kalan (dişi)dir. Ve derler ki: hamile kaldığında **لبوءة آفل** ve **آفلة**.
**والأفيل**: sütten kesilmiş deve yavrusu; çoğulu: **الإِفالُ**; dedi ki: وجاء قريع الشّول قبل إفالها

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفيلُ معروف. والجمع أفْيالٌ، وفُيولٌ، وفِيَلَةٌ. وصاحبه فَيَّالٌ. ورجلٌ فِيلُ الرأيِ، أي ضعيف الرأي. وقال:
بَني رَبِّ الجوادِ فلا تَفيلوافما أنتم فَنَعْذِرَكُمْ لفـيلِ
والجمع أفْيالٌ. ورجلٌ فالٌ، أي ضعيف الرأي مخطئ الفراسة. وقال:
رأيتك يا أُخَيْطِلُ إذ جَرَيْنـاوجُرِّبَتِ الفِراسةُ كنتَ فالا
وقد فال الرأي يَفيلُ فُيولَةً. وفَيَّلَ رأيه تَفْييلاً، أي ضعّفه فهو فَيِّلُ الرأي. أبو عبيد: الفائِلُ: اللحم الذي على خربة الورك. قال: وكان بعضهم يجعل الفائلَ عِرقاً في الفخذ.

##### Türkçe

**الفيلُ** bilinir. Çoğulu **أفْيالٌ** ve **فُيولٌ** ve **فِيَلَةٌ**’dir. Onun sahibi **فَيَّالٌ**’dır. Ve bir adam **فِيلُ الرأيِ** (dir), yani görüşü zayıf. Ve dedi ki:
بَني رَبِّ الجوادِ فلا تَفيلوافما أنتم فَنَعْذِرَكُمْ لفـيلِ

Çoğulu **أفْيالٌ**’dır. Ve bir adam **فالٌ** (dır), yani görüşü zayıf, firaseti hatalı. Ve dedi ki:
رأيتك يا أُخَيْطِلُ إذ جَرَيْنـاوجُرِّبَتِ الفِراسةُ كنتَ فالا

Ve görüş **فال** etti, **يَفيلُ** **فُيولَةً**. Ve görüşünü **فَيَّلَ** etti, **تَفْييلاً**; yani onu zayıflattı; o hâlde o, **فَيِّلُ الرأي**’dir. Ebû Ubeyd: **الفائِلُ**: kalça çukurunun üzerindeki et. Dedi ki: Ve onların bazısı **الفائلَ**’i uylukta bir damar kılardı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والياء وما يثلثهما)
(فيج) الفاء والياء والجيم يدلُّ على الإسراع. ومن ذلك الفَيْج وقد مضى ذكره، ويقال أصله الواو. والفائجة في الأرض: [متَّسع ما بين كلِّ مرتفعين من غِلظٍ أو رمل([1]) ].
(فيح) الفاء والياء والحاء كلمةٌ واحدة. فاح يفيح، إذا ثار. يقال ذلك في الرِّيح وغيرها. وفي الحديث: "الحمَّى من فَيح جهنم([2]) ". ويقال أصلُه الواو، وقد مضى.
(فيخ) الفاء والياء والخاء كلمة. يقولون: أفاخ يُفيخ بِريحه. وفي الحديث: "كل بائلةٍ تُفيخ". ويقولون -وما أُراها صحيحةً- إنَّ الفَيْخَة: السُّكُرُّجَة.
(فيد) الفاء والياء والدال أُصَيلٌ صحيح، إلاَّ أنَّ كلِمَهُ لم تجِئ قياساً، وهو من الأبواب التي لا تنقاس. من ذلك الفَيد، يقولون: هو الزَّعفران. وبه سمِّي الشَّعَْر الذي على جَحْفلة الفَرَس. والفَيْد: التبختُر في المَشْي. يقال: رجلٌ فيَّادٌ. فأمَّا الفيَّاد في قول أبي النَّجم:
* ولستُ بالفَيَّادةِ المُقَصْمِلِ([3]) *
فيقال: هو المعجَب بنفسه المتبختِر في مَشْيه. وقالوا: الفَيَّادة: الأكول. والفَيْد: الموت. [فاد] يَفيد. والفَيَّاد: ذكر البُوم. قال:
ويَهماءَ باللَّيل غَطْشَى الفلا  *** ةِ يُؤْنِسُنِي صوتُ فَيَّادِها([4])
والفائدة: استحداثُ مالٍ وخير. وقد فادت له فائدة. ويقال: أفَدْتُ غيري، وأفدتُ من غيري.
(فيش) الفاء والياء والشين كلمةٌ واحدة يقولون: الفِياشُ: المفاخَرة. يقال: فايَشَ، إذا فَاخَرَ. قال:
أيُفايِشَون وقد رأَوْا حُفَّاثَهُمْ  *** قد عَضَّه فقَضَى عليه الأشجَعُ([5])
(فيص) الفاء والياء والصاد أُصَيل يدلُّ على جَرَيانٍ في شيءٍ من ماء وما أشبهه. يقال: فاصَ الماء والدَّمُ، إذا قَطَرَ. قال الأصمعيُّ في قول امرئ القَيْس:
* فهو عذبٌ يَفِيصُ([6]) *
ما أدري ما يَفِيص، ولكن يقال: ما فاصَ بكلمةٍ، أي لم يُجْرِها لسانُه. والقياس واحد. ومن الباب: ما لَه مَحِيصٌ ولا مَفِيص، أي مَخْلَص يجري فيه ويمُرّ.
(فيض) الفاء والياء والضاد اصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على جَرَيانِ الشيء بُسهولة، ثم يقاسُ عليه. من ذلك فاضَ الماء يَفِيض. ويقال: أفاضَ إناءَه، إذا ملأَه حتَّى فاض. وأفاض دموعَه. ومنه: أفاض القومُ من عرَفةَ، إذا دَفَعوا، وذلك كجرَيَان السَّيل. قال الله تعالى:﴿ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ﴾ [البقرة 199]. وأفاضَ القومُ في الحديث، إذا اندفَعُوا فيه. قال سبحانه: ﴿إذْ تُفِيضُونَ فِيهِ﴾ [يونس 61]. ومنه: أفاضَ بالقداح، إذا ضرَبَ بها، كأنّه أجراها من يده. قال:
وكأنَّهنَّ رِبابة وكأنَّه  *** يَسَرٌ يُفِيض على القِداح ويَصدعُ([7])
* ويقال: أفاضَ البعير بجرَّته، إذا دفَعَ بها من صدره. قال:
وأفَضْنَ بعد كُظُومهنَّ بجرَّةٍ  *** من ذي الأباطحِ إذْ رعَيْنَ حَقيلا([8])
وأرضٌ ذات فُيوضٍ، إذا كان فيها ماءٌ يَفيض. وأعطَى فلانٌ [فلاناً([9]) ] غيضاً من فَيض، أي قليلاً من كثير.
قال الأصمعي: ونهر البَصرة وَحْدَه يُسمَّى الفَيض.
ومن الباب: فاض الرَّجل، إذا مات. قال:
* فَفُقِئت عينٌ وفاضَتْ نفسُ([10]) *
قال: وسمعتُ مشيخةً فصحاءَ من ربيعةَ بنِ مالك يقولون: فاضت نفسُه، بالضاد([11]) ، وسمعت شيخاً منهم يُنشِد:
وكدتُ لولا أجَلٌ تأخّرا  *** تَفِيض نفسي إذا زَهاهم زُمَرا([12])
(فيظ) الفاء والياء والظاء كلمةٌ. يقال: فاظَ الميِّت فَيْظاً، ولا يقال فاظَتْ نفسه. قال:
* لا يَدفِنُون منهمُ مَن فاظاً([13]) *
(فيف) الفاء والياء والفاء كلمةٌ. الفَيف والفَيفاء: المَفَازة.
(فيق) الفاء والياء والقاف، [الفِيقة] قد مضى ذِكرُها، والأصل الواو، وهو ما اجتمَع من الدِّرَّة في الضَّرع.
(فيل) الفاء والياء واللام أصلٌ يدلُّ على استرخاءٍ وضَعْفٍ. يقال: رجلٌ فِيلُ الرَّأْي. قال الكُمَيت:
بني ربِّ الجوادِ فلا تَفِيلوا  *** فما أنتمْ فنَعذِرَكم لِفِيلِ([14])
ويمكن أن يكون القائل من هذا، وهو اللَّحم الذي على خُرْبة الوَرِك. ويسمَّى للينِه([15]) . وقال أبو عبيد: كان بعضُهم يجعل الفائِلَ عِرقاً.
ومما شذَّ عن هذا الباب المُفَايَلة: لُعْبة. ويخبِّئون الشَّيء في التُّراب ويَقْسِمونه قسمين، ويسألون في أيِّهما هو. قال طَرَفة:
يشُقُّ حَبَابَ الماءِ حَيزومُها بها  *** كما قَسَم التُّرْبَ المُفَايِلُ باليدِ([16])
(فين) الفاء والياء والنون كلمةٌ. يقولون: يأتيه الفَينة [بعد الفيْنة]، كأنّه أراد الحينَ بعد الحين. والله أعلمُ بالصَّواب.
---------------------ـــ
([1]) التكملة من اللسان (فوج).
([2]) وكذا في المجمل. وفي اللسان : "شدة القيظ من فيح جهنم".
([3]) ليس في أرجوزته "أم الرجز". وفي اللسان (فيد، عمثل، قصمل):
وليس بالفيادة المقصمل *** ليس بملتاث ولا عميثل
          وسبق في 371: "ليس بملتاث".
([4]) للأعشى في ديوانه 54 واللسان (فيد، غطش، يهم) . وقد مضى في (غطش). وفي الأصل واللسان (فيد): "وبهماء"، تحريف.
([5]) البيت لجرير في ديوانه 244 واللسان (حفث، فيش). وقد سبق في (حفث).
([6]) البيت بتمامه كما في اللسان (سدس، فيص) وشروح سقط الزند 1199:
منابته مثل السدوس ولونه  *** كشوك السيال فهو عذب يفيص
          وقصيدته ليست في الديوان، وهي في العقد الثمين 136.
([7]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوان الهذليين (1: 44) والمفضليات (2: 224) والسيرة 598 جوتنجن. وقد سبق في (ربب).
([8]) للراعي في جمهرة أشعار العرب 174 واللسان (فيض، كظم، حقل) برواية: "من ذي الأبارق". وحقيل: اسم موضع، أو اسم نبات. وأنشد صدره في المجمل (فيض)، وقد سبق البيت في (برق، حقل) برواية: "من ذي الأبارق".
([9]) التكملة من المجمل.
([10]) في اللسان: وأنشده الأصمعي وقال: وإنما هو: وطن الضرس". وذكر هذا القول في إصلاح المنطق 317 عند إنشاد البيت. وأنشد قبله:
* اجتمع الناس وقالوا عرس *
([11]) في الأصل: "فاصت نفسه بالصاد"، صوابه في المجمل واللسان.
([12]) الرجز في المجمل.
([13]) نسبه في اللسان (فيظ) إلى رؤبة. وقبله: * والأزد أمسى شلوهم لفاظا *
([14]) البيت في المجمل واللسان (فيل).
([15]) بعده في الأصل: "وقال للينه"، وهو تكرار للاحق والسابق.
([16]) من معلقة طرفة المشهورة.

ـ

##### Türkçe

(**باب الفاء والياء وما يثلثهما**)

(**فيج**) **الفاء** ve **الياء** ve **الجيم** sürat etmeye delâlet eder. Bundan: **الفَيْج**; onun zikri geçmişti; ve denir ki aslı **الواو**’dur. Ve **الفائجة** yerde: [kalınlık yahut kumdan her iki yükselti arasındaki genişlik].

(**فيح**) **الفاء** ve **الياء** ve **الحاء** bir tek kelimedir. **فاح يفيح**: kabardı/taştı, olduğu zaman. Bu, rüzgârda ve başkasında söylenir. Ve hadiste: “**الحمَّى** cehennemin **فَيح**’ındandır.” Ve denir ki aslı **الواو**’dur; ve geçmişti.

(**فيخ**) **الفاء** ve **الياء** ve **الخاء** bir kelimedir. Derler: **أفاخ يُفيخ** kokusuyla. Ve hadiste: “Her bevleden (dişi) **تُفيخ**.” Ve derler —ve ben onu sahih görmüyorum—: **الفَيْخَة**: **السُّكُرُّجَة**.

(**فيد**) **الفاء** ve **الياء** ve **الدال** sahih bir asıldır; ancak kelimeleri kıyas üzere gelmemiştir; ve o, kıyaslanmayan bâblardandır. Bundan: **الفَيد**; derler: o **الزَّعفران**’dır. Ve onunla, atın **جَحْفلة**’si üzerindeki **الشَّعَْر** isimlendirilmiştir. Ve **الفَيْد**: yürüyüşte salınma. Denir: **رجلٌ فيَّادٌ**. Amma **الفيَّاد** Ebû’n-Necm’in sözünde:
* ولستُ بالفَيَّادةِ المُقَصْمِلِ *
denir ki: o, kendinden hoşlanan, yürüyüşünde salınandır. Ve dediler: **الفَيَّادة**: çok yiyen. Ve **الفَيْد**: ölüm. **[فاد] يَفيد**. Ve **الفَيَّاد**: baykuşun erkeği. Dedi:
ويَهماءَ باللَّيل غَطْشَى الفلا  *** ةِ يُؤْنِسُنِي صوتُ فَيَّادِها
Ve **الفائدة**: mal ve hayır ihdas etmek. Ve ona bir **فائدة** fayda etti. Ve denir: **أفَدْتُ** başkasını, ve **أفدتُ** başkasından.

(**فيش**) **الفاء** ve **الياء** ve **الشين** bir tek kelimedir; derler: **الفِياشُ**: övünme. Denir: **فايَشَ**; övündüğü zaman. Dedi:
أيُفايِشَون وقد رأَوْا حُفَّاثَهُمْ  *** قد عَضَّه فقَضَى عليه الأشجَعُ

(**فيص**) **الفاء** ve **الياء** ve **الصاد** sahih bir asıldır; su ve benzeri bir şeyde akmaya delâlet eder. Denir: **فاصَ** su ve kan; damladığı zaman. Asma‘î, İmru’ul-Kays’ın sözünde:
* فهو عذبٌ يَفِيصُ *
hakkında dedi: **يَفِيص**’in ne olduğunu bilmiyorum; fakat denir: **ما فاصَ بكلمةٍ**; yani dili onu akıtmadı. Ve kıyas birdir. Ve bâbdan: **ما لَه مَحِيصٌ ولا مَفِيص**; yani içinde akacağı ve geçeceği bir kurtuluş yoktur.

(**فيض**) **الفاء** ve **الياء** ve **الضاد** tek sahih bir asıldır; şeyin kolaylıkla akmasına delâlet eder; sonra onun üzerine kıyas edilir. Bundan: **فاضَ** su **يَفِيض**. Ve denir: **أفاضَ** kabını; onu doldurduğu zaman, ta ki taştı. Ve gözyaşlarını **أفاض**. Ve ondan: kavim **أفاض** Arafat’tan; sevk ettikleri zaman; ve bu, selin akışı gibidir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ﴾. Ve kavim, sözde **أفاض**; onda atıldıkları zaman. O, yüce dedi ki: ﴿إذْ تُفِيضُونَ فِيهِ﴾. Ve ondan: **أفاضَ** oklarla (**القداح**); onlarla vurduğu zaman; sanki onları elinden akıtmıştır. Dedi:
وكأنَّهنَّ رِبابة وكأنَّه  *** يَسَرٌ يُفِيض على القِداح ويَصدعُ
Ve denir: deve, geviş getirmesiyle (**بجرَّته**) **أفاض**; göğsünden onunla ittiği zaman. Dedi:
وأفَضْنَ بعد كُظُومهنَّ بجرَّةٍ  *** من ذي الأباطحِ إذْ رعَيْنَ حَقيلا
Ve **أرضٌ ذات فُيوضٍ**: içinde taşan su bulunduğu zaman. Ve falan, [falana] **غيضاً من فَيض** verdi; yani çoktan az.
Asma‘î dedi: Basra nehri tek başına **الفَيض** diye isimlendirilir.
Ve bâbdan: **فاضَ** adam; öldüğü zaman. Dedi:
* فَفُقِئت عينٌ وفاضَتْ نفسُ *
Dedi: Rebî‘a b. Mâlik’ten fasih ihtiyarlar işittim, derlerdi: **فاضت نفسُه** **بالضاد** ile; ve onlardan bir ihtiyar işittim, inşâd ediyordu:
وكدتُ لولا أجَلٌ تأخّرا  *** تَفِيض نفسي إذا زَهاهم زُمَرا

(**فيظ**) **الفاء** ve **الياء** ve **الظاء** bir kelimedir. Denir: **فاظَ** ölü **فَيْظاً**; ve **فاظَتْ نفسُه** denmez. Dedi:
* لا يَدفِنُون منهمُ مَن فاظاً *

(**فيف**) **الفاء** ve **الياء** ve **الفاء** bir kelimedir. **الفَيف** ve **الفَيفاء**: çöl.

(**فيق**) **الفاء** ve **الياء** ve **القاف**; **الفِيقة**’nin zikri geçmişti; ve asıl **الواو**’dur; o, memede toplanan süttür (**الدِّرَّة**).

(**فيل**) **الفاء** ve **الياء** ve **اللام** bir asıldır; gevşekliğe ve zayıflığa delâlet eder. Denir: **رجلٌ فِيلُ الرَّأْي**. Kümeyt dedi:
بني ربِّ الجوادِ فلا تَفِيلوا  *** فما أنتمْ فنَعذِرَكم لِفِيلِ
Ve söyleyenin bundan olması mümkündür; o, kalça çukurunun (**خُرْبة الوَرِك**) üzerindeki ettir. Yumuşaklığından dolayı isimlendirilir. Ebû Ubeyd dedi: bazısı **الفائِل**’i bir damar kılardı.
Ve bu bâbdan şâz olan: **المُفَايَلة**: bir oyun. Şeyi toprağa gizlerler ve onu iki kısma bölerler; ve hangisinde olduğunu sorarlar. Tarafa dedi:
يشُقُّ حَبَابَ الماءِ حَيزومُها بها  *** كما قَسَم التُّرْبَ المُفَايِلُ باليدِ

(**فين**) **الفاء** ve **الياء** ve **النون** bir kelimedir. Derler: ona **الفَينة** [**بعد الفيْنة**] gelir; sanki vakit üstüne vakti murad etti. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

---------------------ـــ
([1]) Tekmile, Lisân’dan (**فوج**).
([2]) **المجمل**’de de böyledir. Lisân’da: “**شدة القيظ** cehennemin **فيح**’ındandır.”
([3]) “**أم الرجز**” urcûzesinde yoktur. Lisân’da (**فيد**، **عمثل**، **قصمل**):
وليس بالفيادة المقصمل *** ليس بملتاث ولا عميثل
ve 371’de geçti: “**ليس بملتاث**”.
([4]) A‘şâ’nındır; divanında 54 ve Lisân’da (**فيد**، **غطش**، **يهم**). Ve (**غطش**)’ta geçti. Asılda ve Lisân’da (**فيد**): “**وبهماء**”, tahriftir.
([5]) Beyit Cerîr’indir; divanında 244 ve Lisân’da (**حفث**، **فيش**). Ve (**حفث**)’ta geçti.
([6]) Beyit tamamıyla Lisân’da (**سدس**، **فيص**) ve Şurûh Sakat az-Zand 1199’da olduğu gibidir:
منابته مثل السدوس ولونه  *** كشوك السيال فهو عذب يفيص
ve kasidesi divanda değildir; o, **العقد الثمين** 136’dadır.
([7]) Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir; **ديوان الهذليين** (1: 44) ve **المفضليات** (2: 224) ve **السيرة** 598 (Göttingen). Ve (**ربب**)’de geçti.
([8]) Râ‘î’nindir; **جمهرة أشعار العرب** 174 ve Lisân’da (**فيض**، **كظم**، **حقل**) rivayetiyle: “**من ذي الأبارق**”. Ve **حقيل**: bir yer adıdır, yahut bir bitki adıdır. Sadrını **المجمل**’de (**فيض**) inşâd etti; ve beyit (**برق**، **حقل**)’ta “**من ذي الأبارق**” rivayetiyle geçti.
([9]) Tekmile, **المجمل**’dendir.
([10]) Lisân’da: Asma‘î onu inşâd etti ve dedi: ancak o: “**وطن الضرس**”tur. Bu sözü **إصلاح المنطق** 317’de, beyit inşâd edilirken zikretti. Ondan önce inşâd etti:
* اجتمع الناس وقالوا عرس *
([11]) Asılda: “**فاصت نفسه بالصاد**”; doğrusu **المجمل** ve Lisân’dadır.
([12]) Recez, **المجمل**’dedir.
([13]) Lisân’da (**فيظ**) onu Ru’be’ye nisbet etti. Ondan önce: * والأزد أمسى شلوهم لفاظا *
([14]) Beyit **المجمل** ve Lisân’da (**فيل**)dedir.
([15]) Ondan sonra asılda: “**وقال للينه**”; o, sonrakinin ve öncekilerin tekrarıdır.
([16]) Tarafa’nın meşhur muallakasındandır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفيل معروف. جمعه فيلة وفيول. قال: ﴿ألم تر كيف فعل ربك بأصحاب الفيل﴾ [الفيل/1]، ورجل فيل الرأي، وفال الرأي، أي: ضعيفه، والمفايلة: لعبة يخبئون شيئا في التراب ويقسمونه ويقولون في أيها هو، والفائل: عرق في خربة الورك، أو لحم عليها.

##### Türkçe

- **الفيل** bilinir. Çoğulu **فيلة** ve **فيول**’dür. Dedi: ﴿Fil sahiplerine Rabbinin nasıl yaptığını görmedin mi﴾ [الفيل/1] ve (denir:) adam **فيل الرأي** ve **فال الرأي**; yani: onun zayıfı. Ve **المفايلة**: bir oyundur; toprağa bir şeyi gizlerler ve onu paylaştırırlar ve “hangisindedir?” derler. Ve **الفائل**: kalça çukurunda bir damardır; yahut onun üzerinde bir ettir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ي ل
رجل فائل الرأي وفال الرأي‏.‏
قال جرير‏:‏ رأيتك يا أخيطل إذ جرينا وجرّبت الفراسة كنت فالاً وقد فال رأيه وتفيّل وقد فيلت رأيه وما كنت أحب أن أرى في رأيك فيالةً وفيولةً وتقول‏:‏ قد فال رأيك ياع من رأيه الفال واستفيل البعير‏:‏ أشبه الفيل في عظمه‏.‏
قال أبو النجم‏:‏ يدير عيني مصعبٍ مستفيل

##### Türkçe

ف ي ل
**رجل فائل الرأي**: görüşün **فائل**’i olan adam; ve **فال الرأي**.

Cerîr dedi ki:
“Seni gördüm, ey Ahîṭal, koştuğumuz vakit; ve firâseti denedim, **فالاً** idim.
Ve onun görüşü **فال** oldu ve **تفيّل** etti; ve onun görüşünü **فيلت** ettim.
Ve ben, senin görüşünde bir **فيالةً** ve bir **فيولةً** görmeyi sevmezdim.”

Ve dersin ki: “Görüşün **فال** oldu”; yani görüşü **الفال** olan.

**واستفيل البعير**: büyüklüğünde file benzedi.

Ebû’n-Necm dedi ki:
“**يدير عيني مصعبٍ مستفيل**”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفِيل: معروف، والجمع أَفْيال وفُيُول وفِيَلة؛ قال ابن السكيت: ولا تقل أَفْيِلة، والأُنثى، فِيلة، وصاحبها فَيَّال
(* قوله «وصاحبها
فيال» مثله في القاموس، وكتب عليه هكذا في النسخ والأصوب وصاحبه كما في الشرح) قال سيبويه: يجوز أَن يكون أَصل فيل فُعْلاً فكسر من أَجل الياء كما قالوا أَبيض وبِيض؛ قال الأَخفش: هذا لا يكون في الواحد إِنما يكون في الجمع؛ وقال ابن سيده: قال سيبويه يجوز أَن يكون فِيل فِعْلاً وفُعْلاً فيكون أَفْيال، إِذا كان فُعْلاً، بمنزلة الأَجناد والأَجْحار، ويكون الفُيُول بمنزلة الخِرَجَةَ
(* قوله «ويكون الفيول بمنزلة الخرجة» هكذا في الأصل
ولعله محرف، والأصل: ويكون الفيلة بمنزلة الخرجة وأن في الكلام سقطاً) يعني جمع خُرْج. وليلة مثل لون الفِيل أَي سَوْداء لا يهتدي لها، وأَلوان الفِيَلة كذلك.
واسْتَفْيَل الجملُ: صار كالفِيل؛ حكاه ابن جني في باب اسْتَحْوذ وأَخواته؛ وأَنشد لأَبي النجم:
يريد عَينَيْ مُصْعَب مُسْتَفْيِل
والتفيُّل: زيادة الشباب ومُهْكَته؛ قال الشاعر:
حتى إِذا ما حانَ من تَفَيُّله
وقال العجاج:
كلّ جُلالٍ يَمْلأُ المُحَبَّلا
عجَنَّس قَرْم، إِذا تَفَيَّلا
قال: تفيَّل إِذا سمن كأَنه فِيل. ورجل فَيِّل اللحم: كثيرة، وبعضهم يهمزه فيقول فَيْئِل، على فَيْعِل.
وتفيَّل النبات: اكْتَهَل؛ عن ثعلب.
وفَال رأْيُه يَفِيل فَيْلولة: أَخْطأَ وضَعُف. ويقال: ما كنت أُحب أَن يرى في رأْيك فِيَالة. ورجل فِيلُ الرأْي أَي ضعيف الرأْي؛ قال الكميت: بني رَبِّ الجَواد، فلا تَفِيلوا،
فما أَنتم، فنَعْذِرَكُم، لفِيل
وقال جرير:
رأَيتُك يا أُخَيْطِل، إِذْ جَرَيْنا
وجُرِّبَتِ الفِراسَةُ، كنتَ فَالا
وتفيَّل: كَفال. وفَيَّل رأْيَه: قبَّحه وخطَّأَه؛ وقال أُمية بن أَبي عائذ:
فَلَوْ غَيْرَها، من وُلْد كَعْب بن كاهِلِ،
مدحْتَ بقول صادق، لم تُفَيَّلِ
فإِنه أَراد: لم يفيَّل رأْيُك، وفي هذا دليل على أَن المضاف إِذا حذف رِفِض حكمه، وصارت المعاملة إِلى ما صرت إِليه وحصلت عليه، أَلا ترى أَنه ترك حرف المضارعة المؤذن بالغَيْبة، وهو الياء، وعدل إِلى الخطاب البتة فقال تُفَيَّل، بالتاء، أَي لم تفيَّل أَنت؟ ومثله بيت الكتاب: أَولئك أَولَى من يَهودَ بِمِدْحَة،
إِذا أَنتَ يوماً قلتَها لم تُفَنَّد
أَي يفنَّد رأْيُك. قال أَبو عبيدة: الفَائِل من المتفرِّسين الذي يظن ويخطيء، قال: ولا يعد فائلاً حتى ينظر إِلى الفَرس في حالاته كلها ويتفرَّس فيه، فإِن أَخطأَ بعد ذلك فهو فارِس غير فائِل. ورجل فِيلُ الرأْي والفِراسة وفالُهُ وفَيِّله وفَيْلُه إِذا كان ضعيفاً، والجمع أَفْيال. ورجل فالٌ أَي ضعيف الرأْي مخطئ الفِراسة، وقد فال الرأْيُ يَفِيلُ فُيُولة. وفَيِّل رأْيَه تَفْيِيلاً أَي ضعَّفه، فهو فَيِّل الرأْي. قال ابن بري: يقال فال الرجل يَفِيل فُيُولاً وفَيالة وفِيالة؛ قال أُفْنُون التَّغلَبي:
فالُوا عليَّ، ولم أَملِك فَيالَتهم،
حتى انتَحَيْت على الأَرْساغ والقُنَنِ
وفي حديث علي يصف أَبا بكر، رضي الله عنهما: كنتَ للدِّين يَعْسوباً أَوَّلاً حين نفَر الناس عنه وآخراً حين فَيَّلوا، ويروى فَشِلوا، أَي حين فال رأْيُهُم فلم يَسْتبينوا الحق. يقال: فال الرجل في رأْيه وفَيَّل إِذا لم يصِب فيه، ورجل فائل الرأْي وفالُه وفَيَّله؛ وفي حديثه الآخر: إِنْ تَمَّموا على فِيَالة هذا الرأْي انقطع نِظام المسلمين؛ المحكم: وفي رأْيه فَيالة وفِيالة وفُيُولة.
والمُفايَلة والفِيَال والفَيال لُعْبة للصبيان، وقيل: لعبة لفِتيان الأَعراب بالتراب يَخْبَؤُون الشيء في التراب ثم يقسِمونه بقسمين ثم يقول الخابئ لصاحبه: في أَي القسمين هو؟ فإِذا أَخطأَ قال له: فال رأْيُك؛ قال طرفة:
يَشُقُّ حَبَابَ الماءِ حَيْزُومها بها،
كما قَسَمَ التُّرْبَ المُفايِلُ باليَدِ
قال الليث: يقال فَيَال وفِيَال، فمن فتح الفاء جعله اسماً، ومن كسرها جعله مصدراً؛ وقال غيره: يقال لهذه اللعبة الطُّبَن والسُّدَّر؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:
يَبِتْنَ يَلْعَبْنَ حَوالَيَّ الطُّبَنْ
قال ابن بري: والفِئال من الفأْل بالظفر، ومن لم يهمز جعله من فالَ رأْيُه إِذا لم يظفَر، قال: وذكره النحاس فقال الفِيَال من المُفايَلة ولم يقل من المُفاءلة؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
من الناس أَقوامٌ، إِذا صادَفوا الغِنَى
تَوَلَّوْا، وفَالوا للصديق وفَخَّموا
يجوز أَن يكون فالُوا تعظَّمُوا وتَفاخموا فصاروا كالفِيَلة، أَو تجهَّموا للصديق لأَن الفِيل جَهْم، أَو فالَتْ آراؤهم في إِكرامه وتقريبه ومَعُونته على الدهر فلم يكرموه ولا أَعانوه.
والفائِل: اللحمُ الذي على خُرْب الوَرِك، وقيل: هو عِرْق؛ قال الجوهري: وكان بعضهم يجعل الفائل عِرْقاً في الفخذ؛ قال هميان:
كأَنما يَيْجَعُ عِرْقا أَبْيَضِهْ،
ومُلْتَقى فائِله وأُبُضِهْ
وقال الأَصمعي في كتاب الفَرس: في الورِك الخُرْبة وهي نقرة فيها لحم لا عظم فيها، وفي تلك النقرة الفائل، قال: وليس بين تلك النقرة وبين الجوف عظم إِنما هو جلد ولحم، وقيل: الفائِلان مُضَيْغَتان من لحم أَسفلهما على الصَّلَوَيْن من لَدُن أَدْنَى الحَجَبَتَيْنِ إلى العَجْب، مُكْتَنِفتا العُصْعُص منحدِرتان في جانبي الفخذين؛ واحتجوا بقول الأَعشى: قد نَخْضِبُ العيرُ من مَكْنون فائِلِه،
وقد يَشِيطُ على أَرْماحِنا البَطَل
قالوا: فلم يجعله مَكْنوناً إِلا وهو عِرْق، قال الأَوَّلون: بل أَغاب اللسان في أَقْصى اللحم، ولو كان عِرْقاً ما قال أَشْرَفَت الحَجَبَتان عليه، ويقال: المَكْنون هنا الدَّمُ؛ قال الجوهري: مَكْنون الفَائِل دَمُه، وأَراد إِنَّا حُذاق بالطَّعْن في الفائل، وذلك أَن الفارس إِذا حَذَق الطعن قصد الخُرْبةَ لأَنه ليس دون الجَوف عظم، ومَكْنون فائِله دمُه الذي قد كُنَّ فيه. والفَالُ: لغة في الفائِل؛ قال امرؤ القيس: ولم أَشْهَدِ الخَيْل المُغِيرة، بالضُّحَى،
على هَيْكَلٍ نَهْدِ الجُزَارة جَوَّالِ، سَلِيم الشَّظى، عَبْلِ الشَّوى، شَنِجِ النَّسا،
لهُ حَجَباتٌ مُشْرُِفاتٌ على الفالِ
أَراد على الفائل فقلَب، وهو عِرْق في الفخذين يكون في خُرْبة الوَرِك ينحدِر في الرِّجْل، والله أَعلم.
وفِعال الفَأْس والقَدُوم والمِطْرَقة: نِصابها؛ قال ابن مقبل: وتَهْوِي، إِذا العِيسُ العِتاق تَفاضَلَتْ،
هُوِيَّ قَدُومِ القَيْن حال فِعالها
يعني نِصابَها وهو العَمُود الذي يجعل في خُرْتِها يعمَل به؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:
أَتَتْه، وهي جانِحة يداها
جُنوحَ الهِبْرقِيِّ على الفِعال
قال ابن بري: الفَعال مفتوح أَبداً إِلاَّ الفِعال لخشبة الفأْس فإِنها مكسورة الفاء، يقال: يا بابوسُ أَوْلِج الفِعال في خُرْت الحَدَثان، والحَدَثان الفَأْس التي لها رأْس واحدة. والفِعال أَيضاً: مصدر فاعَل. والفَعِلة: العادة. والفَعْل: كناية عن حَياء الناقة وغيرها من الإِناث. وقال ابن الأَعرابي: سئل الدُّبَيْريُّ عن جُرْحه فقال أَرَّقَني وجاء بالمُفْتَعَل أَي جاء بأَمر عظيم، قيل له: أَتَقولُه في كل شيء؟ قال: نعم أَقول جاء مالُ فلان بالمُفْتَعَل، وجاء بالمُفْتَعَل من الخطإِ، ويقال: عَذَّبني وجَع أَسْهرَني فجاء بالمُفْتَعَل إِذا عانى منه أَلماً لم يعهَد مثله فيما مضى له. ابن الأَعرابي: افْتَعل فلان حديثاً إِذا اخْتَرقه؛ وأَنشد:
ذكْر شيءٍ، يا سُلَيْمى، قد مَضى،
وَوُشاة ينطِقون المُفْتَعَل
وافْتَعل عليه كذباً وزُوراً أَي اختلَق. وفَعَلْت الشيء فانْفَعَل: كقولك كسَرْته فانكسَر. وفَعالِ: قد جاء بمعنى افْعَلْ وجاء بمعنى فاعِلة، بكسر اللام.

##### Türkçe

**الفِيل**: bilinen (meşhur)dir; çoğulu **أَفْيال** ve **فُيُول** ve **فِيَلة**’dir; İbnü’s-Sikkît dedi ki:
Ve **أَفْيِلة** deme; dişisi **فِيلة**’dir; ve onun sahibi **فَيَّال**’dır.
(* Onun sözü “ve onun sahibi **فيال**” Kāmûs’ta da bunun gibidir; nüshalarda böyle yazılmıştır; daha doğru olanı şerhte olduğu gibi “ve onun sahibi”dir.)
Sîbeveyh dedi ki: **فِيل**’in aslının **فُعْلاً** olması câizdir; **الياء** sebebiyle kesrelenmiştir; onların **أَبيض** ve **بِيض** demeleri gibi.
Ahfeş dedi ki: Bu, tekilde olmaz; ancak çoğulda olur.
İbn Sîde dedi ki: Sîbeveyh dedi: **فِيل**’in **فِعْلاً** ve **فُعْلاً** olması câizdir; böylece **أَفْيال** olur; eğer **فُعْلاً** ise, **الأَجناد** ve **الأَجْحار** menzilesinde olur; ve **الفُيُول** da **الخِرَجَةَ** menzilesinde olur.
(* Onun sözü “ve **الفيول** **الخرجة** menzilesinde olur” asılda böyledir; belki tahrif edilmiştir; aslı: “ve **الفيلة** **الخرجة** menzilesinde olur” ve sözde bir düşme vardır.)
Yani **خُرْج**’un çoğulu. Ve **ليلة** filin rengi gibi: yani siyah; ona yol bulunmaz. Ve **أَلوان الفِيَلة** de böyledir.

**واسْتَفْيَل** deve: fil gibi oldu; bunu İbn Cinnî **اسْتَحْوذ** ve kardeşleri bâbında nakletti; ve Ebû’n-Necm’den inşâd etti:
يريد عَينَيْ مُصْعَب مُسْتَفْيِل

Ve **التفيُّل**: gençliğin artması ve onun kuvveti; şair dedi ki:
حتى إِذا ما حانَ من تَفَيُّله

Ve el-Accec dedi ki:
كلّ جُلالٍ يَمْلأُ المُحَبَّلا
عجَنَّس قَرْم، إِذا تَفَيَّلا

Dedi ki: **تفيَّل**: semirdi; sanki filmiş gibi. Ve adam **فَيِّل اللحم**: çok(etli)dir; bazısı onu hemzeler de **فَيْئِل** der; **فَيْعِل** vezni üzere.

Ve **تفيَّل النبات**: olgunlaştı; Sa‘leb’den.

Ve onun görüşü **فَال** eder, **يَفِيل** **فَيْلولة**: hata etti ve zayıfladı. Ve denir: Senin görüşünde **فِيَالة** görülmesini sevmezdim. Ve adam **فِيلُ الرأْي**: yani zayıf görüşlü; Kumeyt dedi ki:
بني رَبِّ الجَواد، فلا تَفِيلوا،
فما أَنتم، فنَعْذِرَكُم، لفِيل

Ve Cerîr dedi ki:
رأَيتُك يا أُخَيْطِل، إِذْ جَرَيْنا
وجُرِّبَتِ الفِراسَةُ، كنتَ فَالا

Ve **تفيَّل**: **كَفال** gibi. Ve **فَيَّل** onun görüşünü: çirkin gördü ve hatalı saydı; Ümeyye b. Ebî ‘Âiz dedi ki:
فَلَوْ غَيْرَها، من وُلْد كَعْب بن كاهِلِ،
مدحْتَ بقول صادق، لم تُفَيَّلِ

Çünkü o şunu murad etti: “Senin görüşün **لم يفيَّل** edilmedi”; bunda, muzâf hazfedildiğinde hükmünün kaldırıldığına ve muamelenin, varıp elde ettiğin şeye döndüğüne delil vardır; görmez misin ki, gaibliği bildiren muzâraa harfini, yani **الياء**’yı terk etti ve bütünüyle hitaba döndü de **تُفَيَّل** dedi; **التاء** ile; yani: “Sen **لم تفيَّل** edilmedin mi?” Bunun benzeri Kitâb’ın beytidir:
أَولئك أَولَى من يَهودَ بِمِدْحَة،
إِذا أَنتَ يوماً قلتَها لم تُفَنَّد

Yani: “Senin görüşün **يفنَّد** edilmez.” Ebû ‘Ubeyde dedi ki: **الفَائِل** müteferrislerden, zanneden ve hata eden kimsedir. Dedi ki: Atın bütün hâllerine bakıp onda firâset yapmadıkça ona **فائلاً** denmez; bundan sonra hata ederse o, **فائِل** olmayan bir **فارِس**tir. Ve adam **فِيلُ الرأْي** ve firâset; ve onun **فالُهُ** ve **فَيِّله** ve **فَيْلُه**: zayıf olduğunda; çoğulu **أَفْيال**. Ve adam **فالٌ**: yani zayıf görüşlü, firâsette hata eden; görüş **فال** etti, **يَفِيلُ** **فُيُولة**. Ve **فَيِّل** onun görüşünü **تَفْيِيلاً**: yani onu zayıflattı; o da **فَيِّل الرأْي**’dir. İbn Berrî dedi ki: Denir: adam **فال** eder, **يَفِيل** **فُيُولاً** ve **فَيالة** ve **فِيالة**; Ufnûn et-Taglibî dedi ki:
فالُوا عليَّ، ولم أَملِك فَيالَتهم،
حتى انتَحَيْت على الأَرْساغ والقُنَنِ

Ali’nin, Ebû Bekir’i (Allah ikisinden de razı olsun) vasfettiği hadiste: “Sen dine, insanlar ondan ürktüğünde önce, ve **فَيَّلوا** ettiklerinde sonra, **يَعْسوباً** idin.” **فَشِلوا** diye de rivayet edilir; yani görüşleri **فال** ettiğinde, hakkı seçip ayırt edemediklerinde. Denir: adam görüşünde **فال** etti ve **فَيَّل** etti: onda isabet etmediğinde; ve adam **فائل الرأْي** ve onun **فالُه** ve **فَيَّله**. Onun diğer hadisinde: “Bu görüşün **فِيَالة**’si üzere tamamlarlarsa Müslümanların nizamı kopar.” **المحكم**: Ve görüşünde **فَيالة** ve **فِيالة** ve **فُيُولة** vardır.

Ve **المُفايَلة** ve **الفِيَال** ve **الفَيال**: çocuklar için bir oyundur; ve denildi: bedevî delikanlılarının toprakla bir oyunu: şeyi toprağa saklarlar, sonra onu iki kısma bölerler, sonra saklayan, arkadaşına der ki: “Hangi kısımda o?” Eğer hata ederse ona der: “Görüşün **فال** etti.” Tarafe dedi ki:
يَشُقُّ حَبَابَ الماءِ حَيْزُومها بها،
كما قَسَمَ التُّرْبَ المُفايِلُ باليَدِ

Leys dedi ki: **فَيَال** ve **فِيَال** denir; fâ’yı fetha eden onu isim yapar; onu kesreleyen onu masdar yapar. Başkası dedi ki: Bu oyuna **الطُّبَن** ve **السُّدَّر** denir; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
يَبِتْنَ يَلْعَبْنَ حَوالَيَّ الطُّبَنْ

İbn Berrî dedi ki: **الفِئال** **الفأْل** (zafer)den, **بالظفر** iledir; hemzelemeyen onu “görüşü **فال** etti”den yapar; yani zafer bulmadığında. Dedi ki: Nahhâs onu zikretti de **الفِيَال**’ın **المُفايَلة**’den olduğunu söyledi; **المُفاءلة**’den demedi. Ve onun sözü, İbnü’l-A‘râbî’nin inşâd ettiği:
من الناس أَقوامٌ، إِذا صادَفوا الغِنَى
تَوَلَّوْا، وفَالوا للصديق وفَخَّموا

**فالُوا**’nun “büyüklendiler ve böbürlendiler” olması câizdir; böylece **الفِيَلة** gibi oldular; yahut dosta karşı surat astılar; çünkü fil **جَهْم**’dır; yahut onun ikramı, yakınlaştırılması ve zamana karşı yardım edilmesi hususunda görüşleri **فالَتْ** etti de onu ikram etmediler ve ona yardım etmediler.

Ve **الفائِل**: kalçanın oyukluğu üzerindeki ettir; ve denildi: o bir damardır. Cevherî dedi ki: Bazıları **الفائل**’i uylukta bir damar yapardı. Humeyyân dedi ki:
كأَنما يَيْجَعُ عِرْقا أَبْيَضِهْ،
ومُلْتَقى فائِله وأُبُضِهْ

Asma‘î, “at kitabı”nda dedi ki: Kalçada **الخُرْبة** vardır; o, içinde kemik olmayan, içinde et bulunan bir çukurdur; o çukurda **الفائل** vardır. Dedi ki: O çukur ile karın boşluğu arasında kemik yoktur; ancak deri ve ettir. Ve denildi: **الفائِلان** iki et parçasıdır; ikisinin altındaki et, **الصَّلَوَيْن** üzerinde, iki **الحَجَبَتَيْنِ**’den aşağı olana yakın yerden **العَجْب**’e kadar; **العُصْعُص**’u kuşatmış, uylukların iki yanında aşağı inen. A‘şâ’nın sözüyle delil getirdiler:
قد نَخْضِبُ العيرُ من مَكْنون فائِلِه،
وقد يَشِيطُ على أَرْماحِنا البَطَل

Dediler ki: Onu **مَكْنوناً** yapmadı; ancak o bir damar olduğu içindir. Öncekiler dedi ki: Bilakis dili etin en uç kısmına daldırdı; eğer damar olsaydı “iki **الحَجَبَتان** onun üzerine yükseldi” demezdi. Ve denir: Buradaki **المَكْنون** kandır. Cevherî dedi ki: **مَكْنون الفَائِل** onun kanıdır; ve muradı: Biz **الفائل**’e saplamada mahiriz; bu, süvarinin saplamada mahir olduğunda **الخُرْبة**’yi hedeflemesi sebebiyledir; çünkü karın boşluğunun önünde kemik yoktur; ve **مَكْنون فائِله** onun içinde saklanmış olan kanıdır. Ve **الفَال**: **الفائِل** için bir lehçedir; İmru’ul-Kays dedi ki:
ولم أَشْهَدِ الخَيْل المُغِيرة، بالضُّحَى،
على هَيْكَلٍ نَهْدِ الجُزَارة جَوَّالِ، سَلِيم الشَّظى، عَبْلِ
الشَّوى، شَنِجِ النَّسا،
لهُ حَجَباتٌ مُشْرُِفاتٌ على الفالِ

**الفائل**’i murad etti de kalb etti; o, uyluklarda bir damardır; kalçanın **خُرْبة**’sinde olur; bacakta aşağı iner; Allah daha iyi bilir.

Ve **فِعال** balta, **القَدُوم** ve **المِطْرَقة**’nın: saplarıdır. İbn Mukbil dedi ki:
وتَهْوِي، إِذا العِيسُ العِتاق تَفاضَلَتْ،
هُوِيَّ قَدُومِ القَيْن حال فِعالها

Yani onun sapını; o, onun **خُرْتِها**’sına konulan ve onunla iş görülen direkten ibarettir. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
أَتَتْه، وهي جانِحة يداها
جُنوحَ الهِبْرقِيِّ على الفِعال

İbn Berrî dedi ki: **الفَعال** daima fethalıdır; ancak baltanın tahtası için **الفِعال** müstesna; çünkü onun fâ’sı kesrelidir. Denir: “Ey **بابوسُ**! **الفِعال**’ı **خُرْت** **الحَدَثان**’a sok.” Ve **الحَدَثان**: tek başlı baltadır. Ve **الفِعال** ayrıca: **فاعَل**’in masdarıdır. Ve **الفَعِلة**: âdettir. Ve **الفَعْل**: dişi devenin ve diğer dişilerin hayâsına kinayedir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الدُّبَيْريُّ**’ye yarası hakkında soruldu da dedi: “Beni uykusuz bıraktı ve **بالمُفْتَعَل** ile geldi”; yani büyük bir iş ile geldi. Ona denildi: “Onu her şeyde söyler misin?” Dedi: “Evet; ‘Falanın malı **بالمُفْتَعَل** ile geldi’ derim; ve ‘hata **بالمُفْتَعَل** ile geldi’ derim.” Ve denir: “Bana acı çektirdi; bir ağrı beni uykusuz bıraktı; **بالمُفْتَعَل** ile geldi”; yani ondan, geçmişte benzerini bilmediği bir acı çektiğinde. İbnü’l-A‘râbî: Falan **افْتَعل** bir söz: onu uydurduğunda; ve inşâd etti:
ذكْر شيءٍ، يا سُلَيْمى، قد مَضى،
وَوُشاة ينطِقون المُفْتَعَل

Ve onun aleyhine **افْتَعل** yalan ve iftira: yani uydurdu. Ve “Ben şeyi yaptım da o **انْفَعَل** oldu”: “Onu kırdım da kırıldı” demen gibi. Ve **فَعالِ**: **افْعَلْ** mânasında gelmiştir ve **فاعِلة** mânasında gelmiştir; lâmın kesriyle.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ي ل * * الفِيلُ معروف والجمع * أفْيالٌ * و * فُيُولٌ * و * فَيِلةٌ * بوزن عنبة ولا تقل أفْيِلةٌ وصاحبه * فَيَّالٌ

##### Türkçe

* ف ي ل * * **الفِيلُ** bilinir; çoğulu **أفْيالٌ** ve **فُيُولٌ** ve **فَيِلةٌ**’dir; **عنبة** vezninde; **أفْيِلةٌ** deme; onun sahibi **فَيَّالٌ**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفيل، بالكسر: حيوان م معروف، ج: أفيال، وفيول، وفيلة كعنبة، قال ابن السكيت: ولا تقل أفيلة، قال سيبويه: يجوز أن يكون أصل فيل فعلا، فكسر من اجل الياء، كما قالوا أبيض وبيض، وقال الأخفش: هذا لا يكون في الواحد، وإنما يكون في الجمع، وهي بهاء، وصاحبها فيال، هكذا في النسخ، والصواب وصاحبه، قال لبيد رضي الله تعالى عنه:
  لو يقوم الفـيل أو فـيالـه                      زل عن مثل مقامي وزحل والمفيولاء: أولاده كما في العباب، قال شيخنا: ينظر هل له مفرد فيلحق بمفعولاء الوارد جمعا، أو غير ذلك. والفيلا أيضا: الثقيل الخسيس، وهو مجاز. واستفيل الجمل: صار كالفيل في عظمه، نقله الزمخشري، وحكاه ابن جني في باب استحوذ وأخواته، وأنشد لأبي النجم:
  يدير عيني مصعب مستفيل وتفيل النبات: اكتهل، عن ثعلب. تفيل الشباب: زاد، عن الليث، وأنشد:
  حتى إذا ما حان من تفيله تفيل فلان: سمن، وقال العجاج:
  كل جلال يمنع المحبلا
  عجنس قرم إذا تفيلا أي إذا سمن كأنه فيل. وفال رأيه يفيل فيلولة، وفي بعض النسخ فيولة، ومثله في الأساس، وفيلة، كذا في النسخ، وفي العباب فيالة: أخطأ وضعف، يقال: ما كنت أحب أن يرى في رأيك فيالة، كما في اللسان، وفي الأساس: فيولة: أي ضعفا، كتفيل، نقله ابن سيده والزمخشري. وفيل رأيه: قبحه وخطأه، قال أمية ابن أبي عائذ الهذلي:
  فلو غيرها من ولد كعب بن كاهل                      مدحت بقول صادق لـم تـفـيل أي لم يفيل رأيك، وفي هذا دليل على أن المضاف إذا حذف رفض حكمه، وصارت المعاملة إلى ما صرت إليه وحصلت عليه، ألا ترى أنه ترك حرف المضارعة المؤذن بالغيبة وهو الياء، وعدل إلى الخطاب البتة فقال: تفيل بالتاء، أي لم تفيل أنت. ورجل فيل الرأي والفراسة بالكسر والفتح وككيس وهذا عن ابن السكيت، وفاله وفائله، وفال من غير إضافة: أي ضعيفه، أي الرأي، مخطئ الفراسة، ج: أفيال، ويقال أيضا: فيأل الرأي، كحيدر، وقد ذكر في ف-أ-ل وشاهد الفيل قول الكميت:
  بني رب الجواد فلا تفيلوا                      فما أنتم فنعذركم لفـيل رب الجواد: ربيعة الفرس، وشاهد الفال قول جرير:
  رأيتك يا أخيطل إذ جرينـا                      وجربت الفراسة كنت فالا

  وقال أبو عبيدة: الفائل من المتفرسين: الذي يظن ويخطئ، قال: ولا يعد فائلا حتى ينظر إلى الفرس في حالاته كلها ويتفرس فيه، فإن أخطأ بعد ذلك فهو فارس غير فائل. وفي رأيه فيالة، كسحابة، وفيولة، بالضم: أي ضعف، وفي الحديث:  إن تمموا على فيالة هذا الرأي انقطع نظام المسلمين  قاله علي يصف أبا بكر رضي الله تعالى عنهما، وأنشد ابن بري لأفنون التغلبي:
  فالوا علي ولم أملك فيالـتـهـم                      حتى انتحيت على الأرساغ والثنن والمفايلة والفيال، بالكسر والفتح غير مهموزين عن الليث، قال: فمن فتح جعله اسما، ومن كسر جعله مصدرا: لعبة لفتيان العرب، وقيل: لصبيانهم بالتراب يخبئون الشيء فيه، ثم يقسمونه، ثم يقول الخابئ لصاحبه: في أي القسمين هو، وتقدم في ف-أ-ل، فإذا أخطأ قيل له: فال رأيك، وقال طرفة:
  يشق حباب الماء حيزومها بها                      كما قسم الترب المفايل باليد وقال بعضهم: يقال لهذه اللعبة الطبن والسدر. وقال ابن بري: والفئال من الفأل بالظفر، ومن لم يهمز جعله من فال رأيه: إذا لم يظفر، قال: وذكره النحاس فقال: الفيال من المفايلة، ولم يقل من المفاءلة. قلت: وقد همز شمر الفيال، وقد تقدم. والفائل: اللحم الذي على خرب الورك، نقله أبو عبيد، أو عرق، وفي الصحاح: وكان بعضهم يجعل الفائل عرقا في الفخذ، نقله عن أبي عبيد، وأنشد للراجز، وهو هميان:
  كأنما ييجع عرقا أبيضه
  وملتقى فائله ومأبضه وهما عرقان في الفخذ. قيل: الفائلتان: مضغتان من لحم أسفلهما على الصلوين من لدن أدنى الحجبتين إلى العجب، مكتننفتا العصعص منحدرتان في جانبي الفخذين، وهما من الفرس كذلك، أو هما عرقان مستبطنان حاذي الفخ، وقال الأصمعي في كتاب الفرس: وفي الورك الخربة وهي نقرة فيها لحم لا عظم فيها، وفي تلك النقرة الفائل، قال: وليس بين تلك النقرة وبين الجوف عظم إنما هو جلد ولحم، وأنشد للأعشى:
  قد نخضب العير من مكنون فائله                      وقد يشيط على أرماحنا البطـل قال: ومكنون الفائل دمه، يقول: نحن بصراء بموضع الطعن، انتهى. وروى أبو عمرو: قد نطعن العير في، وروى الأصمعي: قد نخضب العير من، وقد خطئ أبو عمرو في روايته، كذا في العباب. والفال: لغة فيه، قال الصاغاني: عرق يخرج من فوارة الورك، وأنشد الجوهري لامرئ القيس:
  سليم الشظى عبل الشوى شنج النسا                      له حجبات مشرفات على الفالـي

  أراد على الفائل فقلبه، وهو عرق في الفخذين يكون في خربة الورك ينحدر في الرجل. ورجل فيل اللحم، ككيس وهمزه بعضهم، وقد تقدم: أي كثيره. وفال: ة، بفارس في آخر نواحيها من جهة الجنوب، وهي معربة بال بين الفاء والباء، وهي بين شيراز وهرمز، لها قلعة حصينة، وهي كثيرة الفواكه، منها القطب محمد بن مسعود بن محمود الفالي، مؤلف التقريب وغيره كاللباب وشرح الكشاف، ووالده العلامة صفي الدين مسعود المفسر، مات سنة 678، العلامة مجد الدين إسماعيل بن إبراهيم بن فضل الله بن ربيع الفالي قاضيا شيراز، الأخير روى عن السراج مكرم بن أبي العلاء الفالي، أيضا جماعة ذكرهم الذهبي والحافظ، فمنهم العلامة فخر الدين أحمد بن أبي غسان كامل بن محمود، أخذ عن عمه والد القطب المذكور، وأبوه مجد الدين أبو غسان مات سنة 635، والقاضي سراج الدين مكرم بن أبي العلاء الفالي وغيره، ومن ولد مكرم هذا جماعة حدثوا بفال. فال أيضا: د، بخوزستان قريبة من أيذج، منه أبو الحسن علي بن أحمد بن علي بن سلك الأديب، كذا في النسخ، والصواب المؤدب، عن أبي عمر القاسم بن جعفر الهاشمي وغيره، وعنه أبو بكر الخطيب، وأبو جعفر الطيوري، مات سنة 448، أو هو فالة بزيادة هاء، قاله الذهبي. وفيلان، بالكسر: ع، قرب باب الأبواب المعروف بدربند. وفيل، بالكسر: اسم خوارزم أولا، هكذا كان يقال له ثم قيل له المنصورة وقد ذكر في ن-ص-ر، ثم كركانج بالضم، كذا في العباب. فيل بن عرادة: محدث من أهل البصرة، كنيته أبو سهل، يروي عن جراد بن طارق، وعنه الصعق العيشي، ذكره ابن حبان في ثقات التابعين. وفيل أيضا: مولى زياد بن أبي سفيان. وأبو الفيل الخزاعي صحابي، روى عنه عبد الله بن جبير صحابي أيضا، رضي الله تعالى عنهما، في النهي عن سب ماعز. ومما يستدرك عليه: ليلة مثل لون الفيل: أي سوداء لا يهتدى لها، وألوان الفيلة كذلك. وفيل الرجل في رأيه تفييلا: إذا لم يصب، ومنه قول علي يصف أبا بكر رضي الله تعالى عنهما: وكنت آخرا حين فيلوا. أي حين فال رأيهم، ويروى: حين فشلوا. والفيال، كشداد: صاحب الفيل. وفال الرجل: تعظم فصار كالفيل، أو تجهم. وذو الفيل البجلي قتلته بنو نصر بن معاوية، قال شاعرهم:
  وذا الفيل المقنع قد تركنا                      غداة القاع منجدلا بقفر وبركة الفيل: إحدى برك مصر، ويقال: بركة الأفيلة، وقد تقدم في ب-ر-ك. والشهاب أحمد بن علي بن إبراهيم بن سليمان الكردي الفيلي، من أصحاب الشيخ أبي الحسن علي بن قفل، روى عن أبي المكارم الدمياطي، وابن الصابوني، وغيره بالإجازة، ومات سنة 686 قال القطب الحلبي في تاريخ مصر: هو نسبة إلى جامع الفيلة ظاهر مصر؛ لأنه ولد به. وفالي: عدة قرى بالهند، خرج منها أكابر العلماء.

##### Türkçe

**الفيل**، kesre ile: bilinen bir hayvan; çoğulu: **أفيال**، **وفيول**، **وفيلة** ( **عنبة** gibi). İbnü’s-Sikkît dedi: **أفيلة** deme. Sîbeveyh dedi: **فيل**’in aslının **فعلا** olması caizdir; **الياء** sebebiyle kesrelenmiştir; onların **أبيض** ve **بيض** demeleri gibi. Ahfeş dedi: Bu, tekilde olmaz; ancak cem‘de olur; o da **بهاء**’dır; onun sahibi **فيال**’dır; nüshalarda böyle. Doğrusu: **وصاحبه**. Lebîd (Allah Teâlâ ondan razı olsun) dedi:
  Eğer **الفـيل** yahut **فـيالـه** kalksa                      Benim makamımın benzeri ve Zühal’den kayardı

**والمفيولاء**: **أولاده** ( **العباب**’da olduğu gibi). Şeyhimiz dedi: Ona bir müfred var mı diye bakılır; böylece cem‘ olarak vârid olan **مفعولاء**’a ilhak edilir; yahut başka bir şey. **والفيلا** da: ağır, aşağılık; bu mecazdır. **واستفيل الجمل**: büyüklüğünde deve **الفيل** gibi oldu; Zemahşerî nakletti; İbn Cinnî bunu **استحوذ** ve kardeşleri babında hikâye etti; Ebû’n-Necm’den inşad etti:
  Sertleşmiş, **مستفيل** birinin gözünü döndürür

**وتفيل النبات**: olgunlaştı; Sa‘leb’den. **تفيل الشباب**: arttı; Leys’ten; ve inşad etti:
  Ta ki onun **تفيله**’sinin vakti gelinceye kadar

**تفيل فلان**: semirdi. A‘câc dedi:
  Her heybet, gebe olanı engeller
  Sert, iri; **إذا تفيلا** yani semirdiğinde; sanki o bir **فيل**’dir. **وفال رأيه يفيل فيلولة**; bazı nüshalarda **فيولة**; **الأساس**’ta da böyledir. **وفيلة**: nüshalarda böyle; **العباب**’da **فيالة**: hata etti ve zayıf oldu; denir ki: Senin görüşünde **فيالة** görülmesini sevmezdim; **اللسان**’da olduğu gibi. **الأساس**’ta: **فيولة**: yani zayıflık; **كتفيل**; İbn Sîde ve Zemahşerî nakletti. **وفيل رأيه**: onu çirkinleştirdi ve hatalı kıldı. Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî dedi:
  Eğer o, Kâ‘b b. Kâhil’in evladından başkası olsaydı                      Doğru bir sözle övülürdün; **لـم تـفـيل** yani görüşün **يفيل** etmedi

Ve bunda, muzâf hazfedildiğinde hükmünün reddedildiğine ve muamelenin, vardığın ve elde ettiğin şeye döndüğüne delil vardır; görmüyor musun ki, gaibliği bildiren muzâraa harfini, yani **الياء**’yı terk etti ve bütünüyle hitaba döndü; şöyle dedi: **تفيل** **بالتاء** ile; yani: sen **لم تفيل** ettin. **ورجل فيل الرأي والفراسة** kesre ile ve fetha ile ve **ككيس**; bu, İbnü’s-Sikkît’tendir. **وفاله وفائله**; izafesiz **وفال**: yani onun zayıfı; yani görüş; firâseti hatalı; çoğulu: **أفيال**. Ayrıca denir: **فيأل الرأي** ( **كحيدر** ); **ف-أ-ل**’de zikredildi. **الفيل**’in şahidi, Kumeyt’in sözü:
  Ey cömertliğin Rabbi’nin oğulları, **فلا تفيلوا**                      Siz değilsiniz; sizi mazur görürüz; çünkü **لفـيل**

**رب الجواد**: atın Rabîa’sı. **الفال**’in şahidi, Cerîr’in sözü:
  Ey Ahîtal, koştuğumuzda seni gördüm                      Ve firâseti denedim; **كنت فالا**

Ebû Ubeyde dedi: Müteferrislerden **الفائل**: zanneder ve hata eder olandır. Dedi: Atı bütün hâllerinde görüp onda firâset yapmadıkça **فائلا** sayılmaz; bundan sonra hata ederse, o **فارس**tir, **غير فائل**. Görüşünde **فيالة** ( **كسحابة** ) ve **وفيولة** (damme ile): yani zayıflık. Hadiste:  “Bu görüşün **فيالة**’sı üzere tamamlasalar, Müslümanların nizamı kopar.”  Ali’nin (Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun) Ebû Bekir’i vasfederek söylediğidir. İbn Berrî, Efnûn et-Taglibî için inşad etti:
  Bana karşı **فالوا** ettiler; ben onların **فيالـتـهـم**’ine malik değildim                      Ta ki bilekler ve **الثنن** üzerine yönelinceye kadar

**والمفايلة والفيال**: kesre ile ve fetha ile, hemzesiz; Leys’ten. Dedi: Kim fetha yaparsa onu isim kılar; kim kesre yaparsa onu masdar kılar: Arap gençlerinin bir oyunu; denildi ki: çocuklarının, toprakla; onda bir şeyi gizlerler, sonra onu taksim ederler; sonra gizleyen, arkadaşına der ki: İki kısımdan hangisindedir? **ف-أ-ل**’de geçti. Hata ederse ona denir: **فال رأيك**. Tarafe dedi:
  Onun göğsü suyun kabarcıklarını yarar                      Toprağı **المفايل**’in elle taksim etmesi gibi

Bazıları dedi: Bu oyuna **الطبن** ve **السدر** denir. İbn Berrî dedi: **والفئال**: **الفأل**’den, yani zafere erişmekten; hemzelemeyen onu **فال رأيه**’den kılar: zafere erişmediğinde. Dedi: Nuhhâs onu zikretti ve dedi ki: **الفيال** **المفايلة**’dendir; **المفاءلة**’den demedi. Dedim: Şemmer **الفيال**’i hemzeledi; geçmişti. **والفائل**: kalçanın oyuk yerinin üzerindeki et; Ebû Ubeyd nakletti; yahut bir damar. **الصحاح**’ta: Bazıları **الفائل**’i uylukta bir damar kılardı; Ebû Ubeyd’den nakletti. Ve recez söyleyenden inşad etti; o, Humyân’dır:
  Sanki onun beyazı bir damarı acıtır
  **فائله**’nin ve **مأبضه**’nin birleştiği yer

Ve ikisi uylukta iki damardır. Denildi ki: **الفائلتان**: iki et parçası; altları, iki **الصلوين** üzerinde; iki **الحجبتين**’in en yakını tarafından **العجب**’e kadar; **العصعص**’ı kuşatmış; iki uyluğun yanlarında aşağı sarkmış; ve bunlar atta da böyledir. Yahut ikisi, **الفخ** hizasında içte bulunan iki damardır. Asma‘î, **كتاب الفرس**’te dedi: Kalçada **الخربة** vardır; o, içinde kemik olmayan, et bulunan bir çukurdur; o çukurda **الفائل** vardır. Dedi: O çukur ile karın boşluğu arasında kemik yoktur; ancak deri ve ettir. A‘şâ için inşad etti:
  **مكنون فائله**’nin gizlisinden deveyi boyarız                      Ve yiğit, mızraklarımız üzerinde yanar

Dedi: **مكنون الفائل** onun kanıdır; der ki: Biz, mızrak darbesinin yerini iyi bilenleriz; bitti. Ebû Amr rivayet etti: **قد نطعن العير في**; Asma‘î rivayet etti: **قد نخضب العير من**; Ebû Amr rivayetinde hata etti; **العباب**’da böyle. **والفال**: onda bir lugattır. Sâgânî dedi: Kalçanın **فوارة**’sından çıkan bir damar. Cevherî, İmru’ul-Kays için inşad etti:
  Kıymığı sağlam, butları iri, bacak siniri sert                      Onun, **الفالـي** üzerine yükselmiş **حجبات**’ı vardır

**أراد** **على** **الفائل**; sonra onu ters çevirdi; o, uyluklarda bulunan, kalçanın çukurunda olup bacakta aşağı inen bir damardır. Ve **رجل** **فيل** **اللحم**, **ككيس** gibidir; bazıları onu hemzeledi; ve daha önce geçti: yani onun çoğu.

Ve **فال**: **ة**, Fars’ta, onun son nahiyelerinin güney tarafı yönünde; o, **الفاء** ile **الباء** arasında **بال** ile muarrebdir; ve o, Şîrâz ile Hürmüz arasındadır; onun sağlam bir kalesi vardır; ve o, meyveleri çoktur; ondan, **القطب** Muhammed b. Mes‘ûd b. Mahmûd el-Fâlî, **التقريب** ve başkalarının müellifi; **اللباب** ve **شرح** **الكشاف** gibi; ve onun babası, müfessir **العلامة** Safiyyüddîn Mes‘ûd; 678 yılında öldü; **العلامة** Mecdüddîn İsmâ‘îl b. İbrâhîm b. Fazlillâh b. Rabî‘ el-Fâlî, Şîrâz kadısı; sonuncu, **السراج** Mekrem b. Ebî’l-‘Alâ el-Fâlî’den rivayet etti; yine, Zehebî ve Hâfız’ın zikrettiği bir cemaat; onlardan: **العلامة** Fahrüddîn Ahmed b. Ebî Gassân Kâmil b. Mahmûd; zikredilen **القطب**’un babası olan amcasından aldı; ve onun babası Mecdüddîn Ebû Gassân 635 yılında öldü; ve kadı Sirâcüddîn Mekrem b. Ebî’l-‘Alâ el-Fâlî ve başkası; ve bu Mekrem’in evladından, **فال**’da hadis rivayet eden bir cemaat.

**فال** ayrıca: **د**, Hûzistân’da, **أيذج**’e yakın; ondan Ebü’l-Hasen ‘Alî b. Ahmed b. ‘Alî b. Selek **الأديب**; nüshalarda böyle; doğrusu **المؤدب**; Ebû ‘Umer el-Kâsım b. Ca‘fer el-Hâşimî ve başkasından; ondan da Ebû Bekr el-Hatîb ve Ebû Ca‘fer et-Tayûrî; 448 yılında öldü; yahut o, **فالة**’dir, bir **هاء** ziyadesiyle; Zehebî bunu söyledi.

Ve **فيلان**, kesre ile: **ع**, **باب** **الأبواب**’a yakın, **دربند** diye bilinen.

Ve **فيل**, kesre ile: önce Hârizm’in adıdır; ona böyle denirdi, sonra ona **المنصورة** denildi; **ن-ص-ر**’da zikredilmiştir; sonra damme ile **كركانج**; **العباب**’da böyle.

**فيل** b. ‘Arâde: Basra ehlinden bir muhaddis; künyesi Ebû Sehl’dir; Cerrâd b. Târik’ten rivayet eder; ondan da es-Sa‘k el-‘Ayişî; İbn Hibbân onu **ثقات** **التابعين** içinde zikretti.

Ve **فيل** ayrıca: Ziyâd b. Ebî Sufyân’ın mevlâsı.

Ve Ebü’l-**فيل** el-Huzâ‘î sahâbîdir; ondan, yine sahâbî olan ‘Abdullâh b. Cübeyr rivayet etti; Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun; **ماعز**’a sövmeyi yasaklama hakkında.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **ليلة** **مثل** **لون** **الفيل**: yani, kendisiyle yol bulunmayan kara; ve fillerin renkleri de böyledir.

Ve **فيل** erkeğin görüşünde **تفييلا**: isabet etmediği zaman; ondan, ‘Alî’nin Ebû Bekr’i (Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun) vasfederken sözü: **وكنت** **آخرا** **حين** **فيلوا**. Yani, görüşleri **فال** olduğu zaman; ve şöyle rivayet edilir: **حين** **فشلوا**.

Ve **الفيال**, **كشداد**: filin sahibi.

Ve **فال** erkeğin: büyüdü de fil gibi oldu; yahut surat astı.

Ve **ذو** **الفيل** el-Becelî’yi, Mu‘âviye b. Nasr b. Mu‘âviye oğulları öldürdü; onların şairi dedi ki:
  وذا الفيل المقنع قد تركنا                      غداة القاع منجدلا بقفر

Ve **بركة** **الفيل**: Mısır’ın havuzlarından biridir; ve **بركة** **الأفيلة** denilir; ve **ب-ر-ك**’te daha önce geçti.

Ve eş-Şihâb Ahmed b. ‘Alî b. İbrâhîm b. Süleymân el-Kürdî el-**فيلي**, şeyh Ebü’l-Hasen ‘Alî b. Kafl’ın ashabındandır; Ebü’l-Mekârim ed-Dimyâtî’den, İbn es-Sâbûnî’den ve başkasından icâzetle rivayet etti; 686 yılında öldü; Kutbü’l-Halebî, **تاريخ** **مصر**’da dedi ki: o, Mısır’ın zâhirinde **جامع** **الفيلة**’ye nisbetledir; çünkü orada doğdu.

Ve **فالي**: Hind’de birkaç köy; ondan, âlimlerin büyükleri çıktı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَالَ رَأْيُهُ
1 فَالَ رَأْيُهُ ذ , aor. يَفِيلُ, (S, M, O, K,) inf. n. فُيُولَةٌ, (S,) thus in some copies of the K and in the A, (TA,) or فَيْلُولَةٌ, (M, O,) thus in other copies of the K, (TA,) and فَيَالَةٌ, thus in the O, but in the copies of the K فَيْلَة, (TA,) His judgment, or opinion, was weak, (S, M, O, K,) and erroneous; (M, K;) as also ↓ تفيّل; (M, Z, K, TA;) and [in like manner] فِى رَأْيِهِ ↓ فَيَّلَ [not فُيِّلَ] he was incorrect in his judgment, or opinion; and ↓ فَيَّلُوا occurs in a trad. as meaning فال رَأْيُهُمْ: (TA:) [and فَالَ alone, said of a man, signifies the same as فال رَأْيُهُ, as is shown by a verse of El-Kumeyt cited in the T and M and O and TA: but it seems from what here follows (taken from a passage unconnected with the foregoing) that the first and third of what are mentioned above as inf. ns. are regarded by some as simple substs.:] and one says, ↓ فِى رَأْيِهِ فَيَالَةٌ, (T, M, K, TA,) the last word like سَحَابَةٌ, (TA, [in the CK, erroneously, فى رِوَايَةٍ فِيَالَةٌ,]) and ↓ فُيُولَةٌ, (M, K, TA,) meaning [In his judgment, or opinion, is] a weakness. (TA.) -A2- And فال signifies also He (a man) magnified himself, and became like the elephant (الفِيل); or he showed a morose aspect: (TA:) [or it may so signify: IAar cites the following verse:
مِنَ النَّاسِ أَقْوَامٌ اـِذَا صَادَفُوا الغِنَى
تَوَلَّوْا وَفَالُوا لِلصَّدِيقِ وَفَخَّمُوا
which may mean [Of mankind are folks who, when they find riches, turn the back, and] magnify themselves and become like the elephant [to the friend, and aggrandize themselves] or show a morose aspect to the friend [&c.]; for the elephant is morose in aspect. (M.)

فيّل رَأْيَهُ
2 فيّل رَأْيَهُ ذ , (S, M, K,) inf. n. تَفْيِيلٌ, He declared [or esteemed] his judgment, or opinion, to be weak, (S.) or bad, and erroneous. (M, K.) Umeiyeh Ibn Abee-'ءïdh says,
فَلَوْ غَيْرَهَا مِنْ وُلْدِ كَعْبِ بْنِ كَاهِلٍ
مَدَحْتَ بِقَوْلٍ صَادِقٍ لَمْ تُفَيَّلِ
meaning لَمْ يُفَيَّلْ رَأْيُكَ (SKr, M) i. e. [But hadst thou praised other than her, of the children of Kaab Ibn-Kلhil, with a true saying,] thy judgment, or opinion, would not have been declared weak. (SKr.) ― -b2- See also 1, in two places.

فَايَلَ
3 فَايَلَ ذ , [inf. n. مُفَايَلَةٌ and فِيَالٌ, (see الفَيَالُ below,)] He played [at the game called الفَيَال: see its part. n. below]. (O.)

تفيّل
5 تفيّل ذ : see 1. -A2- Also He (a man, K, [or a camel, as is indicated in the O,]) became fat, (O, K,) as though he were a فِيل [or an elephant]. (O.) [See also 10.] ― -b2- And, said of youth, or young manhood, (الشَّبَاب,) It increased, (Lth, T, M, O, K,) and became in its prime and fulness. (Lth, T, O.) ― -b3- And, said of herbage, It became tall, and full-grown; or became of its full height, and blossomed. (Th, M, K.)

اِسْتَفْيَلَ
10 اِسْتَفْيَلَ ذ He (a camel) became like the فِيل [or elephant] (M, K, TA) in bigness: (TA:) mentioned by IJ among the class of اسْتَحْوَذَ and the like: part. n. مُسْتَفْيِلٌ. (M.) [See also 5.]

فَالٌ
فَالٌ ذ : see فِيلٌ, latter half: -A2- and the paragraph commencing with فَائِلُ الرَّأْىِ, near its end: -A3- and see also فَأْلٌ, in art. فأل.

فَيْلٌ
فَيْلٌ ذ : see the paragraph here following.

فِيلُ
فِيلُ ذ [The elephant; Pers. پيل;] a certain animal, (TA,) well known: pl. [of pauc.] أَفْيَالٌ and [of mult.] فُيُولٌ and فِيَلَةٌ; (S, M, O, Msb, K;) not أَفْيِلَةٌ: (ISk, S, O, Msb:) accord. to Sb. فِيلٌ may be originally of the measure فُعْلٌ, (S, M, O,) pronounced with kesr because of the ى, like as they said أَبْيَضُ and بيضٌ; but Akh says, this is not the case in the sing, but only in the pl.: (S, O:) fem. with ة. (M, K) ― -b2- Hence, لَيْلَةٌ مِثْلُ لَوْنِ الفِيلِ [lit. A night like the colour of the elephant;] meaning a night that is black. (M, TA,) and dust-coloured; (M;) in which one knows not the right course to pursue: the colours of the فيل being of this kind. (M, TA.) ― -b3- [Hence, also, دَآءُ الفِيلِ The disease called by us the tumid Barbadoes leg; because the leg of the patient resembles that of the elephant by reason of its enormously-swollen state: not (as some have supposed it to be) elephantiasis; this latter being termed جُذَام (q. v.) [― -b4- And hence, likewise, used as an epithet,] فِيلٌ signifies also (tropical:) Heavy [or dull]; and low, ignoble, or mean. (K, TA.) ― -b5- And one says رَجُلٌ فِيلُ الرَّأْىِ, meaning A man weak in respect of judgment, or opinion; (T, S, M, O, K;) and so ↓ فِيْلُهُ; (M, K;) and ↓ فَائِلُهُ: (T, M, O, K;) and ↓ فَيِّلُهُ, (ISk, T, S, M, O, K,) of the measure فَيْعِل; (O:) and ↓ فَالُهُ, (T, M, O, K,) and فَالٌ alone. (S, K.) meaning weak in respect of judgment, or opinion; (T, S, M, O, K;) erring in insight: (S:) pl. of the first] أَفْيَالٌ: (S, M, O, K:) but AO says, the ↓ فَائِل is one who, inspecting, forms an opinion and errs; if he err after examining a horse in all its states or conditions and forming an opinion respecting it from his inspection, [not while doing so,] he is not reckoned to be فائل. (TA.)

الفَيَالُ
الفَيَالُ ذ and الفِيَالُ, (Lth, T, M, O, K) the former a subst, and the latter an inf. n. [of 3], (Lth, T, O,) and ↓ المُفَايَلَةُ [which is likewise an inf. n. of 3], (M, K,) A certain game, (Lth, T, M, O, K,) well known, (O,) of the children, (T,) or of the youths, or young men, of the Arabs (M, K) of the desert, (M,) with earth, or dust: (Lth, T, M, O:) a thing is hidden in earth, or dust, which is then divided (T, M) into two portions; then the hider says to his companion, In which of them twain is it? (T;) and if he [who is thus questioned] mistake, the hider says to him فَالَ رَأْيُكَ: (T, M, * K; *) ISk termed it الفِئَالُ, with ء; (O;) and it has been mentioned before in art. فأل: (T, O, K:) accord. to some, (TA,) this game is called الطَّبَنُ and السُدَّرُ. (T, TA. [But see the former of these two words.])

فَيَالَةٌ
فَيَالَةٌ ذ : see the first paragraph.

فُيُولَةٌ
فُيُولَةٌ ذ : see the first paragraph.

فَيِّلُ اللَّحْمِ
فَيِّلُ اللَّحْمِ ذ A man having much flesh: (T, O, * K:) some pronounce it with ء, (T, O,) saying فَيأَل, (T,) or فَئِل; (O;) both mentioned before [in art. فأل]. (TA.) ― -b2- فَيِّلُ الرَّأْىِ: see فِيلٌ, latter half.

فَيِّالٌ
فَيِّالٌ ذ The attendant, or master, (S, M, O, Msb, K,) or the keeper, or driver, (MA, KL,) of the فِيل [or elephant], (S, MA, O, Msb, KL,) or of the فِيلَة. (So in the M and K.)

فَائِلُ الرَّأْىِ
فَائِلُ الرَّأْىِ ذ : see فِيلٌ, latter half, in two places. -A2- الفَائِلُ [as a subst.] signifies The flesh that is upon the خُرْبَة, (S, O,) or خُرْب, (K, [in the M, accord. to the TT, حرف, app. a mistranscription,]) of the وَرِك; (S, M, O, K;) [which, I think, will be plainly seen from what follows to mean the flesh that is upon the sacro-ischiatic foramen; though خُرْبَةُ الوَرِكِ and خُرْبُ الوَرِكِ are said in the TA, in art. خرب, to mean “ the hole where the head of the thigh-bone is inserted; ”] so says A 'Obeyd: (S, O:) or, (S, M, O, K,) as some say, so adds A 'Obeyd, (S, O,) a certain vein (T, S, M, O, K) in the خُرْبَة of the وَرِك, descending into the leg, (T,) or in the thigh: (S, O:) As says, in “ the Book of the Horse, ” in the وَرِك is the خُرْبَة, which is a نُقْرَة wherein is flesh, no bone being in it; and in that نُقْرَة is the فَائِل, and there is no bone between the said نقرة and the belly, but only skin and flesh; (T, * S, O;) and he cites the saying of El-Aashà,
قَدْ نَخْضِبُ العَيْرَ فِى مَكْنُونِ فَائِلِهِ
وَقَدْ يَشِيطُ عَلَى أَرْمَاحِنَا البَطَلُ
[Oft we stain the ridge of the spear-head in what is concealed in the interior of his فائل, and oft the man of valour dies by means of our spears]; مَكْنُونُ الفَائِلِ means his blood: he says [by implication], we are skilful in respect of the place of piercing: (S, O:) but As said مِنْ in the place of فِى; and AA, قَدْ نَطْعُنُ; which has been pronounced to be wrong: (O:) or the فَائِلَانِ, (T, M,) or the ↓ فَائِلَتَانِ, (so in the K, [app. a mistranscription,]) are two veins entering into the interior parts of the thighs (T, M, K,) in the hinder parts thereof; (M, K;) and they adduce as an evidence thereof the verse of El-Aashà cited above, saying that the epithet مكنون would not have been used if the فائل were not a vein; but others say that [the poet meant that] he made the spear-head to become concealed in the furthest part of the flesh; and if the فائل were a vein, it would not have been mentioned as it has been in a phrase of Imra-el-Keys which will be cited in what follows: (M:) [hence it is said,] or they are two portions of flesh [between which is the lower part of the os sacrum, i. e.] the lower parts of which are upon the صَلَوَان [dual of صَلًا], from the region of the lower portions of the حَجَبَتَانِ to the عَجْب, bordering upon the عُصْعُص on either side, descending in the two sides of the two thighs; [so in a human being,] and thus in the horse: (M, K: [for the meanings of the words that I have here left untranslated, I must refer to their several proper arts.; as they are variously explained:]) ↓ الفَالُ is a dial. var. of الفَائِلُ; (M, K, TA;) which is expl. by Sgh [in the O] as meaning a certain vein issuing from the فَوَّارَة of the وَرِك [i. e. from the sacro-ischiatic foramen]: (TA:) [but the assertion that الفال is a dial. var. of الفائل seems to be founded only upon what here follows:] Imra-el-Keys says,
[describing a horse,]
لَهُ حَجَبَاتٌ مُشْرِفَاتٌ عَلَى الفَالِ
(S, M; or على الفَالِى, as in the O and TA;) [i. e. He has edges of the haunch-bones projecting above, or beyond, the فائل; for] he means على فَائِلِ, having altered the latter word by transposition. (T, S, O, TA.)

فَائِلَةٌ
فَائِلَةٌ ذ : see its dual in the next preceding paragraph, near the middle.

أَفْيَلُ
أَفْيَلُ ذ [More, and most, weak, or erroneous; relating to a judgment, or an opinion]. أَفْيَلُ مِنَ الرَّأْىِ الدَّبَرِىِّ is a prov., meaning [More weak] than an opinion that is given after the affair [to which it relates] has passed. (Meyd.)

مُفَايِلٌ
مُفَايِلٌ ذ [in the S and O in art. فأل, with ء, i. e. مُفَائِلٌ,] Playing at the game called الفَيَالُ. (M, O.)

المُفَايَلَةُ
المُفَايَلَةُ ذ expl. as a subst.: see الفَيَالُ.

مَفْيُولَآء
مَفْيُولَآء ذ [a quasi-pl. n. (like مَشْيُوخَآءُ &c.), but one of which the sing. (if it have one) is not mentioned,] The young ones of the فِيل [or elephant]. (O, K.)

مُسْتَفْيِلٌ
مُسْتَفْيِلٌ ذ part. n. of 10, q. v. (M.)

##### Türkçe

فَالَ رَأْيُهُ
1 **فَالَ رَأْيُهُ** ذ, muzâri‘i **يَفِيلُ**, (S, M, O, K,) mastar ismi **فُيُولَةٌ**, (S,) K’nin bazı nüshalarında ve A’da böyle, (TA,) yahut **فَيْلُولَةٌ**, (M, O,) K’nin diğer nüshalarında böyle, (TA,) ve **فَيَالَةٌ**, O’da böyle; fakat K’nin nüshalarında **فَيْلَة**, (TA,) Onun hükmü yahut görüşü zayıf oldu, (S, M, O, K,) ve hatalı; (M, K;) bunun gibi ↓ **تفيّل** de; (M, Z, K, TA;) ve [aynı şekilde] **فِى رَأْيِهِ** ↓ **فَيَّلَ** [**فُيِّلَ** değil] o, hükmünde yahut görüşünde yanlış yaptı; ve ↓ **فَيَّلُوا** bir rivayette **فال رَأْيُهُمْ** mânasında vârid olur: (TA:) [ve **فَالَ** tek başına, bir adam hakkında söylendiğinde, **فال رَأْيُهُ** ile aynı mânaya gelir; T ve M ve O ve TA’da zikredilen el-Kumeyt’in bir beyti bunu gösterir: fakat burada ardından gelen şeyden (öncekinden bağlantısız bir pasajdan alınmıştır) anlaşılıyor ki, yukarıda mastar ismi olarak zikredilenlerin birincisi ve üçüncüsü bazılarınca yalın isimler sayılmaktadır:] ve denir ki, ↓ **فِى رَأْيِهِ فَيَالَةٌ**, (T, M, K, TA,) son kelime **سَحَابَةٌ** gibi, (TA, [CK’de hatalı olarak **فى رِوَايَةٍ فِيَالَةٌ**]) ve ↓ **فُيُولَةٌ**, (M, K, TA,) mânası: [Onun hükmünde yahut görüşünde] bir zayıflık vardır. (TA.) -A2- Ve **فال** ayrıca şu mânaya gelir: O (adam) kendini büyüttü ve fil (**الفِيل**) gibi oldu; yahut asık bir çehre gösterdi: (TA:) [yahut bu mânaya gelebilir: IAar şu beyti nakleder:
مِنَ النَّاسِ أَقْوَامٌ اـِذَا صَادَفُوا الغِنَى
تَوَلَّوْا وَفَالُوا لِلصَّدِيقِ وَفَخَّمُوا
ki şu mânaya gelebilir: [İnsanlardan öyle topluluklar vardır ki, zenginliğe rastladıklarında sırt çevirirler ve] dosta karşı kendilerini büyütürler ve fil gibi olurlar [ve kendilerini ulularlar] yahut dosta karşı asık bir çehre gösterirler [&c.]; çünkü fil çehre itibarıyla asıktır. (M.)

فيّل رَأْيَهُ
2 **فيّل رَأْيَهُ** ذ, (S, M, K,) mastar ismi **تَفْيِيلٌ**, Onun hükmünü yahut görüşünü zayıf diye niteledi [yahut öyle saydı], (S.) yahut kötü, ve hatalı. (M, K.) Ümeyye b. Ebî-‘Âidh der ki,
فَلَوْ غَيْرَهَا مِنْ وُلْدِ كَعْبِ بْنِ كَاهِلٍ
مَدَحْتَ بِقَوْلٍ صَادِقٍ لَمْ تُفَيَّلِ
mânası **لَمْ يُفَيَّلْ رَأْيُكَ** (SKr, M) yani [Fakat Ka‘b b. Kâhil’in evlâdından onun dışındakini doğru bir sözle övmüş olsaydın,] senin hükmün yahut görüşün zayıf diye nitelendirilmiş olmazdı. (SKr.) ― -b2- Ayrıca 1’e bak, iki yerde.

فَايَلَ
3 **فَايَلَ** ذ, [mastar ismi **مُفَايَلَةٌ** ve **فِيَالٌ**, (aşağıdaki **الفَيَالُ**’a bak,)] O, **الفَيَال** denilen oyunu oynadı [aşağıda onun isim kısmına bak]. (O.)

تفيّل
5 **تفيّل** ذ: 1’e bak. -A2- Ayrıca O (adam, K, [yahut deve, O’da işaret edildiği üzere,]) şişmanladı, (O, K,) sanki bir **فِيل** [yahut fil] imiş gibi. (O.) [Ayrıca 10’a da bak.] ― -b2- Ve, gençlik yahut delikanlılık (**الشَّبَاب**) hakkında söylendiğinde, O arttı, (Lth, T, M, O, K,) ve kemaline ve dolgunluğuna erişti. (Lth, T, O.) ― -b3- Ve, ot hakkında söylendiğinde, O boylandı ve olgunlaştı; yahut tam boyuna ulaştı ve çiçek açtı. (Th, M, K.)

اِسْتَفْيَلَ
10 **اِسْتَفْيَلَ** ذ O (deve) büyüklükte **فِيل** [yahut fil] gibi oldu: (TA:) IJ tarafından **اسْتَحْوَذَ** ve benzerleri sınıfı içinde zikredilmiştir: ism-i fâil **مُسْتَفْيِلٌ**. (M.) [Ayrıca 5’e de bak.]

فَالٌ
**فَالٌ** ذ: **فِيلٌ**’e bak, ikinci yarı: -A2- ve sonuna yakın, **فَائِلُ الرَّأْىِ** ile başlayan paragraf: -A3- ve ayrıca فأل maddesinde **فَأْلٌ**’e de bak.

فَيْلٌ
**فَيْلٌ** ذ: burada ardından gelen paragrafa bak.

فِيلُ
**فِيلُ** ذ [Fil; Farsça پيل;] belli bir hayvan, (TA,) mâlûm: cem‘ [azlık] **أَفْيَالٌ** ve [çokluk] **فُيُولٌ** ve **فِيَلَةٌ**; (S, M, O, Msb, K;) **أَفْيِلَةٌ** değil: (ISk, S, O, Msb:) Sb’ye göre **فِيلٌ** aslında **فُعْلٌ** vezninde olabilir, (S, M, O,) ى sebebiyle kesre ile okunmuştur; tıpkı **أَبْيَضُ** ve **بيضٌ** dedikleri gibi; fakat Akh der ki, bu tekilde değil, sadece çoğulda böyledir: (S, O:) müennesi ة ile. (M, K) ― -b2- Buradan, **لَيْلَةٌ مِثْلُ لَوْنِ الفِيلِ** [lafzen: Filin rengi gibi bir gece;] mânası: siyah bir gece. (M, TA,) ve toz renkli; (M;) ki onda izlenecek doğru yol bilinmez: filin renkleri bu türdendir. (M, TA.) ― -b3- [Buradan ayrıca, **دَآءُ الفِيلِ** Bizim “tumid Barbadoes leg” dediğimiz hastalık; çünkü hastanın bacağı, aşırı şişkin hâli sebebiyle filin bacağına benzer: (bazılarının zannettiği gibi) fil hastalığı değildir; bunun adı **جُذَام**’dır (bkz.).] [― -b4- Ve buradan, yine, bir sıfat olarak kullanılır:] **فِيلٌ** ayrıca (mecazen:) Ağır [yahut küt]; ve aşağı, soysuz, yahut bayağı. (K, TA.) ― -b5- Ve denir ki **رَجُلٌ فِيلُ الرَّأْىِ**, mânası: hüküm yahut görüş bakımından zayıf bir adam; (T, S, M, O, K;) ve bunun gibi ↓ **فِيْلُهُ**; (M, K;) ve ↓ **فَائِلُهُ**: (T, M, O, K;) ve ↓ **فَيِّلُهُ**, (ISk, T, S, M, O, K,) **فَيْعِل** vezninde; (O:) ve ↓ **فَالُهُ**, (T, M, O, K,) ve **فَالٌ** tek başına. (S, K.) mânası: hüküm yahut görüş bakımından zayıf; (T, S, M, O, K;) basîrette yanılan: (S:) [birincinin çoğulu] **أَفْيَالٌ**: (S, M, O, K:) fakat AO der ki, ↓ **فَائِل** inceleyip bir görüş oluşturan ve yanılan kimsedir; eğer bir atı bütün hâl ve şartlarında inceledikten ve onu incelemesinden bir görüş oluşturduktan sonra yanılırsa, [bunu yaparken değil,] **فائل** sayılmaz. (TA.)

الفَيَالُ
**الفَيَالُ** ذ ve **الفِيَالُ**, (Lth, T, M, O, K) birincisi bir isim, ikincisi [3’ün] bir mastar ismi, (Lth, T, O,) ve ↓ **المُفَايَلَةُ** [ki bu da 3’ün bir mastar ismidir], (M, K,) Belli bir oyun, (Lth, T, M, O, K,) mâlûm, (O,) çocukların, (T,) yahut Arapların çölündeki (M,) gençlerin yahut delikanlıların, (M, K) toprak yahut toz ile: (Lth, T, M, O:) bir şey toprağa yahut toza gizlenir, sonra o (T, M) iki kısma ayrılır; sonra gizleyen, arkadaşına der ki: İkisinden hangisindedir? (T;) ve eğer o [kendisine sorulan] yanılırsa, gizleyen ona **فَالَ رَأْيُكَ** der: (T, M, * K; *) ISk buna ء ile **الفِئَالُ** adını vermiştir; (O;) ve daha önce فأل maddesinde zikredilmiştir: (T, O, K:) bazılarına göre, (TA,) bu oyuna **الطَّبَنُ** ve **السُدَّرُ** denir. (T, TA. [Fakat bu iki kelimeden birincisine bak.])

فَيَالَةٌ
**فَيَالَةٌ** ذ : birinci paragrafa bak.

فُيُولَةٌ
**فُيُولَةٌ** ذ : birinci paragrafa bak.

فَيِّلُ اللَّحْمِ
**فَيِّلُ اللَّحْمِ** ذ Eti çok olan bir adam: (T, O, * K:) bazıları bunu ء ile okur, (T, O,) **فَيأَل** diyerek, (T,) yahut **فَئِل**; (O;) ikisi de daha önce [فأل maddesinde] zikredilmiştir. (TA.) ― -b2- **فَيِّلُ الرَّأْىِ**: **فِيلٌ**’e bak, ikinci yarı.

فَيِّالٌ
**فَيِّالٌ** ذ **فِيل**’in [yahut filin], (S, MA, O, Msb, KL,) yahut **فِيلَة**’nin hizmetçisi yahut sahibi, (S, M, O, Msb, K,) yahut bakıcısı yahut sürücüsü. (MA, KL,) (M ve K’da böyle.)

فَائِلُ الرَّأْىِ
**فَائِلُ الرَّأْىِ** ذ : **فِيلٌ**’e bak, ikinci yarı, iki yerde. -A2- **الفَائِلُ** [isim olarak] **خُرْبَة**’nin, (S, O,) yahut **خُرْب**’ün, (K, [M’de TT’ye göre **حرف**, görünüşe göre bir yanlış yazım,]) **وَرِك**’in üzerindeki et demektir; (S, M, O, K;) [ki, zannederim, aşağıdakinden açıkça görülecektir ki bu, sakro-iskhiatik delik üzerindeki et demektir; gerçi **خُرْبَةُ الوَرِكِ** ve **خُرْبُ الوَرِكِ** TA’da خرب maddesinde “uyluk kemiği başının yerleştirildiği delik” mânasında denmiştir;] A ‘Obeyd böyle der: (S, O:) yahut, (S, M, O, K,) bazılarına göre, A ‘Obeyd’in eklediği üzere, (S, O,) **وَرِك**’in **خُرْبَة**’sinde bulunan, bacağa inen, (T,) yahut uylukta olan, (S, O,) belli bir damar. (T, S, M, O, K) As, “At Kitabı”nda der ki: **وَرِك**’te **خُرْبَة** vardır; o, içinde et bulunan bir **نُقْرَة**’dir, onda kemik yoktur; ve o **نُقْرَة**’de **فَائِل** vardır; ve söz konusu **نقرة** ile karın arasında kemik yoktur; sadece deri ve et vardır; (T, * S, O;) ve el-A‘şâ’nın şu sözünü delil getirir:
قَدْ نَخْضِبُ العَيْرَ فِى مَكْنُونِ فَائِلِهِ
وَقَدْ يَشِيطُ عَلَى أَرْمَاحِنَا البَطَلُ
[Çoğu kez mızrak ucunun sırtını onun **فائل**’inin içindeki gizli olana bulandırırız; ve çoğu kez yiğit, mızraklarımızla ölür]; **مَكْنُونُ الفَائِلِ** onun kanı demektir: o [dolaylı olarak] der ki, biz delme yerini bilmede mahiriz: (S, O:) fakat As, **فِى** yerine **مِنْ** demiştir; ve AA, **قَدْ نَطْعُنُ**; bunun yanlış olduğu söylenmiştir: (O:) yahut **فَائِلَانِ**, (T, M,) yahut ↓ **فَائِلَتَانِ**, (K’da böyle, [görünüşe göre bir yanlış yazım,]) uylukların iç kısımlarına giren iki damardır, (T, M, K,) onların arka taraflarında; (M, K;) ve buna delil olarak yukarıda zikredilen el-A‘şâ beytini getirirler; **مكنون** sıfatı, **فائل** bir damar olmasaydı kullanılmazdı, derler; fakat başkaları der ki, [şairin kastı] mızrak ucunu etin en uzak kısmında gizli hâle getirmesidir; ve eğer **فائل** bir damar olsaydı, aşağıda zikredilecek İmru’ul-Kays’ın bir ibaresinde zikredildiği gibi zikredilmezdi: (M:) [buradan denir ki,] yahut onlar, iki et parçasıdır [aralarında sakrum kemiğinin alt kısmı vardır, yani] alt kısımları **صَلَوَان** ( **صَلًا**’nın tesniyesi) üzerindedir; **حَجَبَتَانِ**’ın alt kısımlarının bölgesinden **عَجْب**’e kadar, her iki tarafta **عُصْعُص**’a komşu olarak, iki uyluğun iki yanına doğru iner; [insanda böyledir,] ve atta da böyledir: (M, K: [burada tercümesiz bıraktığım kelimelerin mânaları için, her birinin kendi maddesine müracaat etmem gerekir; zira çeşitli şekillerde açıklanmıştır:]) ↓ **الفَالُ**, **الفَائِلُ**’ün bir lehçe varyantıdır; (M, K, TA;) Sgh tarafından [O’da] **وَرِك**’in **فَوَّارَة**’sinden çıkan belli bir damar mânasıyla açıklanır: (TA:) [fakat **الفال**’ın **الفائل**’in lehçe varyantı olduğu iddiası, görünüşe göre sadece aşağıda gelene dayanır:] İmru’ul-Kays der ki,
[bir atı tasvir ederek,]
لَهُ حَجَبَاتٌ مُشْرِفَاتٌ عَلَى الفَالِ
(S, M; yahut O ve TA’da olduğu üzere **على الفَالِى**;) [yani: sağrı kemiklerinin kenarları, **فائل**’in üstüne yahut ötesine çıkıntı yapmıştır; çünkü] o, yer değiştirme yaparak **على فَائِلِ** demek istemiştir. (T, S, O, TA.)

فَائِلَةٌ
**فَائِلَةٌ** ذ : bir önceki paragrafta, ortalara yakın, onun tesniyesine bak.

أَفْيَلُ
**أَفْيَلُ** ذ [Hüküm yahut görüşe ilişkin olarak, daha zayıf ve daha hatalı; en zayıf ve en hatalı]. **أَفْيَلُ مِنَ الرَّأْىِ الدَّبَرِىِّ** bir darb-ı meseldir; mânası: [Daha zayıf] iş geçtikten sonra verilen bir görüşten. (Meyd.)

مُفَايِلٌ
**مُفَايِلٌ** ذ [S ve O’da فأل maddesinde ء ile, yani **مُفَائِلٌ**,] **الفَيَالُ** denilen oyunu oynayan. (M, O.)

المُفَايَلَةُ
**المُفَايَلَةُ** ذ isim olarak açıklanmıştır: **الفَيَالُ**’a bak.

مَفْيُولَآء
**مَفْيُولَآء** ذ [mürekkep-çoğul gibi bir isim ( **مَشْيُوخَآءُ** vb. gibi), fakat onun tekili (eğer varsa) zikredilmemiştir,] **فِيل**’in [yahut filin] yavruları. (O, K.)

مُسْتَفْيِلٌ
**مُسْتَفْيِلٌ** ذ 10’un ism-i fâilidir, ona bak. (M.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَالَ
فَالَ ( y )  I ( n. ac. فَيْل 1 ,  فَيْلُوْلَة ),
a.  Was weak, erroneous, unsound ( judgment ).

فَيَّلَ
فَيَّلَ II ,
a.  Weakened, enfeebled; deemed, declared weak, erroneous.

تَفَيَّلَ
تَفَيَّلَ V ,
a.  see I .

b.  Grew; became big, stout.

فِيْل
فِيْل 2 , ( pl. فِيَلَة 7t ,  فُيُوْل 27 ,  أَفْيَاْل 38 ),
a.  Elephant.

فِيْلَة
فِيْلَة 2t ,
a.  Cow-elephant.

فَيَاْل
فَيَاْل 22 ,
a.  Hide & seek ( game ).

فَيَاْلَة
فَيَاْلَة 22t ,
a.  Weakness, unsoundness of judgment.

فِيَاْل
فِيَاْل 23 ,
a.  see 22 .

فَيَّاْل
فَيَّاْل 28 , ( pl. فَيَّاْلَة 28t ),
a.  Elephant-driver.

مَفْيُوْلَآء
مَفْيُوْلَآء
a.  Young elephants.

سِنّ الفِيْل
سِنّ الفِيْل
a.  Ivory.

فَال الرَّأْي
فَال الرَّأْي فَائِل الرَّأْي فَيِّل الرَّأْي
a.  Weak in judgment.

فَيِّل اللَحْم
فَيِّل اللَحْم
a.  Fat, fleshy.

فَيْلَج
فَيْلَج
a.  see under فَلَجَ

فَيْلَخ
فَيْلَخ
a.  see under فَلَخَ

فَيْلَسُوْف
فَيْلَسُوْف
a.  see under فَلْسَفَ

فَيْلَق
فَيْلَق ( pl. فَيَالِق ),
a.  Army; armycorps.

b.  Misfortune, disaster.

c.  Cocoon ( of silkworm ).

فِيْلُوْلُوْجِيَا
فِيْلُوْلُوْجِيَا G. ,
a.  Philology.

فِيْمَ
فِيْمَ (
a.  short for فِيْمَا [ فِي مَا ]), While, whilst.

##### Türkçe

**فَالَ**
**فَالَ** ( y ) I ( n. ac. **فَيْل** 1 , **فَيْلُوْلَة** ),
a. Zayıf oldu; hatalı oldu; sağlam olmadı (hüküm).

**فَيَّلَ**
**فَيَّلَ** II ,
a. Zayıflattı, güçten düşürdü; zayıf, hatalı diye saydı, ilan etti.

**تَفَيَّلَ**
**تَفَيَّلَ** V ,
a. I’e bak.

b. Büyüdü; iri, kalın oldu.

**فِيْل**
**فِيْل** 2 , ( pl. **فِيَلَة** 7t , **فُيُوْل** 27 , **أَفْيَاْل** 38 ),
a. Fil.

**فِيْلَة**
**فِيْلَة** 2t ,
a. Dişi fil.

**فَيَاْل**
**فَيَاْل** 22 ,
a. Saklambaç (oyun).

**فَيَاْلَة**
**فَيَاْلَة** 22t ,
a. Zayıflık; hükmün sağlam olmayışı.

**فِيَاْل**
**فِيَاْل** 23 ,
a. 22’ye bak.

**فَيَّاْل**
**فَيَّاْل** 28 , ( pl. **فَيَّاْلَة** 28t ),
a. Fil sürücüsü.

**مَفْيُوْلَآء**
**مَفْيُوْلَآء**
a. Yavru filler.

**سِنّ الفِيْل**
**سِنّ الفِيْل**
a. Fildişi.

**فَال الرَّأْي**
**فَال الرَّأْي فَائِل الرَّأْي فَيِّل الرَّأْي**
a. Hükümde zayıf.

**فَيِّل اللَحْم**
**فَيِّل اللَحْم**
a. Şişman, etli.

**فَيْلَج**
**فَيْلَج**
a. **فَلَجَ** maddesi altında bak.

**فَيْلَخ**
**فَيْلَخ**
a. **فَلَخَ** maddesi altında bak.

**فَيْلَسُوْف**
**فَيْلَسُوْف**
a. **فَلْسَفَ** maddesi altında bak.

**فَيْلَق**
**فَيْلَق** ( pl. **فَيَالِق** ),
a. Ordu; ordu kolu.

b. Musibet, felaket.

c. Koza (ipekböceğinin).

**فِيْلُوْلُوْجِيَا**
**فِيْلُوْلُوْجِيَا** G. ,
a. Filoloji.

**فِيْمَ**
**فِيْمَ** (
a. **فِيْمَا [ فِي مَا ]**’nın kısaltması), -iken, -diği sırada.
