# قاه — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A7%D9%87/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%A7%D9%87/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قاه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A7%D9%87.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قاه

: ( *!القاهُ : الطَّاعَةُ ) ؛ ) قالَهُ الأُمويُّ وحَكَاها عن بَني أَسَدٍ .
يقالُ : مالَكَ عليَّ *!قاهٌ ، أَي سُلْطانٌ ؛ وأَنْشَدَ الجوْهرِيُّ للزَّفَيان :
تاللَّهِ لولا النارُ أن نَصْلاهاأَو يَدْعُوَ الناسُ علينا اللَّهَ لمَا سَمِعْنا لأمِيرٍ *!قاها ( و ) القاهُ : ( الجاهُ .
( و ) أَيْضاً : ( سُرْعَةُ الإجابَةِ في الأَكْلِ ) ؛ ) عن ابنِ سِيدَه .
ومنه الحدِيثُ : أَنَّ رجُلاً مِن أَهْلِ اليَمَنِ قالَ للنبيِّ صلى الله عليه وسلم إنَّا أَهْلُ *!قاهٍ ، فإذا كانَ *!قاهُ أَحدِنا دَعا مَنْ يُعِينه فعَمِلُوا له فأَطْعَمَهُم وسَقَاهُم مِن شرابٍ يقالُ له المِزْرُ ، فقالَ : أَله نَشْوَةٌ ؟ قالَ : نَعَمْ ، قالَ : فلا تَشْربُوه .
قالَ أَبو عبيدٍ : القاهُ سُرْعَةُ الإجابَةِ وحُسْنُ المُعاوَنَةِ ، يعْنِي أَنَّ بعضَهم يُعاوِنُ بعضاً ، وأَصْلُه الطَّاعَةُ ؛ وقيلَ : المعْنَى إنَّا أَهْلُ طَاعَةٍ لمَنْ يَتَمَلَّكُ علينا ، وهي عادَتُنا لا نَرَى خِلافَها ، فإذا أَمَرَنا بأَمْرٍ أَو نهانا عن أَمْرٍ أَطَعْناهُ ، فإذا كانَ قاهُ أَحَدِنا أَي ذُو قاهٍ أَحَدِنا دَعانا إلى مَعُونَتِه .
وقالَ

الدينوري : إذا تَناوَبَ أَهْلُ الجَوْخانِ فاجْتَمعُوا مَرَّةً عنْدَ هذا ومَرَّةً عنْدَ هذا وتَعاوَنُوا على الدِّياسِ ، فإنَّ أَهْلَ اليَمَنِ يسمُّونَ ذلِكَ *!القاهَ .
ونَوْبةُ كلِّ رجلٍ *!قاهُةُ ، وذلكَ كالطَّاعَةِ له عليهم .
( يائِيُّ ) هكذا ذَكَرَه الزَّمَخْشريُّ في القافِ والياءِ وجَعَلَ عَيْنَه مُنْقَلِبة عن ياءٍ وكَذلِكَ ابنُ سِيدَه في المُحْكَمِ .
وذَكَرَه الجوْهرِيُّ وابنُ الأثيرِ في قَوَهَ .
وقالَ ابنُ بَرِّي : قاهَ أَصْلُه قَيَهَ ، وهو مَقْلوبٌ من يَقَه ، بدَلِيلِ قَوْلِهم : اسْتيْقَه الرَّجُلُ إذا أَطاعَ ، فكانَ صَوابُه أَنْ يقولَ في التَّرْجمةِ قَيَه ، ولا يقولُ قَوَه .
قالَ : وحجَّةُ الجوْهرِيِّ أَنَّه يقالُ الوَقْهُ بمعْنَى القاهِ ، وهو الطَّاعَةُ ، وقد وَقِهْتُ ، فهذا يدلُّ على أنَّه مِن الواوِ .
( و ) القاهُ : ( الرَّفِيهُ من العَيْشِ ) . ) يقالُ : إنَّه لفِي عَيْشٍ قاهٍ ، أَي رَفِيهٍ ؛ عن اللَّيْثِ واوِيٌّ .
( *!والقاهِيُّ : الرَّجُلُ المُخْصِبُ ) في رَحْلِه ؛ عن اللَّيْثِ ، واوِيٌّ .
( *!والقُوهَةُ ، بالضَّمِّ : اللَّبَنُ ) إذا ( تَغَيَّرَ قَلِيلاً وفيه حَلاوَةُ ) الحَلَبِ ؛ نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ .
ورَوَاهُ اللَّيْثُ بالفاءِ ، وهو تَصْحيفٌ .
وقالَ أَبو عَمْرٍو : *!القُوهَةُ اللّبَنُ الذي يُلْقَى عليه من سِقاءٍ رائِبٍ شيءٌ ويَرُوبُ ؛ قالَ جندلُ :
والحَذْرَ *!والقُوهَة والسَّدِيفَا ( *!والقُوهِيُّ : ثِيابٌ بِيضٌ ) ، فارِسِيَّةٌ .

( *!وقُوهُسْتانُ ، بالضَّمِّ ) ، ويُخْتَصَرُ بحذْفِ الواوِ ، ( كُورَةٌ بَيْنَ نَيْسابُورَ وهَراةَ وقَصَبَتُها قايِنُ .
( و ) أَيْضاً : ( د بكِرْمانَ قُرْبَ جِيرُفْتَ ، ومنه ثَوْبٌ *!قُوهِيٌّ لمَا يُنْسَجُ بها ) ؛ ) صَوابُه به ؛ ( أَو كُلُّ ثَوْبٍ أَشْبَهُهُ يقالُ له : قُوهِيٌّ وإن لم يَكُنْ من *!قُوهُسْتانَ ) ؛ ) قالَ ذو الرُّمَّة :
من القَهْزِ *!والقُوهِيِّ بيضُ المَقانِعِ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي لنُصَيْب :
سَوِدْتُ فلم أَمْلِكْ سَوادِي وتَحْتَه قَميصٌ منَ *!القُوهِيِّ بِيضٌ بَنائِقُهْ وأَنْشَدَ أَبو عليِّ بنُ الحباب التميمي لنفْسِه لغْزاً في الهُدْهُد :
ولابس حِلّة *!قوهية يسحب منها فضل أردانِ أربعةٌ أحرفه وهي إنْ حَقَّقْتَها بالعدّ حرفانِ ( *!وقَوَّهَ *!تَقْوِيهاً : صَرَخَ .
( *!ويَتقَاوَهانِ : يَصْرخانِ فيَتَعارَفانِ كأنَّهما يَصِيحانِ بصَوْتٍ هو أَمارَةٌ بَيْنهما .
( *!وتَقْوِيهُ الصَّيْدِ : أَن تَحوشَهُ إلى مَكانٍ ) . ) وقد *!قَوَّه الصائِدُ به وعليه : إذا صيَّحَ ليَحُوشَهُ ؛ نَقَلَهُ الزَّمَخْشريُّ .
( *!واسْتَقْوَهَهُ : سَأَلَهُ ذلكَ ) ؛ ) كلُّ ذلِكَ نَقَلَهُ الصَّاغانيُّ .
( وأَيْقَهَ ) الرَّجُلُ ، ( واسْتَيْقَهَ : أَطَاعَ ) ؛ ) قالَ المُخَبَّل :
وَرَدُّوا صُدورَ الخَيْلِ حتى تَنَهْنَهُواإلى ذِي النُّهَى واسْتَيْقَهُوا للمُحلِّم

أَي أَطاعُوه ، وهو ( مَقْلُوبٌ ) لأنَّه قدَّمَ الياءَ على القافِ ، وكانتِ القافُ قَبْلَها ، ويُرْوَى واسْتَيْدَهُوا ، كما في الصِّحاحِ .
قالَ ابنُ بَرِّي : وقيلَ : إنَّ المَقْلوبَ هو القاهُ دونَ اسْتَيْقَهُوا . ويقالُ : اسْتَوْدَهَ واسْتَيْدَهَ إذا انْقادَ وأَطاعَ ، والياءُ بدلٌ مِن الواوِ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
أَيْقَهَ الرَّجُلُ : إذا فَهِمَ .
يقالُ : أَيْقِهْ لهذا أَي افْهِمْهُ ؛ نَقَلَهُ الجوْهرِيُّ .

### Türkçe

: ( **القاهُ** : itaat ) ؛ ) el-Ümevî onu söylemiş ve onu Benî Esed’den hikâye etmiştir.
Denilir: Senin üzerimde **قاهٌ** ne var, yani bir sultan(lık); el-Cevherî ez-Zefyân’a ait olarak inşâd etti:
تاللَّهِ لولا النارُ أن نَصْلاهاأَو يَدْعُوَ الناسُ علينا اللَّهَ لمَا سَمِعْنا لأمِيرٍ **قاها** ( ve ) **القاهُ** : ( **الجاهُ** .
( ve ) ayrıca: ( yemekte icabete sürat ) ؛ ) İbn Sîde’den.
Ve ondan hadis: Yemen ehlinden bir adam Nebî’ye صلى الله عليه وسلم dedi ki: Biz **قاهٍ** ehliyiz; birimizin **قاهُ** olduğu vakit, kendisine yardım edecek kimseyi çağırır; onlar da onun için çalışırlar; o da onları yedirir ve onlara **المِزْرُ** denilen bir içkiden içirir. Bunun üzerine dedi ki: Onun bir sarhoşluğu var mı? Dedi: Evet. Dedi: Öyleyse onu içmeyin.
Ebû Ubeyd dedi: **القاهُ** icabete sürat ve yardımlaşmanın güzelliğidir; yani bazılarının bazısına yardım etmesi; aslı itaat(tir). Ve denildi: Mana, “Biz üzerimize hükmeden kimseye itaat ehliyiz; bu bizim âdetimizdir, onun hilâfını görmeyiz; bize bir iş emrettiğinde yahut bir işten nehyettiğinde ona itaat ederiz; birimizin **قاهُ** olduğu vakit, yani birimizin **ذُو قاهٍ** olduğu vakit, bizi ona yardım etmeye çağırır”dır.
Ve dedi

ed-Dîneverî: Ehlü’l-cevḫân nöbetleşe olup bir kere bunun yanında bir kere bunun yanında toplanıp harman dövmeye yardımlaştıkları zaman, Yemen ehli buna **القاهَ** adını verir.
Her adamın nöbeti **قاهُةُ**’dur; bu, onların ona itaat etmesi gibidir.
( **يائِيُّ** ) Zemahşerî onu **القافِ** ve **الياءِ** içinde işte böyle zikretti ve aynını bir **ياءٍ**dan dönmüş kıldı; İbn Sîde de **المُحْكَمِ**’de böyledir.
El-Cevherî ve İbnü’l-Esîr onu **قَوَهَ** içinde zikretti.
İbn Berrî dedi: **قاهَ**’ın aslı **قَيَهَ**’dır; **يَقَه**’dan maklûbdur; delil, onların “Adam itaat etti” manasında: **اسْتيْقَه** demeleridir. Böylece tercümede **قَيَه** demesi, **قَوَه** dememesi doğru olurdu.
Dedi: El-Cevherî’nin hücceti, **الوَقْهُ**’un **القاهِ** manasında söylenmesidir; o da itaattir; “Ben **وَقِهْتُ**” (itaat ettim) (denir); bu da onun **الواوِ**dan olduğuna delâlet eder.
( ve ) **القاهُ** : ( yaşayışın refahı ) . ) Denilir: O, **قاهٍ** bir yaşayış içindedir; yani refah içinde; el-Leys’ten; **واوِيٌّ**dur.
( **والقاهِيُّ** : yolculuk yükünde ) ( bereketli olan adam ) ; el-Leys’ten; **واوِيٌّ**dur.
( **والقُوهَةُ** , zamme ile: süt ) ( biraz değiştiği ve onda sağımın tatlılığı bulunduğu ) zaman; el-Cevherî onu nakletti.
El-Leys onu **بالفاءِ** ile rivayet etti; bu bir tashîftir.
Ebû Amr dedi: **القُوهَةُ**; üzerine ekşi bir kırbadan bir şey dökülen ve ekşiyen süttür; Cündel dedi:
والحَذْرَ **والقُوهَة** والسَّدِيفَا ( **والقُوهِيُّ** : beyaz elbiseler ) , Farsçadır.

( **وقُوهُسْتانُ** , zamme ile ) , ve vâvın hazfiyle kısaltılır: ( Nîsâbûr ile Herât arasında bir kûre; kasabası **قايِنُ**’dur.
( ve ) ayrıca: ( Kirmân’da Cîruft yakınında bir yer; ondan, orada dokunan şeye nispetle **قُوهِيٌّ** bir elbise ) ؛ ) doğrusu “bihî”dir; ( yahut ona benzeyen her elbiseye, **قُوهُسْتانَ**’dan olmasa bile, **قُوهِيٌّ** denilir ) ؛ ) Zü’r-Rumme dedi:
من القَهْزِ **والقُوهِيِّ** بيضُ المَقانِعِ İbn Berrî, Nusayb’a ait olarak inşâd etti:
سَوِدْتُ فلم أَمْلِكْ سَوادِي وتَحْتَه قَميصٌ منَ **القُوهِيِّ** بِيضٌ بَنائِقُهْ Ebû Ali b. el-Habbâb et-Temîmî, kendisi için hüdhüd hakkında bir lugaz olarak inşâd etti:
ولابس حِلّة **قوهية** يسحب منها فضل أردانِ أربعةٌ أحرفه وهي إنْ حَقَّقْتَها بالعدّ حرفانِ ( **وقَوَّهَ** **تَقْوِيهاً** : bağırdı.
( **ويَتقَاوَهانِ** : bağırırlar da birbirlerini tanırlar; sanki aralarında bir alâmet olan bir sesle haykırıyorlar gibidirler.
( **وتَقْوِيهُ الصَّيْدِ** : onu bir yere doğru toplaman (dır) ) . ) Avcı onu bununla ve bunun üzerine **قَوَّه** etti: onu toplamak için bağırdığı zaman; Zemahşerî onu nakletti.
( **واسْتَقْوَهَهُ** : ondan bunu istedi ) ؛ ) bunların hepsini es-Sâgânî nakletti.
( **وأَيْقَهَ** ) adam, ( **واسْتَيْقَهَ** : itaat etti ) ؛ ) el-Muḫabbel dedi:
وَرَدُّوا صُدورَ الخَيْلِ حتى تَنَهْنَهُواإلى ذِي النُّهَى واسْتَيْقَهُوا للمُحلِّم

Yani ona itaat ettiler; bu ( maklûb )dur; çünkü **الياءَ**’yı **القافِ**’ın önüne aldı; hâlbuki **القافُ** ondan önce idi. Ve **واسْتَيْدَهُوا** diye rivayet edilir; **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi.
İbn Berrî dedi: Ve denildi: Maklûb olan, **اسْتَيْقَهُوا** değil, **القاهُ**’dur. Ve denilir: **اسْتَوْدَهَ** ve **اسْتَيْدَهَ**; boyun eğdi ve itaat etti(ği zaman); **الياءُ** **الواوِ**’dan bedeldir.
Ona müstedrek olanlardandır:
**أَيْقَهَ** adam: anladığı zaman.
Denilir: **أَيْقِهْ** buna; yani onu anla; el-Cevherî onu nakletti.
