# قبب (ق-ب-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%A8%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ب - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف مع الباء
ق ب، ب ق مستعملان قب: القَبُّ: ضرب من اللجم، أصعبها وأعظمها.
ويقال لشيخ القوم هو قبهم.
وقَبُّ الدبر: ما بين الأليتين ويعني ذلك المفرج، تقول: الزق قبك بالأرض.
وقَبَّ اللحم يَقِبُّ قبيباً أي ذهبت ندوته.
وما أصابتنا قَابَّةُ العام أي شيء من المطروق، قال خالد بن صفوان لابنه: "إنك لا تفلح العام ولا قابِلَ ولا قابَّ ولا قُباقِبَ ولا مُقَبْقِبَ" كل كلمة من ذلك اسم للسنة بعد السنة.
والقَبقَبَةُ: حكاية صوت أنياب الفحل، وقَبْقَبَ الفحل قَبْقاباً، وقَبَّ أيضاً.
والقَبَبُ: دقة الخصر، والفعل: قَبَّه يَقُبُّه قَبَّاً، وهو شدة الدمج للاستدارة، والنعت أَقَبُّ، والجميع قُبٌّ.
ويقال للبصرة قُبَّةُ الإسلام وخزانة العرب، وفعل القُبَّةِ قَبْبتُ قُبَّةً.
والقَبْقَبُ: البطن.
بق: البَقُّ: عظام البعوض، الواحدة بَقَّةٌ.
والبَقاقُ: أسقاط متاع البيت.
ووضع حبر في بني إسرائيل سبعين كتاباً من صنوف العلم فأوحى إلى نبي من أنبيائهم: أن قُلْ لفلان إنك قد ملأت الأرض بَقاقاً، وإن الله لا يقبل من بقاقِكم شيئاً.
ويقال لكثير الكلام: بَقْباقٌ.
والبَقبقَةُ: حكاية الصوت كما يُبَقْبِقُ الكوز في الماء.

##### Türkçe

القاف ile الباء

ق ب، ب ق ikisi de kullanımdadır. **قب**: **القَبُّ**: gemlerden bir tür; onların en zoru ve en büyüğü.

Ve kavmin şeyhine “o onların **قب**’udur” denilir.

Ve **قَبُّ الدبر**: iki kalça arasındaki şeydir; bununla “açılmış olan” kastedilir; dersin ki: “**الزق قبك بالأرض**”.

Ve **قَبَّ اللحم يَقِبُّ قبيباً**: yani nemi gitti.

Ve “Bize **قَابَّةُ العام** isabet etmedi” yani “dövülmüş olandan” bir şey; Hâlid b. Safvân oğluna dedi ki: “**إنك لا تفلح العام ولا قابِلَ ولا قابَّ ولا قُباقِبَ ولا مُقَبْقِبَ**” — bunun her bir kelimesi, yıldan sonra yılın adıdır.

Ve **القَبقَبَةُ**: aygırın azı dişlerinin sesinin taklidi; ve **قَبْقَبَ الفحل قَبْقاباً**; ve **قَبَّ** da.

Ve **القَبَبُ**: belin inceliği; fiil: **قَبَّه يَقُبُّه قَبَّاً**; o, yuvarlaklık için şiddetli birleştirmedir; sıfat **أَقَبُّ**; hepsi **قُبٌّ**.

Ve Basra’ya **قُبَّةُ الإسلام** ve “Arapların hazinesi” denilir; ve **القُبَّةِ**’nin fiili: **قَبْبتُ قُبَّةً**.

Ve **القَبْقَبُ**: karın.

**بق**: **البَقُّ**: sivrisineğin kemikleri; teki **بَقَّةٌ**.

Ve **البَقاقُ**: ev eşyasının döküntüleri.

Ve Benî İsrail içinde bir âlim, ilim türlerinden yetmiş kitap koydu; sonra onların peygamberlerinden bir peygambere vahyedildi: “Falan’a söyle: sen yeri **بَقاقاً** ile doldurdun; ve Allah sizin **بقاق**’ınızdan hiçbir şeyi kabul etmez.”

Ve çok konuşana **بَقْباقٌ** denilir.

Ve **البَقبقَةُ**: testinin suda **يُبَقْبِقُ** ettiği gibi sesin taklididir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قَبَّ اللحمُ يَقِبُّ قُبوباً، إذا ذهبت نُدُوَّتُهُ. وكذلك قَبَّ الجلد والتمر والجرح، إذا يبس وذهب ماؤه وجفَّ. والقَبَبُ: دِقَّةُ الخصر. والأقَبُّ: الضامر البطن؛ والمرأة قبَّاءُ بيِّنة القَبَب. والخيل القُبُّ: الضوامر.وقبَّ الأسدُ يَقِبُّ قبيباً، إذا سمِعتَ قَبْقَبَةَ أنيابه. ابن السكيت: ما أصابتنا العامَ قطرةٌ، وما أصابتنا العامَ قابَّةٌ، بمعنًى واحد.
 وقال أبو زيد: ما رأينا العام قابَّةً، أي قَطرةً. وقال الأصمعيّ: ما سمعنا العام قابَّةً، أي صوتَ رعدٍ، يُذهب به إلى القَبيب. والقَبُّ: الخشبة التي في وسط البكرة وفوقَها أسنانٌ من خشب. ويقال أيضاً: عليك بالقَبِّ الأكبر، أي بالرأس الأكبر. والقَبُّ أيضاً: ما يُدْخَلُ في جيب القميص من الرِقاع. والقِبُّ بالكسر: العظم الناتئ من الظهر بين الأليتين. تقول: ألزِق قِبَّكَ بالأرض. ويقال للشيخ أيضاً: هو قِبُّ القوم. وقِبَّةُ الشاةِ أيضاً: ذات الأطباق، وهي الحِفْثُ، وربَّما خُفِّفت. والقُبَّةُ بالضم من البناء، والجمع قُبَبٌ وقِبابٌ. وبيت مقَبَّب: جُعِل فوقه قُبَّة. والهوادج تُقَبَّبُ. أبو عمرو: قَبَّهُ يَقُبُّهُ، إذا قطعه. الأصمعيّ: اقْتَبَّ فلانٌ يد فلان، إذا قطعها. وحِمارٌ قَبَّانَ: دُوَيْبَّةٌ، وهو فعلان من قَبَّ، لأن العرب لا تصرفه، وهو معرفة عندهم، ولو كان فَعَّالاً لصرفته. تقول: رأيت قطيعاً من حُمُرِ قَبَّانَ.

##### Türkçe

**قَبَّ** et, **يَقِبُّ** **قُبوباً**: onun nemliliği gittiği zaman. Aynı şekilde **قَبَّ** deri, hurma ve yara da; kuruduğu, suyu gittiği ve kupkuru olduğu zaman. Ve **القَبَبُ**: belin inceliğidir. Ve **الأقَبُّ**: karınca zayıf olan; ve kadın **قبَّاءُ**: **القَبَب**i açıkça belli olan. Ve atlar **القُبُّ**: zayıf olanlardır. Ve **قبَّ** aslan **يَقِبُّ** **قبيباً**: azı dişlerinin **قَبْقَبَةَ**sini işittiğin zaman. İbnü’s-Sikkît: “Bize bu yıl bir damla isabet etmedi; bize bu yıl bir **قابَّةٌ** isabet etmedi” (dedi); tek bir mânâ ile.

Ve Ebû Zeyd dedi: “Bu yıl bir **قابَّةً** görmedik”; yani bir **قَطرةً**. Ve el-Asma‘î dedi: “Bu yıl bir **قابَّةً** işitmedik”; yani bir gök gürültüsü sesi; onunla **القَبيب**e götürülür. Ve **القَبُّ**: makaranın ortasında olan ve üstünde ağaçtan dişler bulunan tahtadır. Ve ayrıca denir: “Üzerine (sarıl) **بالقَبِّ الأكبر**”; yani daha büyük başa. Ve **القَبُّ** ayrıca: gömleğin yakasına yamalardan sokulan şeydir. Ve **القِبُّ** (kesre ile): iki kalça arasındaki sırttan çıkan kemiktir. Dersin ki: “**قِبَّكَ**ı yere yapıştır.” Ve ihtiyara da denir: “O, kavmin **قِبُّ**udur.” Ve koyunun **قِبَّةُ**si de: tabakalı olan (şey)dir; o **الحِفْثُ**tur; ve bazen hafifletilir. Ve **القُبَّةُ** (damme ile) yapıdan (olan kubbe)dir; çoğulu **قُبَبٌ** ve **قِبابٌ**dur. Ve **بيت مقَبَّب**: üstüne **قُبَّة** yapılmış (ev)dir. Ve hevdaclar **تُقَبَّبُ**. Ebû ‘Amr: **قَبَّهُ يَقُبُّهُ**: onu kestiği zaman. el-Asma‘î: **اقْتَبَّ** falan, falanın elini: onu kestiği zaman. Ve **حِمارٌ قَبَّانَ**: küçük bir hayvancıktır; ve o, **قَبَّ**dan (türetilmiş) **فعلان** veznindendir; çünkü Araplar onu i‘rablı (munsarif) yapmazlar; ve o, onların yanında marifedir; eğer **فَعَّالاً** olsaydı onu i‘rablı yaparlardı. Dersin ki: “**حُمُرِ قَبَّانَ**dan bir sürü gördüm.”

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ب ب
بني قبّة وقباباً وهم أهل القباب‏.‏
وبيت مقبب‏.‏
وقبّب قباباً كثيرة‏:‏ بناها‏.‏
وفرس أقب وخيل قبّ وفيها قبب‏.‏
وامرأة قبّاء‏.‏
والبكرة تدور على القبّ‏.‏
قال‏:‏ محالة ترك قبّا راداً وقببت طيّ الثوب أو الطّومار إذا أدمجته قبّاً‏.‏
وقبقب الفحل وهو صوت هديره‏.‏
وقبقب السيف في الضّريبة إذا قال‏:‏ قب‏.‏
قال زهير بن جناب الكلبي‏:‏ ضربت قذاله بالبجّ حتى سمعت السيف قبقب في العظام هو اسم سيفه‏.‏
ولنابَيْه قَبِيب‏.‏
قال أبو ذؤيب‏:‏ كأن محرّباً من أسد ترجٍ ينازلهم لنابيه قبيب وما وقعت العام قابةٌ‏:‏ قطرة‏.‏
وعن الأصمعي‏:‏ ما سمعنا لها العام قابةً‏:‏ رعداً‏.‏
وقال خالد بن صفوان لابنه‏:‏ يا بني إنك لا تفلح العام ولا قابل ولا قاب ولا قباقب ولا مقبقب‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هو قبّ قومه وهو القبّ الأكبر وهو الشيخ الذي عليه مدار أمرهم‏.‏
وألزق قَبَّك بالأرض: عَجْبَك أي اقعد. وهذا وَثَرٌ قُواه قَبٌّ: طاقاته مستوية.

##### Türkçe

ق ب ب
**بني قبّة** ve **قباباً**: onları yaptı; ve onlar **القباب** ehli (kubbe ehli)dir.‏
Ve **بيت مقبب**: kubbeli ev.‏
Ve **قبّب قباباً كثيرة**: onları bina etti.‏
Ve **فرس أقب** ve **خيل قبّ** ve onda **قبب** vardır.‏
Ve **امرأة قبّاء**.‏
Ve **البكرة** **القبّ** üzerinde döner.‏
Dedi ki: **محالة ترك قبّا راداً** ve elbisenin kıvrımını yahut tomarını, onu **قبّاً** olarak birleştirip dürdüğün zaman **قببت**.‏
Ve **قبقب الفحل**: o, onun böğürtüsünün sesidir.‏
Ve **قبقب السيف في الضّريبة**: “**قب**” dediği zaman.‏
Kelbî Züheyr b. Cenâb dedi ki: **ضربت قذاله بالبجّ حتى سمعت السيف قبقب في العظام**; o, kılıcının adıdır.‏
Ve iki azı dişine **قَبِيب**.‏
Ebû Züeyb dedi ki: **كأن محرّباً من أسد ترجٍ ينازلهم لنابيه قبيب**; ve bu yıl bir **قابةٌ** vaki olmadı: bir damla.‏
Asmaî’den: Bu yıl ona bir **قابةً** işitmedik: gök gürültüsü.‏
Hâlid b. Safvân oğluna dedi ki: Ey oğulcuğum, sen bu yıl da, gelecek yıl da, ne **قابل** ne **قاب** ne **قباقب** ne de **مقبقب** iflah olmazsın.‏
Mecazdan: O, kavminin **قبّ**’udur; ve o, **القبّ الأكبر**’dir; ve o, işlerinin dönüp dolaştığı şeyhdir.‏
Ve **قَبَّك**’ını yere yapıştır: yani **عَجْبَك**’ını; yani otur. Ve bu, bir **وَثَرٌ**dür; onun kuvvetleri **قَبٌّ**dür: onun tabakaları düzgündür.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

قَبَّ القومُ يَقِـبُّون قَبّاً: صَخِـبُوا في خُصومة أَو تَمَارٍ. وقَبَّ الأَسَدُ والفَحْلُ يَقِبُّ قَبّاً وقَبِـيباً إِذا سَمِعْتَ قَعْقَعةَ أَنْيابه. وقَبَّ نابُ الفحل والأَسَد قَبّاً وقَبِـيباً كذلك يُضيفُونه إِلى النَّابِ؛ قال أَبو ذؤيب: كأَنَّ مُحَرَّباً من أُسْدِ تَرْجٍ *  يُنازِلُهُمْ، لنابَيْهِ قَبِـيبُ وقال في الفحل:
أَرَى ذو كِدْنةٍ، لنابَيْهِ قَبِـيبُ(1)
(1 قوله «أرى ذو كدنة إلخ» كذا أنشده في المحكم أيضاً.)
وقال بعضهم: القَبِـيبُ الصوتُ، فعَمَّ به. وما سمعنا العام قابَّـةً أَي صوتَ رَعْدٍ، يُذْهَبُ به إِلى القبيب؛ ذَكَرَه ابن سيده، ولم يَعْزُه إِلى أَحد؛ وعزاه الجوهري إِلى الأَصمعي. وقال ابن السكيت: لم يَرْوِ أَحدٌ هذا الحرف، غير الأَصمعي، قال: والناسُ على خلافه. \<ص:658>
وما أَصابتهم قابَّةٌ أَي قَطْرَة. قال ابن السكيت: ما أَصابَتْنا العامَ قَطْرَةٌ، وما أَصابتنا العامَ قابَّةٌ: بمعنًى واحد. الأَصمعي: قَبَّ ظهرُه يَقِبُّ قُبوباً إِذا ضُرِبَ بالسَّوْطِ وغيره فجَفَّ، فذلك القُبوبُ. قال أَبو نصر: سمعت الأَصمعي يقول: ذُكِرَ عن عمَر أَنه ضَرَبَ رجلاً حدّاً، فقال: إِذا قَبَّ ظهرُه فرُدُّوه إِليَّ أَي إِذا انْدَمَلَتْ آثارُ ضَرْبه وجفَّتْ؛ مِنْ قَبَّ اللحم والتَّمْرُ إِذا يَبِسَ ونَشِفَ.
وقَبَّه يَقُبُّه قَبّاً، واقْتَبَّه: قَطَعَه؛ وهو افْتَعَل؛ وأَنشد ابن الأَعرابي: يَقْتَبُّ رَأْسَ العَظْمِ دونَ الـمَفْصِلِ، *  وإِنْ يُرِدْ ذلك لا يُخَصِّلِ أَي لا يجعله قِطَعاً؛ وخَصَّ بعضُهم به قَطْعَ اليد. يقال: اقْتَبَّ فلانٌ يَدَ فُلان اقْتِـباباً إِذا قَطَعها، وهو افتعال، وقيل: الاقْتِتابُ كلُّ قَطْعٍ لا يَدَعُ شيئاً. قال ابن الأَعرابي: كان العُقَيْلِـيُّ لا يَتَكَلَّمُ بشيءٍ إِلاَّ كَتَبْتُه عنه، فقال: ما تَرَكَ عندي قابَّةً إِلا اقْتَبَّها، ولا نُقارةً إِلا انْتَقَرَها؛ يعني ما تَرَكَ عندي كلمةً مُسْتَحْسنةً مُصْطَفاةً إِلاَّ اقْتَطَعَها، ولا لَفْظَةً مُنْتَخَبة مُنْتَقاةً إِلاَّ أَخَذها لذاته. والقَبُّ: ما يُدْخَلُ في جَيْبِ القَمِيصِ من الرِّقاعِ. والقَبُّ: الثَّقْبُ الذي يجري فيه الـمِحْوَرُ من الـمَحالَةِ؛ وقيل: القَبُّ الخَرْقُ الذي في وَسَط البَكَرة؛ وقيل: هو الخشبة التي فوق أَسنان الـمَحالة؛ وقيل: هو الخَشَبَةُ الـمَثْقُوبة التي تَدور في الـمِحْوَر؛ وقيل: القَبُّ الخَشَبة التي في وَسَط البَكَرة وفوقها أَسنان من خشب، والجمعُ من كل ذلك أَقُبٌّ، لا يُجاوَزُ به ذلك. الأَصمعي: القَبُّ هو الخَرْقُ في وَسَط البَكَرَة، وله أَسنان من خشب. قال: وتُسَمَّى الخَشَبَةُ التي فوقها أَسنانُ الـمَحالة القَبَّ، وهي البكَرة. وفي حديث علي، رضي اللّه عنه: كانتْ دِرْعُه صَدْراً لا قَبَّ لها، أَي لا ظَهْر لها؛ سُمِّيَ قَبّاً لأَن قِوامها به، من قَبِّ البَكَرَة، وهي الخشبةُ التي في وسطها، وعليها مَدارُها. والقَبُّ: رئيسُ القوم وسَيِّدُهم؛ وقيل: هو الـمَلِكُ؛ وقيل: الخَليفة؛ وقيل: هو الرَّأْسُ الأَكْبر. ويُقال لشيخ القوم: هو قَبُّ القَوْمِ؛ ويقال: عليك بالقَبِّ الأَكْبر أَي بالرأْس الاَكبر؛ قال شمر: الرأْسُ الأَكبر يُرادُ به الرئيسُ. يقال: فلانٌ قَبُّ بَني فلانٍ أَي رئيسُهم. والقَبُّ: ما بَين الوَرِكَينِ. وقَبُّ الدُّبُر: مَفْرَجُ ما بين الأَلْيَتَيْنِ. والقِبُّ، بالكسر: العَظم الناتئ من الظهر بين الأَلْـيَتَيْن؛ يقال: أَلزِقْ قِـبَّكَ بالأَرض. وفي نسخة من التهذيب، بخط الأَزهري: قَبَّكَ،بفتح القاف. والقَبُّ: ضَرْبٌ من اللُّجُم، أَصْعَبُها وأَعظمها.
والأَقَبُّ: الضامر، وجمعه قُبٌّ؛ وفي الحديثِ: خَيرُ الناسِ القُبِّـيُّون. وسئل أَحمد بن يحيـى عن القُبِّـيِّـينَ، فقال: إِنْ صَحَّ فهم الذين يَسْرُدُونَ الصَّوْمَ حتى تَضْمُرَ بُطُونُهُم. ابن الأَعرابي: قُبَّ إِذا ضُمِّر للسِّباق، وقَبَّ إِذا خَفَّ. والقَبُّ والقَبَبُ: دِقَّةُ الخَصْر وضُمُورُ البَطْن ولُحوقه. قَبَّ يَقَبُّ قَبَـباً، وهو أَقَبُّ، والأُنثى قَبَّاءُ بيِّنة القَبَبِ؛ قال الشاعر يصف فرساً: اليَدُّ سابحَةٌ والرِّجْلُ طامِحةٌ، *  والعَيْنُ قادِحةٌ والبطنُ مَقْبُوبُ(1) (1 قوله «والعين قادحة» بالقاف وقد أنشده في الأساس في مادة ق د ح بتغيير في الشطر الأول.) \<ص:659>
أَي قُبَّ بَطْنُه، والفعل: قَبَّه يقُبُّه قَبّاً، وهو شِدَّة الدَّمْجِ للاستدارة، والنعت: أَقَبُّ وقَبّاءُ. وفي حديث علي: رضي اللّه عنه، في صفة امرأَة: إِنها جَدّاءُ قَبّاءُ؛ القَبّاءُ: الخَميصةُ البَطْنِ. والأَقَبُّ: الضّامِرُ البَطْنِ. وفي الحديث: خيرُ الناس القُبِّـيُّون؛ سُئل عنه ثعلب، فقال: إِن صَحَّ فهم القوم الذين يسْرُدون الصومَ حتى تَضْمُر بُطُونُهُم. وحكى ابن الأَعرابي: قَبِـبَتِ المرْأَةُ، بـإِظهار التَّضْعيف، ولها أَخواتٌ، حكاها يعقوب عن الفراء، كَمَشِشَتِ الدابةُ، ولَـحِحَتْ عينُه. وقال بعضهم: قَبَّ بَطْنُ الفَرس، فهو أَقَبُّ، إِذا لَـحِقَت خاصرتاه بحالِـبَيْه. والخَيْلُ القُبُّ: الضَّوامِرُ. والقَبْقَبةُ: صوت جَوْف الفرس، وهو القَبِـيبُ. وسُرَّةٌ مَقْبوبةٌ، ومُقَبَّـبةٌ: ضامرة؛ قال: جاريةٌ من قَيْسٍ بنِ ثَعْلَبهْ،
بَيْضاءُ ذاتُ سُرَّةٍ مُقَبَّـبه،
كأَنها حِلْـيةُ سَيْفٍ مُذْهَبَهْ
وقَبَّ التَّمْرُ واللحمُ والجِلْدُ يَقِبُّ قُبوباً: ذَهَبَ طَراؤُه ونُدُوَّتُه وذَوَى؛ وكذلك الجُرْحُ إِذا يَبِسَ، وذهَبَ ماؤُه وجَفَّ. وقيل: قَبَّت الرُّطَبةُ إِذا جَفَّتْ بعضَ الجُفوف بعْدَ التَّرْطِـيب. وقَبَّ النَّبْتُ يَقُبُّ ويَقِبُّ قَبّاً: يَبِسَ، واسم ما يَبِسَ منه القَبِـيبُ، كالقَفِـيفِ سواءً. والقَبيبُ من الأَقِط: الذي خُلِطَ يابسُه برَطْبِه.
وأَنْفٌ قُبابٌ: ضَخْم عظيم. وقَبَّ الشيءَ وقَبَّـبَهُ: جَمَعَ أَطرافَهُ. والقُبَّةُ من البناء: معروفة، وقيل هي البناء من الأَدَم خاصَّةً، مشتقٌّ من ذلك، والجمع قُبَبٌ وقِـبابٌ. وقَبَّـبها: عَمِلَها. وتَقبَّـبها: دَخَلَها.
وبيتٌ مُقَبَّبٌ: جُعِلَ فوقه قُبَّةٌ؛ والهوادجُ تُقَبَّبُ. وقَبَبْتُ قُبَّة، وقَبَّـبْتها تَقبيباً إِذا بَنَيْتَها. وقُبَّةُ الإِسلام: البَصْرة، وهي خِزانة العرب؛ قال: بَنَتْ، قُبَّةَ الإِسلامِ، قَيْسٌ، لأَهلِها *  ولو لم يُقيموها لَطالَ الْتِواؤُها وفي حديث الاعتكاف: رأَى قُبَّةً مضروبةً في المسجد. القُبَّة من الخِـيام: بيتٌ صغير مستدير، وهو من بيوت العرب. والقُبابُ: ضَرْبٌ من السَّمَك(1) (1 قوله «والقباب ضرب» بضم القاف كما في التهذيب بشكل القلم وصرح به في التكملة وضبطه المجد بوزن كتاب.) ، يُشْبِه الكَنْعَد؛ قال جرير: لا تَحْسَبَنَّ مِراسَ الـحَرْبِ، إِذ خَطَرَتْ، *  أَكْلَ القُبابِ، وأَدْمَ الرُّغْفِ بالصَّيرِ وحِمارُ قَبَّانَ: هُنَيٌّ أُمَيْلِسُ أُسَيْدٌ، رأْسُه كرأْسِ الخُنْفُساءِ، طُوالٌ قَوائمهُ نحوُ قوائم الخُنْفُساء، وهي أَصغر منها. وقيل: عَيْرُ قَبّانَ: أَبْلَقُ مُحَجَّلُ القَوائم، له أَنْفٌ كأَنف القُنْفُذ إِذا حُرِّكَ تماوَتَ حتى تَراه كأَنه بَعْرةٌ، فإِذا كُفَّ الصَّوْتُ انْطَلَق. وقيل: هو دويبة، وهو فَعْلانُ مِن قَبَّ، لأَنَّ العرب لا تصرفه؛ وهو معرفة عندهم، ولو كان فعّالاً لصرفته، تقول: رأَيت قَطِـيعاً من حُمُرِ قَبّانَ؛ قال الشاعر: يا عَجباً! لقد رأَيتُ عَجبا، *  حمارَ قَبّانَ يَسُوقُ أَرْنبا وقَبْقَبَ الرجلُ: حَمُقَ.
والقَبْقَبةُ والقَبِـيبُ: صوتُ جَوْف الفرس. والقَبْقَبةُ والقَبْقابُ: صوتُ أَنياب الفحل، وهديرُه؛ وقيل: هو ترجيع الـهَدِير.
وقَبْقَبَ الأَسدُ والفحل قَبْقَبةً إِذا هَدَر.
\<ص:660>
والقَبْقابُ: الجمل الـهَدَّار. ورجلٌ قَبقابٌ وقُباقِبٌ: كثير الكلام، أَخطأَ أَو أَصابَ؛ وقيل: كثير الكلام مُخَلِّطُه؛ أَنشد ثعلب: أَو سَكَتَ القومُ فأَنتَ قَبقابْ
وقَبْقَبَ الأَسد: صَرَفَ نابَيْه. والقَبْقَبُ: سير يَدُور على القَرَبُوسَين كليهما، وعند المولدين: سير يَعْتَرض وراء القَرَبُوس المؤخر. والقَبْقَبُ: خَشَبُ السَّرْج؛ قال: يُطيِّرُ الفارسَ لولا قَبْقَبُه
والقَبْقَبُ: البطْنُ. وفي الحديث: من كُفِـيَ شَرَّ لَقْلَقِه وقَبْقَبِه وذَبْذَبِه، فقد وُقِـيَ. وقيل للبَطْنِ: قَبْقَبٌ، مِن القَبْقَبَةِ، وهي حكاية صوت البَطْنِ. والقَبْقابُ: الكذَّابُ. والقَبْقابُ: الخَرَزَة التي تُصْقَلُ بها الثِّياب. والقَبْقابُ: النعل المتخذة من خَشَب، بلغة أَهل اليمن. والقَبْقابُ: الفرج. يُقال: بَلَّ البَوْلُ مَجامِـع قَبْقابِه. وقالوا: ذَكَرٌ قَبْقابٌ، فوَصَفُوه به؛ وأَنشد أَعرابي في جارية اسمها لَعْساء: لَعْساءُ يا ذاتَ الـحِرِ القَبْقابِ
فسُئِلَ عن معنى القَبْقابِ، فقال: هو الواسع، الكثير الماء إِذا أَوْلَج الرجلُ فيه ذَكَرَهُ.
قَبْقَبَ أَي صَوَّتَ؛ وقال الفرزدق:
لكَمْ طَلَّقَتْ، في قَيْسِ عَيْلانَ، من حِرٍ، *  وقد كان قَبْقاباً، رِماحُ الأَراقِمِ وقُباقِبٌ، بضم القاف: العام الذي يلي قابِلَ عامِك، اسم عَلَم للعام؛ وأَنشد أَبو عبيدة:
العامُ والـمُقْبِـلُ والقُباقِبُ
وفي الصحاح: القُباقِبُ، بالأَلف واللام. تقول: لا آتيكَ العامَ ولا قابِلَ ولا قُباقِبَ. قال ابن بري: الذي ذكره الجوهري هو المعروف؛ قال: أَعني قوله إِنّ قُباقِـباً هو العام الثالث. قال: وأَما العام الرابع، فيقال له الـمُقَبْقِبُ. قال: ومِنهم مَن يجعل القابَّ العامَ الثالث، والقُباقِبَ العامَ الرابع، والـمُقَبْقِبَ العامَ الخامسَ. وحُكِـيَ عن خالدِ بن صَفْوان أَنه قال لابْنِهِ: إِنك لا تُفْلِـحُ العامَ، ولا قابِلَ، ولا قابَّ، ولا قُباقِبَ، ولا مُقَبْقِبَ. زاد ابن بري عن ابن سيده في حكاية خالد: انظر قابَّ بهذا المعنى. وقال ابن سيده، فيما حكاه، قال: كلُّ كلمة منها اسم السنة بعد السنة. وقال: حكاه الأَصمعي وقال: ولا يَعْرِفون ما وراء ذلك. والقَبَّابُ: والـمُقَبْقِبُ: الأَسد.
وقَبْ قَبْ: حكاية وَقْعِ السيف.
وقِـبَّةُ الشاة أَيضاً: ذاتُ الأَطْباقِ، وهي الـحِفْثُ. وربما خففت.

##### Türkçe

**قَبَّ** kavim **يَقِـبُّون** **قَبّاً**: bir husumet yahut bir çekişme içinde gürültü ettiler.

Ve aslan ile aygır **قَبَّ** eder, **يَقِبُّ** **قَبّاً** ve **قَبِـيباً**; eğer onun azıdişlerinin takırtısını işitirsen. Ve aygırın ve aslanın azıdişi **قَبَّ** etti, **قَبّاً** ve **قَبِـيباً**; yine böylece onu azıdişe izafe ederler; Ebû Züeyb dedi ki:
كأَنَّ مُحَرَّباً من أُسْدِ تَرْجٍ *  يُنازِلُهُمْ، لنابَيْهِ قَبِـيبُ
Ve aygır hakkında dedi:
أَرَى ذو كِدْنةٍ، لنابَيْهِ قَبِـيبُ(1)
(1 Onun “أَرَى ذو كِدْنة إلخ” sözü: muhkem’de de onu böyle inşad etti.)

Ve bazısı dedi: **القَبِـيبُ** sestir; böylece onunla genelledi. Ve biz “**قابَّـةً**”yı “genel (yıl)” için işitmedik;
yani bir gök gürültüsü sesi; onunla **القبيب**’e götürülür; onu İbn Sîde zikretti ve onu kimseye nispet etmedi; Cevherî ise onu Asmaî’ye nispet etti. İbnü’s-Sikkît dedi: Bu harfi Asmaî’den başka hiç kimse rivayet etmedi; dedi ki: insanlar onun hilâfınadır.

\<ص:658>
Ve “**قابَّةٌ**” onlara isabet etmedi: yani bir damla. İbnü’s-Sikkît dedi: “Bu yıl bize bir damla isabet etmedi” ve “bu yıl bize **قابَّةٌ** isabet etmedi”: tek bir mânâdadır.

Asmaî: “Sırtı **قَبَّ** etti, **يَقِبُّ** **قُبوباً**”; eğer kamçı ve başkasıyla vurulup da kurursa; işte o **القُبوبُ**dur. Ebû Nasr dedi: Asmaî’yi şöyle derken işittim: Ömer’den, bir adamı had olarak dövdüğü zikredildi; şöyle dedi: “Sırtı **قَبَّ** edince onu bana geri getirin”; yani vurmasının izleri kapanıp kuruyunca; **قَبَّ** et (fiili) et ve et (hurma) için: eğer kurur ve kuruyup çekerse.

Ve onu **قَبَّه** eder, **يَقُبُّه** **قَبّاً**; ve **اقْتَبَّه**: onu kesti; bu **افْتَعَل**’dır; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
يَقْتَبُّ رَأْسَ العَظْمِ دونَ الـمَفْصِلِ، *  وإِنْ يُرِدْ ذلك لا يُخَصِّلِ
Yani onu parçalara ayırmaz; bazısı bunu ele mahsus kıl(ıp) kesmeye tahsis etti. Denir: Falan, falanın elini **اقْتَبَّ** etti, **اقْتِـباباً**; eğer onu keserse; bu ifti‘âldir. Ve denildi: **الاقْتِتابُ** her kesmedir ki hiçbir şeyi bırakmaz. İbnü’l-A‘râbî dedi: Ukaylî hiçbir şey konuşmazdı ki ben onu ondan yazmayayım; dedi ki: “Yanımda bir **قابَّةً** bırakmadı ki onu **اقْتَبَّ** etmesin; ve bir **نُقارةً** bırakmadı ki onu **انْتَقَرَ** etmesin”; yani yanımda beğenilmiş, seçilmiş bir kelime bırakmadı ki onu koparıp almasın; ve seçilmiş, ayıklanmış bir lafız bırakmadı ki onu kendisi için almasın.

Ve **القَبُّ**: gömleğin cebine yamalardan sokulan şeydir. Ve **القَبُّ**: **الـمَحالَةِ**’nin **الـمِحْوَرُ**unun içinde yürüdüğü deliktir; ve denildi: **القَبُّ** makaranın ortasındaki yırtıktır; ve denildi: o, **الـمَحالة**’nin dişlerinin üstündeki tahtadır; ve denildi: o, **الـمِحْوَر** üzerinde dönen delikli tahtadır; ve denildi: **القَبُّ**, makaranın ortasındaki tahta ve onun üstünde tahtadan dişlerdir; bütün bunların cem‘i **أَقُبٌّ**dur; bununla onun ötesine geçilmez. Asmaî: **القَبُّ** makaranın ortasındaki yırtıktır; ve onun tahtadan dişleri vardır. Dedi: Üstünde **الـمَحالة**’nin dişleri bulunan tahta da **القَبَّ** diye adlandırılır; o, makaradır. Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Zırhı göğüs (parçası) idi, onun için **قَبَّ** yoktu”; yani onun için sırt yoktu; ona **قَبّاً** adı verildi, çünkü onun kıvamı onunladır; **قَبِّ البَكَرَة**’den (dolayı); o, onun ortasındaki tahta olup onun dönmesi onun üzerindedir.

Ve **القَبُّ**: kavmin reisi ve efendileridir; ve denildi: o, hükümdardır; ve denildi: halifedir; ve denildi: o, en büyük baştır. Kavmin şeyhine denir: o, **قَبُّ القَوْمِ**dur. Ve denir: “Sana **القَبِّ الأَكْبر** gerekir”; yani en büyük başa; Şemmer dedi: “en büyük baş” ile reis kastedilir. Denir: Falan, falan oğullarının **قَبُّ**udur; yani onların reisidir.

Ve **القَبُّ**: iki kalça arasındaki şeydir. Ve **قَبُّ الدُّبُر**: iki kaba et arasındaki açıklığın yarığıdır. Ve **القِبُّ**, kesre ile: iki kaba et arasında sırttan çıkan kemiktir; denir: “**قِـبَّكَ**’ı yere yapıştır.” Tehzîb’in bir nüshasında, Ezherî’nin hattıyla: “**قَبَّكَ**”, **القاف**’ın fethasıyla.

Ve **القَبُّ**: gemlerden bir türdür; onların en zoru ve en büyüğüdür.

Ve **الأَقَبُّ**: zayıf (ince) olandır; onun cem‘i **قُبٌّ**dur. Hadiste: “İnsanların hayırlısı **القُبِّـيُّون**dur.” Ahmed b. Yahyâ’ya **القُبِّـيِّـينَ** hakkında soruldu; dedi ki: Eğer sahihse, onlar oruç tutmayı ardı ardına sürdüren kimselerdir; ta ki karınları zayıflasın. İbnü’l-A‘râbî: **قُبَّ**; eğer yarış için zayıflatılırsa; ve **قَبَّ**; eğer hafiflerse. Ve **القَبُّ** ile **القَبَبُ**: belin inceliği, karnın zayıflığı ve içeri çekilip yapışmasıdır. **قَبَّ** eder, **يَقَبُّ** **قَبَـباً**; o **أَقَبُّ**tur; dişisi **قَبَّاءُ**dur, **القَبَبِ**i apaçık; bir şair bir atı vasfederken dedi:
اليَدُّ سابحَةٌ والرِّجْلُ طامِحةٌ، *  والعَيْنُ قادِحةٌ والبطنُ مَقْبُوبُ(1)
(1 Onun “والعين قادحة” sözü **القاف** iledir; ve onu Esâs’ta **ق د ح** maddesinde birinci mısrada değişiklikle inşad etti.)

\<ص:659>
Yani karnı **قُبَّ** edildi; fiil: onu **قَبَّه** eder, **يَقُبُّه** **قَبّاً**; bu, yuvarlaklık için şiddetli sıkılıktır; sıfat: **أَقَبُّ** ve **قَبّاءُ**. Ali’nin hadisinde, Allah ondan razı olsun, bir kadının sıfatında: “O, **جَدّاءُ قَبّاءُ**dur”; **القَبّاءُ**: karnı içe çekik olandır.

Ve **الأَقَبُّ**: karnı zayıf olandır. Hadiste: “İnsanların hayırlısı **القُبِّـيُّون**dur”; bunun hakkında Sa‘leb’e soruldu; dedi ki: Eğer sahihse, onlar orucu ardı ardına sürdüren kavimdir; ta ki karınları zayıflasın.

İbnü’l-A‘râbî hikâye etti: Kadın **قَبِـبَتِ**; şeddeli göstermeyle; ve onun kızkardeşleri vardır; Yakub onu Ferrâ’dan hikâye etti: binek **كَمَشِشَتِ** gibi; ve gözü **لَـحِحَتْ**.

Ve bazısı dedi: Atın karnı **قَبَّ** etti; o halde o **أَقَبُّ**tur; eğer iki böğrü iki sağrısına yapışırsa. Ve **الخَيْلُ القُبُّ**: zayıf (ince) atlardır. Ve **القَبْقَبةُ**: atın iç boşluğunun sesidir; o, **القَبِـيبُ**tir. Ve **سُرَّةٌ مَقْبوبةٌ** ve **مُقَبَّـبةٌ**: zayıf (ince); dedi ki:
جاريةٌ من قَيْسٍ بنِ ثَعْلَبهْ،
بَيْضاءُ ذاتُ سُرَّةٍ مُقَبَّـبه،
كأَنها حِلْـيةُ سَيْفٍ مُذْهَبَهْ

Ve hurma, et ve deri **قَبَّ** eder, **يَقِبُّ** **قُبوباً**: tazeliği ve nemi gitti ve soldu; yara da böyledir; eğer kurur, suyu gider ve kuruyup sertleşirse. Ve denildi: yaş hurma **قَبَّت**; eğer ıslatmadan sonra bir miktar kurursa. Ve bitki **قَبَّ** eder, **يَقُبُّ** ve **يَقِبُّ** **قَبّاً**: kurudu; ondan kuruyan şeyin adı **القَبِـيبُ**tur; **القَفِـيفِ** gibi, eşittir.

Ve **القَبيبُ** (kurut)dan: kurusunun yaşıyla karıştırıldığı şeydir.

Ve **أَنْفٌ قُبابٌ**: iri, büyük. Ve şeyi **قَبَّ** etti ve onu **قَبَّـبَهُ**: uçlarını topladı. Ve yapıdan **القُبَّةُ**: bilinir; ve denildi: o, özellikle deriden (yapılan) yapıdır; bundan türemiştir; cem‘i **قُبَبٌ** ve **قِـبابٌ**dur. Ve onu **قَبَّـبها**: onu yaptı. Ve onu **تَقبَّـبها**: ona girdi.

Ve **بيتٌ مُقَبَّبٌ**: üstüne bir kubbe yapılmış olandır; ve hevdaclar **تُقَبَّبُ** edilir. “Bir kubbe **قَبَبْتُ**” ve onu **قَبَّـبْتها تَقبيباً**: eğer onu inşa edersen. Ve **قُبَّةُ الإِسلام**: Basra’dır; o, Arapların hazinesidir; dedi ki:
بَنَتْ، قُبَّةَ الإِسلامِ، قَيْسٌ، لأَهلِها *  ولو لم يُقيموها لَطالَ الْتِواؤُها
İ‘tikâf hadîsinde: mescitte kurulmuş bir **قُبَّةً** gördü. Çadırlardan **القُبَّة**: küçük, yuvarlak bir evdir; o, Arapların evlerindendir. Ve **القُبابُ**: balıktan bir türdür(1), **الكَنْعَد**’e benzer; Cerîr dedi:
لا تَحْسَبَنَّ مِراسَ الـحَرْبِ، إِذ خَطَرَتْ، *  أَكْلَ القُبابِ، وأَدْمَ الرُّغْفِ بالصَّيرِ
(1 Onun “والقباب ضرب” sözü: **القاف**’ın zammı iledir; Tehzîb’de kalem şekliyle olduğu gibi; Tekmile’de de bunu açıkça söyledi; Mecd onu “كتاب” vezninde ضبط etti.)

Ve **حِمارُ قَبَّانَ**: Huneyy Umeylis Useyd’dir; başı **الخُنْفُساء**’ın başı gibidir; bacakları **الخُنْفُساء**’ın bacakları gibi uzundur; o ise ondan daha küçüktür. Ve denildi: **عَيْرُ قَبّانَ**: alaca, bacakları aklı (muhaccel) olandır; onun burnu, hareket ettirilince **القُنْفُذ**’ün burnu gibidir; ses çıkarılınca ölür gibi yapar; ta ki onu sanki bir tezek gibi görürsün; ses kesilince fırlar. Ve denildi: o, bir küçük hayvancıktır; ve o, **قَبَّ**’dan **فَعْلانُ**dur; çünkü Araplar onu tenvinle çekimlemez; o, onların yanında marifedir; eğer **فعّالاً** olsaydı onu çekimle kullanırdın; “**حُمُرِ قَبّانَ**dan bir sürü gördüm” dersin; şair dedi:
يا عَجباً! لقد رأَيتُ عَجبا، *  حمارَ قَبّانَ يَسُوقُ أَرْنبا

Ve adam **قَبْقَبَ** etti: ahmaklaştı.

Ve **القَبْقَبةُ** ile **القَبِـيبُ**: atın iç boşluğunun sesidir. Ve **القَبْقَبةُ** ile **القَبْقابُ**: aygırın azıdişlerinin sesi ve böğürtüsü; ve denildi: o, böğürtünün tekrarlı geri dönüşüdür.

Ve aslan ile aygır **قَبْقَبَ** etti, **قَبْقَبةً**: eğer böğürürse.

\<ص:660>
Ve **القَبْقابُ**: böğüren devedir. Ve bir adam **قَبقابٌ** ve **قُباقِبٌ**: çok konuşandır; hata etse de isabet etse de; ve denildi: çok konuşan, karıştıranı; Sa‘leb inşad etti:
أَو سَكَتَ القومُ فأَنتَ قَبقابْ

Ve aslan **قَبْقَبَ** etti: iki azıdişini çevirdi. Ve **القَبْقَبُ**: iki **القَرَبُوسَين**in ikisinin de etrafında dönen kayıştır; müvelledler yanında: arka **القَرَبُوس**un arkasında enlemesine geçen kayıştır. Ve **القَبْقَبُ**: eyerin tahtasıdır; dedi ki:
يُطيِّرُ الفارسَ لولا قَبْقَبُه

Ve **القَبْقَبُ**: karındır. Hadiste: “Kimin **لَقْلَقِه**’inin, **قَبْقَبِه**’inin ve **ذَبْذَبِه**’inin şerri kendisinden giderilirse, korunmuştur.” Ve karna **قَبْقَبٌ** denildi; **القَبْقَبَةِ**’den (dolayı); o, karın sesinin taklididir.

Ve **القَبْقابُ**: yalancıdır. Ve **القَبْقابُ**: elbiselerin parlatıldığı boncuktur. Ve **القَبْقابُ**: tahtadan yapılan nalındır; Yemen ehlinin dilinde.

Ve **القَبْقابُ**: fercdir. Denir: “İdrar, onun **قَبْقابِه**’inin birleşim yerlerini ıslattı.” Ve dediler: “**ذَكَرٌ قَبْقابٌ**”; böylece onu bununla vasfettiler; bir bedevî, adı La‘sâ olan bir cariye hakkında inşad etti:
لَعْساءُ يا ذاتَ الـحِرِ القَبْقابِ
Buna **القَبْقابِ**’ın mânâsı soruldu; dedi: o, geniş olandır; erkek onun içine zekerini soktuğunda suyu çok olandır.

**قَبْقَبَ**: yani ses çıkardı; Ferazdak dedi:
لكَمْ طَلَّقَتْ، في قَيْسِ عَيْلانَ، من حِرٍ، *  وقد كان قَبْقاباً، رِماحُ الأَراقِمِ

Ve **قُباقِبٌ**, **القاف**’ın zammıyla: senin yılının “gelecek yıl”ını izleyen yıl; yıla özel isimdir; Ebû Ubeyde inşad etti:
العامُ والـمُقْبِـلُ والقُباقِبُ
Sıhâh’ta: **القُباقِبُ**, elif ve lâm ile. Dersin: “Bu yıl da, gelecek yıl da, **قُباقِبَ** de sana gelmem.” İbn Berrî dedi: Cevherî’nin zikrettiği şey bilinen olandır; dedi: yani onun “**قُباقِـباً** üçüncü yıldır” sözünü. Dedi: dördüncü yıla gelince, ona **الـمُقَبْقِبُ** denir. Dedi: Onlardan kimi **القابَّ**’ı üçüncü yıl, **القُباقِبَ**’i dördüncü yıl, **الـمُقَبْقِبَ**’i beşinci yıl yapar. Hâlid b. Safvân’dan hikâye edildi: oğluna şöyle dedi: “Sen bu yıl da, gelecek yıl da, **قابَّ** da, **قُباقِبَ** de, **مُقَبْقِبَ** de felah bulamazsın.” İbn Berrî, Hâlid’in hikâyesinde İbn Sîde’den şu ziyadeyi yaptı: “Bu mânâ ile **قابَّ**’a bak.” İbn Sîde, hikâye ettiğinde dedi ki: Onların her bir kelimesi, yıldan sonra gelen yılın adıdır. Dedi: Asmaî onu hikâye etti ve dedi: bunun ötesini bilmezler.

Ve **القَبَّابُ** ve **الـمُقَبْقِبُ**: aslandır.

Ve **قَبْ قَبْ**: kılıcın vuruşunun taklididir.

Ve **قِـبَّةُ الشاة** da: tabakalı olan (koyun); o, **الـحِفْثُ**tur. Bazen hafifletilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ب ب * * قَبَّ * الجلد والتمر إذا يبس وذهب ماؤه و * الأَقَبُّ * الضامر البطن و * القَبْقَبةُ * صوت جوف الفرس و * القابَّةُ * القطرة وصوت الرعد و * القِبُّ * بالكسر العظم الناتىء بين الاليتين و * القُبَّةُ * بالضم من البناء و * قَبَّ * فلان يد فلان إذا قطعها و * القَبْقَبُ * بوزن الثعلب البطن

##### Türkçe

* ق ب ب * **قَبَّ**: deri ve hurma; kuruduğu ve suyu gittiği zaman. Ve **الأَقَبُّ**: karnı zayıf (içe çekik) olan. Ve **القَبْقَبةُ**: atın karnının (içinin) sesi. Ve **القابَّةُ**: damla ve gök gürültüsünün sesi. Ve **القِبُّ**: kesre ile; iki kalça arasındaki çıkıntı yapan kemik. Ve **القُبَّةُ**: zamme ile; yapıdan (bina türünden). Ve **قَبَّ**: falan, falanın elini; onu kestiği zaman. Ve **القَبْقَبُ**: **الثعلب** vezninde; karın.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

قب القوم يقبون قبا وقبوبا: صخبوا في الخصومة أو التماري: قب الأسد والفحل يقب بالكسر قبا وقبيبا إذا سمع وفي أخرى سمعت قعقعة أنيابه. و قب نابه أي الفحل والأسد قبا وقبيبا: صوتت وقعقعت، يضيفونه إلى الناب. قال أبو ذؤيب:
  كأن محربا من أسد ترج                      ينازلهم لنابيه قـبـيب

  وقال بعضهم: القبيب: الصوت، فعم به. قب التمر واللحم والجلد يقب بالكسر قبوبا: ذهب طراؤه وندوه وذوي، وكذلك الجرح إذا يبس وذهب ماؤه وجف: قب النبت يقب بالكسر ويقب بالضم قبا: يبس وقيل: قبت الرطبة، إذا جفت بعض الجفوف بعد الترطيب، وسيأتي، واسم ما يبس منه القبيب كالقفيف سواء: قال شيخنا: المعروف في هذا الباب الكسر على القياس، والضم من زيادات المصنف، ولم يذكره أئمة التصريف مع أنهم استثنوا ما جاء بالوجهين، كما في الكافية والتسهيل واللامية وشروحها. ولم يذكر هذه اللغة أئمة اللغة ولا أرباب الأفعال، ولا أدري من أين أورده المصنف. انتهى. قلت: رواية الضم في المحكم وفي لسان العرب، وكفى بهما عمدة، والمؤلف ما جاء بها من عند نفسه حتى يرد عليه ما قاله شيخنا، كما لا يخفى. والقبب محركة: دقة الخصر، هكذا بالدال المهملة عندنا في النسخ، وفي أخرى بالراء وضمور البطن ولحوقه. قب بطنه قبا وقبب قببا، أي بالفك على الأصل، وهو شاذ، وهو أقب، والأنثى قباء بينه القبب. قال الشاعر يصف فرسا:
  اليد سابحة والرجل طامـحة                      والعين قادحة والبطن مقبوب أي قب بطنه، والفعل قبه يقبه قبا، وهو شدة الدمج للاستدارة. وقال بعضهم: قب بطن الفرس فهو أقب، إذا لحقت خاصرتاه بحالبيه، والخيل القب: الضوامر. والقب: القطع يقال: قبه يقبه قبا، كالاقتباب، أنشد ابن الأعرابي:
  يقتب رأس العظم دون المفصل
  وإن يرد ذلـك لا يخـصــل

  وخص بعضهم به قطع اليد، يقال: اقتب فلان يد فلان اقتبابا، إذا قطعها، وهو افتعال. وقيل: الاقتباب: كل قطع لا يدع شيئا. قال ابن الأعرابي، كان العقيلي لا يتكلم بشيء إلا كتبته عنه، فقال: ما ترك عندي قابة إلا اقتبها، ولا نقارة إلا انتقرها. يعني ما ترك عندي كلمة مستحسنة مصطفاة إلا اقتطعها، ولا لفظة منتخبة منتقاة إلا أخذها لذاته. القب: الفحل من الناس و من الإبل. القب: ما يدخل في جيب القميص من الرقاع. القب: الثقب الذي يجري فيه المحور من المحالة، أو الخشبة المثقوبة التي تدور في المحور. أو هو الخرق الذي في وسط البكرة، وله أسنان من خشب، قاله الأصمعي. أو الخشبة التي فوق أسنان المحالة، أو التي فوقها أسنان المحالة. قاله الأصمعي أيضا. من المجاز: القب: الرئيس أي رئيس القوم وسيدهم، قيل: هو الملك، و قيل: الخليفة، وقيل: هو الرأس الأكبر، يقال: عليك بالقب الأكبر، أي بالرأس الأكبر. قال شمر: الرأس الأكبر يراد به الرئيس. يقال: فلان قب بني فلان، أي رئيسهم. القب: ما بين الوركين، أو قب الدبر: مفرج ما بين الأليتين، و القب: ضرب من اللجم، أصعبها وأعظمها، نقله الصاغاني. القب بالكسر: العظم الناتئ من الظهر بين الأليتين. ومن المجاز: ألزق قبك بالأرض، أي عجبك، كذا في الأساس. وقرأت في هامش نسخة لسان العرب ما نصه: وفي نسخة التهذيب بخط الأزهري، قبك بالفتح. من المجاز: القب: شيخ القوم الذي عليه مدار أمرهم، ولا يخفى أنه هو القب بالفتح بمعنى الرئيس، والرأس الأكبر، على ما تقدم قريبا. القب بالضم: جمع القباء اسم للدقيقة الخصر. وفي حديث علي رضي الله عنه في صفة امرأة أنها جداء قباء القباء: الخميصة البطن، والأقب: الصامر البطن. وأبو جعفر القبي، بالضم المرادي، أدرك ابن مسعود، حدث عنه عمران ابن سليم وعمران بن سليم القبي، هكذا في النسخ، والصواب ابن سليمان، روى عن قتادة، وعنه يزيد بن أبي حبيب نسبة إلى القبة وهي : ع بالكوفة، سمي بالقب قبيلة من مراد، وقد يشتبه بالفب، بالفاء، موضع آخر بالكوفة، فهما من المشتبه، وقبة جالينوس: بمصر، وهي المشهورة الآن بقبة الغوري، وقبة الرحمة: بالإسكندرية، وقبة الحمار: كانت بدار الخلافة سميت بها لأنه كان يصعد إليها على حمار لطيف: وقبة الفرك بكسر الفاء : ع، بكلواذا بكسر الكاف وسكون اللام، وبين الألفين ذال معجمة، من قرى بغداد. أبو سليمان أيوب بن يحيى ابن أيوب القبي الحراني بالفتح، إلى القب، وهو كيل للغلات، مات بعد سنة ثمانين ومائتين، وهو أحد الأمارين بالمعروف، كذا في الإكمال. وقيل: إنما قيل له ذلك لأنه كان له قب خلقة، قاله الحافظ. والقابة في قولهم: ما سمعنا العام قابة، أي صوت الرعد يذهب به إلى القبيب، وهو الصوت، على ما تقدم ذكره ابن سيده ولم يعزه إلى أحد، وعزاه الجوهري إلى الأصمعي. قال ابن السكيت: لم يرو أحد هذا الحرف غير الأصمعي قال: والناس على خلافه. ما أصابتهم قابة أي القطرة من المطر. قال ابن السكيت: ما أصابتنا العام قطرة، وما أصابتنا العام قابة، بمعنى واحد. وقبقب الأسد والفحل

  قبقبة، إذا هدر. و قبقب الأسد: صوت وصرف نابيه. والقبقبة والقبيب: صوت أنياب الفحل وهديره، وقيل: هو ترجيع الهدير. قبقب الرجل: حمق. والقبقاب: الكذاب. والجمل الهدار. والفرج يقال: بل البول مجامع قبقابه. وقالوا: ذكر قبقاب، فوصفوه به، أو هو الفرج الواسع الكثير الماء إذا أولج الرجل فيه ذكره قبقب، أي صوت. سمع ذلك عن أعرابي حين أنشد:قبة، إذا هدر. و قبقب الأسد: صوت وصرف نابيه. والقبقبة والقبيب: صوت أنياب الفحل وهديره، وقيل: هو ترجيع الهدير. قبقب الرجل: حمق. والقبقاب: الكذاب. والجمل الهدار. والفرج يقال: بل البول مجامع قبقابه. وقالوا: ذكر قبقاب، فوصفوه به، أو هو الفرج الواسع الكثير الماء إذا أولج الرجل فيه ذكره قبقب، أي صوت. سمع ذلك عن أعرابي حين أنشد:
  لعساء يا ذات الحر القبقاب وقال الفرزدق:
  فكم طلقت في قيس عيلان من حر                      وقد كان قبقابـا رمـاح الأراقـم القبقاب: النعل من خشب. في المشرق أنه خاص بلغة أهل اليمن، نقله شيخنا. وقيل: إنه مولد لا أصل له في كلام العرب، وذكر الخفاجي في الريحانة أنه نعل يصنع من خشب، محدث بعد العصر الأول، ولفظه مولد أيضا، ولم يسمع من العرب، وقد نظم ابن هانئ الأندلسي فيه قوله:
  كنت غضا بين الـرياض رطـيبـا                      مائس العطف من غناء الحـمـام
  صرت أحكي عداك في الذل إذ صر                      ت بـرغـمـي أداس بـالأقـدام انتهى. القبقاب: الخرزة التي يصقل بها الثياب، نقله الأزهري هكذا. وقال أبو عمرو في ياقوته: القبقاب هو القيقاب مصححا محققا قاله الصاغاني. رجل قبقاب، أي كثير الكلام، كالقباقب بالضم. وقيل: كثير الكلام أخطأ أو أصاب أو المهذار وهو كثير الكلام مخلطه، وأنشد ثعلب:
  أو سكت القوم فأنت قبقاب القبيب كأمير صوت أنياب الفحل وهديره كالقبقبة، وقد مر آنفا. والقبقب كجعفر، وزاد السهيلي: والقبقاب أيضا، على ما نقله شيخنا: البطن وفي الحديث: من كفي شر لقلقه وقبقبه وذبذبه فقد وقي وقيل للبطن قبقب من القبقبة، وهي حكاية صوت البطن. القبقب، بالكسر: صدف بحري: فيه لحم يؤكل، نقله الصاغاني. قباب كغراب: أطم بالمدينة على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، وفي التكملة: القبابة، بالهاء. القباب: من السيوف ونحوها: القاطع، من قب، إذا قطع القباب من الأنوف: الضخم العظيم. وككتاب: ع، بسمرقند، ومحلة بنيسابور و قباب : ع بنجد في طريق حاج البصرة و القباب: ة بأسفل مصر منها المحدث عبد الرحمن بن القبابي الحنبلي. قلت: والصواب في هاتين كسر أولهما، كما قيده الصاغاني والحافظ، والأخيرة تعرف بالكبرى و: ة قرب بعقوبا من نواحي بغداد، والصواب فيها أيضا كسر الأول. القباب نوع من السمك يشبه الكنعد. قال جرير:
  لا تحسبن مراس الحرب إذ خطرتأكل القباب وأدم الرغف بالصير

  القباب جمع القبة بالضم كالقبب بالكسر، هكذا في نسختنا مضبوط بالقلم، والظاهر أنه بالضم، ثم رأيت شيخنا ضبطه كغرف فلا محيد عنه. والقبة من البناء معروفة. وقيل: هي البناء من الأدم خاصة مشتق من ذلك. وقال ابن الأثير: القبة من الخباء: بيت صغير مستدير، وهو من بيوت العرب. وفي العناية: القبة: ما يرفع للدخول فيه ولا يختص بالبناء. القباب ككتان: الأسد كالمقبقب، نقلهما الصاغاني. القباب: ع بأذربيجان. قلت: والصواب أنه بالنون في آخره كما ضبطه الصاغاني والحافظ. والقبقب بالضم ومثله في الصحاح وفي لسان العرب: قباقب، بلا لام: العام المقبل أي هو اسم علم للعام الذي يلي قابل عامك. القباقب: الرجل الجافي المهذار. و: ع، ونهر بالثغر، وماء لبني تغلب بن وائل بأرض الجزيرة المعروفة بجزيرة ابن عمر. وفي الصحاح: وتقول: لا آتيك العام ولا قابل ولا قباقب. قال ابن بري: الذي ذكره الجوهري هو المعروف، قال: أعني قوله: إن قباقبا هو العام الثالث، قال: وأما العام الرابع فيقال له: المقبقب. قال: ومنهم من يجعل القاب العام الثالث. والقباقب: العام الرابع. والمقبقب: العام الخامس. ويقال وهو المحكي عن خالد بن صفوان، أنه قال لابنه في معاتبة: يا بني، إنك لن تفلح العام ولا قابل ولا قاب ولا قباقب ولا مقبقب. وقال ابن سيده فيما حكاه: كل كلمة منها اسم علم لسنة بعد سنة، وقال: حكاه الأصمعي، وقال: ولا يعرفون ما وراء ذلك. وسرت مقبوبة، ومقببة، الأخيرة كمعظمة، هكذا في النسخ، وهي الصواب، وفي أخرى مقبقبة أي ضامرة قال:
  جارية من قيس بن ثعلبه
  بيضاء ذات سرة مقببـه
  كأنها حلية سيف مذهبه وقببت، هكذا في نسختنا، وصوابه قبت الرطبة كهمزة، إذا جفت بعض الجفوف بعد الترطيب. قبب الرجل إذا عمل قبة، وقببها تقبيبا إذا بناها وبيت مقبب: عمل وفي نسخة جعل فوقه قبة والهوادج تقبب. وذو القبة: لقب حنظلة بن ثعلبة بن سيار العجلي، سمي به لأنه نصب قبة بصحراء ذي قار فتعطفت عليه ربيعة، وهزموا الفرس وتقببها: دخلها. وقبة الإسلام: البصرة، وهي خزانة العرب قال:
  بنت قبة الإسلام قيس لأهلهاولو لم يقيموها لطال التواؤها وحمار قبان هني أميلس أسيد رأسه كرأس الخنفساء وهي أصغر منها قيل: عيرقبان أبلق محجل القوائم، له أنف كأنف القنفذ إذا حرك تماوت حتى تراه كأنه بعرة، فإذا كف الصوت انطلق، وقيل هو دويبة وهو فعلان من قب لأن العرب لا تصرفه، وهو معرفة عندهم، ولو كان فعالا لصرفته، تقول: رأيت قطيعا من حمر قبان. قال الشاعر:
  يا عجبا لقد رأيت عجبا
  حمار قبان يسوق أرنبا

  كذا في الصحاح. وأنكر شيخنا عير قبان، وأنهم لم يذكروه إلا في ضرورة عجزوا فيها عن حمار فأبدلوه بالعير، ولم يذكره أرباب الدواوين المشاهير. قلت: وهو في المحكم ولسان العرب، فأي ديوان أشهر منهما ونقل عن الجاحظ في كتاب البيان أن من أنواعه أبو شحم وهو الصغير منها، قال: وأهل اليمن يطلقون حمار قبان على دويبة فوق الجراد من نوع الفراش. وفي مفردات ابن البيطار: حمار قبان يسمى حمار البيت أيضا. قلت: ولم يتعرضوا لوجه التسمية، وهو -والله أعلم- إنما سمي به لكون ظهره كأنه قبة، كما صرح به السيوطي في ديوان الحيوان. ومن أمثالهم: هو أذل من حمار قبان كذا في مجمع الأمثال والمستقصى. قال شيخنا: وقالوا: هو ضرب من الخنافس يكون بين مكة والمدينة. والقبيون، بالضم، وقد جاء ذكره في الحديث الذي لا طرف له. ونصه خير الناس القبيون. وسئل أحمد بن يحيى عن القبيين فقال: إن صح فهم الذين يسردون الصوم حتى تضمر بطونهم وفي رواية أخرى المقببون بدل القبيين والمعنى واحد. وقبين كقمين أي بضم فكسر مع تشديد : ع. بالعراق نقله الصاغاني وقبة الشاة، بالكسر وتخفف أي الموحدة، وبالتخفيف رأيته في فصيح ثعلب مضبوطا بالقلم، وفي هامش الكتاب: وهو الوعاء الذي يتناهى إليه الفرث، وهي الحفث، بكسر المهملة وسكون الفاء وآخره ثاء مثلثة، هكذا مضبوط عندنا، وفي فصيح ثعلب: وهي الفحث، أي ككتف، وذكر في باب المكسور الأول من الأسماء، وهي إنفحة الجدي. أي يكون له ما دام يرضع فإذا أكل سميت قبة. وقبيبات مصغرا: بئر دون المغيثة، نقله الصاغاني. وماء لبني تغلب بن وائل، وهو غير القباقب المار ذكره و: ع، بظاهر دمشق. ومحلة ببغداد. وماء لبني تميم. و: ع بالحجاز. وقبين بالضم وقد تقدم ضبطه أيضا: اسم نهر. وولاية بالعراق، وكلامه هنا غير محرر؛ فإنه قال أولا: إنه موضع بالعراق، ثم قال: إنه ولاية بالعراق، وهما واحد. وقب قب حكاية وقع السيف عند القتال، من القبقبة، وهو التصويت. والقبيب كأمير من الأقط الذي خلك رطبه بيابسه، وفي أخرى يابسه برطبه. ومما بقي على المصنف من المادة: عن الأصمعي، قب ظهره يقب قبوبا إذا ضرب بالسوط وغيره فجف. فذلك القبوب. قال أبو نصر: سمعت الأصمعي يقول: ذكر عن عمر أنه ضرب رجلا حدا، فقال: إذا قب ظهره فردوه إلي، أي إذا اندملت آثار ضربه وجفت، من قب اللحم والتمر، إذا يبس ونشف. وفي حديث علي كرم الله وجهه: كانت درعه صدرا لا قب لها أي لا ظهر لها، سمي قبا لأن قوامها به من قب البكرة، وقد تقدم. والأقب: الضامر، وجمعه قب. وحكى ابن الأعرابي: قببت المرأة، بإظهار التضعيف، ولها أخوات حكاها يعقوب عن الفراء، كمششت الدابة، ولححت عينه. والخيل القب: الضوامر.والقبقبة: صوت جوف الفرس؛ وهو القبيب. وقب الشيء وقببه: جمع أطرافه والقبقب: خشب السرج. قال:
  يطير الفارس لولا قبقبه

  وفي الأساس: ومن المجاز: وتر قب طاقاته، أي مستوية. والقب: بالفتح: مكيال للغلة كالقبان، وقد نسب إليه جماعة من المحدثين، كالحسن بن محمد النيسابوري القباني الحافظ. وفضل بن أبي طالب القباني الوزان، عن أبي الحسين بن يوسف، وغيرهما. والقباب ككتاب: ستة أماكن ذكر المصنف منها ثلاثة وبقي عليه: قباب: موضع بسمرقند، وأقصى محلة بنيسابور على طريق العراق. وموضع خارج بغداد على طريق خراسان يعرف بقبان الحسين وقبيبات بالضم: قرية شرقي مصر. والقباب ككتاب: لقب أبي بكر عبد الله بن محمد بن فورك الأصبهاني، لأنه كان يعمل الهوادج وقب بطنه وقبه غيره، وهو شدة الدمج للاستدارة. قال امرؤ القيس يصف فرسا:
  رقاقها ضرم وجريها خـذم                      ولحمها زيم والطي مقبوب

##### Türkçe

**قب** القوم **يقبون** **قبا** ve **قبوبا**: çekişmede yahut tartışmada gürültü ettiler: **قب** aslan ve damızlık erkek **يقب** (kesre ile) **قبا** ve **قبيبا**; işittiği zaman; ve bir diğerinde: “azıdişlerinin takırtısını işittim.” Ve **قب** onun **نابه**’si, yani damızlık erkek ve aslan, **قبا** ve **قبيبا**: ses çıkardı ve takırdadı; onu **الناب**’a izafe ederler. Ebû Züeyb dedi:
  Sanki bir aslandan savaşçı bir (aslan) gibi,
  onlarla iki **ناب**’ı için **قـبـيب** ile çarpışıyor.

  Bazıları dedi: **القبيب**: sestir; böylece onu genelleştirdi. **قب** hurma ve et ve deri **يقب** (kesre ile) **قبوبا**: tazeliği ve nemi gitti ve soldu; yara da böyledir; kuruduğunda ve suyu gittiğinde ve kuruyup çatladığında: **قب** bitki **يقب** (kesre ile) ve **يقب** (damme ile) **قبا**: kurudu; ve denildi ki: **قبت** yaş hurma, bir miktar kuruma ile, ıslatmadan sonra kuruduğu zaman; ve gelecektir; ondan kuruyan şeyin adı **القبيب**’dir; **القفيف** gibi, eşittir: şeyhimiz dedi: bu bapta bilinen, kıyasa göre kesredir; damme ise musannifin ziyadelerindendir; sarf imamları onu zikretmedi; hâlbuki iki vecihle geleni istisna etmişlerdir; **الكافية**’de ve **التسهيل**’de ve **اللامية**’de ve onların şerhlerinde olduğu gibi. Bu dili lugat imamları da fiiller erbabı da zikretmedi; musannifin onu nereden getirdiğini bilmiyorum. Bitti. Dedim: damme rivayeti **المحكم**’de ve **لسان العرب**’dadır; ikisiyle delil olarak yetinilir; müellif onu kendi yanından getirmedi ki şeyhimizin dediği ona reddedilsin; gizli olmadığı üzere. Ve **القبب** (harekeli): bel inceliğidir; bizde nüshalarda böyle, ihmal edilmiş **الدال** ile; bir diğerinde ise **الراء** ile ve karın zayıflığı ve onun (içe) yapışması. **قب** onun karnı **قبا** ve **قبب** **قببا**; yani asl üzere **الفك** ile; ve o şâzdır; ve o **أقب**’dır; dişisi **قباء**; onun **القبب**’i açıktır. Şair bir atı vasfederek dedi:
  El yüzücü, ayak sıçrayıcı,
  göz kıvılcım saçıcı, karın **مقبوب**; yani **قب** onun karnı; fiil: **قبه** **يقبه** **قبا**; ve o, yuvarlaklık için şiddetli sıkılaştırmadır. Bazıları dedi: **قب** atın karnı; o hâlde o **أقب**’dır; böğürleri iki kalçasına yapıştığı zaman; ve **الخيل** **القب**: zayıf (at)lardır. Ve **القب**: kesmedir; denir: **قبه** **يقبه** **قبا**; **كالاقتباب** gibi. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okuttu:
  Mafsalın altından kemiğin başını **يقتب** eder,
  Ve eğer bunu isterse, (o) ayrılmaz.

  Bazıları onu özellikle el kesmeye tahsis etti; denir: falan, falanın elini **اقتـب** etti **اقتبابا**; onu kestiği zaman; ve o **افتعال**’dir. Ve denildi ki: **الاقتباب**: hiçbir şey bırakmayan her kesmedir. İbnü’l-A‘râbî dedi: Ukaylî hiçbir şeyle konuşmazdı ki onu ondan yazmış olmayayım; dedi ki: “Yanımda hiçbir **قابة** bırakmadı ki onu **اقتـب** etmesin; ve hiçbir **نقارة** bırakmadı ki onu **انتقر** etmesin.” Yani: yanımda beğenilmiş seçilmiş hiçbir kelime bırakmadı ki onu koparıp almasın; ve seçilmiş ayıklanmış hiçbir lafız bırakmadı ki onu kendisi için almasın. **القب**: insanlardan ve develerden damızlık erkektir. **القب**: gömleğin cebine yamalardan giren şeydir. **القب**: **المحالة**’dan milin geçtiği deliktir; yahut mil üzerinde dönen delikli ağaçtır. Yahut o, makaranın ortasındaki yırtıktır; ve onun ağaçtan dişleri vardır; bunu Asma‘î söyledi. Yahut **المحالة**’nın dişlerinin üstündeki ağaçtır; yahut onun üstünde **المحالة**’nın dişleri olan (ağaçtır). Bunu da Asma‘î söyledi. Mecazdan: **القب**: reis; yani kavmin reisi ve efendileri; denildi ki: o meliktir; ve denildi ki: halifedir; ve denildi ki: o en büyük baştır; denir: “Sana en büyük **القب** gerekir”; yani en büyük baş. Şemmer dedi: en büyük baş ile reis kastedilir. Denir: falan, falan oğullarının **قب**’udur; yani onların reisidir. **القب**: iki kalça arasındaki şeydir; yahut **قب** **الدبر**: iki kalça arasının açıklığıdır; ve **القب**: gemlerden bir türdür; en zoru ve en büyüğüdür; bunu Sâgânî nakletti. **القب** (kesre ile): iki kalça arasında sırttan çıkan kemiktir. Mecazdan: “**قبك**’ini yere yapıştır”; yani hayretini; **الأساس**’ta böyle. Ve **لسان العرب** nüshasının kenarında şunu okudum: ve **التهذيب** nüshasında, Ezherî’nin hattıyla: **قبك** fetha ile. Mecazdan: **القب**: kavmin şeyhi; işlerinin döndüğü kimse; ve gizli değildir ki o, az önce geçtiği üzere, reis ve en büyük baş manasıyla fetha ile olan **القب**’dur. **القب** (damme ile): bel ince olanın adı **القباء**’nın cem‘idir. Ali رضى الله عنه hadîsinde, bir kadının sıfatında: onun **جداء** **قباء** **القباء** olduğu: karın içe çekik olandır; ve **الأقب**: karın düz olandır. Ve Ebû Ca‘fer **القبي** (damme ile) el-Murâdî; İbn Mes‘ûd’a yetişti; ondan İmrân b. Selîm rivayet etti; ve İmrân b. Selîm **القبي**; nüshalarda böyle; doğrusu İbn Süleymân’dır; Katâde’den rivayet etti; ondan da Yezîd b. Ebî Habîb; **القبة**’ye nisbetle; ve o: Kûfe’de bir yer; **القب** ile isimlendirildi; Murâd’dan bir kabiledir; ve **الفب** ile karışabilir; **الفاء** ile; Kûfe’de başka bir yer; ikisi de müştebihtendir. Ve **قبة جالينوس**: Mısır’da; ve o, şimdi **قبة الغوري** diye meşhur olandır. Ve **قبة الرحمة**: İskenderiye’de. Ve **قبة الحمار**: dârü’l-hilâfede idi; onunla isimlendirildi; çünkü ona zarif bir eşek üzerinde çıkardı. Ve **قبة الفرك** ( **الفاء**’nın kesri ile): bir yer; **كلواذا**’da; **الكاف**’ın kesri ve **اللام**’ın sükûnu ile; iki **الألف** arasında mu‘ceme **ذال**; Bağdat köylerindendir. Ebû Süleymân Eyyûb b. Yahyâ b. Eyyûb **القبي** el-Harrânî (fetha ile); **القب**’a nisbetle; ve o, hububat için bir ölçektir; iki yüz seksen senesinden sonra öldü; ve o, ma‘rûfu emredenlerden biridir; **الإكمال**’da böyle. Ve denildi ki: ona ancak bu denildi; çünkü onun yaratılıştan bir **قب**’u vardı; bunu Hâfız söyledi. Ve **القابة** onların sözünde: “Bu yıl bir **قابة** işitmedik”; yani gök gürültüsünün sesi; onu, daha önce geçtiği üzere ses olan **القبيب**’e götürür; İbn Sîde onu zikretti ve onu kimseye nisbet etmedi; Cevherî onu Asma‘î’ye nisbet etti. İbnü’s-Sikkît dedi: bu harfi Asma‘î’den başka kimse rivayet etmedi; dedi ki: insanlar onun hilâfınadır. “Onlara bir **قابة** isabet etmedi”; yani yağmurdan bir damla. İbnü’s-Sikkît dedi: “Bu yıl bize bir damla isabet etmedi” ve “Bu yıl bize bir **قابة** isabet etmedi”; tek manadadır. Ve **قبقب** aslan ve damızlık erkek

**قبقبة**: eğer böğürdü ise. Ve **قبقب** aslan: sesi ve iki azı dişini oynatmasıdır. Ve **القبقبة** ve **القبيب**: aygırın azı dişlerinin sesi ve böğürmesidir; ve denildi ki: o, böğürmenin tekrarlanmasıdır. **قبقب** adam: ahmaklık etti. Ve **القبقاب**: yalancı. Ve böğüren deve. Ve ferç denilir: bilakis idrar, onun **قبقابه**’sinin birleşme yerleridir. Ve dediler: **ذكر قبقاب**; onu bununla vasfettiler; yahut o, geniş, suyu çok olan ferçtir; adam onda zekerini içeri soktuğunda **قبقب** eder; yani ses çıkarır. Bunu bir bedevîden işitti; şu sırada inşad etti:
  **لعساء يا ذات الحر القبقاب**

Ve **الفرزدق** dedi:
  **فكم طلقت في قيس عيلان من حر                      وقد كان قبقابـا رمـاح الأراقـم**

**القبقاب**: ağaçtan olan nalındır. Doğuda, Yemen ehlinin diliyle özel olduğu (söylenir); şeyhimiz onu nakletti. Ve denildi ki: o, sonradan türemedir; Arapların كلامında aslı yoktur. Ve **الخفاجي**, **الريحانة**’da zikretti ki: o, ağaçtan yapılan nalındır; birinci asırdan sonra ihdas edilmiştir; lafzı da sonradan türemedir; Araplardan işitilmemiştir. Ve İbn Hânî el-Endelüsî onun hakkında şu sözünü nazmetti:
  **كنت غضا بين الـرياض رطـيبـا                      مائس العطف من غناء الحـمـام**
  **صرت أحكي عداك في الذل إذ صر                      ت بـرغـمـي أداس بـالأقـدام**

Bitti. **القبقاب**: elbiselerin onunla parlatıldığı boncuktur; el-Ezherî onu böyle nakletti. Ve Ebû Amr, **ياقوته**’unda dedi: **القبقاب** o, **القيقاب**’dır; tashih edilmiş, tahkik edilmiş olarak; es-Sağânî söyledi. **رجل قبقاب**: yani çok konuşan; zamme ile **القباقب** gibi. Ve denildi ki: çok konuşan; hata etti yahut isabet etti; yahut **المهذار**dır; o, çok konuşan, karıştırandır. Ve Sa‘leb inşad etti:
  **أو سكت القوم فأنت قبقاب**

**القبيب**: aygırın azı dişlerinin sesi ve böğürmesidir; **القبقبة** gibi; az önce geçti. Ve **القبقب** (Ca‘fer vezninde); ve es-Süheylî artırdı: ve **القبقاب** da, şeyhimizin naklettiğine göre: karındır. Ve hadiste: “Kim dilinin **لقلقه**’sinin, **قبقبه**’sinin ve **ذبذبه**’sinin şerrinden korunursa, korunmuş olur.” Ve karna **قبقب** denildi; **القبقبة**’den (dolayı); o, karnın sesinin taklididir.

**القبقب** (kesre ile): deniz sedefi; içinde yenilen et vardır; es-Sağânî nakletti.

**قباب** (Gurâb vezninde): Medine’de bir **أطم**; üzerinde oturana en faziletli salât ve selâm olsun. Ve **التكملة**’de: **القبابة** (هاء ile).

**القباب**: kılıçlar ve benzerlerinden: kesici; **قب**’dan, eğer kesti ise.

**القباب** (burunlardan): iri, büyük.

Ve **ككتاب**: Semerkand’da bir yer adı; ve Nîsâbûr’da bir mahalle. Ve **قباب**: Basra hacısının yolunda Necd’de bir yer adı. Ve **القباب**: Aşağı Mısır’da bir yer; ondan Hanbelî muhaddis Abdurrahman b. el-قبابي. Dedim ki: bu ikisinde de evvelinin kesresi doğrudur; es-Sağânî ve hâfız onu böyle kaydetti. Ve sonuncusu **الكبرى** ile tanınır. Ve: Ba‘kûbâ yakınında, Bağdat nahiyelerinden bir yer; onda da evvelin kesresi doğrudur.

**القباب**: **الكنعد**’a benzeyen bir balık türüdür. Cerîr dedi:
  **لا تحسبن مراس الحرب إذ خطرتأكل القباب وأدم الرغف بالصير**

**القباب**: zamme ile **القبة**’nin cem‘idir; kesre ile **القبب** gibi. Böylece nüshamızda kalemle ضبط edilmiştir; zâhir olan onun zamme ile olduğudur. Sonra şeyhimizin onu **غرف** gibi ضبط ettiğini gördüm; ondan kaçış yoktur. Ve **القبة** bina’dan ma‘lûmdur. Ve denildi ki: o, özellikle deriden olan binadır; bundan مشتق’tır. Ve İbnü’l-Esîr dedi: **القبة** çadırdan: küçük, yuvarlak bir evdir; o, Arapların evlerindendir. Ve **العناية**’de: **القبة**: içine girilmek için yükseltilen şeydir; bina ile özel değildir.

**القباب** (Kettân vezninde): aslandır; **المقبقب** gibi; ikisini de es-Sağânî nakletti.

**القباب**: Azerbaycan’da bir yer. Dedim ki: doğrusu, sonunda **النون** iledir; es-Sağânî ve hâfız onu böyle ضبط etti.

Ve **القبقب** zamme ile; ve onun benzeri **الصحاح**’ta ve **لسان العرب**’da: **قباقب** (lâmsız): gelecek yıl; yani o, senin yılının ardından gelen yılın özel adıdır.

**القباقب**: kaba, çok konuşan adam. Ve: sınırda bir yer ve bir nehir. Ve Cezîre toprağında, İbn Ömer adası diye bilinen yerde, Benî Tağlib b. Vâil’e ait bir su. Ve **الصحاح**’ta: “dersin ki: sana bu yıl da gelmem, **قابل** de, **قباقب** de.” İbn Berrî dedi: Cevherî’nin zikrettiği meşhur olandır; dedi ki: yani onun “**قباقب** üçüncü yıldır” sözünü kastediyorum. Dedi ki: dördüncü yıla gelince, ona **المقبقب** denir. Dedi ki: onlardan kimi **القاب**’ı üçüncü yıl yapar; ve **القباقب**: dördüncü yıl; ve **المقبقب**: beşinci yıl. Ve denilir ki—Hâlid b. Safvân’dan nakledilen odur—o, oğluna azarlamada dedi: “Ey oğulcuğum, sen ne bu yıl, ne **قابل**, ne **قاب**, ne **قباقب**, ne de **مقبقب**’ta felah bulacaksın.” Ve İbn Sîde, naklettiği şeyde dedi: her bir kelime, yıldan sonra yıl için bir özel addır. Ve dedi ki: el-Asma‘î onu nakletti; ve dedi ki: bunun ötesini bilmezler.

**سرت مقبوبة** ve **مقببة**; sonuncusu **كمعظمة** gibi; nüshalarda böyle; ve o doğrudur. Ve başka birinde **مقبقبة**: yani zayıf. Dedi ki:
  **جارية من قيس بن ثعلبه**
  **بيضاء ذات سرة مقببـه**
  **كأنها حلية سيف مذهبه**

Ve **قببت**; nüshamızda böyle; doğrusu: **قبت** taze hurma (**كهمزة**): eğer ıslatmadan sonra kurumanın bir kısmıyla kurudu ise.

**قبب** adam: eğer bir kubbe yaptı ise. Ve onu **تقبيبا** ile **قببها**: eğer onu bina etti ise. Ve **بيت مقبب**: yapılmış. Ve bir nüshada: üstüne bir kubbe yapılmış. Ve **الهوادج** kubbelenir.

Ve **ذو القبة**: el-‘Aclî Hanzala b. Sa‘lebe b. Seyyâr’ın lakabıdır; onunla adlandırıldı; çünkü Zî Kâr sahrasında bir kubbe dikti; Rabî‘a ona meyletti; Farsları bozguna uğrattılar. Ve onu **تقببها**: içine girdi.

Ve **قبة الإسلام**: Basra’dır; o, Arapların hazinesidir. Dedi ki:
  **بنت قبة الإسلام قيس لأهلهاولو لم يقيموها لطال التواؤها**

Ve **حمار قبان**: yumuşak, kaygan; başının tepesi, **الخنفساء**’nın başı gibidir; o, ondan daha küçüktür. Denildi ki: **عيرقبان**: alaca, ayakları aklı; burnu, **القنفذ**’in burnu gibidir; hareket ettirildiğinde ölü taklidi yapar; onu sanki bir tezek gibi görürsün; ses kesilince fırlar. Ve denildi ki: o, bir küçük hayvandır; ve o, **فعلان** veznindedir, **قب**’dan; çünkü Araplar onu i‘rab etmez; o, onların yanında marifedir; eğer **فعال** olsaydı onu i‘rab ederlerdi. Dersin ki: “**حمر قبان**’dan bir sürü gördüm.” Şair dedi ki:
  **يا عجبا لقد رأيت عجبا**
  **حمار قبان يسوق أرنبا**

Böylece **الصحاح**’ta. Şeyhimiz **عير قبان**’ı inkâr etti; ve onların onu ancak, “**حمار**”dan aciz kaldıkları bir zaruret içinde zikrettiklerini; onu **العير** ile değiştirdiklerini; meşhur divan sahiplerinin onu zikretmediğini (söyledi). Dedim ki: o, **المحكم** ve **لسان العرب**’dadır; onlardan daha meşhur hangi divan vardır? Ve **الجاحظ**’tan **البيان** kitabında nakledildi: onun türlerinden biri **أبو شحم**’dır; o, onun küçüğüdür. Dedi ki: Yemen ehli, **حمار قبان** adını, çekirge üstünde, güve türünden bir küçük hayvana verir. Ve İbnü’l-Baytâr’ın **مفردات**’ında: **حمار قبان**, **حمار البيت** diye de adlandırılır. Dedim ki: adlandırmanın yönüne temas etmediler; ve o—Allah daha iyi bilir—ancak sırtı sanki bir kubbe olduğu için onunla adlandırılmıştır; Süyûtî **ديوان الحيوان**’da bunu açıkça söyledi. Ve onların mesellerinden: “O, **حمار قبان**’dan daha zelildir.” Böylece **مجمع الأمثال** ve **المستقصى**’da. Şeyhimiz dedi: ve dediler ki: o, Mekke ile Medine arasında bulunan bir tür **خنافس**’tir.

Ve **القبيون** (zamme ile); onun zikri, ucu olmayan hadiste gelmiştir. Metni: “İnsanların hayırlısı **القبيون**’dur.” Ve Ahmed b. Yahyâ’ya **القبيين** hakkında soruldu; dedi ki: eğer sahih ise, onlar, karınları zayıflayıncaya kadar orucu ard arda tutanlardır. Ve başka bir rivayette **المقببون**, **القبيين** yerine; mana birdir.

Ve **قبين** (Kumayn gibi; yani zamme sonra kesre, şeddeli): Irak’ta bir yer; es-Sağânî nakletti.

Ve **قبة الشاة** (kesre ile; ve hafifletilir): yani tek noktalı (harf). Hafifletme ile onu, Sa‘leb’in **فصيح**’inde kalemle ضبط edilmiş gördüm. Ve kitabın kenarında: “O, dışkının ulaştığı kaptır; o, **الحفث**’tır; mu‘ceme (ح) kesre ile, **الفاء** sükûn ile, sonunda üç noktalı **ث**.” Bizde böyle ضبط edilmiştir. Ve Sa‘leb’in **فصيح**’inde: “o, **الفحث**’tır”; yani **ككتف**. Ve isimlerin evveli kesreli babında zikretti; ve o, oğlağın **إنفحة**’sıdır; yani emdiği müddetçe ona ait olur; yediğinde **قبة** diye adlandırılır.

Ve **قبيبات** (küçültme): **المغيثة**’den aşağı bir kuyu; es-Sağânî nakletti. Ve Benî Tağlib b. Vâil’e ait bir su; o, zikri geçen **القباقب**’den başkadır. Ve: Dımaşk’ın dış tarafında bir yer. Ve Bağdat’ta bir mahalle. Ve Benî Temîm’e ait bir su. Ve: Hicaz’da bir yer.

Ve **قبين** zamme ile—onun ضبط’ı da geçti—: bir nehrin adıdır. Ve Irak’ta bir vilâyet. Buradaki sözü muharrar değildir; çünkü önce “Irak’ta bir mevki” dedi, sonra “Irak’ta bir vilâyet” dedi; ikisi birdir.

Ve **قب قب**: savaşta kılıcın düşüşünün taklididir; **القبقبة**’dendir; o, ses çıkarmadır.

Ve **القبيب** (Emîr gibi): kurusunu yaşına karıştırdığın **الأقط**’tandır; başka birinde: yaşını kurusuna.

Ve musannifin maddeden geriye bıraktıklarından: el-Asma‘î’den: **قب** sırtı, **قبوبا** ile **يقب**: eğer kamçı ve başkasıyla vuruldu da kurudu ise. İşte o, **القبوب**’dur. Ebû Nasr dedi: el-Asma‘î’yi şöyle derken işittim: Ömer’den zikredildi ki, bir adama had olarak vurdu; sonra dedi ki: “Sırtı **قب** edince onu bana geri getirin”; yani vurmanın izleri kapanıp kuruyunca; **قب** etten ve hurmadan (gibidir): eğer kurudu ve çekildi ise.

Ve Ali’nin—Allah yüzünü keremli kılsın—hadisinde: “Zırhı, göğüs idi; ona **قب** yoktu”; yani ona sırt yoktu. Ona **قب** adı verildi; çünkü onun ayakta durması onunladır; **قب البكرة**’dan; daha önce geçti.

Ve **الأقب**: zayıf; cem‘i **قب**.

İbnü’l-A‘râbî nakletti: **قببت** kadın; şeddeyi izhar ederek. Ve onun kız kardeşleri vardır; Ya‘kûb, el-Ferrâ’dan nakletti: **مششت** binek hayvanı; ve **لححت** gözü.

Ve **الخيل القب**: zayıf atlar.

Ve **القبقبة**: atın iç boşluğunun sesidir; o, **القبيب**’dir.

Ve **قب** şey ve onu **قببه**: uçlarını topladı.

Ve **القبقب**: eyerin ağacıdır. Dedi ki:
  **يطير الفارس لولا قبقبه**

Ve **الأساس**’ta: Ve mecazdan: **وتر قب طاقاته**; yani düzlenmiş. Ve **القب**: fetha ile: hububat için bir ölçek; **القبان** gibi. Ve ona nisbet edilmiş (nisbesi yapılmış) muhaddislerden bir cemaat vardır; **الحسن بن محمد النيسابوري القباني الحافظ** gibi. Ve **فضل بن أبي طالب القباني الوزان**; **أبي الحسين بن يوسف**’tan ve başkalarından.

Ve **القباب** ( **كتاب** gibi): musannifin ondan üç yer zikrettiği altı mekân; ve ona kalan: **قباب**: Semerkand’da bir yer. Ve Irak yolu üzerinde Nişabur’da bir mahallenin en ucu. Ve Horasan yolu üzerinde Bağdat dışında bir yer; **قبان الحسين** diye bilinir. Ve **قبيبات** damme ile: Mısır’ın doğusunda bir köy.

Ve **القباب** ( **كتاب** gibi): Ebû Bekir **عبد الله بن محمد بن فورك الأصبهاني**’nin lakabı; çünkü o **الهوادج** yapardı; ve karnı **قب** idi ve başkası onu **قبه** etti; ve o, yuvarlaklık için şiddetli bir sıkı birleştirmedir. İmru’ul-Kays bir atı vasfederek dedi:
  İnceleri alevlidir ve koşuşu keskindir                      Ve eti **زيم**’dir ve katlama **مقبوب**’dur

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَبَّ
قَبَّ U ( n. ac. قَبّ 1 ),
a.  Dried, withered, shrivelled.

b.  ( n. ac. قَبّ 1 ), Cut off.

c.  I ( n. ac. قَبِيْب 25 ,  قُبُوْب 27 ), Shouted, clamoured.

d.  U ( n. ac. قُبُوْب 27 ), Became dry.

e.  ( n. ac. قَبّ 1 ,  قَبِيْب 25 ), Ground, grated his teeth.

f.  A ( n. ac. قَبَب 4 ), Was slender.

g.  [ coll. ], Raised, lifted.

h.  [ 'An ] [ coll. ], Rose, went away from.

i.  see II (a) , ( c ).

قَبَّبَ
قَبَّبَ II ,
a.  Made, constructed a cupola.

b.  Arched, vaulted; made convex.

c.  Gathered together the extremities of.

d.  see I (d) .

اِسْتَقْبَبَ
اِسْتَقْبَبَ X ,
a.  Was arched, vaulted, convex; had a cupola.

اِقْتَبَبَ
اِقْتَبَبَ VIII ,
a.  see I (b) .

قَبّ
قَبّ 1 ,
a.  Chief, prince, ruler, king.

b.  Neck-band; collar ( of a shirt ).

c.  Axle-tree; axle; sheave.

d.  [ coll. ], Scale-beam.

قَبَّة
قَبَّة 1t ,
a.  see 1 (b) .

b.  [ coll. ], Collar.

قِبّ
قِبّ 2 ,
a.  Chief.

b.  Os sacrum, rump-bone.

قُبَّة
قُبَّة 3t , ( pl. قُبَب 9 ,  قِبَاْب 23 ),
a.  Cupola, dome; arch; any arched building.

b.  [ coll. ], Belfry; steeple.

قُبِّيّ
قُبِّيّ 3yi ,
a.  Wasted with fasting.

أَقْبَبُ
أَقْبَبُ 14 , ( pl. قُبّ 3 ),
a.  Slenderwaisted, slim; lank.

قَاْبِب
قَاْبِب 21
a.  [ art. ], The year after the next, the third year.

قَاْبِبَة
قَاْبِبَة 21t ,
a.  Rain-drop.

b.  Thunder.

قِبَاْب
قِبَاْب 23 ,
a.  see 24 (c) .

قُبَاْب
قُبَاْب 24 ,
a.  Sharp.

b.  Thick ( nose ).

c.  A species of fish.

قَبِيْب
قَبِيْب 25 ,
a.  Dry.

قَبَّاْب
قَبَّاْب 28
a.  [ art. ], Lion.

قَبَّاْنُ
قَبَّاْنُ 33 ,
a.  Woodlouse.

قَبَّبَ
N. P. قَبَّبَ II .
a.  Surmounted by a cupola; arched, vaulted, convex; dome-shaped, round.

وَتَر قَبّ
وَتَر قَبّ
a.  Bow-string.

قُبَّة الشَّهَادَةا
قُبَّة الشَّهَادَةا
a.  The tabernacle of witness.

##### Türkçe

قَبَّ
**قَبَّ** U (n. ac. **قَبّ** 1),
a. Kurudu, soldu, buruştu.

b. (n. ac. **قَبّ** 1), Kesti, kopardı.

c. I (n. ac. **قَبِيْب** 25, **قُبُوْب** 27), Bağırdı, gürültü etti.

d. U (n. ac. **قُبُوْب** 27), Kurudu.

e. (n. ac. **قَبّ** 1, **قَبِيْب** 25), Dişlerini gıcırdattı, dişlerini öğüttü.

f. A (n. ac. **قَبَب** 4), İnce yapılı oldu.

g. [coll.], Kaldırdı, yükseltti.

h. ['An] [coll.], Yükseldi, -den uzaklaştı.

i. II (a), (c)’ye bak.

قَبَّبَ
**قَبَّبَ** II,
a. Bir kubbe yaptı, inşa etti.

b. Kemerledi, tonozladı; dışbükey yaptı.

c. -in uçlarını bir araya topladı.

d. I (d)’ye bak.

اِسْتَقْبَبَ
**اِسْتَقْبَبَ** X,
a. Kemerli, tonozlu, dışbükey oldu; kubbeli oldu.

اِقْتَبَبَ
**اِقْتَبَبَ** VIII,
a. I (b)’ye bak.

قَبّ
**قَبّ** 1,
a. Reis, emir, yönetici, kral.

b. Boyun bağı; yaka (gömleğin).

c. Dingil ağacı; dingil; makara.

d. [coll.], Terazi kirişi.

قَبَّة
**قَبَّة** 1t,
a. 1 (b)’ye bak.

b. [coll.], Yaka.

قِبّ
**قِبّ** 2,
a. Reis.

b. Sakrum kemiği, sağrı kemiği.

قُبَّة
**قُبَّة** 3t, (pl. **قُبَب** 9, **قِبَاْب** 23),
a. Kubbe, kubbeli tavan; kemer; her türlü kemerli bina.

b. [coll.], Çan kulesi; kule.

قُبِّيّ
**قُبِّيّ** 3yi,
a. Oruçla zayıflamış.

أَقْبَبُ
**أَقْبَبُ** 14, (pl. **قُبّ** 3),
a. Beli ince, ince; sıska.

قَاْبِب
**قَاْبِب** 21
a. [art.], Ondan sonraki yıl, üçüncü yıl.

قَاْبِبَة
**قَاْبِبَة** 21t,
a. Yağmur damlası.

b. Gök gürültüsü.

قِبَاْب
**قِبَاْب** 23,
a. 24 (c)’ye bak.

قُبَاْب
**قُبَاْب** 24,
a. Keskin.

b. Kalın (burun).

c. Bir balık türü.

قَبِيْب
**قَبِيْب** 25,
a. Kuru.

قَبَّاْب
**قَبَّاْب** 28
a. [art.], Aslan.

قَبَّاْنُ
**قَبَّاْنُ** 33,
a. Tesbih böceği.

قَبَّبَ
N. P. **قَبَّبَ** II.
a. Üstü kubbeli; kemerli, tonozlu, dışbükey; kubbe biçimli, yuvarlak.

وَتَر قَبّ
**وَتَر قَبّ**
a. Yay kirişi.

قُبَّة الشَّهَادَةا
**قُبَّة الشَّهَادَةا**
a. Şehadet çadırı.
