# قبب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%A8%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قبب

قَبَّ القومُ يَقِـبُّون قَبّاً: صَخِـبُوا في خُصومة أَو تَمَارٍ. وقَبَّ الأَسَدُ والفَحْلُ يَقِبُّ قَبّاً وقَبِـيباً إِذا سَمِعْتَ قَعْقَعةَ أَنْيابه. وقَبَّ نابُ الفحل والأَسَد قَبّاً وقَبِـيباً كذلك يُضيفُونه إِلى النَّابِ؛ قال أَبو ذؤيب: كأَنَّ مُحَرَّباً من أُسْدِ تَرْجٍ *  يُنازِلُهُمْ، لنابَيْهِ قَبِـيبُ وقال في الفحل:
أَرَى ذو كِدْنةٍ، لنابَيْهِ قَبِـيبُ(1)
(1 قوله «أرى ذو كدنة إلخ» كذا أنشده في المحكم أيضاً.)
وقال بعضهم: القَبِـيبُ الصوتُ، فعَمَّ به. وما سمعنا العام قابَّـةً أَي صوتَ رَعْدٍ، يُذْهَبُ به إِلى القبيب؛ ذَكَرَه ابن سيده، ولم يَعْزُه إِلى أَحد؛ وعزاه الجوهري إِلى الأَصمعي. وقال ابن السكيت: لم يَرْوِ أَحدٌ هذا الحرف، غير الأَصمعي، قال: والناسُ على خلافه. \<ص:658>
وما أَصابتهم قابَّةٌ أَي قَطْرَة. قال ابن السكيت: ما أَصابَتْنا العامَ قَطْرَةٌ، وما أَصابتنا العامَ قابَّةٌ: بمعنًى واحد. الأَصمعي: قَبَّ ظهرُه يَقِبُّ قُبوباً إِذا ضُرِبَ بالسَّوْطِ وغيره فجَفَّ، فذلك القُبوبُ. قال أَبو نصر: سمعت الأَصمعي يقول: ذُكِرَ عن عمَر أَنه ضَرَبَ رجلاً حدّاً، فقال: إِذا قَبَّ ظهرُه فرُدُّوه إِليَّ أَي إِذا انْدَمَلَتْ آثارُ ضَرْبه وجفَّتْ؛ مِنْ قَبَّ اللحم والتَّمْرُ إِذا يَبِسَ ونَشِفَ.
وقَبَّه يَقُبُّه قَبّاً، واقْتَبَّه: قَطَعَه؛ وهو افْتَعَل؛ وأَنشد ابن الأَعرابي: يَقْتَبُّ رَأْسَ العَظْمِ دونَ الـمَفْصِلِ، *  وإِنْ يُرِدْ ذلك لا يُخَصِّلِ أَي لا يجعله قِطَعاً؛ وخَصَّ بعضُهم به قَطْعَ اليد. يقال: اقْتَبَّ فلانٌ يَدَ فُلان اقْتِـباباً إِذا قَطَعها، وهو افتعال، وقيل: الاقْتِتابُ كلُّ قَطْعٍ لا يَدَعُ شيئاً. قال ابن الأَعرابي: كان العُقَيْلِـيُّ لا يَتَكَلَّمُ بشيءٍ إِلاَّ كَتَبْتُه عنه، فقال: ما تَرَكَ عندي قابَّةً إِلا اقْتَبَّها، ولا نُقارةً إِلا انْتَقَرَها؛ يعني ما تَرَكَ عندي كلمةً مُسْتَحْسنةً مُصْطَفاةً إِلاَّ اقْتَطَعَها، ولا لَفْظَةً مُنْتَخَبة مُنْتَقاةً إِلاَّ أَخَذها لذاته. والقَبُّ: ما يُدْخَلُ في جَيْبِ القَمِيصِ من الرِّقاعِ. والقَبُّ: الثَّقْبُ الذي يجري فيه الـمِحْوَرُ من الـمَحالَةِ؛ وقيل: القَبُّ الخَرْقُ الذي في وَسَط البَكَرة؛ وقيل: هو الخشبة التي فوق أَسنان الـمَحالة؛ وقيل: هو الخَشَبَةُ الـمَثْقُوبة التي تَدور في الـمِحْوَر؛ وقيل: القَبُّ الخَشَبة التي في وَسَط البَكَرة وفوقها أَسنان من خشب، والجمعُ من كل ذلك أَقُبٌّ، لا يُجاوَزُ به ذلك. الأَصمعي: القَبُّ هو الخَرْقُ في وَسَط البَكَرَة، وله أَسنان من خشب. قال: وتُسَمَّى الخَشَبَةُ التي فوقها أَسنانُ الـمَحالة القَبَّ، وهي البكَرة. وفي حديث علي، رضي اللّه عنه: كانتْ دِرْعُه صَدْراً لا قَبَّ لها، أَي لا ظَهْر لها؛ سُمِّيَ قَبّاً لأَن قِوامها به، من قَبِّ البَكَرَة، وهي الخشبةُ التي في وسطها، وعليها مَدارُها. والقَبُّ: رئيسُ القوم وسَيِّدُهم؛ وقيل: هو الـمَلِكُ؛ وقيل: الخَليفة؛ وقيل: هو الرَّأْسُ الأَكْبر. ويُقال لشيخ القوم: هو قَبُّ القَوْمِ؛ ويقال: عليك بالقَبِّ الأَكْبر أَي بالرأْس الاَكبر؛ قال شمر: الرأْسُ الأَكبر يُرادُ به الرئيسُ. يقال: فلانٌ قَبُّ بَني فلانٍ أَي رئيسُهم. والقَبُّ: ما بَين الوَرِكَينِ. وقَبُّ الدُّبُر: مَفْرَجُ ما بين الأَلْيَتَيْنِ. والقِبُّ، بالكسر: العَظم الناتئ من الظهر بين الأَلْـيَتَيْن؛ يقال: أَلزِقْ قِـبَّكَ بالأَرض. وفي نسخة من التهذيب، بخط الأَزهري: قَبَّكَ،بفتح القاف. والقَبُّ: ضَرْبٌ من اللُّجُم، أَصْعَبُها وأَعظمها.
والأَقَبُّ: الضامر، وجمعه قُبٌّ؛ وفي الحديثِ: خَيرُ الناسِ القُبِّـيُّون. وسئل أَحمد بن يحيـى عن القُبِّـيِّـينَ، فقال: إِنْ صَحَّ فهم الذين يَسْرُدُونَ الصَّوْمَ حتى تَضْمُرَ بُطُونُهُم. ابن الأَعرابي: قُبَّ إِذا ضُمِّر للسِّباق، وقَبَّ إِذا خَفَّ. والقَبُّ والقَبَبُ: دِقَّةُ الخَصْر وضُمُورُ البَطْن ولُحوقه. قَبَّ يَقَبُّ قَبَـباً، وهو أَقَبُّ، والأُنثى قَبَّاءُ بيِّنة القَبَبِ؛ قال الشاعر يصف فرساً: اليَدُّ سابحَةٌ والرِّجْلُ طامِحةٌ، *  والعَيْنُ قادِحةٌ والبطنُ مَقْبُوبُ(1) (1 قوله «والعين قادحة» بالقاف وقد أنشده في الأساس في مادة ق د ح بتغيير في الشطر الأول.) \<ص:659>
أَي قُبَّ بَطْنُه، والفعل: قَبَّه يقُبُّه قَبّاً، وهو شِدَّة الدَّمْجِ للاستدارة، والنعت: أَقَبُّ وقَبّاءُ. وفي حديث علي: رضي اللّه عنه، في صفة امرأَة: إِنها جَدّاءُ قَبّاءُ؛ القَبّاءُ: الخَميصةُ البَطْنِ. والأَقَبُّ: الضّامِرُ البَطْنِ. وفي الحديث: خيرُ الناس القُبِّـيُّون؛ سُئل عنه ثعلب، فقال: إِن صَحَّ فهم القوم الذين يسْرُدون الصومَ حتى تَضْمُر بُطُونُهُم. وحكى ابن الأَعرابي: قَبِـبَتِ المرْأَةُ، بـإِظهار التَّضْعيف، ولها أَخواتٌ، حكاها يعقوب عن الفراء، كَمَشِشَتِ الدابةُ، ولَـحِحَتْ عينُه. وقال بعضهم: قَبَّ بَطْنُ الفَرس، فهو أَقَبُّ، إِذا لَـحِقَت خاصرتاه بحالِـبَيْه. والخَيْلُ القُبُّ: الضَّوامِرُ. والقَبْقَبةُ: صوت جَوْف الفرس، وهو القَبِـيبُ. وسُرَّةٌ مَقْبوبةٌ، ومُقَبَّـبةٌ: ضامرة؛ قال: جاريةٌ من قَيْسٍ بنِ ثَعْلَبهْ،
بَيْضاءُ ذاتُ سُرَّةٍ مُقَبَّـبه،
كأَنها حِلْـيةُ سَيْفٍ مُذْهَبَهْ
وقَبَّ التَّمْرُ واللحمُ والجِلْدُ يَقِبُّ قُبوباً: ذَهَبَ طَراؤُه ونُدُوَّتُه وذَوَى؛ وكذلك الجُرْحُ إِذا يَبِسَ، وذهَبَ ماؤُه وجَفَّ. وقيل: قَبَّت الرُّطَبةُ إِذا جَفَّتْ بعضَ الجُفوف بعْدَ التَّرْطِـيب. وقَبَّ النَّبْتُ يَقُبُّ ويَقِبُّ قَبّاً: يَبِسَ، واسم ما يَبِسَ منه القَبِـيبُ، كالقَفِـيفِ سواءً. والقَبيبُ من الأَقِط: الذي خُلِطَ يابسُه برَطْبِه.
وأَنْفٌ قُبابٌ: ضَخْم عظيم. وقَبَّ الشيءَ وقَبَّـبَهُ: جَمَعَ أَطرافَهُ. والقُبَّةُ من البناء: معروفة، وقيل هي البناء من الأَدَم خاصَّةً، مشتقٌّ من ذلك، والجمع قُبَبٌ وقِـبابٌ. وقَبَّـبها: عَمِلَها. وتَقبَّـبها: دَخَلَها.
وبيتٌ مُقَبَّبٌ: جُعِلَ فوقه قُبَّةٌ؛ والهوادجُ تُقَبَّبُ. وقَبَبْتُ قُبَّة، وقَبَّـبْتها تَقبيباً إِذا بَنَيْتَها. وقُبَّةُ الإِسلام: البَصْرة، وهي خِزانة العرب؛ قال: بَنَتْ، قُبَّةَ الإِسلامِ، قَيْسٌ، لأَهلِها *  ولو لم يُقيموها لَطالَ الْتِواؤُها وفي حديث الاعتكاف: رأَى قُبَّةً مضروبةً في المسجد. القُبَّة من الخِـيام: بيتٌ صغير مستدير، وهو من بيوت العرب. والقُبابُ: ضَرْبٌ من السَّمَك(1) (1 قوله «والقباب ضرب» بضم القاف كما في التهذيب بشكل القلم وصرح به في التكملة وضبطه المجد بوزن كتاب.) ، يُشْبِه الكَنْعَد؛ قال جرير: لا تَحْسَبَنَّ مِراسَ الـحَرْبِ، إِذ خَطَرَتْ، *  أَكْلَ القُبابِ، وأَدْمَ الرُّغْفِ بالصَّيرِ وحِمارُ قَبَّانَ: هُنَيٌّ أُمَيْلِسُ أُسَيْدٌ، رأْسُه كرأْسِ الخُنْفُساءِ، طُوالٌ قَوائمهُ نحوُ قوائم الخُنْفُساء، وهي أَصغر منها. وقيل: عَيْرُ قَبّانَ: أَبْلَقُ مُحَجَّلُ القَوائم، له أَنْفٌ كأَنف القُنْفُذ إِذا حُرِّكَ تماوَتَ حتى تَراه كأَنه بَعْرةٌ، فإِذا كُفَّ الصَّوْتُ انْطَلَق. وقيل: هو دويبة، وهو فَعْلانُ مِن قَبَّ، لأَنَّ العرب لا تصرفه؛ وهو معرفة عندهم، ولو كان فعّالاً لصرفته، تقول: رأَيت قَطِـيعاً من حُمُرِ قَبّانَ؛ قال الشاعر: يا عَجباً! لقد رأَيتُ عَجبا، *  حمارَ قَبّانَ يَسُوقُ أَرْنبا وقَبْقَبَ الرجلُ: حَمُقَ.
والقَبْقَبةُ والقَبِـيبُ: صوتُ جَوْف الفرس. والقَبْقَبةُ والقَبْقابُ: صوتُ أَنياب الفحل، وهديرُه؛ وقيل: هو ترجيع الـهَدِير.
وقَبْقَبَ الأَسدُ والفحل قَبْقَبةً إِذا هَدَر.
\<ص:660>
والقَبْقابُ: الجمل الـهَدَّار. ورجلٌ قَبقابٌ وقُباقِبٌ: كثير الكلام، أَخطأَ أَو أَصابَ؛ وقيل: كثير الكلام مُخَلِّطُه؛ أَنشد ثعلب: أَو سَكَتَ القومُ فأَنتَ قَبقابْ
وقَبْقَبَ الأَسد: صَرَفَ نابَيْه. والقَبْقَبُ: سير يَدُور على القَرَبُوسَين كليهما، وعند المولدين: سير يَعْتَرض وراء القَرَبُوس المؤخر. والقَبْقَبُ: خَشَبُ السَّرْج؛ قال: يُطيِّرُ الفارسَ لولا قَبْقَبُه
والقَبْقَبُ: البطْنُ. وفي الحديث: من كُفِـيَ شَرَّ لَقْلَقِه وقَبْقَبِه وذَبْذَبِه، فقد وُقِـيَ. وقيل للبَطْنِ: قَبْقَبٌ، مِن القَبْقَبَةِ، وهي حكاية صوت البَطْنِ. والقَبْقابُ: الكذَّابُ. والقَبْقابُ: الخَرَزَة التي تُصْقَلُ بها الثِّياب. والقَبْقابُ: النعل المتخذة من خَشَب، بلغة أَهل اليمن. والقَبْقابُ: الفرج. يُقال: بَلَّ البَوْلُ مَجامِـع قَبْقابِه. وقالوا: ذَكَرٌ قَبْقابٌ، فوَصَفُوه به؛ وأَنشد أَعرابي في جارية اسمها لَعْساء: لَعْساءُ يا ذاتَ الـحِرِ القَبْقابِ
فسُئِلَ عن معنى القَبْقابِ، فقال: هو الواسع، الكثير الماء إِذا أَوْلَج الرجلُ فيه ذَكَرَهُ.
قَبْقَبَ أَي صَوَّتَ؛ وقال الفرزدق:
لكَمْ طَلَّقَتْ، في قَيْسِ عَيْلانَ، من حِرٍ، *  وقد كان قَبْقاباً، رِماحُ الأَراقِمِ وقُباقِبٌ، بضم القاف: العام الذي يلي قابِلَ عامِك، اسم عَلَم للعام؛ وأَنشد أَبو عبيدة:
العامُ والـمُقْبِـلُ والقُباقِبُ
وفي الصحاح: القُباقِبُ، بالأَلف واللام. تقول: لا آتيكَ العامَ ولا قابِلَ ولا قُباقِبَ. قال ابن بري: الذي ذكره الجوهري هو المعروف؛ قال: أَعني قوله إِنّ قُباقِـباً هو العام الثالث. قال: وأَما العام الرابع، فيقال له الـمُقَبْقِبُ. قال: ومِنهم مَن يجعل القابَّ العامَ الثالث، والقُباقِبَ العامَ الرابع، والـمُقَبْقِبَ العامَ الخامسَ. وحُكِـيَ عن خالدِ بن صَفْوان أَنه قال لابْنِهِ: إِنك لا تُفْلِـحُ العامَ، ولا قابِلَ، ولا قابَّ، ولا قُباقِبَ، ولا مُقَبْقِبَ. زاد ابن بري عن ابن سيده في حكاية خالد: انظر قابَّ بهذا المعنى. وقال ابن سيده، فيما حكاه، قال: كلُّ كلمة منها اسم السنة بعد السنة. وقال: حكاه الأَصمعي وقال: ولا يَعْرِفون ما وراء ذلك. والقَبَّابُ: والـمُقَبْقِبُ: الأَسد.
وقَبْ قَبْ: حكاية وَقْعِ السيف.
وقِـبَّةُ الشاة أَيضاً: ذاتُ الأَطْباقِ، وهي الـحِفْثُ. وربما خففت.

### Türkçe

**قَبَّ** kavim **يَقِـبُّون** **قَبّاً**: bir husumet yahut bir çekişme içinde gürültü ettiler.

Ve aslan ile aygır **قَبَّ** eder, **يَقِبُّ** **قَبّاً** ve **قَبِـيباً**; eğer onun azıdişlerinin takırtısını işitirsen. Ve aygırın ve aslanın azıdişi **قَبَّ** etti, **قَبّاً** ve **قَبِـيباً**; yine böylece onu azıdişe izafe ederler; Ebû Züeyb dedi ki:
كأَنَّ مُحَرَّباً من أُسْدِ تَرْجٍ *  يُنازِلُهُمْ، لنابَيْهِ قَبِـيبُ
Ve aygır hakkında dedi:
أَرَى ذو كِدْنةٍ، لنابَيْهِ قَبِـيبُ(1)
(1 Onun “أَرَى ذو كِدْنة إلخ” sözü: muhkem’de de onu böyle inşad etti.)

Ve bazısı dedi: **القَبِـيبُ** sestir; böylece onunla genelledi. Ve biz “**قابَّـةً**”yı “genel (yıl)” için işitmedik;
yani bir gök gürültüsü sesi; onunla **القبيب**’e götürülür; onu İbn Sîde zikretti ve onu kimseye nispet etmedi; Cevherî ise onu Asmaî’ye nispet etti. İbnü’s-Sikkît dedi: Bu harfi Asmaî’den başka hiç kimse rivayet etmedi; dedi ki: insanlar onun hilâfınadır.

\<ص:658>
Ve “**قابَّةٌ**” onlara isabet etmedi: yani bir damla. İbnü’s-Sikkît dedi: “Bu yıl bize bir damla isabet etmedi” ve “bu yıl bize **قابَّةٌ** isabet etmedi”: tek bir mânâdadır.

Asmaî: “Sırtı **قَبَّ** etti, **يَقِبُّ** **قُبوباً**”; eğer kamçı ve başkasıyla vurulup da kurursa; işte o **القُبوبُ**dur. Ebû Nasr dedi: Asmaî’yi şöyle derken işittim: Ömer’den, bir adamı had olarak dövdüğü zikredildi; şöyle dedi: “Sırtı **قَبَّ** edince onu bana geri getirin”; yani vurmasının izleri kapanıp kuruyunca; **قَبَّ** et (fiili) et ve et (hurma) için: eğer kurur ve kuruyup çekerse.

Ve onu **قَبَّه** eder, **يَقُبُّه** **قَبّاً**; ve **اقْتَبَّه**: onu kesti; bu **افْتَعَل**’dır; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
يَقْتَبُّ رَأْسَ العَظْمِ دونَ الـمَفْصِلِ، *  وإِنْ يُرِدْ ذلك لا يُخَصِّلِ
Yani onu parçalara ayırmaz; bazısı bunu ele mahsus kıl(ıp) kesmeye tahsis etti. Denir: Falan, falanın elini **اقْتَبَّ** etti, **اقْتِـباباً**; eğer onu keserse; bu ifti‘âldir. Ve denildi: **الاقْتِتابُ** her kesmedir ki hiçbir şeyi bırakmaz. İbnü’l-A‘râbî dedi: Ukaylî hiçbir şey konuşmazdı ki ben onu ondan yazmayayım; dedi ki: “Yanımda bir **قابَّةً** bırakmadı ki onu **اقْتَبَّ** etmesin; ve bir **نُقارةً** bırakmadı ki onu **انْتَقَرَ** etmesin”; yani yanımda beğenilmiş, seçilmiş bir kelime bırakmadı ki onu koparıp almasın; ve seçilmiş, ayıklanmış bir lafız bırakmadı ki onu kendisi için almasın.

Ve **القَبُّ**: gömleğin cebine yamalardan sokulan şeydir. Ve **القَبُّ**: **الـمَحالَةِ**’nin **الـمِحْوَرُ**unun içinde yürüdüğü deliktir; ve denildi: **القَبُّ** makaranın ortasındaki yırtıktır; ve denildi: o, **الـمَحالة**’nin dişlerinin üstündeki tahtadır; ve denildi: o, **الـمِحْوَر** üzerinde dönen delikli tahtadır; ve denildi: **القَبُّ**, makaranın ortasındaki tahta ve onun üstünde tahtadan dişlerdir; bütün bunların cem‘i **أَقُبٌّ**dur; bununla onun ötesine geçilmez. Asmaî: **القَبُّ** makaranın ortasındaki yırtıktır; ve onun tahtadan dişleri vardır. Dedi: Üstünde **الـمَحالة**’nin dişleri bulunan tahta da **القَبَّ** diye adlandırılır; o, makaradır. Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Zırhı göğüs (parçası) idi, onun için **قَبَّ** yoktu”; yani onun için sırt yoktu; ona **قَبّاً** adı verildi, çünkü onun kıvamı onunladır; **قَبِّ البَكَرَة**’den (dolayı); o, onun ortasındaki tahta olup onun dönmesi onun üzerindedir.

Ve **القَبُّ**: kavmin reisi ve efendileridir; ve denildi: o, hükümdardır; ve denildi: halifedir; ve denildi: o, en büyük baştır. Kavmin şeyhine denir: o, **قَبُّ القَوْمِ**dur. Ve denir: “Sana **القَبِّ الأَكْبر** gerekir”; yani en büyük başa; Şemmer dedi: “en büyük baş” ile reis kastedilir. Denir: Falan, falan oğullarının **قَبُّ**udur; yani onların reisidir.

Ve **القَبُّ**: iki kalça arasındaki şeydir. Ve **قَبُّ الدُّبُر**: iki kaba et arasındaki açıklığın yarığıdır. Ve **القِبُّ**, kesre ile: iki kaba et arasında sırttan çıkan kemiktir; denir: “**قِـبَّكَ**’ı yere yapıştır.” Tehzîb’in bir nüshasında, Ezherî’nin hattıyla: “**قَبَّكَ**”, **القاف**’ın fethasıyla.

Ve **القَبُّ**: gemlerden bir türdür; onların en zoru ve en büyüğüdür.

Ve **الأَقَبُّ**: zayıf (ince) olandır; onun cem‘i **قُبٌّ**dur. Hadiste: “İnsanların hayırlısı **القُبِّـيُّون**dur.” Ahmed b. Yahyâ’ya **القُبِّـيِّـينَ** hakkında soruldu; dedi ki: Eğer sahihse, onlar oruç tutmayı ardı ardına sürdüren kimselerdir; ta ki karınları zayıflasın. İbnü’l-A‘râbî: **قُبَّ**; eğer yarış için zayıflatılırsa; ve **قَبَّ**; eğer hafiflerse. Ve **القَبُّ** ile **القَبَبُ**: belin inceliği, karnın zayıflığı ve içeri çekilip yapışmasıdır. **قَبَّ** eder, **يَقَبُّ** **قَبَـباً**; o **أَقَبُّ**tur; dişisi **قَبَّاءُ**dur, **القَبَبِ**i apaçık; bir şair bir atı vasfederken dedi:
اليَدُّ سابحَةٌ والرِّجْلُ طامِحةٌ، *  والعَيْنُ قادِحةٌ والبطنُ مَقْبُوبُ(1)
(1 Onun “والعين قادحة” sözü **القاف** iledir; ve onu Esâs’ta **ق د ح** maddesinde birinci mısrada değişiklikle inşad etti.)

\<ص:659>
Yani karnı **قُبَّ** edildi; fiil: onu **قَبَّه** eder, **يَقُبُّه** **قَبّاً**; bu, yuvarlaklık için şiddetli sıkılıktır; sıfat: **أَقَبُّ** ve **قَبّاءُ**. Ali’nin hadisinde, Allah ondan razı olsun, bir kadının sıfatında: “O, **جَدّاءُ قَبّاءُ**dur”; **القَبّاءُ**: karnı içe çekik olandır.

Ve **الأَقَبُّ**: karnı zayıf olandır. Hadiste: “İnsanların hayırlısı **القُبِّـيُّون**dur”; bunun hakkında Sa‘leb’e soruldu; dedi ki: Eğer sahihse, onlar orucu ardı ardına sürdüren kavimdir; ta ki karınları zayıflasın.

İbnü’l-A‘râbî hikâye etti: Kadın **قَبِـبَتِ**; şeddeli göstermeyle; ve onun kızkardeşleri vardır; Yakub onu Ferrâ’dan hikâye etti: binek **كَمَشِشَتِ** gibi; ve gözü **لَـحِحَتْ**.

Ve bazısı dedi: Atın karnı **قَبَّ** etti; o halde o **أَقَبُّ**tur; eğer iki böğrü iki sağrısına yapışırsa. Ve **الخَيْلُ القُبُّ**: zayıf (ince) atlardır. Ve **القَبْقَبةُ**: atın iç boşluğunun sesidir; o, **القَبِـيبُ**tir. Ve **سُرَّةٌ مَقْبوبةٌ** ve **مُقَبَّـبةٌ**: zayıf (ince); dedi ki:
جاريةٌ من قَيْسٍ بنِ ثَعْلَبهْ،
بَيْضاءُ ذاتُ سُرَّةٍ مُقَبَّـبه،
كأَنها حِلْـيةُ سَيْفٍ مُذْهَبَهْ

Ve hurma, et ve deri **قَبَّ** eder, **يَقِبُّ** **قُبوباً**: tazeliği ve nemi gitti ve soldu; yara da böyledir; eğer kurur, suyu gider ve kuruyup sertleşirse. Ve denildi: yaş hurma **قَبَّت**; eğer ıslatmadan sonra bir miktar kurursa. Ve bitki **قَبَّ** eder, **يَقُبُّ** ve **يَقِبُّ** **قَبّاً**: kurudu; ondan kuruyan şeyin adı **القَبِـيبُ**tur; **القَفِـيفِ** gibi, eşittir.

Ve **القَبيبُ** (kurut)dan: kurusunun yaşıyla karıştırıldığı şeydir.

Ve **أَنْفٌ قُبابٌ**: iri, büyük. Ve şeyi **قَبَّ** etti ve onu **قَبَّـبَهُ**: uçlarını topladı. Ve yapıdan **القُبَّةُ**: bilinir; ve denildi: o, özellikle deriden (yapılan) yapıdır; bundan türemiştir; cem‘i **قُبَبٌ** ve **قِـبابٌ**dur. Ve onu **قَبَّـبها**: onu yaptı. Ve onu **تَقبَّـبها**: ona girdi.

Ve **بيتٌ مُقَبَّبٌ**: üstüne bir kubbe yapılmış olandır; ve hevdaclar **تُقَبَّبُ** edilir. “Bir kubbe **قَبَبْتُ**” ve onu **قَبَّـبْتها تَقبيباً**: eğer onu inşa edersen. Ve **قُبَّةُ الإِسلام**: Basra’dır; o, Arapların hazinesidir; dedi ki:
بَنَتْ، قُبَّةَ الإِسلامِ، قَيْسٌ، لأَهلِها *  ولو لم يُقيموها لَطالَ الْتِواؤُها
İ‘tikâf hadîsinde: mescitte kurulmuş bir **قُبَّةً** gördü. Çadırlardan **القُبَّة**: küçük, yuvarlak bir evdir; o, Arapların evlerindendir. Ve **القُبابُ**: balıktan bir türdür(1), **الكَنْعَد**’e benzer; Cerîr dedi:
لا تَحْسَبَنَّ مِراسَ الـحَرْبِ، إِذ خَطَرَتْ، *  أَكْلَ القُبابِ، وأَدْمَ الرُّغْفِ بالصَّيرِ
(1 Onun “والقباب ضرب” sözü: **القاف**’ın zammı iledir; Tehzîb’de kalem şekliyle olduğu gibi; Tekmile’de de bunu açıkça söyledi; Mecd onu “كتاب” vezninde ضبط etti.)

Ve **حِمارُ قَبَّانَ**: Huneyy Umeylis Useyd’dir; başı **الخُنْفُساء**’ın başı gibidir; bacakları **الخُنْفُساء**’ın bacakları gibi uzundur; o ise ondan daha küçüktür. Ve denildi: **عَيْرُ قَبّانَ**: alaca, bacakları aklı (muhaccel) olandır; onun burnu, hareket ettirilince **القُنْفُذ**’ün burnu gibidir; ses çıkarılınca ölür gibi yapar; ta ki onu sanki bir tezek gibi görürsün; ses kesilince fırlar. Ve denildi: o, bir küçük hayvancıktır; ve o, **قَبَّ**’dan **فَعْلانُ**dur; çünkü Araplar onu tenvinle çekimlemez; o, onların yanında marifedir; eğer **فعّالاً** olsaydı onu çekimle kullanırdın; “**حُمُرِ قَبّانَ**dan bir sürü gördüm” dersin; şair dedi:
يا عَجباً! لقد رأَيتُ عَجبا، *  حمارَ قَبّانَ يَسُوقُ أَرْنبا

Ve adam **قَبْقَبَ** etti: ahmaklaştı.

Ve **القَبْقَبةُ** ile **القَبِـيبُ**: atın iç boşluğunun sesidir. Ve **القَبْقَبةُ** ile **القَبْقابُ**: aygırın azıdişlerinin sesi ve böğürtüsü; ve denildi: o, böğürtünün tekrarlı geri dönüşüdür.

Ve aslan ile aygır **قَبْقَبَ** etti, **قَبْقَبةً**: eğer böğürürse.

\<ص:660>
Ve **القَبْقابُ**: böğüren devedir. Ve bir adam **قَبقابٌ** ve **قُباقِبٌ**: çok konuşandır; hata etse de isabet etse de; ve denildi: çok konuşan, karıştıranı; Sa‘leb inşad etti:
أَو سَكَتَ القومُ فأَنتَ قَبقابْ

Ve aslan **قَبْقَبَ** etti: iki azıdişini çevirdi. Ve **القَبْقَبُ**: iki **القَرَبُوسَين**in ikisinin de etrafında dönen kayıştır; müvelledler yanında: arka **القَرَبُوس**un arkasında enlemesine geçen kayıştır. Ve **القَبْقَبُ**: eyerin tahtasıdır; dedi ki:
يُطيِّرُ الفارسَ لولا قَبْقَبُه

Ve **القَبْقَبُ**: karındır. Hadiste: “Kimin **لَقْلَقِه**’inin, **قَبْقَبِه**’inin ve **ذَبْذَبِه**’inin şerri kendisinden giderilirse, korunmuştur.” Ve karna **قَبْقَبٌ** denildi; **القَبْقَبَةِ**’den (dolayı); o, karın sesinin taklididir.

Ve **القَبْقابُ**: yalancıdır. Ve **القَبْقابُ**: elbiselerin parlatıldığı boncuktur. Ve **القَبْقابُ**: tahtadan yapılan nalındır; Yemen ehlinin dilinde.

Ve **القَبْقابُ**: fercdir. Denir: “İdrar, onun **قَبْقابِه**’inin birleşim yerlerini ıslattı.” Ve dediler: “**ذَكَرٌ قَبْقابٌ**”; böylece onu bununla vasfettiler; bir bedevî, adı La‘sâ olan bir cariye hakkında inşad etti:
لَعْساءُ يا ذاتَ الـحِرِ القَبْقابِ
Buna **القَبْقابِ**’ın mânâsı soruldu; dedi: o, geniş olandır; erkek onun içine zekerini soktuğunda suyu çok olandır.

**قَبْقَبَ**: yani ses çıkardı; Ferazdak dedi:
لكَمْ طَلَّقَتْ، في قَيْسِ عَيْلانَ، من حِرٍ، *  وقد كان قَبْقاباً، رِماحُ الأَراقِمِ

Ve **قُباقِبٌ**, **القاف**’ın zammıyla: senin yılının “gelecek yıl”ını izleyen yıl; yıla özel isimdir; Ebû Ubeyde inşad etti:
العامُ والـمُقْبِـلُ والقُباقِبُ
Sıhâh’ta: **القُباقِبُ**, elif ve lâm ile. Dersin: “Bu yıl da, gelecek yıl da, **قُباقِبَ** de sana gelmem.” İbn Berrî dedi: Cevherî’nin zikrettiği şey bilinen olandır; dedi: yani onun “**قُباقِـباً** üçüncü yıldır” sözünü. Dedi: dördüncü yıla gelince, ona **الـمُقَبْقِبُ** denir. Dedi: Onlardan kimi **القابَّ**’ı üçüncü yıl, **القُباقِبَ**’i dördüncü yıl, **الـمُقَبْقِبَ**’i beşinci yıl yapar. Hâlid b. Safvân’dan hikâye edildi: oğluna şöyle dedi: “Sen bu yıl da, gelecek yıl da, **قابَّ** da, **قُباقِبَ** de, **مُقَبْقِبَ** de felah bulamazsın.” İbn Berrî, Hâlid’in hikâyesinde İbn Sîde’den şu ziyadeyi yaptı: “Bu mânâ ile **قابَّ**’a bak.” İbn Sîde, hikâye ettiğinde dedi ki: Onların her bir kelimesi, yıldan sonra gelen yılın adıdır. Dedi: Asmaî onu hikâye etti ve dedi: bunun ötesini bilmezler.

Ve **القَبَّابُ** ve **الـمُقَبْقِبُ**: aslandır.

Ve **قَبْ قَبْ**: kılıcın vuruşunun taklididir.

Ve **قِـبَّةُ الشاة** da: tabakalı olan (koyun); o, **الـحِفْثُ**tur. Bazen hafifletilir.
