# قبح (ق-ب-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%A8%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Çirkinleştirenler

- Harfler: ق - ب - ح
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْمَقْبُوحِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%AD/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%AD%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْمَفْعُولِينَ | Çirkinleştirenler | 1 | 1 | [28:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%AD/ayet/28:42.md) |

## Mücavir kökler — 5 mücavir (9 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [لعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Dışlama
2. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
3. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İnek yavrusu, dana demektir
4. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
5. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قبح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سوء](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md), [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md), [نكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Gözün veya nefsin tiksinip geri çekildiği biçimsel ve ahlaki uyumsuzluk, dışlanma ve uzaklaştırılma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahî rahmetten, onurdan ve hayırdan bütünüyle uzaklaştırılarak hor, hakir ve değersiz bırakılma hali |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın yaratılış gayesindeki fıtrî ahengi yitirerek nefret edilen, reddedilen ve tardedilen bir konuma düşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca fiziksel veya görsel bir estetik noksanlığa indirgeyerek ontolojik ve ahlaki dışlanma boyutunu yok saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قب | Büzmek, toplamak, tutmak, sınırlayıp içine çekmek veya yakalamak (örneğin [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) büzüp kavramak, [قبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3.md) tutuşturup almak, [قبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1.md) örtüp içine almak, [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) yönelip öne almak) | ح | Kuşatma, ayırma ve sınır çekme karakterine sahip ح harfinin eklenmesiyle toplanıp büzülen yapının fıtrî sınırlarını aşarak uyumsuzlaşması, dış yüzeyin ahengini yitirip itici hale gelmesi ve rahmetten tecrit edilerek tardedilmesi anlamı kazanılmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Bir odağa toplanma, sınır oluşturma ve yoğunlaşma hareketini temsil eder. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir iç mekânı, bünyeyi, varlığın yerleşik ve korunaklı durumunu simgeler. |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınır koyma, engelleme, dışarıda bırakma ve sert tecrit hareketini ifade eder. |
| قبح | İçsel yapının (ب) fıtrî sınır ve odağından (ق) kopup dış duvar ve engelle (ح) çatışması; ahengin bozularak varlığın sınır dışına itilmesi, reddedilmesi ve tecrit edilmesi hareketini gösterir. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ön kol kemiğinin dirseğe birleşen uç kısmındaki sivrilik (كسر قبيح); ayrıca olgunlaşmamış çıbanı vakitsiz sıkarak yapısını bozmak ve yarayı çirkinleştirmek (قبح البثرة). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiirinde dirsek kemiğinin uç yapısını veya bir şeyin fıtrî şeklinden sapmasını tarif etmek için kullanılmıştır: حيث تحك الإبرة القبيحا ibaresinde dirsekteki kemik ucu kastedilir. Ayrıca birini hakir kılmak için söylenmiş لو كنت عيرا كنت عير مذلة / ولو كنت كسرا كنت كسر قبيح beytinde kök, en değersiz kemik parçası manasında geçer. |
| Erken Arapça kullanım | Klasik bedevî dilinde bir kimseyi hayırdan mahrum bırakmak ve lanetlemek üzere söylenen قبحه الله (Allah onu hayırdan uzaklaştırsın, zelil kılsın) bedduası yaygındır; hem suret hem siret bozukluğunu anlatır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde قبح kökü, biçimsel bozulma, tiksinti uyandırma, kınama ve toplumdan veya kutsaldan tardedilme semantik alanıyla ilişkilidir. İbranice ve Süryanicede kök harfleri doğrudan birebir fonetik örtüşmeyle her zaman aynı kalıpta bulunmasa da, kökün taşıdığı kınama, ayıplama, lanetleme ve fıtrî ahengin zedelenmesi yönündeki anlamlar Batı Sami dillerindeki paralel sövme ve tecrit kökleriyle anlamsal akrabalık gösterir. Arapçada bu kök hem görsel ve estetik düzlemde nefsin ve gözün tiksindiği şeyi (çirkinlik), hem ahlaki düzlemde fıtrata aykırı düşen fiilleri, hem de ontolojik ve sosyal düzlemde bir varlığın her türlü hayırdan uzaklaştırılıp tecrit edilmesini (tard ve nefiy) kapsayan çok katmanlı bir gelişme göstermiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kemik çıkıntısı ve ham çıbanın sıkılarak bozulmasından ahlaki uyumsuzluğa ve tardedilmeye geçiş | Somut bir doku veya şekil bozukluğu zamanla nefsin tiksindiği her türlü çirkinliğe, ardından ilahî lanetle hayırdan uzaklaştırılmaya evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami dillerinde kınama, reddetme ve tecrit etme kökleriyle semantik kesişim | Ayıplama, fıtrata aykırı bulma ve toplum dışına itme anlamlarında ortak Sami mantığı mevcuttur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dillerde reddetme ve form yitimi kökleri | Geniş dil ailesinde itici bulma ve dışarı atma yönündeki bazı ses ve anlam izleri gözlemlenir. | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قبح | Anlamlı | Çirkin olmak, hayırdan uzaklaşmak, tardedilmek | Gözün ve nefsin nefret ettiği bozukluk; Kur'an'da geçer. | Hedef kök |
| [قحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D8%A8.md) | Anlamlı | Öksürmek, boğaz tıkanması, ahlaksızlaşmak | Göğüsten sert ses çıkarma ve fıtrî iffetin bozulması hali. | Kur'an'da geçmez |
| [بقح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%AD.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kaydedilmiştir |
| بحق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kaydedilmiştir |
| [حقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%A8.md) | Anlamlı | Kuşak bağlamak, birikmek, uzun zaman | Devenin terkisine bağ vurmak veya senelerin birbiri ardınca yığılması. | Kur'an'da geçer |
| [حبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%82.md) | Anlamlı | Kokulu bitki (fesleğen), yellenmek | Fesleğen otu türü veya ani koku/gaz çıkarma durumu. | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قبح | Merkez | Dışlanma, uyumsuzluk ve tiksinti veren fenalık | Hem biçimsel hem ahlaki ahenksizliği ve bunun sonucu olan tardedilme halini merkeze alır. | Fıtratın nefretle geri çekildiği her türlü kötülük ve aşağılanma. |
| [سوء](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) | Komşu | Fenalık, keder ve zarar vericilik | [سوء](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) insana elem ve keder veren zarara odaklanırken, قبح nefsin doğrudan tiksindiği ve dışladığı ahenksizliğe odaklanır. | Zarar ve üzüntü doğuran durum. |
| [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md) | Komşu | Maddî ve manevî pislik, kirlilik | [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md) bulaşıcı necasete ve şer'an haram kılınan murdarlığa işaret ederken, قبح fıtrî ve ahlaki reddi ifade eder. | İğrençlik ve dinî necislik. |
| [نكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B1.md) | Komşu | Yadırganma, bilinmeme, inkâr edilme | [نكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B1.md) aklın ve selim örfün tanımadığı, yadırgadığı şeydir; قبح ise tanınsa dahi tiksintiyle uzaklaştırılan bozukluktur. | Meşru görülmeyen yabancı unsur. |
| [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) | Zıt | Güzellik, uyum, kemal | [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) aklın, duyunun ve fıtratın hoşnut kaldığı ahenkli kemal iken, قبح onun tam zıddı olarak dışlanan noksanlıktır. | Estetik ve ahlaki mükemmellik. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قبح | Uyumsuzluk, çirkinlik, dışlanma | Fıtratın nefret ettiği hal ve hayırdan uzaklaştırılma durumudur. | Kesin |
| Latince | Deformitas, turpitudo | Biçimsizlik, ahlaki alçaklık | Fiziksel şekil bozukluğunu ve ahlaki utancı karşılar; ilahî tard boyutunu tam yansıtmaz. | Güçlü |
| İngilizce | Ugliness, abomination, repudiation | Çirkinlik, iğrençlik, reddedilme | Ugliness sadece görsel kalabilir; abomination ve repudiation ile ilahî dışlanma ve nefret boyutu tamamlanır. | Güçlü |
| Almanca | Hässlichkeit, Verabscheuungswürdigkeit | Çirkinlik, nefret uyandırıcılık | Hem estetik ahenksizliği hem de ahlaki olarak tiksinilen şeyi ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Laideur, infamie, répulsion | Çirkinlik, rezillik, tiksinti | Suret çirkinliğinin yanında sosyal ve ahlaki rezilliği karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْمَقْبُوحِينَ | İlahî rahmetten bütünüyle kovulmuş, rezil edilmiş ve fıtrî onuru çiğnenerek çirkinleştirilmiş olanlar | Dünyada azgınlık ve kibre saplanan Firavun ve kavminin ahiretteki zelil, dışlanmış ve iğrenç kılınmış halini anlatan helak bağlamı (Kasas [28:42](https://lisan.digital/tr/ayet/28:42.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hüsün ve kubuh meselesi | Fiillerin bizzat kendi zatında mı akılla bilinen bir çirkinlik taşıdığı, yoksa şeriatın yasaklamasıyla mı çirkinleştiği tartışması. | Varlık ve fiillerin ontolojik/ahlaki kötülük niteliği. |
| Fıkıh | Haram, mekruh ve fasit fiiller | Şer'an kabiḥ sayılan eylemlerin akitlerin sıhhatine ve mükellefiyetin geçerliliğine etkisi. | Şer'î yasaklık ve hukuki geçersizlik. |
| Tefsir | Ahiretteki helak ve ceza tasviri | Kasas [28:42](https://lisan.digital/tr/ayet/28:42.md)'deki lafzın yalnızca yüz karalığı değil, rahmetten ve her türlü hayırdan mutlak tardedilme olarak açıklanması. | Ebedî tecrit, horlanma ve ilahî mahrumiyet. |
| Hadis | Ahlak, suret ve isimlendirme adabı | Yüze vurmayı ve yüze çirkin demeyi yasaklayan rivayetler ile en çirkin isimlerin kınanması bağlamı. | Fıtrata saygı ve tahkirden kaçınma ilkesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk nizamı | İlahî huzurdan tard ve lanet | Fıtrata aykırı olanın rahmetten tecrit edilmesi | Şirke ve isyana batan varlığın manevî ahengini yitirerek kovulmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik tutarlılık | Uyumsuzluk ve metodolojik sakatlık | Çarpık ve tutarsız bilginin reddi | Hakikatle uyuşmayan, mantıksal düzeni bozulmuş önermelerin zihnen dışlanmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve meşruiyet | Tiranlığın tarihten silinip lanetlenmesi | Zulüm iktidarının meşruiyetini yitirmesi | Firavunî istibdadın nihayetinde kamu vicdanında ve ilahî adalet divanında aşağılanmasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Piyasa ve kazanç ahlakı | Gayrimeşru ve fasit muamele | Sömürüye dayalı mekanizmaların bertarafı | Haksız kazanç ve piyasa dengesini bozan hileli işlemlerin nizam dışı sayılmasıdır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asimetri, entropi artışı ve form bozulması (deformasyon) | Bir sistemin kararlı, dengeli ve minimum enerjiyle ahenk sağlayan geometrik formunu kaybederek kaotik ve işlevsiz hale gelmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal damgalama (stigmatizasyon) ve kamusal tecrit | Toplumsal değerler sistemine ve ortak vicdana aykırı düşen sapkın tutumların dışlanarak mahkum edilmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel zevklere veya görsel-fiziksel noksanlıklara dayanan yüzeysel bir estetik çirkinliğe indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İlahî nizamla uyumunu kaybetmiş, fıtratı tahrip olmuş varlıkların hem manevî biçim bozukluğuna uğraması hem de ilahî rahmetten, onurdan ve hayırdan büsbütün tardedilmesi hali. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kasas [28:42](https://lisan.digital/tr/ayet/28:42.md) ayetinde Firavun ve kavmi için kullanılan ifadenin dehşetini hafifleterek, bunun sadece bir görünüş kusuru olduğunu zannetmek ve arkasındaki ontolojik dışlanma ile ebedî rezilliği idrak edememek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın estetik ve ahlakı birbirinden ayırmadığını; fıtrata aykırılığın sadece soyut bir kusur değil, varlığı ilahî rahmetten mahrum bırakan ontolojik bir çirkinleşme ve tardedilme olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Dünyada kibre, istibdada ve zulme saplanan zorba güçlerin (özellikle Firavun düzeninin) akıbetini, ilahî helak sahnelerini ve ahiret azabının psikolojik boyutunu anlatan ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çirkinlik kavramını yaratılıştan gelen fiziksel kusurlarla sınırlayan algıyı yıkar; asıl çirkinliğin ilahî hakikate karşı direnç göstererek rahmet dairesinin dışına atılmak olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dirsek eklemindeki kemiğin sivri ve pürüzlü ucu ile vakitsiz sıkılarak biçimi bozulmuş çıban yarasının oluşturduğu itici doku bozukluğu.
- Soyut anlam: Varlığın fıtrî ahengini, doğruluğunu ve letafetini yitirerek hem nefisler hem de ilahî irade nezdinde nefret edilen, reddedilen ve tecrit edilen bir duruma gelmesi.
- Sistematik karşılık: İlahî, ahlaki ve hukuki nizamın dışına düşen unsurların meşruiyet alanından bütünüyle kovulup mahrum bırakılması (tard ve nefiy).
- LaTeX modeli: $$Q = \{ x \in V \mid \eta(x) = 0 \land \delta(x, R) \to \infty \}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $V$ mevcudat veya eylemler kümesini, $\eta(x)$ fıtrî ve ahlaki ahenk fonksiyonunu, $R$ ilahî rahmet ve meşruiyet merkezini, $\delta$ ise bu merkezle olan ontolojik ve manevî mesafeyi temsil eder. Model, fıtrî ahengi sıfırlanan ($\eta(x)=0$) ve ilahî rahmet merkezinden sonsuz bir tecritle uzaklaştırılan ($\delta(x, R) \to \infty$) varlıkların oluşturduğu dışlanmışlar kümesini ($Q$) simgeler.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%A8%D8%AD/occurrences?meal=IK

### [Kasas 28:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%AD/ayet/28:42.md) — الْمَقْبُوحِينَ

وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ

Meal (IK): Bu dünyada arkalarına la’neti taktık. Kıyamet günü de onlar çirkinleştirilmiş olanlardır.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والقاف والباء معهما
ح ب ق، ح ق ب، ق ب ح، ق ح ب مستعملات
حبق:
الحَبَق: دَواء من أدوية الصَيْدلانيِّ. والحَبْق: ضُراط المِعَز، حَبََت تَحبِقُ حَبْقاً.
حقب: الحَقَبُ: حَبْل يُشَدُّ به الرَّحْل إلى بطْن البعير كي لا يَجْتَذبَه التَصدير: وحَقِبَ البعيرُ حَقَباً فهو حَقِب أي تَعَسَّرَ عليه البَوْل. والأحقَب: حِمارُ الوَحْش لبَياض حَقْوَيه، ويقال: بل سُمِّيَ لدِقَّة حَقْوَيه، والأُنثى حَقْباء، قال رؤبة:
كأنَّها حَقْباءُ بَلْقاءُ الزَّلَقْ
الزَّلَقُ: العَجُزُ. وقارةٌ حَقْباءُ: دقيقةٌ مُستطيلةٌ، قال:
تَرَى القارةَ الحَقْباءَ منها كأنَّهـا		كُمَيْتٌ يُبارِي رَعْلةَ الخَيل فارِدُ.
ويقال: لا يقالُ ذلك حتّى يَلْتَويَ السَراب بحَقْوَيْها. والحِقابُ: شيءٌ تَتَّخذُه المرأةُ تُعلِّق به مَعاليق الحُلِيِّ تَشُدُّه على وَسَطها، ويجمع على حُقُب. واحتَقَبَ واستَحْقَبَ: أي شَدَّ الحقيبة من خلفه، وكذلك ما حمل من شيء من خلفه، قال النابغة:
حَلَق الماذيِّ خَـلْـفَـهُـمُ		شُمُّ العَرانينِ ضَرّابُونَ للهامِ
وقال:
فاليومَ فاشرَبْ غيرَ مُستَحقِبٍ		إثماً من الـلـهِ ولا واغِـلِ
والمُحقِبُ كالمُردِف. والحِقْبة: زمان من الدهر لا وقتَ له. والحُقُبْ: ثَمانونَ سنةً والجميعُ: أحقاب.
قحب:
القُحابُ: سُعال الشَّيخ والَكلْب. قَحَبَ يَقْحُبُ قُحاباً وقَحْباً. وأخَذَه سُعالٌ قاحِب. والقَحْبَةُ: المرأة بلغة اليمن.
قبح:
القُبْح والقَباحة: نَقيضُ الحُسْن، عامٌّ في كلِّ شيء. وقَبَحه الله: نَحّاه عن كلّ خير وقوله تعالى: "همُ من المَقْبوحِين" أي المُنَحَّيْن عن كلّ خَيْرٍ.
قال زائدة: المقْبُوحُ الممقُوت. والقَبيح: طَرَفُ عَظْم المِرْفَق ويُجْمَع: قبائح، قال:
حَيثُ تحُكّ الإبرةُ القَبيحا

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الباء** onlarla birlikte
**ح ب ق**، **ح ق ب**، **ق ب ح**، **ق ح ب** kullanımdadırlar.

**حبق**:
**الحَبَق**: eczacının ilaçlarından bir ilaçtır. Ve **الحَبْق**: keçinin yellenmesidir; **حَبََت** **تَحبِقُ** **حَبْقاً**.

**حقب**: **الحَقَبُ**: semeri devenin karnına onunla bağlanan iptir; ki **التَصدير** onu çekip götürmesin. Ve **حَقِبَ** deve **حَقَباً**; o hâlde o **حَقِب**tir, yani bevletmek ona güçleşti. Ve **الأحقَب**: yaban eşeğidir; iki **حَقْو**unun beyazlığından dolayı. Ve denilir: bilakis iki **حَقْو**unun inceliğinden dolayı adlandırıldı; dişisi **حَقْباء**dır. Rü’be dedi ki:
kâennehâ **حَقْباءُ** **بَلْقاءُ** **الزَّلَقْ**

**الزَّلَقُ**: kıçtır. Ve **قارةٌ حَقْباءُ**: ince, uzunca olandır. Dedi ki:
terâ el-**قارةَ الحَقْباءَ** minhâ ke-enne-hâ		kumeytٌ yubârî **رَعْلةَ الخَيل** fâridُ.

Ve denilir: **السَراب** iki **حَقْو**u ile bükülüp dolanmadıkça bu söylenmez. Ve **الحِقابُ**: kadının yaptığı bir şeydir; onunla ziynet eşyasının asılı şeylerini asar; onu beline bağlar. Ve **حُقُب** üzere cem‘ olunur. Ve **احتَقَبَ** ve **استَحْقَبَ**: yani çantayı arkasından bağladı; yine arkasından bir şey olarak taşınan da böyledir. Nâbiga dedi ki:
**حَلَق** **الماذيِّ** خَـلْـفَـهُـمُ		شُمُّ **العَرانينِ** ضَرّابُونَ للهامِ

Ve dedi ki:
fe’l-yevme fe’şrab ğayra **مُستَحقِبٍ**		ithmen mine **الـلـهِ** ve lâ **واغِـلِ**

Ve **المُحقِبُ** **المُردِف** gibidir. Ve **الحِقْبة**: dehrden bir zamandır; onun için vakit yoktur. Ve **الحُقُبْ**: seksen senedir; hepsi: **أحقاب**.

**قحب**:
**القُحابُ**: ihtiyarın ve köpeğin öksürüğüdür. **قَحَبَ** **يَقْحُبُ** **قُحاباً** ve **قَحْباً**. Ve onu **قاحِب** bir öksürük aldı. Ve **القَحْبَةُ**: Yemen diliyle kadındır.

**قبح**:
**القُبْح** ve **القَباحة**: güzelliğin zıddıdır; her şeyde geneldir. Ve **قَبَحه الله**: onu her hayırdan uzaklaştırdı. Ve O’nun sözü (yüce): “hum mine **المَقْبوحِين**” yani her hayırdan uzaklaştırılmışlar.

Zâide dedi: **المقْبُوحُ** **الممقُوت**tur. Ve **القَبيح**: dirsek kemiğinin ucudur; ve cem‘ olunur: **قبائح**. Dedi ki:
haysu tehukk el-ibretu **القَبيحا**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القُبْحُ: نقيض الحسن. وقد قَبُحَ قباحة فهو قبيحٌ.وقَبَحَهُ الله، أي نحَّاهُ عن الخير، فهو من المقبوحين. يقال: قُبْحاً له وقَبحاً أيضاً. وأقْبَحَ فلان: أتى بقبيحٍ. والاستقباح: ضدُّ الاستحسان. وقَبَّحَ عليه فِعله تَقبيحاً. والقبيحُ: طرف عظم المِرفق. قال الشاعر:
فلو كنت عَيْراً كنتَ عَيْرَ مَـذَلَّةٍولو كنتَ كَسْراً كنتَ كَسْرَ قَبيحِ

##### Türkçe

**القُبْحُ**: güzelliğin zıddı. Ve **قَبُحَ** çirkinleşti; **قباحة** (çirkinlik) olarak; o hâlde o **قبيحٌ** (çirkindir). Ve **قَبَحَهُ الله**; yani onu hayırdan uzaklaştırdı; o hâlde o, **المقبوحين**dendir. Denir: **قُبْحاً له** ve **قَبحاً** da. Ve **أقْبَحَ** falan: bir **قبيحٍ** (çirkin bir şey) yaptı. Ve **الاستقباح**: **الاستحسان**ın zıddıdır. Ve **قَبَّحَ** onun üzerine fiilini **تَقبيحاً** (çirkinleme) ile çirkinledi. Ve **القبيحُ**: dirsek kemiğinin ucu. Şair dedi ki:
فلو كنت عَيْراً كنتَ عَيْرَ مَـذَلَّةٍولو كنتَ كَسْراً كنتَ كَسْرَ قَبيحِ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والقاف والباء
حقب ، حبق ، قبح ، قحب : مستعملة .
حبق : قال الليث : الحَبَق : دَوَاءٌ من أدوية الصيادلة . أبو عُبيد عن الأصْمَعي قال : الحَبَق : الفُوذَنْجُ . الليث : الحَبْق : ضُرَاطُ المعِز . تقول : حَبَقَت تحبِق حَبْقاً . وقال أبو عُبَيْد : قال الأصْمَعي : يقال : نَفَخَ بها ، وحَبَق بها ، إذا ضَرَطَ . وعِذْقُ حُبَيْق ولون حُبَيق : ضَربٌ من التمر رديء ، وقد نهى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عن دَفْعه في الصدقة المفروضة . أبو عُبَيْدة : هو يمشي الدِّفِقَّى والحِبِقَّى . قال : والحِبقَّى : دون الدِّفِقَّى . حقب : الليث : الحَقَبُ : حبل يُشَدُّ به الرَّحْل إلى بطن البعير لئلا يَجْتَذِبَه التَّصْدير فيُقَدِّمه ، وإذا تَعَسَّر البَوْلُ على الجمل قيل : قد حَقِبَ البَعِيرُ حَقَباً فهو بعير حَقِبٌ . أبو عُبَيد عن الأصْمَعي : من أدواتِ الرَّحْل الغَرْض والحَقَبُ ، فأما الغَرْض فهو حِزامُ الرّحْل وأما الحقَبُ فهو حَبْلٌ يَلي الثِّيلَ . وقال أبو زيد : أحْقَبْت البعيرَ من الْحَقَب . وقال الأصمعيّ : يقال : أَخْلَفْتُ عن البعير
وذلك إذا أصاب حَقَبُه ثِيلَه ، فيحقَبُ حَقَباً ، وهو احْتِباسُ بَوْله ، ولا يقال ذلك في النَّاقَة لأنَّ بَوْلَ الناقة مِنْ حَيائها ، ولا يبلُغُ الحَقَبُ الحَياء ، فالإخلافُ عنه أن يُحَوَّلَ الحَقَبُ فيُجْعَلَ مما يلي خُصْيَتِي البعير . ويقال : شَكَلْتُ عن البعير ، وهو أن تجعلَ بين الحَقَب والتَّصديرَ خَيْطاً ثم تَشُدُّه لِكَيْلاَ يدنو الحَقَبُ من الثِّيل ، واسم ذلك الخيْط الشّكالُ . وجاء في الحديث : ( لا رأي لحازِق ولا حاقب ) فالحازق : الذي ضاق عليه خُفُّه فحزق قدمَه حَزْقاً ، وكأنه بمعنى لا رأي لذي حَزْق ، وأما الحاقبُ فهو الذي احْتاج إلى الخلاء فلم يَتَبَرَّز وحَصر غائِطَه ، وشُبِّه بالبعير الحَقِب الذي دَنَا الْحَقبُ من ثَيْله فمنعه من أن يَبول . الليث : الأحْقَبُ : الحمار الوحشيُّ سُمِّي أحقبَ لبياضٍ في حَقْوَيْه ، والأنثى حَقباءُ . وقال رؤبة : كأنها حَقباء بلقاءُ الزَّلَق والقارَةُ الحقباءُ : الدقيقة المستطيلة في السماء ، وأنشد : ترى القُنَّةَ الحقباءَ منها كأنها كُمَيْتٌ يُبَارِي رَعْلَةَ الخيْل فارِدُ وقال بعضهم : لا يقال لها حقباءُ حتى يلتوي السّرَابُ بِحَقْوِها . أبو عُبَيْد عن الأصمعي : حمارٌ أحقبُ : أبيض موضِع الحقَب . قلت : والقارةُ الحقباءُ : التي في وسطها ترابٌ أعفرُ تراه يَبرق لبياضه مع بُرْقةِ سائِرِه . وقال الليث : الحِقابُ : شيءٌ تَتَّخِذُه المرأةُ تعلِّق به معاليق الحُليّ ، تَشُدُّه على وسطها والجميع الحُقُب . قلت : الحِقَابُ هو البَرِيمُ إلا أن البريمَ يكون فيه ألوانٌ من الخيوط تَشُدُّه المرأة على حَقْوَيْها . وقال الليث : الاحتقابُ : شدُّ الحقيبة من خَلْفٍ ، وكذلك ما حُمِل من شيء من خَلْف . يقال : احْتُقب واستُحْقِب . قال النابغة : مُسْتَحْقِبي حَلَقِ الماذِيِّ يَقْدُمُهم شُمُّ العَرانِين ضَرّابُونَ لِلْهَام وقال شمر : الحَقيبة كالبَرْذَعَة تتخذ لِلْحِلْس وللقَتَب ، فأما حقيبة القتَبِ فمن خَلْفٍ وأما حقيبة الحِلْس فمجوَّبةٌ عن ذِرْوَة السَّنان . وقال ابن شميل : الحقيبة تكون على عجُزِ البعير تحت حِنْوَى القتب الآخَرَين . والحَقَب : حَبْلٌ يُشد به الحقيبة . وقال الليث : الحِقْبة : زمانٌ من الدهر لا وقت له ، والحُقُب : ثمانون سنة والجميع أحقابٌ . أبو عُبيد عن الكسائي : الحُقُب السِّنون ، واحدتها حِقْبة ، والحُقُب : ثمانون سنة . وقال الفرَّاء : الحُقُب في لُغة قيس سنةٌ . وجاء في التفسير أنه ثمانون سنة ذُكر ذلك في تفسير قوله : ( أَوْ أَمْضِىَ حُقُباً ) ( الكهف : 60 ) . وقال الزجّاج : الحُقُب : ثمانون سنة .
وقال الفرّاء في قوله جلّ وعزّ : ( مَئَاباً لَّ ? بِثِينَ فِيهَآ ) ( النّبَأ : 23 ) . قال : الحُقُب : ثمانون سنةً ، السنة ثلثمائة وستون يوماً ، اليوم منها ألف سنة من عدد الدنيا . قال : وليس هذا مما على غاية كما يظن بعض الناس ، وإنما يدل على الغاية التوقيت خمسةُ أحْقابٍ أو عشرة ، والمعنى أنهم يَلبثون فيها أحقاباً كلما مضى حُقُب ، تبعه حُقُب آخر . وقال الزجّاج : المعنى أنهم يلبثون أحقاباً لا يذوقون في الأحقاب برْداً ولا شراباً ، وهم خالدون في النار أبداً كما قال الله جلّ وعزّ . ويقال : حَقِبَ السماءُ حَقباً إذا لم يُمْطِر . وحَقِب المعدن حَقَبا إذا لم يُرْكِزْ . وحَقِب نائِلُ فلانٌ إذا قل وانقَطع . والعرب تسمِّي الثعلب مُحْقَبا لبياض بطنِه . وأنشد بعضُهم لأمِّ الصَّريح الكِنديَّة وكانت تحت جرير فوَقع بينها وبين أُخت جَرِير لحاءٌ وفِخَارٌ فقالت : أتعدِلين مُحْقَباً بأَوْسِ والْخَطَفَى بأشْعثَ بن قيس ما ذاك بالحزْم ولا بالكيْس عَنَتْ أنَّ رجال قومِها عند رجالها كالثعلب عند الذئْبِ ، وأوْس هو الذئب ، ويقال له أُوَيْس . ومن أمثالهم : ( اسْتَحْقب الغَزْو أصحاب البَرَاذِين ) . يقال ذلك عند ضِيقِ المخارج ، ويقال في مِثْله : ( نَشِبَ الحديدةُ والْتوَى المِسمار ) . يقال ذلك عند تأكيد كلِّ أمر ليس منه مَخْرج . قحب : اللّيث : قَحَب يَقْحُبُ قُحاباً وقَحْباً إذا سعل . ويُقال أخذه سُعالٌ قاحبٌ . وأهل اليمن يُسمُّون المرأة المُسِنَّة قَحْبة . قال : والقَحْبُ : سُعالُ الشّيخ ، وسُعالُ الكلب . أبو عُبيد عن أبي زيد : من أمراض الإبل القُحابُ وهو السُّعال ، وقد قَحَبَ يقْحُبُ قَحْباً وقُحَاباً وكذلك نَحَبَ يَنْحِبُ وهو النُّحاب والنُّحازُ مثله . وقال اللّحيانيُّ : العرب تقول للبغيض إذا سَعَل : وَرْياً وقُحاباً ، وللحبيب إذا سعل : عُمْراً وشباباً . قال : والقُحاب : السُّعال . قال : ويقال للعجوز : القحْبَةُ والقحْمَةُ ، وكذلك يقال لكل كبيرة من الغنم مُسِنَّةٍ . وقال غيره : قيل للبغِيّ قحْبَةٌ لأنها كانت في الجاهلية تُؤْذِنُ طُلاَّبها بقُحابها ، وهو سُعالُها . وقال أبو زيد : عجوز قَحْبَة وشيخ قَحْب : وهو الذي يأخذه السُّعال . وأنشد غيره : شَيَّبَنِي قَبْل إِنَى وقْتِ الهَرَم كلُّ عجوزٍ قَحْبَة فيها صَمَمْ ويقال : بِتْنَ نساء يُقَحَّبْنَ أي يَسْعُلْن قبح : أبو عُبيد عن أبي عمرو : قبحْتُ له وجهَه مخفَّفَة وأقبَحْتَ يا هذا : أتيت بقَبيح . قلت : معنى قبحْتُ له وجهه أي قلت له : قبَحهُ الله ، وهو من قول الله
جلّ وعزّ : ( ? لدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ القِيَ ? مَةِ هُمْ ) ( القَصَص : 42 ) أي من المُبعَدين المَلْعونين ، وهو من القبْح وهو الإبعاد . والعرب تقول : قبَحه الله وأُمًّا رَمعت به أي أبعده الله وأبعد والدته . وقال شمر : قال أبو زيد : قبَح الله فُلاناً قبْحاً وقُبُوحاً أي أقصاه وباعده من كلِّ خيْر كقُبوح الكلْب والْخِنْزِير . وقال الجَعْدِيُّ : وليست بَشْوَهَاءَ مَقْبُوحَةٍ تُوافي الدِّيارَ بوَجْهٍ غَبِرْ وقال أُسَيْدٌ : المَقبُوحُ : الذي يُرَدُّ ويُخْسَأُ ، والمَنْبُوحُ : الذي يُضْرَبُ له مَثَلُ الكلْب . ورُوِي عن عمَّار أنه قالَ لرَجُلٍ نالَ بِحَضرَتِه من عائشَة : ( اسْكتْ مَقْبُوحاً مَنْبُوحاً ) . أراد هذا المعْنى . ويقال : قبُح فُلانٌ يَقْبُح قَبَاحَةً وَقُبْحاً ، فهو قبيح وهو نَقِيض الحُسْن عامٌّ في كلِّ شَيْء ، وفي الحديث : ( لا تُقَبِّحُوا الوَجْهَ ) معناه : لا تقُولوا ، إنَّه قَبِيح فإن الله صَوَّره ، وقد أَحْسَن كلَّ شيء خَلَقَه . ويقال : قَبَحَ فُلان بَثْرَةً خَرَجَت بوجْههِ : وذلك إذا فَضَخَها حتى يَخْرجَ قَيْحُها . وكلُّ شيء كَسرْته فقد قبَحتَه . وروى أبو العبّاس عن ابن الأعرابي أنَّه قال : يُقَالُ : وقد اسْتَمْكَتَ العُدُّ فاقْبَحْهُ ، والعُدُّ : البَثْرَةُ . واستِمْكاتُه : اقْتِرَابُه للانْفِقاء . وقال الليث : القَبِيحُ : طَرفُ عَظْمِ المِرْفَق . قال : والإبْرَة : عُظَيْم آخَر رَأْسُه كبيرٌ وَبقِيَّتُهُ دقيق مُلَزَّزٌ بالقَبيح . وروى أبو عُبَيْد عن الأُمَوِيِّ قال : يُقال لِعَظْم الساعِدِ مِمَّا يَلِي النِّصْفَ منهُ إلى المِرْفَق كِسْرُ قَبِيحٍ ، وأنشد : ولَوْ كُنْتَ عَيْراً كُنْت عَيْرَ مَذَلَّةٍ وَلَوْ كُنْت كِسْراً كُنْتَ كِسْرَ قَبِيح وأخبرني المُنْذِريّ عن أبي الهَيْثَم أنَّه قال : القَبِيحُ : رَأْسُ العَضُد الذي يَلي المِرْفَق بَيْنَ القَبِيح وبَيْنَ إبْرَة الذِّرَاع ، من عِنْدِها يَذْرَعُ الذَّارِعُ . قال : وطَرَفُ عَظْم العَضُد الَّذي يَلي المِنْكَب يُسَمَّى الحَسَنَ لِكَثْرَة لَحْمِه ، والأسْفَل : القبيحُ . وقال شَمِر : قال الفَرّاءُ : القَبِيحُ : رَأْسُ العَضُد الذي يَلي الذِّراع وهو أقلّ العِظام مُشاشاً ومُخّاً ، ويُقال لِطَرَفِ الذِّرَاع الإبْرَةُ وأنشد : حَيْثُ تُلاَقي الإبْرَةُ القَبِيحا وقال الفرّاءُ : أَسْفَل العَضُد : القَبِيحُ وأعْلاَها الحَسَنُ . وفي ( النَّوادر ) : المُقَابَحَةُ والمُكابَحةُ : المشَاتَمَةُ . روى أبو العبَّاس عن ابن الأعرابيّ قال : القبَّاحُ : الدُّبُّ الهَرِمُ . والمَقَابِحُ : ما يُسْتَقْبَحُ من الأخْلاَق ، والمَمَادِحُ : ما يُسْتَحْسَنُ منها .

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الباء**
**حقب** ، **حبق** ، **قبح** ، **قحب** : kullanımdadır.

**حبق** : **الليث** dedi: **الحَبَق** : eczacıların ilaçlarından bir ilaçtır. **أبو عُبيد**’in **الأصْمَعي**’den rivayetine göre dedi ki: **الحَبَق** : **الفُوذَنْجُ**’dur. **الليث**: **الحَبْق** : keçinin yellenmesidir. Dersin ki: **حَبَقَت** **تحبِق** **حَبْقاً**. Ve **أبو عُبَيْد** dedi: **الأصْمَعي** dedi: denir ki: **نَفَخَ بها** , ve **حَبَق بها** , yellenince. Ve **عِذْقُ حُبَيْق** ve **لون حُبَيق** : kötü bir hurma türüdür; ve Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) farz sadakada onun verilmesini yasaklamıştır. **أبو عُبَيْدة**: o, **الدِّفِقَّى** ve **الحِبِقَّى** yürüyüşüyle yürür. Dedi: ve **الحِبقَّى** : **الدِّفِقَّى**’dan aşağıdır.

**حقب** : **الليث** : **الحَقَبُ** : semerin devenin karnına, **التَّصْدير** onu çekip öne götürmesin diye, bağlandığı iptir; ve deveye işemek zor gelince denir ki: **حَقِبَ البَعِيرُ** **حَقَباً**; o hâlde o, **حَقِبٌ** bir devedir. **أبو عُبَيد**’in **الأصْمَعي**’den rivayetine göre: semer aletlerinden **الغَرْض** ve **الحَقَبُ** vardır; **الغَرْض** ise semerin kemeridir; **الحقَبُ** ise **الثِّيلَ**’e bitişik olan bir iptir. **أبو زيد** dedi: **أحْقَبْت** deveyi **الْحَقَب**’dan (dolayı). Ve **الأصمعيّ** dedi: denir ki: **أَخْلَفْتُ** deveden;
bu, **حَقَبُه** onun **ثِيلَه**’ine isabet edince olur; böylece **يحقَبُ** **حَقَباً**; bu, onun idrarının tutulmasıdır. Ve bu, **النَّاقَة** hakkında söylenmez; çünkü dişi devenin idrarı onun **حَيائها**’ndandır; ve **الحَقَبُ** **الحَياء**’a ulaşmaz. O hâlde ondan **الإخلافُ**: **الحَقَبُ**’un çevrilip devenin iki **خُصْيَتِي**’sine bitişik olan taraftan yapılmasıdır. Ve denir ki: **شَكَلْتُ** deveden; bu, **الحَقَب** ile **التَّصديرَ** arasına bir ip koymandır, sonra onu sıkarsın ki **الحَقَبُ** **الثِّيل**’e yaklaşmasın; o ipin adı **الشّكالُ**’dır. Ve hadiste geldi: ( لا رأي لحازِق ولا حاقب ) ; **الحازق**: pabucu kendisine dar gelen, ayağını **حَزْقاً** sıkan kimsedir; sanki “**حَزْق** sahibi için görüş yoktur” mânâsındadır. **الحاقبُ** ise: helâya ihtiyaç duyup da dışarı çıkmayan, dışkısını tutan kimsedir; **الحَقِب** deveye benzetilmiştir: **الْحَقبُ** onun **ثَيْله**’ine yaklaştı da onu işemekten alıkoydu. **الليث** : **الأحْقَبُ** : yaban eşeğidir; iki **حَقْوَيْه**’inde bir beyazlık sebebiyle **أحقب** diye adlandırılmıştır; dişisi **حَقباءُ**’dır. **رؤبة** dedi:
كأنها **حَقباء** بلقاءُ الزَّلَق
Ve **القارَةُ الحقباءُ** : gökte ince, uzunca olandır. Ve şu beyit okundu:
ترى القُنَّةَ **الحقباءَ** منها كأنها
كُمَيْتٌ يُبَارِي رَعْلَةَ الخيْل فارِدُ
Ve bazısı dedi: serap onun **حَقْوِها**’sıyla bükülmedikçe ona **حقباءُ** denmez. **أبو عُبَيْد**’in **الأصمعي**’den rivayetine göre: **حمارٌ أحقبُ** : **الحقَب** yerinde beyazdır. Dedim: ve **القارةُ الحقباءُ** : ortasında toprak **أعفرُ** olan; onun beyazlığından, geri kalanının **بُرْقة**’sıyla birlikte, parıldar görürsün. Ve **الليث** dedi: **الحِقابُ** : kadının, ziynet asacaklarını onunla asıp beline bağladığı bir şeydir; çoğulu **الحُقُب**’dur. Dedim: **الحِقَابُ** **البَرِيمُ**’dir; ancak **البريم**’de ipliklerden renkler olur; kadın onu iki **حَقْوَيْها**’sına bağlar. Ve **الليث** dedi: **الاحتقابُ** : torbayı arkadan bağlamaktır; ve arkadan taşınan her şey de böyledir. Denir ki: **احْتُقب** ve **استُحْقِب**. **النابغة** dedi:
مُسْتَحْقِبي حَلَقِ الماذِيِّ يَقْدُمُهم
شُمُّ العَرانِين ضَرّابُونَ لِلْهَام
Ve **شمر** dedi: **الحَقيبة** **البَرْذَعَة** gibidir; **الحِلْس** ve **القَتَب** için yapılır. **حقيبة القتَبِ** ise arkadandır; **حقيبة الحِلْس** ise **ذِرْوَة السَّنان**’dan yarıklıdır. Ve **ابن شميل** dedi: **الحقيبة** devenin sağrısı üzerinde, semerin diğer iki **حِنْوَى**’sının altında olur. Ve **الحَقَب** : torbanın bağlandığı iptir. Ve **الليث** dedi: **الحِقْبة** : vakti olmayan bir zaman dilimidir; **الحُقُب** : seksen yıldır; çoğulu **أحقابٌ**’dır. **أبو عُبيد**’in **الكسائي**’den rivayetine göre: **الحُقُب** yıllardır; tekili **حِقْبة**’dir; ve **الحُقُب** : seksen yıldır. Ve **الفرَّاء** dedi: **الحُقُب** **قيس** dilinde bir yıldır. Ve tefsirde geldi ki o, seksen yıldır; bu, şu sözün tefsirinde zikredilmiştir: ( أَوْ أَمْضِىَ **حُقُباً** ) ( الكهف : 60 ). Ve **الزجّاج** dedi: **الحُقُب** : seksen yıldır.
Ve **الفرّاء** şu söz hakkında dedi, aziz ve yüce olan: ( مَئَاباً لَّ ? بِثِينَ فِيهَآ ) ( النّبَأ : 23 ). Dedi: **الحُقُب** : seksen yıldır; yıl üç yüz altmış gündür; onun günü, dünya sayısından bin yıldır. Dedi: bu, bazı insanların zannettiği gibi bir nihayet üzere olan şeylerden değildir; nihayete delâlet eden ancak vakitlendirmedir: beş **أحْقابٍ** yahut on; mânâ: onlar orada **أحقاباً** kalırlar; her ne zaman bir **حُقُب** geçse, onu başka bir **حُقُب** takip eder. Ve **الزجّاج** dedi: mânâ, onların **أحقاباً** kalmalarıdır; **الأحقاب** içinde ne serinlik ne içecek tadarlar; ve Allah aziz ve yüce olanın dediği gibi, ateşte ebediyen kalıcıdırlar. Ve denir ki: **حَقِبَ السماءُ** **حَقباً**: yağmur yağdırmadığı zaman. Ve **حَقِب المعدن** **حَقَبا**: **يُرْكِزْ** etmediği zaman. Ve **حَقِب نائِلُ فلانٌ**: azalıp kesildiği zaman. Ve Araplar, karnının beyazlığından dolayı tilkiye **مُحْقَبا** adını verir. Ve bazısı, **أمِّ الصَّريح الكِنديَّة** için şu beyiti okudu; o, **جرير**’in nikâhı altındaydı; onunla **أُخت جَرِير** arasında çekişme ve övünme oldu da dedi ki:
أتعدِلين **مُحْقَباً** بأَوْسِ
والْخَطَفَى بأشْعثَ بن قيس
ما ذاك بالحزْم ولا بالكيْس
Kastetti ki: kavminin erkekleri, onların erkekleri yanında, kurdun yanındaki tilki gibidir; ve **أوْس** kurttur; ona **أُوَيْس** de denir. Ve atasözlerindendir: ( **اسْتَحْقب الغَزْو أصحاب البَرَاذِين** ). Bu, çıkış yollarının daralması sırasında söylenir. Ve bunun benzerinde söylenir: ( **نَشِبَ الحديدةُ والْتوَى المِسمار** ). Bu, çıkışı olmayan her işin pekiştirilmesi sırasında söylenir.

**قحب** : **اللّيث** : **قَحَب** **يَقْحُبُ** **قُحاباً** ve **قَحْباً**: öksürdüğü zaman. Ve denir: onu **سُعالٌ قاحبٌ** tuttu. Ve Yemen ehli yaşlı kadına **قَحْبة** adını verir. Dedi: ve **القَحْبُ** : ihtiyarın öksürüğü ve köpeğin öksürüğüdür. **أبو عُبيد**’in **أبي زيد**’den rivayetine göre: develerin hastalıklarından **القُحابُ** vardır; o, öksürüktür. Ve **قَحَبَ** **يقْحُبُ** **قَحْباً** ve **قُحَاباً**; ve aynı şekilde **نَحَبَ** **يَنْحِبُ**; o, **النُّحاب**’dır; **النُّحازُ** da onun gibidir. Ve **اللّحيانيُّ** dedi: Araplar, sevmediğine öksürünce: **وَرْياً** ve **قُحاباً** der; sevdiğine öksürünce: **عُمْراً** ve **شباباً** der. Dedi: ve **القُحاب** : öksürüktür. Dedi: ve kocakarıya **القحْبَةُ** ve **القحْمَةُ** denir; ve aynı şekilde, koyunun her yaşlı büyüğüne de denir. Ve başkası dedi: fahişeye **قحْبَةٌ** denildi; çünkü o, câhiliyede taliplerini **قُحابها** ile, yani öksürüğüyle, haberdar ederdi. Ve **أبو زيد** dedi: **عجوز قَحْبَة** ve **شيخ قَحْب**: o, öksürüğün tuttuğu kimsedir. Ve başkası şu beyiti okudu:
شَيَّبَنِي قَبْل إِنَى وقْتِ الهَرَم
كلُّ عجوزٍ **قَحْبَة** فيها صَمَمْ
Ve denir: **بِتْنَ نساء يُقَحَّبْنَ** yani öksürürler.

**قبح** : **أبو عُبيد**’in **أبي عمرو**’dan rivayetine göre: **قبحْتُ** onun yüzünü, hafifletilmiş olarak; ve **أقبَحْتَ** ey sen: çirkin bir şey getirdin. Dedim: **قبحْتُ** onun yüzünü demenin mânâsı, ona “Allah onu çirkin kılsın” demendir; bu, Allah aziz ve yüce olanın sözündendir: ( ? لدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ القِيَ ? مَةِ هُمْ ) ( القَصَص : 42 ) yani uzaklaştırılmış, lânetlenmişlerden; bu, **القبْح**tan, yani uzaklaştırmadandır. Ve Araplar der: Allah onu çirkin kılsın ve “**أُمًّا رَمعت به**” yani Allah onu uzaklaştırsın ve annesini uzaklaştırsın. Ve **شمر** dedi: **أبو زيد** dedi: Allah falanı **قبْحاً** ve **قُبُوحاً** çirkin kılsın; yani onu her hayırdan uzaklaştırdı ve uzak etti; köpeğin ve domuzun **قُبوح**’u gibi. Ve **الجَعْدِيُّ** dedi:
وليست بَشْوَهَاءَ **مَقْبُوحَةٍ**
تُوافي الدِّيارَ بوَجْهٍ غَبِرْ
Ve **أُسَيْدٌ** dedi: **المَقبُوحُ** : geri çevrilen ve kovulan kimsedir; **المَنْبُوحُ** : kendisine köpek misali vurulan kimsedir. Ve **عمَّار**’dan rivayet edildi ki, huzurunda **عائشَة** hakkında dil uzatan bir adama dedi: ( **اسْكتْ مَقْبُوحاً مَنْبُوحاً** ). Bu mânâyı istedi. Ve denir: falan **قبُح** **يَقْبُح** **قَبَاحَةً** ve **قُبْحاً**; o hâlde o **قبيح**tir; ve o, güzelliğin zıddıdır; her şeyde geneldir. Ve hadiste: ( لا تُقَبِّحُوا الوَجْهَ ) mânâsı: “o çirkindir” demeyin; çünkü Allah onu suretledi; ve yarattığı her şeyi güzel yaptı. Ve denir: falan, yüzünde çıkan bir **بَثْرَةً**’yi **قَبَحَ**: bu, onu patlatıp irinini çıkarınca olur. Ve kırdığın her şey, onu **قبَحتَه** olmuş olur. Ve **أبو العبّاس** **ابن الأعرابي**’den rivayet etti ki dedi: denilir: **وقد اسْتَمْكَتَ العُدُّ فاقْبَحْهُ**; ve **العُدُّ** : **البَثْرَةُ**’dir. Onun **استِمْكاتُه**’i: patlamaya yaklaşmasıdır. Ve **الليث** dedi: **القَبِيحُ** : dirsek kemiğinin ucudur. Dedi: ve **الإبْرَة** : başka bir küçük kemiktir; başı büyük, geri kalanı ince; **القَبيح** ile birbirine geçirilmiş (bükümlü)dir. Ve **أبو عُبَيْد** **الأُمَوِيِّ**’den rivayet etti, dedi: kol kemiğinin, yarısından dirseğe bitişik olan kısmındaki kemiğe **كِسْرُ قَبِيحٍ** denir. Ve şu beyiti okudu:
ولَوْ كُنْتَ عَيْراً كُنْت عَيْرَ مَذَلَّةٍ
وَلَوْ كُنْت **كِسْراً** كُنْتَ **كِسْرَ قَبِيح**
Ve **المُنْذِريّ** bana **أبي الهَيْثَم**’den haber verdi ki dedi: **القَبِيحُ** : dirseğe bitişik olan üst kol başıdır; **القَبِيح** ile **إبْرَة الذِّرَاع** arasında; ölçen, onun yanından ölçer. Dedi: üst kol kemiğinin omuza bitişik olan ucu, etinin çokluğundan dolayı **الحَسَنَ** diye adlandırılır; altı ise **القبيحُ**tur. Ve **شَمِر** dedi: **الفَرّاءُ** dedi: **القَبِيحُ** : ön kola bitişik olan üst kol başıdır; o, kemiklerin en az **مُشاشاً** ve **مُخّاً** olanıdır. Ve ön kol ucuna **الإبْرَةُ** denir. Ve şu beyiti okudu:
حَيْثُ تُلاَقي **الإبْرَةُ** **القَبِيحا**
Ve **الفرّاءُ** dedi: üst kolun altı: **القَبِيحُ**; üstü: **الحَسَنُ**. Ve ( **النَّوادر** )’de: **المُقَابَحَةُ** ve **المُكابَحةُ** : sövüşmedir. **أبو العبَّاس** **ابن الأعرابيّ**’den rivayet etti, dedi: **القبَّاحُ** : yaşlı ayıdır. Ve **المَقَابِحُ** : ahlâktan çirkin görülen şeylerdir; ve **المَمَادِحُ** : ondan güzel görülen şeylerdir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والباء وما يثلثهما)
(قبح)  القاف والباء والحاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على خلاف الحُسْن، وهو القُبْح. يقال قَبحَه الله، وهذا مقبوحٌ وقَبيح. وزعم ناسٌ أنَّ المعنى في قَبَحه: نحّاهُ وأبعدَه. [ومنه] قولُه تعالى: {وَيَوْمَ القِيَامَةِ هُمْ مِنَ المَقْبُوحِينَ[القصص 42].
ومما شذَّ عن الأصل وأحسَبُه من الكلام الذي ذَهَبَ مَن كان يُحْسِنُه، قولُهم كِسْرُ قَبيحٍ، وهو عَظْمُ السَّاعد، النِّصف الذي يلي المِرْفَق. قال:
لو كنتَ عَيْراً كنتَ عَيْرَ مَذَلَّةٍ	 *** ولو كنتَ كِسْراً كُنْتَ كِسْرَ قَبِيحِ
(قبر)  القاف والباء والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على غموضٍ في شيء وتطامُن. من ذلك القَبْر: قَبْر الميِّت. يقال قَبَرْتُه أقْبُرُه. قال الأعشى:
لو أسندَتْ ميتاً إلى نَحْرِِها *** عاشَ ولم يُنقَلْ إلى قَابِرِ([1])فإن جعلتَ لـه مكاناً يُقْبَرُ فيه قلتَ: أقْبَرْتُهُ، قال الله تعالى: ﴿ثُمَّ أمَاتَهُ فأَقْبَرَهُ﴾ [عبس 21]. قلنا: ولولا أنَّ العلماءَ تجوَّزُوا في هذا لمَا رأينا أنْ يُجمَعَ بين قَوْلِ الله وبين الشِّعْرِ في كتابٍ، فكيف في وَرَقَةٍ أو صفحة. ولكنَّا اقتدَيْنَا بهم، والله تعالى يَغفر لنا، ويعفو عَنَّا وعنهم([2]).
وقال ناسٌ من أهل التَّفسير في قوله تعالى: ﴿ثُمَّ أمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ﴾ [عبس 21]. ألهمَ كيف يُدْفَن. قال ابنُ دُرَيد: أرض قَبُورٌ: غامضة. ونَخْلَةٌ قَبُور [وكَبُوسٌ([3])]: يكون حَمْلُها في سَعَفها. ومكانُ القبور مَقْبَرَة ومَقْبُرَة.
(قبس)  القاف والباء والسين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على صفةٍ من صفات النَّار، ثمَّ يستعار. من ذلك القَبَس: شُعْلَةُ النَّار. قال الله تعالى في قِصَّة موسى عليه السلام: ﴿لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ﴾ [طه 10]. ويقولون: أقْبَسْتُ الرّجُلَ عِلماً، وقَبَسْتُه ناراً.
قال ابنُ دريد([4]): قَبَسْتُ من فلانٍ ناراً، واقتَبَسْتُ منه علماً، وأَقْبَسَنِي قَبَساً.
ومن هذا القياس قولهم: فَحْلٌ قَبِيسٌ، وذلك إذا كان سريعَ الإلقاح، كأنَّهُ شُبِّهَ بِشُعْلَةِ النّار. قال:
* فَأُمٌّ لَِقْوَةٌ وأبٌ قَبِيسُ([5]) *
فأمَّا القِبْس فيقال إنَّه الأصل.
(قبص)  القاف والباء والصاد أصلانِ يَدُلُّ أحدهما على خِفّةٍ وسُرعة، والآخَر على تجمُّع.
فالأوَّل القَبَص، وهو الخِفَّة والنَّشاط. والقَبُوص: الذي إذا جَرَى لم يُصِبِ الأرضَ منهُ إلاّ أطرافُ سَنابِكه. ومن ذلك القَبْصُ، وهو تناوُلُ الشَّيءِ بأطراف الأصابع، ولا يكون ذلك إلاَّ عن خِفَّة وعَجَلة. وقرئت: ﴿فَقَبَصْتُ قَبْصَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ([6])﴾ [طه 96]، بالصَّاد. وذلك المأخوذُ قَبْصة.
والأصل الآخر القِبْص، وهو العَدَد الكثير. قال:
لكم مَسجدَا اللهِ المَزُورَانِ والحَصَى	لكُمْ قِبْصُه من بينِ أثْرَى وأَقتَرَا([7])ومن هذا الباب القَبَص في الرَّأس: الضَّخَم، ويقال منه هامَةٌ قَبْصاء. قال أبو النجم:
* [قَبْصَاءَ لَم تُفطَحْ ولم تُكَتَّلِ([8])] *
ومما شذَّ عن هذين الأصلين: القَبْصَ، وهو وجعٌ عن أكْل الزَّبيب. قال:
* أرفقة تشكو الجُحافَ والقَبَصْ([9]) *
(قبض)  القاف والباء والضاد أصلٌ واحد صحيحٌ يدلُّ على شيء مأخوذٍ، وتجمُّع في شيء.
تقول: قَبَضْتُ الشَّيءَ من المال وغيرهِ قَبْضاً. ومَقْبِض السَّيف ومَقْبَضُه: حيث تَقبِضُ* عليه. والقَبَض، بفتح الباء: ما جُمِعَ من الغنائم وحُصِّل. يقال: اطرَحْ هذا في القَبَض، أي في سائر ما قُبِض من المغْنَم. وأمَّا القَبْض الذي هو الإسراع، فمن هذا أيضاً، لأنَّه إذا أسرَع جَمَع([10]) نَفْسَهُ وأطرافَه. قال الله تعالى: ﴿أوَلَمْ يَرَوْا إلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمسِكُهُنَّ﴾ [الملك 19]، قالوا: يُسْرِعْن في الطَّيَران. وهذه اللّفظَةُ من قولهم: راعٍ قُبَضةٌ، إذا كان لا يتفسَّح في مَرعى غَنَمه. يقال: هو قُبَضَةٌ رُفَضَةٌ، أي يَقبِضُها حَتَّى إذا بَلَغَ المكانَ يؤُمُّه رَفَضها. ويقولون للسَّائق العنيف: قبَّاضةٌ وقابض. قال رؤبة:
* قبّاضَةٌ بينَ العنيفِ واللَّبِقْ([11]) *
ومن الباب: انقبَضَ عن الأمر وتقبّض، إذا اشمأَزَّ([12]).
(قبط)  القاف والباء والطاء أصلٌ صحيح. قال ابن دريد([13]): القَبْط: جَمْعُكَ الشَّيءَ بيدِك. يقال: قَبَطْتُه أقْبِطُهُ قَبْطاً. قال: وبه سُمِّيَ القُبَّاط([14])، هذا النَّاطف، عربيٌّ صحيح.
ومما ليس من هذا الباب القِبط: أهلُ مصر، والنِّسبة إليهم قِبطيٌّ، والثِّياب القُبطيّةُ لعلَّها منسوبةٌ إلى هؤلاء، إلاَّ أنَّ القافَ ضُمَّت للفَرْق.
قال زهير:
لَيَأْتِيَنَّكَ مِنِّي مَنْطِقٌ قَذَعٌ *** باقٍ كَمَا دَنَّسَ القُبْطِيَّةَ الوَدَكُ([15])وتجمع قَباطيّ.
(قبع)  القاف والباء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شبه أنْ يَخْتَبئ الإنسانُ أو غيرُه. يقال: [قَبَع] الخنزيرُ والقنفذُ، إذا أدْخَلَ رأسَهُ في عُنقه، قَبْعاً. وجارية قُبَعَة طُلَعة، إذا تخبَّأت تارةً وتطلَّعَتْ تارة. والقُبَعة: خِرقة كالبُرنُس، تسمِّيها العامة: القُنْبُعَة([16]). والقُبَاع: مكيالٌ واسعٌ، كأَنَّه سمِّي قُباعاً لما يَقْبَعُ فيه من شيء. وقَبَع الرّجُلُ: أعيا وانبهَرَ. وسُمِّي قابعاً لأنَّه يَتقبض عند إعيائه عن الحركة.
ومما شذَّ عن هذا الباب قَبِيعةُ السَّيف، وهي التي على طَرَف قائِمِهِ من حديدٍ أو فِضَّة.
(قبل)  القاف والباء واللام أصلٌ واحدٌ صحيحٌ تدلُّ كلمهُ كلُّها على مواجهةِ الشَّيء للشَّيء، ويتفرع بعد ذلك.
فالقُبُل من كلِّ شيء: خلافُ دُبُره، وذلك أنَّ مُقْدِمَه يُقْبِلُ على الشَّيء. والقَبيل: ما أقبَلَتْ به المرأةُ من غَزْلها حين تَفتِله. والدَّبير: ما أدبرَتْ به. وذلك معنَى قولهم: "ما يَعْرِف قبيلاً من دَبِير". والقِبلةُ سُمِّيت قِبلةً لإقبال النَّاس عليها في صَلاتِهِم، وهي مُقْبِلةٌ عليهم أيضاً. ويقال: فَعَل ذلك قِبَلاً، أي مُواجَهَة. وهذا من قِبَل فلانٍ، أي من عنده، كأنَّه هو الذي أقْبَلَ به عليك. والقِبَال: زمام البَعيرِ والنَّعل. وقابَلْتُها: جَعَلْتُ لها قِبالَينِ، لأنَّ كُلَّ واحدٍ منهما يُقْبِلُ على الآخَر. وشاةٌ مُقابَلة: قُطِعَت من أذنها قِطعةٌ لم تَبِنْ وتُرِكَتْ مُعلَّقة من قُدُم. [فإن كانت([17])] من أُخُرٍ فهي مُدابَرة. والقابلة: الليلة المقْبلة. والعامُ القابل: المُقْبل. ولا يقال منه فَعَلَ. والقابلة: التي تَقْبَلُ الولدُ عند الوِلادِ. والقَبُول من الرِّياح: الصَّبا، لأنَّها تُقابِل الدَّبور أو البيتَ([18]). وقَبِلْتُ الشَّيءَ قَبولاً. والقَبَل في العين: إقبال السَّوادِ على المَحْجِر، ويقال بل هو إقبالهُ على الأنف. والقَبَل: النَّشَْزُ من الأرض يستقبِلُك. تقول: رأيتُ بذلك القَبَل شخصاً. والقبيل: الكفيل؛ يقال قَبِل به قَبالةً([19])، وذلك أنَّهُ يُقْبِل على الشَّيء يَضْمنُه. وافعَلْ ذلك إلى عشرٍ من ذي قَبَل([20])، أي فيما يُستَأنف من الزَّمان. ويقال: أقبَلْنا على الإبل، إذا استقينا على رؤوسها وهي تشرب. [و] ذلك هو القَبَل. وفلانٌ مُقْتَبَل الشَّباب: لم يَبِنْ فيه أثر كِبَرٍ ولم يُولِّ شبابُه. وقال:
ليس بِعَلٍّ كبيرٍ لا شبابَ به *** لكن أُثَيْلةُ صافي اللَّونِ مُقْتَبَلُ([21])والقابل: الذي يَقْبَل دَلْوَ السّانيَة. قال:
وقابلٌ يتغنَّى كلَّما قَبضتْ *** على العَراقي يداه قائماً دَفَقَا([22])قال ابن دريد: القَبَلة: [خرزة شبيهة بالفَلْكَة تُعَلَّق في أعناق الخيل([23])]، ويقال القَبَلة: شيءٌ تتخذه السَّاحرة تقبل بوجه الإنسان على الآخَر([24]). وقبائل الرَّأس: شُعَبُه التي تَصل بينها الشُّؤون؛ وسمِّيت ذلك لإقبال كلِّ واحدةٍ منها على الأخرى؛ و*بذلك سمِّيت قبائلُ العرب. وقَبِيل القوم: عَرِيفُهم. وسمِّي بذلك لأنَّه يُقبِل عليهم يتعرَّف أمورَهم. قال:
أوَ كُلَّمَا وَرَدَتْ عُكاظَ قبيلة *** بَعثوا إليَّ قبيلَهم يتوسَّمُ([25])ونحن في قَبَالة([26]) فلانٍ، أي عِرافته، وما لفلانٍ قِبلةٌ، أي جهةٌ يتوجَّه إليها ويُقبِل عليها. ويقولون: القَبِيل: جماعةٌ من قبائلَ شتَّى، والقبيلة: بنو أبٍ واحد. وهذا عندنا قد قيل، وقد يقال لبني أبٍ واحدٍ قبيل. قال لبيد:
* وقَبِيلٌ من عُقَيلٍ صادقٌ([27]) *
فأمّا قولهم: لا قِبَلَ لي به([28])، أي لا طاقَة، فهو من الباب، أي ليس هو كما يمكِّنني الإقبال. فأمَّا قَبْلُ الذي هو خلافُ بعد، فيمكن أن يكون شاذّاً عن الأصل الذي ذكرناه، وقد يُتَمحَّل له بأن يقال هو مقبلٌ على الزّمان. وهو عندنا إلى الشُّذوذ أقرب.
(قبن)  القاف والباء والنون. يقولون: قَبَن في الأرض: ذهب. وحمار قَبَّان: دويْبّة.
(قبو)  القاف والباء والواو كلمةٌ صحيحة، تدلُّ على ضمٍّ وجمع. يقال: قَبَوْت الشَّيءَ: جمعتُه وضَممتُه. وأهلُ المدينة يسمُّون الرّفعَ في الحركات قَبْواً. وهذا حرفٌ مقْبُوّ. ويقال: إنَّ القَبَاء مشتقٌّ منه، لأنَّ الإنسانَ يجمعُه على نفْسه.
--------------ـــ
([1]) ديوان الأعشى 105.
([2]) هذا نموذج صادق من ورع ابن فارس.
([3]) التكملة من الجمهرة (1: 271).
([4]) الجمهرة (1: 287).
([5]) أنشد هذا العجز في مجالس ثعلب 640. وصدره كما في اللسان (لقو، قبس): * حملت ثلاثة فوضعت تما *
          وفي الألفاظ لابن السكيت 345:
* حملت ثلاثة فولدت تما *
([6]) قرأ الجمهور: (فقبضت قبضة) بالضاد المعجمة، وقرأ عبد الله وأبي وابن الزبير وحميد والحسن: (فقبصت قبصة) بفتح قاف (قبصة). وقرأ الحسن بخلاف عنه وقتادة ونصر بن عاصم بضم القاف. تفسير أبي حيان (6: 273). وانظر إتحاف فضلاء البشر 307.
([7]) البيت للكميت، كما في اللسان (قبص). والبيت من شواهد النحويين، استشهد به في الإنصاف 427 على حذف الموصول وإبقاء صلته، وفي شرح الأشموني للألفية على حذف المنعوت الذي ليس بعض مجرور قبله بمن أو في.
([8]) موضعه بياض في الأصل. وأنشده في اللسان منسوباً لأبي النجم في (فطح)، وفي (قبص) بدون نسبة. ونجد البيت محرفاً في أرجوزة أبي النجم التي نشرها العلامة بهجة الأثري في مجلة المجمع العلمي العربي بدمشق، أغسطس سنة 1928 ص 474. وقبله:
* تحت حجاجي هامة لم تعجل *
([9]) أنشده في اللسان (جحف، قبص) ومجالس ثعلب 221.
([10]) في الأصل: "لأنه إذا ساغ وجمع".
([11]) ديوان رؤبة 105 واللسان (قبض).
([12]) بعده الأصل: "قال رؤبة أيضاً: قباضة بين العنيف واللبق".
([13]) الجمهرة (1: 307).
([14]) هذا يطابق نص الجمهرة. وفي المجمل عن ابن دريد: "القبيطي"، وهي لغة فيه.
([15]) ديوان زهير 183 واللسان (قبط، قذع).
([16]) كذا في الأصل واللسان (قنبع). وفي المجمل: "قبيعة".
([17]) التكملة من المجمل.
([18]) هذا التعريف لأهل العراق، إذ أن القبول أو الصبا هي التي تهب من ناحية الشرق، والبيت في مغرب أهل العراق، فهي تقابله.
([19]) هي بالفتح كما في المجمل واللسان والقاموس. وأما بالكسر فمصدر لقبلت القابلة المرأة عند الولادة.
([20]) في الأصل: "عشرين ذي قبل"، صوابه في اللسان والقاموس. و "قبل" تقال بالتحريك وكعنب.
 ([21]) البيت للمتنخل الهذلي، كما سبق في (عل).
([22]) لزهير في ديوانه 40 واللسان (قبل) وبرواية: "كلما قدرت". وقبله:
لها أداة وأعوان غدون لها *** قتب وغرب إذا ما أفرغ انسحقا
 ([23]) التكملة من الجمهرة (1: 321)، وهي ثابتة في المجمل بدون عزو إلى ابن دريد.
([24]) في الأصل: "يتخذه الساحر يقبل" إلخ. ووجهه من المجمل. وفي اللسان والجمهرة: "والقبلة خرزة من خرز نساء الأعراب يؤخذن بها الرجال، يقلن في كلامهن: يا قبلة اقبليه "ويا كرار كريه".
([25]) وكذا ورد إنشاده في المجمل. والرواية المشهورة: "عريفهم". اللسان (عرف) والأصمعيات 67 ليبسك ومعاهد التنصيص (1: 70) والعقد وكامل ابن الأثير (يوم مبايض). والبيت من أبيات لطريف بن مالك العنبري.
([26]) كذا ضبط في اللسان والقاموس، وضبط في المجمل بكسر القاف.
([27]) تمامه كما سبق في (عصل)، حيث سبق التخريج:
* كليوث بين غارب وعصل *
([28]) في الأصل: "لا قبل له بي"، والتفسير بعده يقتضي ما أثبت.

ـ

##### Türkçe

(قاف ile باء ve bunların üçüncüsü olanın bâbı)

(**قبح**)  **القاف** ve **الباء** ve **الحاء** tek bir kelimedir; **الحُسْن**’ün zıddına delâlet eder; o da **القُبْح**’tır. Denir ki: **قَبحَه الله**; ve bu **مقبوحٌ** ve **قَبيح**(tir). Bir topluluk, **قَبَحه**’deki mânânın: onu uzaklaştırdı ve onu uzak etti, olduğunu iddia etti. [Bundan] O’nun (yüce) sözü: ﴿وَيَوْمَ القِيَامَةِ هُمْ مِنَ المَقْبُوحِينَ﴾ [القصص 42].

Asıldan şâz olanlardan ve ben onu, onu iyi bilen kimsenin gittiği sözden sayıyorum: onların “**كِسْرُ قَبيحٍ**” demeleri; o, önkol kemiğidir; dirseğe bitişik olan yarısı. Dedi ki:
لو كنتَ عَيْراً كنتَ عَيْرَ مَذَلَّةٍ	 *** ولو كنتَ كِسْراً كُنْتَ كِسْرَ قَبِيحِ

(**قبر**)  **القاف** ve **الباء** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir şeyde kapalılığa ve alçalmaya delâlet eder. Bundan: **القَبْر**; ölü’nün kabri. Denir ki: **قَبَرْتُه** **أقْبُرُه**. A‘şâ dedi:
لو أسندَتْ ميتاً إلى نَحْرِِها *** عاشَ ولم يُنقَلْ إلى قَابِرِ
Eğer onun için içinde gömüleceği bir yer yaparsan, dersin ki: **أقْبَرْتُهُ**. Allah تعالى dedi: ﴿ثُمَّ أمَاتَهُ فأَقْبَرَهُ﴾ [عبس 21]. Dedik ki: âlimler bunda mecâz yapmış olmasalardı, Allah’ın sözü ile şiirin bir kitapta bir araya getirilmesini görmezdik; bir varakta yahut bir sayfada nasıl olsun. Fakat biz onlara uyduk; Allah تعالى bize mağfiret eder ve bizi ve onları affeder.

Tefsir ehlinin bir topluluğu, O’nun (yüce) sözü hakkında: ﴿ثُمَّ أمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ﴾ [عبس 21]: Ona nasıl defnedileceğini ilham etti, dedi. İbn Düreyd dedi: **أرض قَبُورٌ**: kapalıdır. Ve **نَخْلَةٌ قَبُور** [ve **كَبُوسٌ**]: yükü (meyvesi) onun salkımlarında olur. Kabirlerin yeri: **مَقْبَرَة** ve **مَقْبُرَة**.

(**قبس**)  **القاف** ve **الباء** ve **السين** sahih bir asıldır; ateşin sıfatlarından bir sıfata delâlet eder; sonra ödünç alınır. Bundan: **القَبَس**; ateşin alevi. Allah تعالى, Musa عليه السلام kıssasında dedi: ﴿لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ﴾ [طه 10]. Ve derler: **أقْبَسْتُ** adamı ilimle; ve **قَبَسْتُه** ateşle.

İbn Düreyd dedi: **قَبَسْتُ** falandan ateş; ve ondan ilim **اقتَبَسْتُ**; ve bana bir **قَبَساً** **أَقْبَسَنِي**.

Bu kıyastan: onların “**فَحْلٌ قَبِيسٌ**” demeleri; bu, hızlı dölleyici olduğu zamandır; sanki ateşin alevine benzetilmiştir. Dedi ki:
* فَأُمٌّ لَِقْوَةٌ وأبٌ قَبِيسُ *
Ama **القِبْس**’e gelince, onun asıl olduğu söylenir.

(**قبص**)  **القاف** ve **الباء** ve **الصاد** iki asıldır: birisi hafifliğe ve sürate delâlet eder; diğeri toplanmaya.

Birincisi **القَبَص**’tır; o, hafiflik ve canlılıktır. **القَبُوص**: koştuğu zaman ondan yere yalnızca tırnaklarının uçları değen. Bundan: **القَبْصُ**; şeyin parmak uçlarıyla alınmasıdır; bu ancak hafiflik ve acele ile olur. Şöyle okunmuştur: ﴿فَقَبَصْتُ قَبْصَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ﴾ [طه 96], **الصاد** ile. Alınan şey: **قَبْصة**.

Diğer asıl: **القِبْص**; o, çok sayıdır. Dedi ki:
لكم مَسجدَا اللهِ المَزُورَانِ والحَصَى	لكُمْ قِبْصُه من بينِ أثْرَى وأَقتَرَا
Bu bâbdan: baştaki **القَبَص**; iriliktir; bundan **هامَةٌ قَبْصاء** denir. Ebû’n-Necm dedi:
* [قَبْصَاءَ لَم تُفطَحْ ولم تُكَتَّلِ] *

Bu iki asıldan şâz olanlardan: **القَبْصَ**; kuru üzüm yemekten olan ağrıdır. Dedi ki:
* أرفقة تشكو الجُحافَ والقَبَصْ *

(**قبض**)  **القاف** ve **الباء** ve **الضاد** tek bir sahih asıldır; alınmış bir şeye ve bir şeyde toplanmaya delâlet eder.

Dersin ki: maldan ve başkasından şeyi **قَبَضْتُ**; **قَبْضاً**. Kılıcın **مَقْبِض**’i ve **مَقْبَضُه**: onu tuttuğun yerdir. **القَبَض** (bâ’nın fethiyle): ganimetlerden toplanmış ve elde edilmiş olan şeydir. Denir ki: bunu **القَبَض** içine at; yani ganimetten tutulmuş olanın geri kalanına. Ama sürat olan **القَبْض** da bundandır; çünkü süratlenince nefsini ve uzuvlarını toplar. Allah تعالى dedi: ﴿أوَلَمْ يَرَوْا إلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمسِكُهُنَّ﴾ [الملك 19]; dediler ki: uçuşta süratlenirler. Bu lafız, onların “**راعٍ قُبَضةٌ**” sözündendir; sürüsünün otlağında genişlemeyen çoban. Denir ki: o **قُبَضَةٌ رُفَضَةٌ**’dir; yani onu tutar; ta ki yöneldiği yere varınca onu salıverir. Ve sert sürücüye: **قبَّاضةٌ** ve **قابض** derler. Ru’be dedi:
* قبّاضَةٌ بينَ العنيفِ واللَّبِقْ *
Bâbdan: işten **انقبَضَ** ve **تقبّض**; yani tiksindi.

(**قبط**)  **القاف** ve **الباء** ve **الطاء** sahih bir asıldır. İbn Düreyd dedi: **القَبْط**: şeyi elinle toplaman. Denir ki: **قَبَطْتُه** **أقْبِطُهُ** **قَبْطاً**. Dedi ki: bununla **القُبَّاط** adlandırıldı; bu, **النَّاطف**; sahih Arapçadır.

Bu bâbdan olmayan: **القِبط**; Mısır halkı. Onlara nisbet: **قِبطيٌّ**. **الثِّياب القُبطيّةُ** belki bunlara nisbetlidir; ancak fark için **القاف** dammelendi.

Züheyr dedi:
لَيَأْتِيَنَّكَ مِنِّي مَنْطِقٌ قَذَعٌ *** باقٍ كَمَا دَنَّسَ القُبْطِيَّةَ الوَدَكُ
Ve **قَباطيّ** diye çoğul yapılır.

(**قبع**)  **القاف** ve **الباء** ve **العين** sahih bir asıldır; insanın yahut başkasının gizlenmesine benzer bir şeye delâlet eder. Denir ki: **قَبَع** domuz ve kirpi; başını boynuna soktuğu zaman; **قَبْعاً**. Ve **جارية قُبَعَة طُلَعة**: bazen gizlenip bazen göründüğü zaman. **القُبَعة**: burnus gibi bir bez; avam ona **القُنْبُعَة** der. **القُبَاع**: geniş bir ölçek; sanki içinde bir şeyin gizlendiği için **قُباعاً** adlandırılmıştır. Ve **قَبَع** adam: yoruldu ve nefesi kesildi. Yorulunca hareketten büzüldüğü için **قابعاً** adlandırıldı.

Bu bâbdan şâz olanlardan: **قَبِيعةُ السَّيف**; onun dik kısmının ucunda demirden yahut gümüşten olan şeydir.

(**قبل**)  **القاف** ve **الباء** ve **اللام** tek bir sahih asıldır; kelimelerinin hepsi bir şeyin bir şeye karşı gelmesine delâlet eder; sonra bundan dallanır.

Her şeyin **القُبُل**’ü: arkasının zıddıdır; çünkü önü bir şeye yönelir. **القَبيل**: kadının ipliğini büktüğü zaman eğirmesinden getirdiği şeydir. **الدَّبير**: arkasından getirdiği şeydir. Bu, onların “**ما يَعْرِف قبيلاً من دَبِير**” sözünün mânâsıdır. **القِبلةُ**, insanların namazlarında ona yönelmeleri için **قِبلةً** adlandırıldı; o da onlara yönelmiştir. Denir ki: bunu **قِبَلاً** yaptı; yani yüz yüze. Ve bu, falanın **قِبَل**’indendir; yani onun yanındandır; sanki onu sana o getirmiştir. **القِبَال**: devenin ve nalın kayışı. Ve onu **قابَلْتُها**: ona iki **قِبال** yaptım; çünkü her biri ötekine yönelir. **شاةٌ مُقابَلة**: kulağından bir parça kesildi; ayrılmadı ve önden asılı bırakıldı. [Eğer] arkadan olursa, o **مُدابَرة**’dir. **القابلة**: gelecek gece. **العامُ القابل**: gelecek yıl. Bundan **فَعَلَ** denmez. **القابلة**: doğumda çocuğu karşılayan (ebe)dir. Rüzgârlardan **القَبُول**: **الصَّبا**’dır; çünkü o, **الدَّبور**’a yahut eve karşı gelir. Ve şeyi **قَبِلْتُ**; **قَبولاً**. Gözde **القَبَل**: siyahlığın göz çukuruna yönelmesidir; denir ki bilakis onun buruna yönelmesidir. **القَبَل**: yerden seni karşılayan tümsektir. Dersin ki: o **القَبَل**’de bir şahıs gördüm. **القبيل**: kefil; denir ki: onunla **قَبِل**; **قَبالةً**; çünkü o, şeyi üstlenerek ona yönelir. Ve bunu, **ذي قَبَل**’den on’a kadar yap; yani zamandan başlanacak olan içinde. Ve derler: develerin üzerine yöneldik; yani onlar içerken başlarının üzerinde su çektik. [Ve] işte o, **القَبَل**’dir. Ve falan **مُقْتَبَل الشَّباب**’dır: onda yaşlılık eseri belirmemiştir ve gençliği dönmemiştir. Dedi ki:
ليس بِعَلٍّ كبيرٍ لا شبابَ به *** لكن أُثَيْلةُ صافي اللَّونِ مُقْتَبَلُ
**القابل**: su çekenin kovasını karşılayan kimsedir. Dedi ki:
وقابلٌ يتغنَّى كلَّما قَبضتْ *** على العَراقي يداه قائماً دَفَقَا
İbn Düreyd dedi: **القَبَلة**: [**خرزة شبيهة بالفَلْكَة تُعَلَّق في أعناق الخيل**]; ve denir ki **القَبَلة**: büyücünün, insanın yüzünü ötekine çevirttiği bir şeydir. Başın **قبائل**’i: **الشُّعَب**’larıdır; **الشُّؤون** onların arasını birleştirir; her birinin ötekine yönelmesinden dolayı böyle adlandırıldı; ve bununla Arapların **قبائل**’i adlandırıldı. **قَبِيل القوم**: onların **عَرِيف**’idir. Onlara yönelip işlerini tanıdığı için böyle adlandırıldı. Dedi ki:
أوَ كُلَّمَا وَرَدَتْ عُكاظَ قبيلة *** بَعثوا إليَّ قبيلَهم يتوسَّمُ
Ve biz falanın **قَبَالة**’sindeyiz; yani onun **عِرافة**’sında. Ve falanın bir **قِبلةٌ**’si yoktur; yani yöneldiği ve ona yöneldiği bir ciheti yoktur. Ve derler: **القَبِيل**: çeşitli kabilelerden bir topluluk; ve **القبيلة**: tek bir babanın oğullarıdır. Bu, bizim katımızda söylenmiştir; ve tek bir babanın oğullarına **قبيل** de denir. Lebîd dedi:
* وقَبِيلٌ من عُقَيلٍ صادقٌ *
Ama onların “**لا قِبَلَ لي به**” sözü: yani güç yoktur; bu bâbdandır; yani ona yönelmemi mümkün kılan gibi değildir. Ama **قَبْلُ** ki o, **بعد**’ın zıddıdır; bizim zikrettiğimiz asıldan şâz olabilir; ve ona, zamanın üzerine yönelmiş denilerek bir çıkış yolu aranabilir. O, bizim katımızda şâzlığa daha yakındır.

(**قبن**)  **القاف** ve **الباء** ve **النون**. Derler: **قَبَن** yerde: gitti. Ve **حمار قَبَّان**: küçük bir hayvancık.

(**قبو**)  **القاف** ve **الباء** ve **الواو** sahih bir kelimedir; sıkıştırmaya ve toplamaya delâlet eder. Denir ki: **قَبَوْت** şeyi: onu topladım ve onu birleştirdim. Medine ehli, harekelerdeki yükseltmeye **قَبْواً** der. Bu, **حرفٌ مقْبُوّ**’dur. Ve denir ki: **القَبَاء** ondan türemiştir; çünkü insan onu kendi üzerine toplar.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%AD/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- القبيح: ما ينبو عنه البصر من الأعيان، وما تنبو عنه النفس من الأعمال والأحوال، وقد قبح قباحة فهو قبيح، وقوله تعالى: ﴿من المقبوحين﴾ [القصص /42]، أي: من الموسومين بحالة منكرة، وذلك إشارة إلى ما وصف الله تعالى به الكفار من الرجاسة والنجاسة إلى غير ذلك من الصفات، وما وصفهم به يوم القيامة من سواد الوجوه، وزرقة العيون، وسحبهم بالأغلال والسلاسل ونحو ذلك. يقال: قبحه الله عن الخير، أي: نحاه، ويقال لعظم الساعد، مما يلي النصف منه إلى المرفق: قبيح (انظر الغريب المصنف ورقة 4 نسخة الظاهرية).

##### Türkçe

- **القبيح**: gözün aynlardan (somut varlıklardan) kendisinden ürktüğü şey; nefsin amellerden ve hâllerden kendisinden ürktüğü şey. Ve “**قبح**” (çirkin oldu) “**قباحة**” (çirkinlik olarak) (gelir); o hâlde o **قبيح**tir. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**من المقبوحين**﴾ [القصص /42], yani: inkâr edilen bir hâl ile damgalanmış olanlardan; ve bu, Yüce Allah’ın kâfirleri pislik ve necaset ve bunun dışındaki sıfatlardan kendisiyle vasfettiği şeye bir işarettir; ve kıyamet günü onları yüzlerin karalığı, gözlerin maviliği, onları bukağılar ve zincirlerle sürükleme ve bunun benzeriyle vasfettiği şeye (de işarettir). Denir: “**قبحه الله عن الخير**”, yani: onu (hayırdan) uzaklaştırdı. Ve pazudan, onun yarısından dirseğe doğru olan tarafta bulunan kısmın büyüğüne: **قبيح** denir (bkz. الغريب المصنف ورقة 4 نسخة الظاهرية).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ب ح
هذا أمرٌ قَبيح مُستَقبح، وأحسنتَ وأقبح أخوك‏:‏ جاء بفعل قبيح‏.‏
وقبّحت عليه فعله‏.‏
وقبحه الله‏:‏ أبعده‏.‏
وفلان مقبوح‏:‏ منحى عن الخير ‏"‏ هم من المقبوحين ‏"‏ وقابحه‏:‏ شاتمه‏.‏
وقبحت البثرة‏:‏ عصرتها قبل نضجها‏.‏
وإنها لقبيحة الشخب إذا كانت واسعة الإحليل‏.‏
وضرب حسنه وقبيحه وهما عظمان في المرفق‏.‏
قال‏:‏ فلو كنت عيراً كنت عير مذلة ولو كنت كسراً كنت كسر قبيح

##### Türkçe

ق ب ح
Bu, **قَبيح** (çirkin) **مُستَقبح** (çirkin sayılan) bir emirdir; “sen iyi yaptın” ve “kardeşin **أقبح** etti”: çirkin bir fiille geldi.
Ve onun fiilini ona karşı **قبّحت** (çirkinledin/çirkin saydın).
Ve **قبحه الله**: onu uzaklaştırdı.
Ve falan **مقبوح**tur: hayırdan çevrilmiş; “onlar **المقبوحين**dendir”; ve onu **قابحه**: ona sövdü.
Ve **قبحت** kabarcığı: olgunlaşmasından önce onu sıktın.
Ve o, **قبيحة الشخب**tir; eğer idrar yolu geniş ise.
Ve onun **حسنه**si ve **قبيحه**si vurdu; ikisi de dirsekte iki kemiktir.
Dedi:
Eğer bir yaban eşeği olsaydım, zillet yaban eşeği olurdum;
ve eğer bir kırık olsaydım, çirkin kırık olurdum.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القُبْحُ: ضد الحُسْنِ يكون في الصورة؛ والفعل قَبُحَ يَقْبُح قُبْحاً وقُبُوحاً وقُباحاً وقَباحةً وقُبوحة، وهو قبيح، والجمع قِباحٌ وقَباحَى والأُنْثَى قَبيحة، والجمع قَبائِحُ وقِباحٌ؛ قال الأَزهري: هو نقيض الحُسْنِ، عامّ في كل شيء.
وفي الحديث: لا تُقَبِّحُوا الوَجْهَ؛ معناه: لا تقولوا إِنه قبيح فإِن الله مصوّره وقد أَحسن كل شيء خَلَقَه؛ وقيل: أَي لا تقولوا قَبَح اللهُ وَجْه فلان.
وفي الحديث: أَقْبَحُ الأَسماء حَربٌ ومُرَّة؛ هو من ذلك، وإِنما كان أَقبحها لأَن الحرب مما يُتَفَاءل بها وتكره لما فيها من القتل والشرّ والأَذى، وأَما مُرَّة فَلأَنه من المَرارة، وهو كريه بغيض إِلى الطِّباع، أَو لأَنه كنية إِبليس، لعنه الله، وكنيته أَبو مرة. وقَبَّحهُ الله: صيَّره قَبيحاً؛ قال الحُطَيئة:
أَرى لك وَجْهاً قَبَّح اللهُ شَخْصَه
فَقُبِّحَ من وَجْهٍ، وقُبِّحَ حاملُهْ
وأَقْبَح فلان: أَتى بقبيح.
واسْتَقْبَحه: رآه قبيحاً. والاسْتِقْباح: ضد الاستحسان.
وحكى اللحياني: اقْبُحْ إِن كنتَ قابِحاً؛ وإِنه لقَبيح وما هو بقابِح فوق ما قَبُحَ، قال: وكذلك يفعلون في هذه الحروف إِذا أَرادوا افْعَلْ ذاك إِن كنتَ تريد أَن تفعل.
وقالوا: قُبْحاً له وشُقْحاً وقَبْحاً له وشَقْحاً، الأَخيرة إِتباع. أَبو زيد: قَبَحَ اللهُ فلاناً قَبْحاً وقبوحاً أَي أَقصاه وباعده عن كل خير كقُبُوح الكلب والخِنزير.
وفي النوادر: المُقَابَحةُ والمُكابَحَة المُشَاتمة. وفي التنزيل: ويومَ القِيَامة هم من المَقْبُوحين أَي من المُبْعَدِين عن كل خير؛ وأَنشد الأَزهري للجَعْدِيّ:
ولَيْسَت بشَوْهاءَ مَقْبُوحةٍ،
تُوافي الدِّيارَ بِوجْهٍ غَبِرْ
قال أُسَيْدٌ: المَقْبُوح الذي يُرَدُّ ويُخْسَأُ. والمَنْبُوحُ: الذي يُضْرَبُ له مَثَلُ الكلب. وروي عن عَمَّار أَنه قال لرجل نال بحضرته من عائشة، رضي الله عنها: اسْكُتْ مَقْبُوحاً مَشْقُوحاً مَنبوحاً؛ أَراد هذا المعنى؛ أَبو عمرو: قَبَحتُ له وجهَه، مُخففة، والمعنى قلت له: قَبَحه الله وهو من قوله تعالى: ويومَ القيامة هم من المَقْبوحين، أَي من المُبْعَدين الملعونين، وهو من القَبْح وهو الإِبعاد.
وقَبَّحَ له وجهَه: أَنْكَرَ عليه ما عمل؛ وقَبَّح عليه فعله تَقْبيحاً؛ وفي حديث أُمّ زَرْع: فعنده أَقولُ فلا أُقَبَّح أَي لا يَرُدُّ عليّ قولي لميله إِليَّ وكرامتي عليه؛ يقال: قَبَّحْتُ فلاناً إِذا قلت له قَبَحه الله، من القَبْحِ، وهو الإِبعاد؛ وفي حديث أَبي هريرة: إِن مُنِع قَبَّحَ وكَلَحَ أَي قال له قَبَحَ الله وجهك والعرب تقول: قَبَحَه اللهُ وأُمًّا زَمَعَتْ به أَي أَبعده الله وأَبعد والدته.
الأَزهري: القَبِيح طَرَفُ عَظْمِ المِرْفَقِ، والإِبرة عُظَيْم آخر رأْسه كبير وبقيته دقيق مُلَزَّز بالقبيح؛ وقال غيره: القَبيح طَرَفُ عظم العَضُدِ مما يلي المِرْفَق بين القبيح وبين إِبرة الذراع (* قوله «بين
القبيح وبين ابرة الذراع» هكذا بالأصل ولعله بين المرفق وبين ابرة الذراع.)، وإِبرة الذراع من عندها يَذرَعُ الذراع، وطَرَفُ عظم العضد الذي يلي المَنْكِبَ يُسمَّى الحَسَنَ لكثرة لحمه؛ والأَسفلُ القَبِيحَ؛ وقال الفراء: أَسلفُ العَضُدِ القبيحُ وأَعلاها الحسَنُ؛ وقيل: رأْس العضد الذي يلي الذراع، وهو أَقل العِظام مُشاشاً ومُخًّا؛ وقيل: القَبِيحان الطَرَفانِ الدقيقان اللذان في رؤُوس الذراعين، ويقال لطرف الذراع الإِبرة؛ وقيل: القبيحان مُلْتَقَى الساقين والفخذين؛ قال أَبو النجم:
حيث تُلاقي الإِبْرَةُ القَبيحا
ويقال له أَيضاً: القَباحُ
(* قوله «ويقال له أَيضاً القباح» كسحاب كما
في القاموس.)؛ وقال أَبو عبيد: يقال لعظم الساعد مما يلي النِّصْفَ منه إِلى المِرْفَق: كَِسْرُ قَبيح؛ قال:
ولو كنتَ عَيْراً، كنتَ عَيْرَ مَذَلَّةٍ،
ولو كنتش كَِسْراً، كنتَ كَِسْرَ قبيحِ
وإِنما هجاه بذلك لأَنه أَقل العِظام مُشاشاً، وهو أَسرعُ العِظام انكساراً، وهو لا ينجبر أَبداً، وقوله: كسر قبيح هو من إِضافة الشيء إِلى نفسه لأَن ذلك العظم يقال له كسر.
الأَزهري: يقال قَبَحَ فلانٌ بَثْرَةً خرجت بوجهه، وذلك إِذا فَضَخَها ليُخْرج قَيْحَها، وكل شيء كسرته فقد قَبَحْته. ابن الأَعرابي: يقال قد اسْتَكْمَتَ العُرُّ فاقْبَحْهُ، والعُرُّ: البَثْرة، واسْتِكْماتُه: اقترابه للانفقاء.
والقُبَّاحُ: الدُّبُّ
(* قوله «والقباح الدب» بوزن رمان كما في
القاموس.) الهَرِمُ.
والمَقابِحُ: ما يُسْتَقْبَح من الأَخلاق، والمَمادِحُ: ما يُسْتَحْسَنُ منها.

##### Türkçe

**القُبْحُ**: sûret(te) bulunan **الحُسْنِ**’ün zıddıdır; fiil **قَبُحَ يَقْبُح**; **قُبْحاً** ve **قُبُوحاً** ve **قُباحاً** ve **قَباحةً** ve **قُبوحة** (şekillerinde gelir); o **قبيح**tir; çoğulu **قِباحٌ** ve **قَباحَى**; dişisi **قَبيحة**; çoğulu **قَبائِحُ** ve **قِباحٌ**. el-Ezherî dedi: O, **الحُسْنِ**’ün nakîzidir; her şeyde geneldir.

Hadiste: “**لا تُقَبِّحُوا الوَجْهَ**”; mânâsı: “Onun çirkin olduğunu söylemeyin; çünkü Allah onun sûret vericisidir ve yarattığı her şeyi güzel yapmıştır”; denildi ki: Yani “Falancanın yüzünü Allah çirkinleştirsin” demeyin.

Hadiste: “**أَقْبَحُ الأَسماء حَربٌ ومُرَّة**”; o, bundandır; ancak onu en çirkin kılan şudur: çünkü **الحرب** kendisiyle uğursuzluk umulan şeylerdendir ve içinde öldürme, şer ve eziyet bulunduğu için kerih görülür; **مُرَّة** ise, acılıktan (**المَرارة**) olduğu içindir; o, tabiatlara kerih, buğz edilen(dir); yahut çünkü o, İblîs’in künyesidir—Allah ona lânet etsin—ve künyesi **أَبو مرة**’dir. “Allah onu **قَبَّحهُ**”: onu **قَبيحاً** kıldı; el-Hutay’e dedi ki:
أَرى لك وَجْهاً قَبَّح اللهُ شَخْصَه
فَقُبِّحَ من وَجْهٍ، وقُبِّحَ حاملُهْ

“Falanca **أَقْبَح**”: çirkin bir şey getirdi.

**واسْتَقْبَحه**: onu çirkin gördü. **والاسْتِقْباح**: **الاستحسان**’ın zıddıdır.

Lihyânî rivayet etti: “**اقْبُحْ** eğer **قابِحاً** isen”; ve “O, **لقَبيح**tir, fakat **بقابِح** değildir; **فوق ما قَبُحَ**”; dedi: Aynı şekilde bu harflerde de yaparlar; “Şunu yap” (**افْعَلْ**) demek istediklerinde: “Eğer yapmak istiyorsan” (derler).

Ve dediler: “**قُبْحاً له** ve **شُقْحاً**” ve “**قَبْحاً له** ve **شَقْحاً**”; sonuncusu tâbî kılmadır.

Ebû Zeyd: “**قَبَحَ اللهُ فلاناً قَبْحاً وقبوحاً**” yani onu her hayırdan uzaklaştırdı ve uzak etti; köpek ve domuzun **قُبُوح**u gibi.

Nevâdir’de: **المُقَابَحةُ** ve **المُكابَحَة** sövüşmedir (**المُشَاتمة**). Tenzîl’de: “Kıyamet günü onlar **من المَقْبُوحين**” yani her hayırdan uzaklaştırılanlardandır; el-Ezherî, el-Ca‘dî’ye ait olarak şu beyti okuttu:
ولَيْسَت بشَوْهاءَ مَقْبُوحةٍ،
تُوافي الدِّيارَ بِوجْهٍ غَبِرْ

Useyd dedi: **المَقْبُوح**: reddedilen ve kovulan(**يُخْسَأُ**)dır. **والمَنْبُوحُ**: kendisi için köpek misali vurulan kimsedir. Ammâr’dan rivayet olundu: O, huzurunda Âişe’den—Allah ondan razı olsun—kötü söz eden bir adama dedi ki: “Sus, **مَقْبُوحاً مَشْقُوحاً مَنبوحاً**”; bu mânâyı istedi. Ebû Amr: “Ona yüzünü **قَبَحتُ**” (hafifletilmiş); mânâ: Ona “Allah onu çirkinleştirsin” dedim; bu, Yüce Allah’ın sözü olan “Kıyamet günü onlar **من المَقْبوحين**”dendir; yani uzaklaştırılmış, lânetlenmişlerdendir; o, **القَبْح**tandır ve o, uzaklaştırmadır (**الإِبعاد**).

“Onun yüzünü **قَبَّحَ**”: yaptığı şeyi ona inkâr etti; “Onun fiilini **قَبَّح** عليه **تَقْبيحاً**”. Ümmü Zer‘ hadîsinde: “Onun yanında söylerim de **فلا أُقَبَّح**” yani bana meyli ve yanındaki itibarım sebebiyle sözümü bana geri çevirmez; denir ki: “Falancayı **قَبَّحْتُ**” ona “Allah onu çirkinleştirsin” dediğin zaman; **القَبْحِ**tandır ve o, uzaklaştırmadır. Ebû Hureyre hadîsinde: “Eğer men edilirse **قَبَّحَ** ve **كَلَحَ**” yani ona “Allah yüzünü çirkinleştirsin” dedi; Araplar der ki: “Allah onu **قَبَحَه** ve ‘**وأُمًّا زَمَعَتْ به**’ ” yani Allah onu uzaklaştırsın ve annesini de uzaklaştırsın.

el-Ezherî: **القَبِيح** dirsek kemiğinin (**عَظْمِ المِرْفَقِ**) ucudur; **الإِبرة** ise başının öteki küçük bir kemiğidir; başı büyük, geri kalanı ince; **القبيح** ile bağlanmış(**مُلَزَّز**)dır. Başkası dedi: **القَبيح** kol kemiğinin (**عظم العَضُدِ**) dirseğe bitişik tarafındaki ucudur; **القبيح** ile kolun **إِبرة**si arasında
(* “**بين القبيح وبين ابرة الذراع**” asılda böyledir; belki “dirsek ile kolun **إِبرة**si arasında”dır.)؛ ve kolun **إِبرة**si, kolun ölçüldüğü yerden itibaren(dir); kol kemiğinin omuza bitişik ucu (**المَنْكِبَ**) çok etli olduğundan **الحَسَنَ** diye adlandırılır; aşağısı **القَبِيحَ** (diye adlandırılır). Ferrâ dedi: Kolun aşağısı **القبيحُ**, yukarısı **الحسَنُ**dur. Denildi ki: Kola bitişik olan kol kemiğinin başıdır; o, kemiklerin en az süngerimsi(**مُشاشاً**) ve ilikli(**مُخًّا**) olanıdır. Denildi ki: **القَبِيحان** kolların başlarında bulunan iki ince uçtur; kolun ucuna **الإِبرة** denir. Denildi ki: **القبيحان** iki baldır ile iki uyluğun birleşme yeridir; Ebû’n-Necm dedi:
حيث تُلاقي الإِبْرَةُ القَبيحا

Ona ayrıca **القَباحُ** da denir
(* “**ويقال له أَيضاً: القَباحُ**” **سحاب** vezninde; Kâmûs’ta olduğu gibi.)؛ Ebû Ubeyd dedi: Önkol kemiğine, yarısından dirseğe kadar olan tarafta: **كَِسْرُ قَبيح** denir; (şu beyti söyledi:)
ولو كنتَ عَيْراً، كنتَ عَيْرَ مَذَلَّةٍ،
ولو كنتش كَِسْراً، كنتَ كَِسْرَ قبيحِ

Onu bununla ancak şu sebeple hicvetti: çünkü o, kemiklerin en az süngerimsi olanıdır; kemiklerin en çabuk kırılanıdır; asla kaynamaz; ve “**كسر قبيح**” sözü, şeyin kendisine izâfesi kabîlindendir; çünkü o kemiğe **كسر** denir.

el-Ezherî: Denir ki: “Falanca, yüzünde çıkan bir sivilceyi (**بَثْرَةً**) **قَبَحَ**”; bu, onu patlatıp irinini (**قَيْحَها**) çıkardığı zaman(dır). Ve her şeyi kırdıysan onu **قَبَحْتَ** olmuş olursun. İbnü’l-A‘râbî: Denir ki: “**قد اسْتَكْمَتَ العُرُّ فاقْبَحْهُ**”; **العُرُّ**: sivilcedir (**البَثْرة**); onun **اسْتِكْماتُه**: patlamaya yaklaşmasıdır.

**والقُبَّاحُ**: yaşlı **الدُّبُّ**dür
(* “**والقباح الدب**” **رمان** vezninde; Kâmûs’ta olduğu gibi.)۔

**والمَقابِحُ**: ahlâktan çirkin görülen(**يُسْتَقْبَح**) şeylerdir; **والمَمادِحُ**: ondan güzel görülen(**يُسْتَحْسَنُ**) şeylerdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ب ح * * القُبْحُ * ضد الحسن وبابه ظرف فهو * قَبِيحٌ * * قَبَحَهُ * الله نحاه عن الخير وبابه قطع ويقال * قَبْحاً * له بضم القاف وفتحها و * الاسْتِقْباحُ * ضد الاستحسان و * فَبَّحَ * عليه فعله * تَقْبيحا

##### Türkçe

* ق ب ح * **القُبْحُ** güzelliğin zıddıdır; bâbı zarf’tır; o hâlde **قَبِيحٌ**. **قَبَحَهُ** الله: onu hayırdan uzaklaştırdı; bâbı قطع’tır. Ve ona, **قَبْحاً** (قاف’ın dammesiyle ve fethasıyla) denilir. **الاسْتِقْباحُ** beğenmenin zıddıdır. Ve **فَبَّحَ** onun üzerine fiilini **تَقْبيحا** (çirkinleme olarak) çirkin gördü.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القبح، بالضم: ضد الحسن، يكون في الصورة والفعل، ويفتح. قبح ككرم يقبح قبحا، بالضم، وقبحا، بالفتح، وقباحا، كغراب، وقبوحا، كقعود، وقباحة، كسحابة، وقبوحة، بالضم. فهو قبيح من قوم قباح وقباحى وامرأة قبحى وقبيحة من نسوة قبائح وقباح. وقبحه الله قبحا وقبوحا: أقصاه ونحاه وباعده عن الخير كله، كقبوح الكلب والخنزير. قاله أبو زيد. وفي القرآن  ويوم القيامة هم من المقبوحين  أي البعدين عن كل خير. وعن ابن عباس: أي من ذوي صور قبيحة. فهو مقبوح. وقال ابن سيده: المقبوح: الذي يرد ويخسأ. والمنبوح: الذي يضرب له مثل الكلب، وروي عن عمار أنه قال لرجل نال بحضرته من عائشة رضي الله عنها اسكت مقبوحا مشقوحا منبوحا، أراد هذا المعنى. وقبح البثرة: فضخها، بالخاء المعجمة، حتى يخرج قيحها، وفي الأساس: عصرها قبل نضجها، وعن ابن الأعرابي: يقال: قد استكمت العر فاقبحه. العر: البثرة، واستكماته: اقترابه للانفقاء. وقبح البيضة: كسرها. وكل شيء كسرته فقد قبحته. وقالوا: قبحا له وشقحا، بالضم فيهما، وقبحا له وشقحا، وهذا إتباع. وسيأتي في ش-ق-ح قريبا إن شاء الله تعالى. وأقبح فلان: أتى بقبيح واستقبحه: رآه قبيحا، وهو ضد استحسنه. وقبح له وجهه: أنكر عليه ما عمل وقبح عليه فعله تقبيحا، إذا بين قبحه. وفي حديث أم زرع فعنده أقول فلا أقبح، أي لا يرد علي قولي لميله إلى وكرامتي عليه. وفي التهذيب: القبيح: طرف عظم المرفق. والإبرة: عظيم آخر رأسه كبير وبقيته دقيق ملزز بالقبيح، وقال غيره: القبيح طرف عظم العضد مما يلي المرفق، والذي يلي المنكب يسمى الحسن، لكثرة لحمه. وقال الفراء: أسفل العضد القبيح، وأعلاها الحسن. وفي الأساس: ضرب حسنه وقبيحه. وقيل: القبيحان الطرفان الدقيقان اللذان في رؤوس الذراعين. ويقال لطرف الذراع الإبرة. أو القبيح ملتقى الساق والفخذ؛ وهما قبيحان، قال أبو النجم: حيث تلاقي الإبرة القبيحا كالقباح كسحاب، وقال أبو عبيد: يقال لعظم الساعد مما يلي النصف منه إلى المرفق: كسر قبيح. قال:
  ولو كنت عيرا كنت عير مـذلة                      ولو كنت كسرا كنت كسر قبيح وإنما هجاه بذلك لأنه أقل العظام مشاشا، وهو أسرع العظام انكسارا، وهو لا ينجبر أبدا. وقوله كسر قبيح، هو من إضافة الشيء إلى نفسه، لأن ذلك العظم يقال له كسر. والقباح كرمان: الدب الهرم. وفي النوادر: المقابحة والمكابحة: المشاتمة. وفي الأساس: ناقة قبيحة الشخب، أي واسعة الإحليل. وقبحان، بالفتح: محلة بالبصرة قريبة من سوقها الكبير. ومما يستدرك عليه: قبحه الله: صيرة قبيحا، قال الحطيئة.

  أرى لك وجها قبح الله شخصه                      فقبح من وجه وقبح حامـلـه وعن أبي عمر: قبحت له وجهه، مخففة، والمعنى: قلت له: قبحه الله، من القبح وهو الإبعاد. وفي الحديث: لا تقبحوا الوجه، معناه لا تقولوا إنه قبيح، فإن الله صوره، وحكى اللحياني: اقبح إن كنت قابحا. وإنه لقبيح، وما هو بقابح فوق ما قبح. قال: وكذلك يفعلون في هذه الحروف إذا أرادت افعل ذاك إن كنت تريد أن تفعل. وفي حديث أبي هريرة إن منع قبح وكلح أي قال له: قبح الله وجهك. والعرب تقول: قبحه الله وأما زمعت به. أي أبعده الله وأبعد والدته. والنقابح: ما يستقبح من الأخلاق. والممادح: ما يستحسن منها

##### Türkçe

**القبح**، zamme ile: **الحسن**’in zıddı; sûrette ve fiilde olur; fetha ile de gelir. **قبح** **كرم** gibi: **يقبح** **قبحا** (zamme ile), ve **قبحا** (fetha ile), ve **قباحا** **غراب** gibi, ve **قبوحا** **قعود** gibi, ve **قباحة** **سحابة** gibi, ve **قبوحة** (zamme ile). Artık o, **قبيح**tir; **قوم**dan **قباح** ve **قباحى**; ve bir kadın **قبحى**; ve kadınlardan **قبيحة**; **نسوة**den **قبائح** ve **قباح**.

Ve “Allah onu **قبح** etti” **قبحا** ve **قبوحا**: onu en uzağa attı, uzaklaştırdı ve bütün hayırdan uzak kıldı; köpek ve domuzun **قبوح**u gibi. Bunu Ebû Zeyd söyledi. Kur’ân’da: “ve kıyâmet günü onlar **المقبوحين**dendir” yani her hayırdan uzaklaştırılmışlardır. İbn Abbâs’tan: yani çirkin sûret sahiplerindendir. Artık o **مقبوح**tur. İbn Sîde dedi: **المقبوح**: reddedilen ve kovulan kimsedir. Ve **المنبوح**: kendisi için köpek gibi misal vurulan kimsedir. Ammâr’dan rivayet olundu ki, huzurunda Âişe (Allah ondan razı olsun) hakkında dil uzatan bir adama dedi: “Sus, **مقبوحا** **مشقوحا** **منبوحا**”; bu mânâyı kastetti.

Ve **قبح** **البثرة**: onu patlattı; mu‘ceme **الخاء** ile; tâ ki irin’i çıksın. **الأساس**’ta: olgunlaşmasından önce onu sıktı. İbnü’l-A‘râbî’den: denir ki: “**استكمت** **العر**; artık onu **اقبحه**.” **العر**: sivilce; onun **استكماته**si: patlamaya yaklaşmasıdır.

Ve **قبح** **البيضة**: onu kırdı. Ve her şeyi kırdıysan, muhakkak onu **قبحته**. Ve dediler: “**قبحا** له و**شقحا**” (ikisi de zamme ile), ve “**قبحا** له و**شقحا**”; bu, tâbî kılmadır. Ve yakında, inşâallah Teâlâ, **ش-ق-ح**’ta gelecektir.

Ve falan **أقبح** etti: çirkin bir şey yaptı. Ve onu **استقبحه**: onu çirkin gördü; bu, onu **استحسنه**’nin zıddıdır. Ve “yüzünü ona **قبح** etti”: yaptığı şeyi ona inkâr etti. Ve “fiilini ona **قبح** etti” **تقبيحا**: onun çirkinliğini açıkladığı zaman.

Ümmü Zer‘ hadîsinde: “Onun yanında konuşurum da **أقبح** olmam” yani, bana meyli ve bana ikramı sebebiyle sözümü bana geri çevirmez.

**التهذيب**’de: **القبيح**: dirsek kemiğinin ucu. Ve **الإبرة**: ucu büyük, geri kalanı ince; **القبيح** ile bağlanmış büyük bir şeydir. Başkası dedi: **القبيح**, dirseğe bitişik taraftan pazu kemiğinin ucudur; omuza bitişik olan ise, etinin çokluğundan dolayı **الحسن** diye adlandırılır. Ferrâ dedi: pazunun altı **القبيح**tir, üstü **الحسن**dir. **الأساس**’ta: “Onun **حسن**ini ve **قبيح**ini vurdu.” Ve denildi: **القبيحان**, kolların başlarında bulunan iki ince uçtur. Ve kolun ucuna **الإبرة** denir. Yahut **القبيح**, bacak ile uyluğun birleştiği yerdir; ikisi de **قبيحان**dır. Ebû’n-Necm dedi: “**الإبرة** **القبيحا** ile buluştuğu yerde” **القباح** **سحاب** gibi. Ebû Ubeyd dedi: önkol kemiğine, yarısından dirseğe kadar olan taraftan: **كسر قبيح** denir. Dedi ki:

  “Eğer bir eşek olsaydım, zillet eşeği olurdum;
  eğer bir **كسر** olsaydım, **كسر قبيح** olurdum.”

Onu bununla hicvetti; çünkü o, kemiklerin en az iliğe sahip olanıdır; kemiklerin en çabuk kırılanıdır; ve asla kaynamaz. Ve onun sözü “**كسر قبيح**”, şeyin kendisine izâfe edilmesindendir; çünkü o kemiğe **كسر** denir.

Ve **القباح** **كرمان**: yaşlı ayı. **النوادر**’de: **المقابحة** ve **المكابحة**: sövüşme. **الأساس**’ta: “**ناقة** **قبيحة الشخب**” yani idrar yolu geniş.

Ve **قبحان** (fetha ile): Basra’da, büyük çarşısına yakın bir mahalle.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: “Allah onu **قبح** etsin”: onu çirkin kıldı; Hutay’e dedi ki:

  “Senin için bir yüz görüyorum; Allah onun şahsını **قبح** etsin;
  ne çirkin bir yüz ve ne çirkin onu taşıyan!”

Ebû Ömer’den: “Yüzünü ona **قبحت** ettim” (hafifletilmiş); mânâ: ona “Allah onu **قبح** etsin” dedim; **القبح**tan, o da uzaklaştırmadır.

Hadîste: “Yüze **تقبحوا** etmeyin”; mânâsı: “O çirkindir” demeyin; çünkü Allah onu sûretlendirdi. Lihyânî nakletti: “**اقبح**; eğer **قابح** isen.” Ve muhakkak o **لقبيح**tir; ve o, “üstünde **قبح** ettiği şeyden daha fazla” **بقابح** değildir. Dedi: Bu harflerde de böyle yaparlar; “şunu yap” mânâsını istediklerinde: “Eğer yapmak istiyorsan, şunu yap.”

Ebû Hureyre hadîsinde: “Eğer men ederse, **قبح** ve **كلح**” yani ona “Allah yüzünü **قبح** etsin” dedi. Ve Araplar der ki: “Allah onu **قبح** etsin ve onunla anası **زمعت** olmasın.” Yani Allah onu uzaklaştırsın ve annesini de uzaklaştırsın.

Ve **النقابح**: ahlâktan çirkin görülen şeylerdir. Ve **الممادح**: ondan güzel görülen şeylerdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَبُحَ
1 قَبُحَ ذ , (S, Msb, K, &c.,) aor. قَبُحَ , (Msb, K,) inf. n. ↓ قُبْحٌ, (Msb, K,) [or this, accord. to the S, seems to be a simple subst.,] and قَبْحٌ (K) and قَبَاحَةٌ (S, K) and قُبُوحَةٌ and قُبُوحٌ and قُبَاحٌ, (K,) He, or it, (a form, and an action, L, and anything, T,) was, or became, bad, evil, abominable, foul, unseemly, unsightly, ugly, or hideous; contr. of حَسُنَ. (S, Msb, K, TA, &c.) One says of a man, قَبُحَ وَشَقُحَ [app. using the latter v. as an imitative sequent]: and جَآءَ بِالقَبَاحَةِ وَالشَّقَاحَةِ [He did, or said, what was bad or evil &c.]. (K in art. شقح.) And ↓ اُقْبُحْ اـِنْ كُنْتَ قَابِحًا Be thou bad or evil &c., if thou be desirous of becoming so: and قَوْقَ مَا قَبُحَ ↓ مَا هُوَ بِقَابِحٍ He is not becoming bad &c., or will not become bad &c., above the degree in which he has become so: and in like manner one says in similar cases. (Lh, L.) -A2- لَا تَقْبَحُوا الوَجْهَ, occurring in a trad., means Say not ye that the face is قَبِيح [i. e. unseemly, unsightly, ugly, or hideous]; because God formed it: or the meaning is, say not ye قَبَحَ اللّٰهُ وَجْهَ فُلَانٍ [expl. in what follows]. (L.) ― -b2- And قَبَحَهُ اللّٰهُ, (S, A, Msb, K, TA, &c., [in the CK قَبَّحَهُ,]) aor. قَبَحَ , (Msb,) inf. n. قَبْحٌ and قُبُوحٌ, (AZ, L, TA,) God removed him, or may God remove him, (S, A, Msb, K, &c.,) far, (A, TA,) from good, or prosperity, (S, Msb, K,) or from all that is good; (L, TA;) [or from success, or the attainment of that which he deserves or seeks; (see the pass. part. n.;)] like as one does the dog and the pig: (AZ, L, TA:) [or God drove him away, or may God drive him away, like a dog: or God rendered him, or may God render him, foul, unseemly, unsightly, ugly, or hideous, in form: (see, again, the pass. part. n.:)] and اللّٰهُ ↓ قَبَّحَهُ has a similar, but intensive, signification. (Msb.) One says, قَبْحًا لَهُ [an elliptical expression, a verb and its agent being understood, i. e., with these supplied, (May God decree) removal far from good, &c., to him; or (cause) removal &c. (to cleave) to him; meaning may removal &c. betide him]; (S;) and ↓ قُبْحًا (S, A) also, (S,) with damm; (A;) [i. e. foulness, unseemliness, unsightliness, ugliness, or hideousness;] and لَهُ وَشُقْحًا ↓ قُبْحًا; (L, K, TA;) and قَبْحًا لَهُ وَشَقْحًا; in which شقحا is [said to be] an imitative sequent. (L, TA: but see art. شقح.) ― -b3- قَبَحْتُ لَهُ وَجْهَهُ, [thus,] without teshdeed, means I said to him, قَبَحَ اللّٰهُ وَجْهَكَ [i. e. May God remove thee far from good, &c., for وَجْهَكَ is here put for نَفْسَكَ, the phrase being] from القَبْحُ signifying “ the removing far [from good, &c.]. ” (AA, L. [See an ex. in a verse cited in art. سبح, conj. 2.]) -A3- And قَبَحَ (IAar, L, K, TA, [accord. to the CK قبّح, and so in one of two copies of the A, but the former is the right, as is shown by the form of the aor. in an ex. in the TA,]) He broke a purulent pustule (in his face, L,) in order that the matter might come forth: (L, K, TA:) or he squeezed a purulent pustule to express its contents before it was ripe: (A, TA:) and [in like manner] he broke an egg, (K,) or anything. (L.)

قبّحهُ
2 قبّحهُ ذ He (i. e. God) rendered him, or it, bad, evil, abominable, foul, unseemly, unsightly, ugly, or hideous. (L.) ― -b2- See also the preceding paragraph, near the middle. ― -b3- And He rejected, or reprobated, what he said, as bad, evil, abominable, foul, or unseemly. (L.) ― -b4- And قبّح عَلَيْهِ فِعْلَهُ, (S, A, Msb, K,) inf. n. تَقْبِيحٌ, (S, K,) He showed, or declared, his deed to be bad, evil, abominable, foul, or unseemly: (K:) said when a deed is such as is blamed. (Msb.)

قابحهُ
3 قابحهُ ذ , (A,) inf. n. مُقَابَحَةٌ, (K, TA,) with which مُكَابَحَةٌ is syn., (TA,) He reviled, or vilified, him, being reviled, or vilified, by him; or he vied, or contended, with him in reviling, or vilifying (A, K. *)

اقبح
4 اقبح ذ He did [or said] what was bad, evil, abominable, foul, or unseemly. (S, A, K.) -A2- مَا أَقْبَحَ وَجْهَهُ is said in reviling a man [as meaning How foul, unseemly, unsightly, ugly, or hideous, is his face!]. (Ham p. 138.)

استقبحهُ
10 استقبحهُ ذ He regarded him, or it, as bad, evil, abominable, foul, unseemly, unsightly, ugly, or hideous; (TA;) contr. of استحسنهُ. (S, * K.)

قُبْحٌ
قُبْحٌ ذ [either an inf. n. or a simple subst.; much used as a simple subst., and ↓ مَقَابِحُ, q. v., may be an anomalous pl. thereof, like as مَحَاسِنُ is said to be of its contr. حُسْنٌ]: see 1, first sentence; and again, in two places, in the latter half.

القَبَاحُ
القَبَاحُ ذ : see the next following paragraph.

قَبِيحٌ
قَبِيحٌ ذ Bad, evil, abominable, foul, unseemly, unsightly, ugly, or hideous; contr. of حَسَنٌ; (S, L, Msb, K, &c.;) applied to a form, and to an action, (L,) and to anything: (T:) pl. قِبَاحٌ and قَبَاحَى and قَبْحَى: fem. قَبِيحَةٌ; pl. قَبَائِحُ and قِبَاحٌ. (K.) ― -b2- نَاقَةٌ قَبِيحَةٌ الشُّخْبِ A she-camel having wide orifices to her teats. (A, K.) ― -b3- القَبِيحُ [is said to signify] The extremity of the bone of the elbow; (S, TA;) so in the T; and the اـِبْرَة is another small bone, the head of which is large, and the rest of it small, [the former, i. e. the head.] compactly joined to the قَبِيح: (TA:) or [it is more correctly expl. as] the extremity of the bone of the upper half of the arm, next the elbow; (K, TA;) the extremity next the shoulderjoint being called الحَسَنُ, because of the abundance of the flesh that is upon it: (TA:) or the (??) part of the upper half of the arm; the upper part being called الحَسَنُ: (Fr. TA:) or the قَبِيحَانِ are the two slender ends that are at the heads of the ذِرَاعَانِ [here meaning the two bones of the fore arm; (TA:) or the قَبِيح is the place of junction [of the bones] of the shank and the thigh, (K, TA,) which are termed قَبِيحَانِ; (TA;) and it is also called ↓ القَبَاحُ: (K, TA:) accord. to A'Obeyd, كِسْرُ قَبِيحٍ, (L, TA,) which is composed of two syn. words, one prefixed to the other, governing it in the gen. case, (L,) signifies the bone of the سَاعِد [here meaning the upper half of the arm] from the part next the middle to the elbow. (L, TA; and thus it is expl. in the S and K in art. كسر.)

قُبَّاحٌ
قُبَّاحٌ ذ A bear (K, TA) that is extremely aged, or old and weak. (TA.)

قَابِحٌ
قَابِحٌ ذ [as part, n. of قَبُحَ]: see 1, first quarter, in two places.

مَقْبُوحٌ
مَقْبُوحٌ ذ , of which the pl. occurs in the Kur [xxviii. 42]. (S, L, Msb,) Removed (S, Msb, K, TA) far (TA) from good, or prosperity, (S, K,) or from all that is good: (L, TA;) or from success, or the attainment of that which he desires or seeks; (Msb;) like as are the dog and the pig: (AZ, L, TA:) or driven away like a dog: (ISd, TA:) or rendered foul, unseemly, unsightly, ugly, or hideous, in form. (I'Ab, TA.) [See also مَشْقُوحٌ, in the first paragraph of art. شقح.]

مَقَابِحُ
مَقَابِحُ ذ Bad, evil, abominable, foul, or unseemly, qualities or dispositions [&c.]; contr. of [مَحَاسِنُ and] مَمَادِحُ. (L. [See قُبْحٌ.])

##### Türkçe

قَبُحَ
1 **قَبُحَ** **ذ** , (S, Msb, K, &c.,) muzâri‘i **قَبُحَ** , (Msb, K,) mastarı ↓ **قُبْحٌ**, (Msb, K,) [yahut bu, S’ye göre, basit bir isim gibi görünür,] ve **قَبْحٌ** (K) ve **قَبَاحَةٌ** (S, K) ve **قُبُوحَةٌ** ve **قُبُوحٌ** ve **قُبَاحٌ**, (K,) O, yahut o (bir sûret ve bir fiil, L, ve herhangi bir şey, T,) kötü, şerli, iğrenç, pis, yakışıksız, çirkin görünümlü, çirkin, yahut korkunç idi veya oldu; **حَسُنَ**’ın zıddı. (S, Msb, K, TA, &c.) Bir adam hakkında şöyle denir: **قَبُحَ وَشَقُحَ** [görünüşe göre ikincisini taklitî bir ardıl olarak kullanarak]: ve **جَآءَ بِالقَبَاحَةِ وَالشَّقَاحَةِ** [kötü veya şerli vb. olanı yaptı yahut söyledi]. (K, **شقح** maddesinde.) Ve ↓ **اُقْبُحْ اـِنْ كُنْتَ قَابِحًا** “Eğer öyle olmayı arzu ediyorsan, kötü yahut şerli vb. ol”: ve **قَوْقَ مَا قَبُحَ** ↓ **مَا هُوَ بِقَابِحٍ** “O, kötüleşmekte vb. değildir, yahut kötüleşmeyecek vb.dir; kötüleştiği derecenin üstünde”: ve benzeri hâllerde de aynı şekilde söylenir. (Lh, L.) -A2- Bir hadiste vârid olan **لَا تَقْبَحُوا الوَجْهَ**, “Yüzün **قَبِيح** [yani yakışıksız, çirkin görünümlü, çirkin, yahut korkunç] olduğunu söylemeyin” demektir; çünkü Allah onu şekillendirmiştir: yahut mânâ, “**قَبَحَ اللّٰهُ وَجْهَ فُلَانٍ** demeyin”dir [aşağıda açıklanmıştır]. (L.) ― -b2- Ve **قَبَحَهُ اللّٰهُ**, (S, A, Msb, K, TA, &c., [CK’de **قَبَّحَهُ**]) muzâri‘i **قَبَحَ** , (Msb,) mastarı **قَبْحٌ** ve **قُبُوحٌ**, (AZ, L, TA,) Allah onu uzaklaştırdı, yahut Allah onu uzaklaştırsın, (S, A, Msb, K, &c.,) uzak, (A, TA,) hayırdan yahut refahtan, (S, Msb, K,) yahut hayır olan her şeyden; (L, TA;) [yahut başarıdan, yahut hak ettiği veya aradığı şeye erişmekten; (ism-i mef‘ûle bak);] köpeğe ve domuza yapıldığı gibi: (AZ, L, TA:) [yahut Allah onu köpek gibi kovdu, yahut Allah onu köpek gibi kovsun: yahut Allah onu sûretçe pis, yakışıksız, çirkin görünümlü, çirkin, yahut korkunç kıldı, yahut kılsın: (yine ism-i mef‘ûle bak):] ve **اللّٰهُ** ↓ **قَبَّحَهُ** benzer, fakat şiddetli bir mânâya sahiptir. (Msb.) Şöyle denir: **قَبْحًا لَهُ** [hazfedilmiş bir ifade; bir fiil ve onun fâili takdir edilmiştir; yani bunlar tamamlanınca, “(Allah hükmetsin) hayırdan uzaklaştırmaya vb. onun için; yahut (sebep kılsın) uzaklaştırmayı vb. (ona yapışmaya)”; mânâ: uzaklaştırma vb. ona gelsin]; (S;) ve ↓ **قُبْحًا** (S, A) dahi, (S,) damme ile; (A;) [yani pislik, yakışıksızlık, çirkin görünümlülük, çirkinlik, yahut korkunçluk;] ve **لَهُ وَشُقْحًا** ↓ **قُبْحًا**; (L, K, TA;) ve **قَبْحًا لَهُ وَشَقْحًا**; bunda **شقحا** [denildiğine göre] taklitî bir ardıldır. (L, TA: fakat **شقح** maddesine bak.) ― -b3- **قَبَحْتُ لَهُ وَجْهَهُ**, [böyle,] şeddesiz, “Ona **قَبَحَ اللّٰهُ وَجْهَكَ** dedim” demektir [yani “Allah seni hayırdan vb. uzaklaştırsın”; çünkü burada **وَجْهَكَ**, **نَفْسَكَ** yerine konmuştur; ibare] “hayırdan vb. uzaklaştırma” mânâsına gelen **القَبْحُ**’tandır. (AA, L. [**سبح** maddesinde, 2. bâbda zikredilen bir beyitte bir örneğe bak.]) -A3- Ve **قَبَحَ** (IAar, L, K, TA, [CK’ye göre **قبّح**, ve A’nın iki nüshasından birinde de böyledir; fakat birincisi doğrudur; TA’daki bir örnekte muzâri‘inin şekli bunu gösterir,]) (yüzünde, L,) irinli bir çıbanı, içindeki madde çıksın diye patlattı: (L, K, TA:) yahut olgunlaşmadan önce içindekini çıkarmak için irinli bir çıbanı sıktı: (A, TA:) ve [aynı şekilde] bir yumurtayı, (K,) yahut herhangi bir şeyi kırdı. (L.)

قبّحهُ
2 **قبّحهُ** **ذ** O (yani Allah) onu, yahut onu (şeyi), kötü, şerli, iğrenç, pis, yakışıksız, çirkin görünümlü, çirkin, yahut korkunç kıldı. (L.) ― -b2- Ayrıca, önceki paragrafın ortalarına yakın yerine de bak. ― -b3- Ve onun söylediğini, kötü, şerli, iğrenç, pis, yahut yakışıksız olarak reddetti, yahut ayıpladı. (L.) ― -b4- Ve **قبّح عَلَيْهِ فِعْلَهُ**, (S, A, Msb, K,) mastarı **تَقْبِيحٌ**, (S, K,) Onun fiilini kötü, şerli, iğrenç, pis, yahut yakışıksız olarak gösterdi, yahut beyan etti: (K:) bir fiil kınanan türden olduğunda söylenir. (Msb.)

قابحهُ
3 **قابحهُ** **ذ** , (A,) mastarı **مُقَابَحَةٌ**, (K, TA,) bununla **مُكَابَحَةٌ** eşanlamlıdır, (TA,) Ona sövdü yahut onu aşağıladı; o da ona söver yahut onu aşağılar iken; yahut sövmede yahut aşağılamada onunla yarıştı yahut çekişti. (A, K. *)

اقبح
4 **اقبح** **ذ** Kötü, şerli, iğrenç, pis, yahut yakışıksız olanı yaptı [yahut söyledi]. (S, A, K.) -A2- Bir adamı sövmede **مَا أَقْبَحَ وَجْهَهُ** denir [mânâsı: “Onun yüzü ne kadar pis, yakışıksız, çirkin görünümlü, çirkin, yahut korkunç!”]. (Ham p. 138.)

استقبحهُ
10 **استقبحهُ** **ذ** Onu, yahut onu (şeyi), kötü, şerli, iğrenç, pis, yakışıksız, çirkin görünümlü, çirkin, yahut korkunç gördü; (TA;) **استحسنهُ**’ın zıddı. (S, * K.)

قُبْحٌ
**قُبْحٌ** **ذ** [ya bir mastar yahut basit bir isim; basit isim olarak çok kullanılır; ve ↓ **مَقَابِحُ**, bkz., bunun aykırı bir çoğulu olabilir; tıpkı **مَحَاسِنُ**’in zıddı **حُسْنٌ**’ün çoğulu olduğu söylendiği gibi]: 1’in ilk cümlesine bak; ve yine, ikinci yarının iki yerinde.

القَبَاحُ
**القَبَاحُ** **ذ** : bir sonraki paragrafa bak.

قَبِيحٌ
**قَبِيحٌ** **ذ** Kötü, şerli, iğrenç, pis, yakışıksız, çirkin görünümlü, çirkin, yahut korkunç; **حَسَنٌ**’ün zıddı; (S, L, Msb, K, &c.;) bir sûrete ve bir fiile, (L,) ve herhangi bir şeye uygulanır: (T:) çoğulu **قِبَاحٌ** ve **قَبَاحَى** ve **قَبْحَى**: müennesi **قَبِيحَةٌ**; çoğulu **قَبَائِحُ** ve **قِبَاحٌ**. (K.) ― -b2- **نَاقَةٌ قَبِيحَةٌ الشُّخْبِ** Meme uçlarının delikleri geniş olan bir dişi deve. (A, K.) ― -b3- **القَبِيحُ** [şu mânâya geldiği söylenir:] dirsek kemiğinin ucu; (S, TA;) T’de böyledir; ve **اـِبْرَة** başka bir küçük kemiktir; başı büyük, geri kalanı küçüktür; [birincisi, yani başı,] sıkıca **قَبِيح**’e bitişiktir: (TA:) yahut [daha doğru olarak] kolun üst yarısının kemiğinin, dirseğe yakın ucu diye açıklanır; (K, TA;) omuz eklemine yakın uca ise, üzerinde etin çokluğu sebebiyle, **الحَسَنُ** denir: (TA:) yahut kolun üst yarısının (??) kısmı; üst kısmına **الحَسَنُ** denir: (Fr. TA:) yahut **قَبِيحَانِ**, **ذِرَاعَانِ**’ın başlarında bulunan iki ince uçtur [burada iki önkol kemiği mânâsında; (TA:) yahut **قَبِيح**, incik ve uyluğun [kemiklerinin] birleşme yeridir, (K, TA,) bunlara **قَبِيحَانِ** denir; (TA;) ve ayrıca ↓ **القَبَاحُ** da denir: (K, TA:) A‘Obeyd’e göre, **كِسْرُ قَبِيحٍ**, (L, TA,) biri diğerinin önüne getirilmiş, onu cer hâlinde yöneten iki eşanlamlı kelimeden oluşur, (L,) ve **سَاعِد**’in [burada kolun üst yarısı mânâsında] ortasına yakın kısımdan dirseğe kadar olan kemiği demektir. (L, TA; ve S ile K’de **كسر** maddesinde de böyle açıklanır.)

قُبَّاحٌ
**قُبَّاحٌ** **ذ** Çok ihtiyarlamış; yahut yaşlı ve zayıf bir ayı. (K, TA) (TA.)

قَابِحٌ
**قَابِحٌ** **ذ** [**قَبُحَ**’ın ism-i fâili olarak]: 1’in ilk çeyreğinde iki yerde bak.

مَقْبُوحٌ
**مَقْبُوحٌ** **ذ** , bunun çoğulu Kur’ân’da [xxviii. 42] geçer. (S, L, Msb,) Uzaklaştırılmış, (S, Msb, K, TA) uzak, (TA) hayırdan yahut refahtan, (S, K,) yahut hayır olan her şeyden: (L, TA;) yahut başarıdan, yahut arzu ettiği veya aradığı şeye erişmekten; (Msb;) köpek ve domuz gibi: (AZ, L, TA:) yahut köpek gibi kovulmuş: (ISd, TA:) yahut sûretçe pis, yakışıksız, çirkin görünümlü, çirkin, yahut korkunç kılınmış. (I'Ab, TA.) [Ayrıca **شقح** maddesinin ilk paragrafında **مَشْقُوحٌ**’a da bak.]

مَقَابِحُ
**مَقَابِحُ** **ذ** Kötü, şerli, iğrenç, pis, yahut yakışıksız vasıflar veya huylar [&c.]; [**مَحَاسِنُ** ve] **مَمَادِحُ**’ın zıddı. (L. [**قُبْحٌ**’a bak.])

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَبَحَ
قَبَحَ A ( n. ac. قَبْح 1 ),
a.  Made ugly, hideous, unsightly.

b.  Broke.

c.  ( n. ac. قَبْح 1 ,  قُبُوْح 27 ), Removed; drove away.

قَبُحَ
قَبُحَ U ( n. ac. قَبْح 1 ,  قُبْح 3 ,  قَبَاْحَة 22t ,  قُبَاْح 24 ,  قُبُوْح 27 ,  قُبُوْحَة 27t ),
a.  Was ugly, hideous; was abominable, detestable.

قَبَّحَ
قَبَّحَ II ,
a.  see I (a) .

b.  Rejected, reprobated.

c.  [ 'Ala ], Reproached with, for ( his conduct ).

قَاْبَحَ
قَاْبَحَ III ,
a.  Reviled, insulted, vilified, treated with ignominy.

أَقْبَحَ
أَقْبَحَ IV ,
a.  Acted, behaved abominably.

اِسْتَقْبَحَ
اِسْتَقْبَحَ X ,
a.  Considered ugly, hideous, unseemly, bad; abhorred, detested.

قَبْح
قَبْح 1 ,
a.  see 3 .

قُبْح
قُبْح 3 ,
a.  Ugliness, hideousness, unsightliness, unseemliness; baseness, vileness; abominableness.

قَاْبِح
قَاْبِح 21 ,
a.  see 25 (a) .

قَبَاْح
قَبَاْح 22 ,
a.  Knee-joint; elbow-joint.

قَبَاْحَة
قَبَاْحَة 22t ,
a.  see 3 .

قَبِيْح
قَبِيْح 25 , ( pl. قَبْحَى 1ya ,  قَبَاْحَى 22ya ,  قِبَاْح 23 ),
a.  Ugly, hideous, unsightly, unseemly, bad, evil, foul, abominable, detestable.

b.  see 22 .

قَبِيْحَة
قَبِيْحَة 25t , ( pl. قِبَاْح 23 ,  قَبَاْئِحُ 46 ),
a.  fem. of قَبِيْح 25 .

b.  Infamy, villainy; abomination; baseness, vileness.

قُبَّاْح
قُبَّاْح 29 ,
a.  Old bear.

مَقَاْبِحُ
مَقَاْبِحُ 44 ,
a.  Bad qualities.

##### Türkçe

**قَبَحَ**
**قَبَحَ** A ( n. ac. **قَبْح** 1 ),
a. Çirkin yaptı, iğrenç yaptı, göze hoş görünmez yaptı.

b. Kırdı.

c. ( n. ac. **قَبْح** 1 , **قُبُوْح** 27 ), Giderdi; uzaklaştırdı.

**قَبُحَ**
**قَبُحَ** U ( n. ac. **قَبْح** 1 , **قُبْح** 3 , **قَبَاْحَة** 22t , **قُبَاْح** 24 , **قُبُوْح** 27 , **قُبُوْحَة** 27t ),
a. Çirkin oldu, iğrenç oldu; tiksindirici oldu, nefret edilir oldu.

**قَبَّحَ**
**قَبَّحَ** II ,
a. I (a)’ya bak.

b. Reddetti, kınadı.

c. [ 'Ala ], (onun davranışı) ile, (onun davranışı) yüzünden azarladı.

**قَاْبَحَ**
**قَاْبَحَ** III ,
a. Sövdü, hakaret etti, kötüledi, aşağılayarak muamele etti.

**أَقْبَحَ**
**أَقْبَحَ** IV ,
a. İğrenççe davrandı, iğrenççe hareket etti.

**اِسْتَقْبَحَ**
**اِسْتَقْبَحَ** X ,
a. Çirkin, iğrenç, yakışıksız, kötü saydı; tiksindi, nefret etti.

**قَبْح**
**قَبْح** 1 ,
a. 3’e bak.

**قُبْح**
**قُبْح** 3 ,
a. Çirkinlik, iğrençlik, göze hoş görünmezlik, yakışıksızlık; alçaklık, rezillik; tiksindiricilik.

**قَاْبِح**
**قَاْبِح** 21 ,
a. 25 (a)’ya bak.

**قَبَاْح**
**قَبَاْح** 22 ,
a. Diz eklemi; dirsek eklemi.

**قَبَاْحَة**
**قَبَاْحَة** 22t ,
a. 3’e bak.

**قَبِيْح**
**قَبِيْح** 25 , ( pl. **قَبْحَى** 1ya , **قَبَاْحَى** 22ya , **قِبَاْح** 23 ),
a. Çirkin, iğrenç, göze hoş görünmez, yakışıksız, kötü, şer, pis, tiksindirici, nefret edilir.

b. 22’ye bak.

**قَبِيْحَة**
**قَبِيْحَة** 25t , ( pl. **قِبَاْح** 23 , **قَبَاْئِحُ** 46 ),
a. **قَبِيْح** 25’in müennesi.

b. Rezillik, alçaklık; iğrenç şey; alçaklık, rezillik.

**قُبَّاْح**
**قُبَّاْح** 29 ,
a. Yaşlı ayı.

**مَقَاْبِحُ**
**مَقَاْبِحُ** 44 ,
a. Kötü nitelikler.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%AD/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قبح
قَبُحَ - يَقْبُحُ - أَقْبَحَ - يُقْبِحُ - مَقْبُوْح - مَقْبُوْحِيْن
قَبُحَ - يَقْبُحُ + الكائن: يكون قبيحاً: يكون ذا صورة كريهة بشعة تسوء الناظر إليها: وتسمى به الصورة المادية، والصورة المعنوية: الأفعال
أَقَبَحَ - يُقْبِحُ: على وزن " أفعل " من " قَبُحَ - يَقْبُحُ": جعله " يَقْبُحُ ": وصفه بوصف كريه، أو شَوَّه صورته أو أظهر أفعاله الكريهة فجعله قبيحاً بنظر الآخرين: كريه الصورة الجسدية أو النفسية
مَقْبوح: اسم مفعول من " أقَبَحَ - يُقْبِحُ ": من يجعله الآخرون قبيحاً: من يوصف بوصف كريه أو تظهر أفعاله الكريهة فيصير قبيحاً بنظر الآخرين
مَقْبُوْحِيْن: جمع " مَقْبُوْح"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " صفات السوء والقبح في كائن"، وهي:
شَرَّ - يَشِرُّ، ساءَ - يَسوْءُ، خَبُثَ - يَخْبُثُ، فَظَّ - يَفَظُّ، دَنِيَ - يَدْنَى (دَنُؤَ - يَدْنُؤُ)، قَبُحَ - يَقْبُحُ
مقبوح - المقبوحين
 	﴿وأتبعناهم في هذه الدنيا لعنة ويوم القيامة هم من المقبوحين(42)﴾ القصص
مختار الصحاح
● [قبح] ق ب ح: القُبْحُ ضد الحسن وبابه ظرف فهو قَبِيحٌ قَبَحَهُ الله نحاه عن الخير وبابه قطع ويقال قَبْحاً له بضم القاف وفتحها و الاسْتِقْباحُ ضد الاستحسان و فَبَّحَ عليه فعله تَقْبيحا
معجم الفرائد القرآنية:
ق ب ح
" الْمَقْبُوحِينَ " في قوله تعالى :" وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ " (42) القصص  .
القُبْح : ضد الحسن، والقبيح ما ينبو عنه البصر من الأعيان، والنفس من الأعمال والأحوال، والمقبوحون:  المبعدون عن كل خير .
الراغب
قبح
- القبيح: ما ينبو عنه البصر من الأعيان، وما تنبو عنه النفس من الأعمال والأحوال، وقد قبح قباحة فهو قبيح، وقوله تعالى: }من المقبوحين{ [القصص /42]، أي: من الموسومين بحالة منكرة، وذلك إشارة إلى ما وصف الله تعالى به الكفار من الرجاسة والنجاسة إلى غير ذلك من الصفات، وما وصفهم به يوم القيامة من سواد الوجوه، وزرقة العيون، وسحبهم بالأغلال والسلاسل ونحو ذلك. يقال: قبحه الله عن الخير، أي: نحاه، ويقال لعظم الساعد، مما يلي النصف منه إلى المرفق: قبيح (انظر الغريب المصنف ورقة 4 نسخة الظاهرية).
ملخص اللسان:
1.  قَبُحَ يَقْبُح قُبْحاً وقُبُوحاً وقُباحاً وقَباحةً وقُبوحة: القُبْحُ: ضد الحُسْنِ يكون في الصورة؛ والفعل وهو قبيح، عامّ في كل شيء.  والاسْتِقْباح: ضد الاستحسان.
2.  قَبَحَ اللهُ فلاناً قَبْحاً وقبوحاً أَي أَقصاه وباعده عن كل  خير كقُبُوح الكلب والخِنزير،ويومَ  القِيَامة هم من المَقْبُوحين أَي من المُبْعَدِين عن كل خير،
3.     القَبِيحان الطَرَفانِ  الدقيقان اللذان في رؤُوس الذراعين، وقيل:  القبيحان مُلْتَقَى الساقين والفخذين؛
4.     قَبَحَ فلانٌ بَثْرَةً خرجت بوجهه، وذلك إِذا فَضَخَها  ليُخْرج قَيْحَها،
5.     وكل شيء كسرته فقد قَبَحْته.
6.     والمَقابِحُ: ما يُسْتَقْبَح من الأَخلاق،
لسان العرب
● - قبح: القُبْحُ: ضد الحُسْنِ يكون في الصورة؛ والفعل قَبُحَ يَقْبُح  قُبْحاً وقُبُوحاً وقُباحاً وقَباحةً وقُبوحة، وهو قبيح، والجمع قِباحٌ  وقَباحَى والأُنْثَى قَبيحة، والجمع قَبائِحُ وقِباحٌ؛ قال الأَزهري: هو نقيض  الحُسْنِ، عامّ في كل شيء.  وفي الحديث: لا تُقَبِّحُوا الوَجْهَ؛ معناه: لا تقولوا إِنه قبيح فإِن  الله مصوّره وقد أَحسن كل شيء خَلَقَه؛ وقيل: أَي لا تقولوا قَبَح اللهُ  وَجْه فلان.  وفي الحديث: أَقْبَحُ الأَسماء حَربٌ ومُرَّة؛ هو من ذلك، وإِنما كان  أَقبحها لأَن الحرب مما يُتَفَاءل بها وتكره لما فيها من القتل والشرّ  والأَذى، وأَما مُرَّة فَلأَنه من المَرارة، وهو كريه بغيض إِلى الطِّباع،  أَو لأَنه كنية إِبليس، لعنه الله، وكنيته أَبو مرة. وقَبَّحهُ الله:  صيَّره قَبيحاً؛ قال الحُطَيئة:  أَرى لك وَجْهاً قَبَّح اللهُ شَخْصَه  فَقُبِّحَ من وَجْهٍ، وقُبِّحَ حاملُهْ  وأَقْبَح فلان: أَتى بقبيح.  واسْتَقْبَحه: رآه قبيحاً. والاسْتِقْباح: ضد الاستحسان.  وحكى اللحياني: اقْبُحْ إِن كنتَ قابِحاً؛ وإِنه لقَبيح وما هو بقابِح  فوق ما قَبُحَ، قال: وكذلك يفعلون في هذه الحروف إِذا أَرادوا افْعَلْ ذاك  إِن كنتَ تريد أَن تفعل.  وقالوا: قُبْحاً له وشُقْحاً وقَبْحاً له وشَقْحاً، الأَخيرة إِتباع.  أَبو زيد: قَبَحَ اللهُ فلاناً قَبْحاً وقبوحاً أَي أَقصاه وباعده عن كل  خير كقُبُوح الكلب والخِنزير.  وفي النوادر: المُقَابَحةُ والمُكابَحَة المُشَاتمة. وفي التنزيل: ويومَ  القِيَامة هم من المَقْبُوحين أَي من المُبْعَدِين عن كل خير؛ وأَنشد  الأَزهري للجَعْدِيّ:  ولَيْسَت بشَوْهاءَ مَقْبُوحةٍ،  تُوافي الدِّيارَ بِوجْهٍ غَبِرْ  قال أُسَيْدٌ: المَقْبُوح الذي يُرَدُّ ويُخْسَأُ. والمَنْبُوحُ: الذي  يُضْرَبُ له مَثَلُ الكلب. وروي عن عَمَّار أَنه قال لرجل نال بحضرته من  عائشة، رضي الله عنها: اسْكُتْ مَقْبُوحاً مَشْقُوحاً مَنبوحاً؛ أَراد هذا  المعنى؛ أَبو عمرو: قَبَحتُ له وجهَه، مُخففة، والمعنى قلت له: قَبَحه  الله وهو من قوله تعالى: ويومَ القيامة هم من المَقْبوحين، أَي من  المُبْعَدين الملعونين، وهو من القَبْح وهو الإِبعاد.  وقَبَّحَ له وجهَه: أَنْكَرَ عليه ما عمل؛ وقَبَّح عليه فعله تَقْبيحاً؛  وفي حديث أُمّ زَرْع: فعنده أَقولُ فلا أُقَبَّح أَي لا يَرُدُّ عليّ  قولي لميله إِليَّ وكرامتي عليه؛ يقال: قَبَّحْتُ فلاناً إِذا قلت له  قَبَحه الله، من القَبْحِ، وهو الإِبعاد؛ وفي حديث أَبي هريرة: إِن مُنِع  قَبَّحَ وكَلَحَ أَي قال له قَبَحَ الله وجهك والعرب تقول: قَبَحَه اللهُ  وأُمًّا زَمَعَتْ به أَي أَبعده الله وأَبعد والدته.  الأَزهري: القَبِيح طَرَفُ عَظْمِ المِرْفَقِ، والإِبرة عُظَيْم آخر  رأْسه كبير وبقيته دقيق مُلَزَّز بالقبيح؛ وقال غيره: القَبيح طَرَفُ عظم  العَضُدِ مما يلي المِرْفَق بين القبيح وبين إِبرة الذراع  (* قوله «بين  القبيح وبين ابرة الذراع» هكذا بالأصل ولعله بين المرفق وبين ابرة الذراع.)،  وإِبرة الذراع من عندها يَذرَعُ الذراع، وطَرَفُ عظم العضد الذي يلي  المَنْكِبَ يُسمَّى الحَسَنَ لكثرة لحمه؛ والأَسفلُ القَبِيحَ؛ وقال الفراء:  أَسلفُ العَضُدِ القبيحُ وأَعلاها الحسَنُ؛ وقيل: رأْس العضد الذي يلي  الذراع، وهو أَقل العِظام مُشاشاً ومُخًّا؛ وقيل: القَبِيحان الطَرَفانِ  الدقيقان اللذان في رؤُوس الذراعين، ويقال لطرف الذراع الإِبرة؛ وقيل:  القبيحان مُلْتَقَى الساقين والفخذين؛ قال أَبو النجم:  حيث تُلاقي الإِبْرَةُ القَبيحا  ويقال له أَيضاً: القَباحُ  (* قوله «ويقال له أَيضاً القباح» كسحاب كما  في القاموس.)؛ وقال أَبو عبيد: يقال لعظم الساعد مما يلي النِّصْفَ منه  إِلى المِرْفَق: كَِسْرُ قَبيح؛ قال:  ولو كنتَ عَيْراً، كنتَ عَيْرَ مَذَلَّةٍ،  ولو كنتش كَِسْراً، كنتَ كَِسْرَ قبيحِ  وإِنما هجاه بذلك لأَنه أَقل العِظام مُشاشاً، وهو أَسرعُ العِظام  انكساراً، وهو لا ينجبر أَبداً، وقوله: كسر قبيح هو من إِضافة الشيء إِلى نفسه  لأَن ذلك العظم يقال له كسر.  الأَزهري: يقال قَبَحَ فلانٌ بَثْرَةً خرجت بوجهه، وذلك إِذا فَضَخَها  ليُخْرج قَيْحَها، وكل شيء كسرته فقد قَبَحْته. ابن الأَعرابي: يقال قد  اسْتَكْمَتَ العُرُّ فاقْبَحْهُ، والعُرُّ: البَثْرة، واسْتِكْماتُه:  اقترابه للانفقاء.  والقُبَّاحُ: الدُّبُّ  (* قوله «والقباح الدب» بوزن رمان كما في  القاموس.) الهَرِمُ.  والمَقابِحُ: ما يُسْتَقْبَح من الأَخلاق، والمَمادِحُ: ما يُسْتَحْسَنُ  منها.
مقاييس اللغة:
(قبح) القاف والباء والحاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على خلاف الحُسْن، وهو القُبْح. يقال قَبحَه الله، وهذا مقبوحٌ وقَبيح. وزعم ناسٌ أنَّ المعنى في قَبَحه: نحّاهُ وأبعدَه. [ومنه] قولُه تعالى: {وَيَوْمَ القِيَامَةِ هُمْ مِنَ المَقْبُوحِينَ[[القصص 42].
ومما شذَّ عن الأصل وأحسَبُه من الكلام الذي ذَهَبَ مَن كان يُحْسِنُه، قولُهم كِسْرُ قَبيحٍ، وهو عَظْمُ السَّاعد، النِّصف الذي يلي المِرْفَق. قال:
لو كنتَ عَيْراً كنتَ عَيْرَ مَذَلَّةٍ *** ولو كنتَ كِسْراً كُنْتَ كِسْرَ قَبِيحِ
القاموس المحيط:
القُبْحُ، بالضم ضِدُّ الحُسْنِ، ويُفْتَحُ. قَبُحَ، ككَرُمَ، قُبْحاً وقَبْحاً وقُباحاً وقُبوحاً وقَباحَةً وقُبوحةً، فهو قبيحٌ من قِباحٍ وقَباحَى وقَبْحَى، وقَبيحةٌ من قَبائِحَ وقِباحٍ. وقَبَحَهُ الله نَحَّاهُ عن الخَيْرِ، فهو مَقْبوحٌ، والبَثْرَةَ فَضَخَها حتى يَخْرُجَ قَيْحُها، والبَيْضَةَ كَسَرَها. وقُبْحاً له وشُقْحاً في ش ق ح. وأقْبَحَ أتَى بِقَبيحٍ. واسْتَقْبَحَهُ ضِدُّ اسْتَحْسَنَهُ. وقَبَّحَ عليه فِعْلَهُ تَقْبيحاً بَيَّنَ قُبْحَهُ. والقَبيحُ طَرَفُ عَظْمِ العَضُدِ مما يَلي المِرْفَقَ، أو مُلْتَقَى السَّاقِ والفَخِذِ، كالقَباحِ، كسَحابٍ. وكرُمَّانٍ الدُّبُّ. والمُقابَحَةُ المُشاتَمَةُ. وناقةٌ قَبيحةُ الشُّخْبِ واسِعَةُ الْإِحْليل. وقَبْحانُ، بالفتح مَحَلَّةٌ بالبَصْرَةِ.
تاج العروس:
قبح
القُبْح بالضّمّ : ضِدّ الحُسْن يكون في الصُّورة والفِعْل ويُفتح . قَبُحَ ككَرُمَ يَقْبُح قُبْحاً بالضّمّ وقَبْحاً بالفتح وقُبَاحاً كغُرَاب وقُبُوحاً كقعود وقَبَاحَةً كسَحَابَةٍ وقُبُوحَةً بالضَّمِّ . فهو قَبيحٌ من قَوم قِبَاحٍ وقَبَاحَى وامرأَةٌ قَبْحَى وقبِيحةٌ مِن نِسوةٍ قَبَائحَ وقِبَاحٍ . وقَبحهُ اللّهُ قَبْحاً وقُبُوحاً : أَقصَاه ونَحَّاه وباعَدَه عَن الخَيْر كلِّه كقُبُوحِ الكَلْبِ والخنْزير . قاله أَبو زيد . وفي القرآنِ " ويَوم القِيَامةِ هُمْ مِن المَقْبُوحِين " أَي البعَدينَ عن كلِّ خَيرْ . وعن ابن عبّاس : أَي من ذَوِي صُوَرٍ قبِيحةٍ . فهو مَقْبُوحٌ . وقال ابن سِيدَه : المقبوح : الذي يُرَدّ ويَخسأُ . والمنبوح : الذي يُضْرَب لهُ مثَلُ الكَلْبِ ورُوِيَ عن عَمَّار أَنّه قال لرَجلٍ نالَ بِحضْرته من عائشةَ رضي اللّه عنها اسكُتْ مَقْبُوحاً مَشْقُوحاً مَنبوحاً أَراد هذا المعنَى . وقَبَحَ البَثْرةَ : فَضَخَها بالخاءِ المعجمة حتَى يَخْرُجَ قَيْحُهَا وفي الأَساسِ : عَصَرهَا قبْل نُضْجِهَا وعن ابن الأَعْرَابيّ : يقال : قد اسْتَكْمَتَ العُرُّ فاقبَحْه . العُرُّ : البَثْرَة واسْتِكْمَاتُه : اقترابُه للانفِقَاءِ . وقَبَحَ البَيْضَةَ : كَسَرهَا . وكلُّ شيْءٍ كسَرْتَه فقد قَبَحْته . وقالوا : قُبْحاً له وشُقْحاً بالضّمّ فيهما وقَبْحاً له وشَقْحاً وهذا إِتباعٌ . وسيأْتي في شقح قريباً إِن شاءَ اللّه تعالى . وأَقبَحَ فلانٌ : أَتَى بقَبيح واستَقْبحه : رآه قبيحاً وهو ضدُّ استحسَنه . وقَبّحَ له وَجْهَه : أَنكرَ عليه ما عَمِلَ وقَبْحَ عليه فِعْلَه تَقبِيحاً إِذا بَيَّنَ قُبْحَه . وفي حديث أُمّ زَرْع فَعِنده أَقول فلا أُقَبَّح أَي لا يردّ عليَّ قَولي لمْيلِه إِلّى وكَرامتِي عليه . وفي التهذيب : القَبِيح : طَرَفُ عَظْمِ المِرْفَق . والإِبرةُ : عُظَيمٌ آخَرُ رَأْسُه كبيرٌ وبَقيتَّهُ دَقِيقٌ مُلزّز بالقَبيح وقال غيرُه : القَبِيحُ طَرَفُ عَظْمِ العَضُدِ مّما يَلِي المرْفَقَ والذي يِلي المَنْكِبَ يُسَمَّى الحَسَنَ لِكثرةِ لَحْمِه . وقال الفَرّاءُ : أَسفلُ العَضُدِ القبيحُ وأَعلاهَا الحَسَنُ . وفي الأَسَاس : ضَرَبَ حَسَنَه وقَبِيحَه . وقيل : القَبِيحانِ الطّرفانِ الدَّقِيقَانِ اللَّذَانِ في رُؤوُس الذِّرَاعينِ . ويقال لطَرفِ الذرّاع الإِبرةُ . أَو القَبيحُ مُلتَقَى السَّاقِ والفَخِذ ؛ وهما قَبِيحانِ قال أَبو النَّجم : حيث تُلاقِي الإِبرةُ القَبِيحَا كالقَبَاحِ كسَحاب وقال أَبو عُبيد : يقال لعَظْم السَّاعدِ مّما يِلي النَّصفَ منه إِلى المِرْفَق : كَسْرُ قَبيحٍ . قال :
ولو كُنتَ عَيْراً كُنْتَ عَيْرَ مَذَلَّةٍ ... ولو كُنْتَ كِسْراً كنتَ كِسْر قَبِيحِ وإنّما هجاه بذلك لأَنّه أَقلُّ العِظامِ مُشَاشاً وهو أَسرعُ العِظامِ انكساراً وهو لا يَنجبِر أَبداً . وقوله كسْر قبيحٍ هو من إِضافة الشْيءِ إِلى نفْسه لأَنّ ذلك العظْم يقال له كِسْر . والقُبَّاحُ كرُمَّان : الدُّبُّ الهَرِم . وفي النوادر : المُقَابحَة والمُكابَحةُ : المُشَاتمة . وفي الأَساس : ناقَةٌ قَبيحةُ الشُّخْبِ أَي واسِعَةُ الإِحليل . وقَبْحَانُ بالفَتْح : مَحَلَّة بالبَصْرَة قَريبةٌ من سُوقِهَا الكبير . ومما يستدرك عليه : قَبْحه اللّه : صَيَّرَة قَبيحاً قال الحُطيئةُ
أرَى لكَ وَجْهاً قَبَّحَ اللّهُ شَخْصه ... فقُبِّحَ مِن وَجْهٍ وقُبِّحَ حاملُه وعن أَبي عَمرٍ : قَبْحت له وَجْهَه مخفّفةً والمعنَى : قلت له : قَبَحَهُ اللّهُ من القَبْحِ وهو الإِبعادُ . وفي الحديث : لا تُقَبِّحُوا الوَجْهَ معناه لا تَقُولوا إِنّه قَبيح فإِنّ اللّه صَوَّره وحكى اللِّحْيَانّي : اقبُحْ إِن كُنْت قابحاً . وإِنّه لقَبيحٌ وما هُو بقابحٍ فوق ما قَبُحَ . قال : وكذلك يفعلون في هذه الحروف إِذا أَرادَت افعَلْ ذاك إِن كنت تريد أَن تفعل . وفي حديث أَبي هُريرة إِنْ مُنِعَ قَبَّحَ وكَلَحَ أَي قال له : قَبَح اللّهُ وَجهَكَ . والعرب تقول : قَبَحَه اللّهُ وأُمّاً زَمَعتْ به . أَي أَبْعَده اللّهُ وأَبْعدَ والِدَتَه . والنَقَابح : ما يُسْتَقْبَح من الأَخْلاق . والمّمَادِح : ما يُسْتَحسَن منها قحح

##### Türkçe

قبح
**قَبُحَ** - **يَقْبُحُ** - **أَقْبَحَ** - **يُقْبِحُ** - **مَقْبُوْح** - **مَقْبُوْحِيْن**
**قَبُحَ** - **يَقْبُحُ** + varlık: çirkin olur: bakana kötü gelen iğrenç, çirkin bir surete sahip olur: bununla maddî suret ve manevî suret: fiiller adlandırılır.
**أَقَبَحَ** - **يُقْبِحُ**: **" أفعل "** vezninde, **" قَبُحَ - يَقْبُحُ"**tan: onu **" يَقْبُحُ "** kıldı: onu iğrenç bir vasıfla niteledi; yahut suretini çirkinleştirdi; yahut iğrenç fiillerini ortaya çıkardı da onu başkalarının nazarında çirkin kıldı: bedenî veya nefsî sureti iğrenç.
**مَقْبوح**: **" أقَبَحَ - يُقْبِحُ "**tan ism-i mef‘ûl: başkalarının onu çirkin kıldığı kimse: iğrenç bir vasıfla nitelenen yahut iğrenç fiilleri ortaya çıkan da başkalarının nazarında çirkin olan kimse.
**مَقْبُوْحِيْن**: **" مَقْبُوْح"**un çoğulu.
Ve lafız, “bir varlıkta kötülük ve çirkinlik sıfatları” lafızlar grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**شَرَّ - يَشِرُّ**، **ساءَ - يَسوْءُ**، **خَبُثَ - يَخْبُثُ**، **فَظَّ - يَفَظُّ**، **دَنِيَ - يَدْنَى** (**دَنُؤَ - يَدْنُؤُ**)، **قَبُحَ - يَقْبُحُ**
مقبوح - المقبوحين
 	﴿Ve onları bu dünyada bir lânete tâbi kıldık; kıyamet gününde de onlar **المقبوحين**dendir(42)﴾ القصص

مختار الصحاح
● [قبح] ق ب ح: **القُبْحُ** güzelliğin zıddıdır; kapısı zarf (babı)dır; o hâlde o **قَبِيحٌ**dur. **قَبَحَهُ الله**: onu hayırdan uzaklaştırdı; kapısı قطع (babı)dır. Ve “ona **قَبْحاً**” denir; **القاف**ın zammesiyle ve fethasıyla. Ve **الاسْتِقْباحُ** beğenmenin zıddıdır. Ve onun fiilini **تَقْبيحا** olarak çirkin gördü.

معجم الفرائد القرآنية:
ق ب ح
**" الْمَقْبُوحِينَ "**, Yüce Allah’ın şu sözünde: **" وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ "** (42) القصص .
**القُبْح**: güzelliğin zıddı; **القبيح** ise, aynlardan (görünen şeylerden) gözün ondan ürktüğü; amellerden ve hâllerden nefsin ondan ürktüğü şeydir. Ve **المقبوحون**: her hayırdan uzaklaştırılanlardır.

الراغب
قبح
- **القبيح**: aynlardan gözün ondan ürktüğü şey; amellerden ve hâllerden nefsin ondan ürktüğü şey. Ve “çirkin oldu” **قباحة** olarak; o hâlde o **قبيح**tir. Ve Yüce Allah’ın sözü: }**من المقبوحين**{ [القصص /42] yani: inkâr edilen bir hâl ile damgalananlardan; bu, Yüce Allah’ın kâfirleri pislik, necaset ve bunun dışındaki sıfatlarla vasfetmesine; ve kıyamet gününde onları yüzlerin karalığı, gözlerin maviliği, onları bukağılar ve zincirlerle sürükleme ve bunun benzeriyle vasfetmesine bir işarettir. “Allah onu hayırdan çirkin kılsın” denir; yani: onu uzaklaştırdı. Ve pazının büyüklüğüne, onun yarısından dirseğe kadar olan tarafa: **قبيح** denir (bk. الغريب المصنف ورقة 4 نسخة الظاهرية).

ملخص اللسان:
1. **قَبُحَ** **يَقْبُح** **قُبْحاً** ve **قُبُوحاً** ve **قُباحاً** ve **قَباحةً** ve **قُبوحة**: **القُبْحُ**: **الحُسْنِ**in zıddı; surette olur; ve fiilde; ve o **قبيح**tir; her şeyde umumîdir. Ve **الاسْتِقْباح**: beğenmenin zıddı.
2. **قَبَحَ اللهُ** falancayı **قَبْحاً** ve **قبوحاً**; yani onu her hayırdan uzaklaştırdı ve uzak tuttu; köpeğin ve domuzun **قُبُوح**u gibi. “Kıyamet gününde onlar **المَقْبُوحين**dendir” yani her hayırdan uzaklaştırılanlardandır.
3. **القَبِيحان**: kolların başlarında bulunan iki ince uç; ve denildi ki: **القبيحان** iki baldır ile iki uyluğun birleşme yeridir.
4. Falanca, yüzünde çıkan bir çıbanı **قَبَحَ** etti; bu, onun irinini çıkarmak için onu ezdiği zamandır.
5. Ve her şeyi kırdıysan, muhakkak onu **قَبَحْتَه** etmişsindir.
6. Ve **المَقابِحُ**: ahlâktan çirkin görülen şeylerdir.

لسان العرب
● - قبح: **القُبْحُ**: **الحُسْنِ**in zıddı; surette olur. Ve fiil: **قَبُحَ** **يَقْبُح** **قُبْحاً** ve **قُبُوحاً** ve **قُباحاً** ve **قَباحةً** ve **قُبوحة**; ve o **قبيح**tir. Çoğulu **قِباحٌ** ve **قَباحَى**; dişisi **قَبيحة**; çoğulu **قَبائِحُ** ve **قِباحٌ**. Ezherî dedi ki: o, **الحُسْنِ**in nakîzidir; her şeyde umumîdir. Hadiste: “Yüzü çirkinleştirmeyin”; manası: “çirkindir” demeyin; çünkü Allah onun sûret vericisidir ve yarattığı her şeyi güzel yaptı; ve denildi ki: yani “Allah falancanın yüzünü çirkin kılsın” demeyin. Hadiste: “İsimlerin en çirkini **حَربٌ** ve **مُرَّة**dir”; o, bundandır. Ancak onları en çirkin kılan, savaşın kendisiyle uğursuzluk umulan ve içinde öldürme, şer ve eziyet bulunduğu için kerih görülmesidir. **مُرَّة** ise acılıktandır; tabiatlara iğrenç, nefret vericidir; yahut o, İblîs’in künyesidir; Allah ona lânet etsin; künyesi **أَبو مرة**dir. Ve “Allah onu çirkin kılsın” **قَبَّحهُ الله**: onu **قَبيحاً** yaptı. Hutay’e dedi ki:
أَرى لك وَجْهاً قَبَّح اللهُ شَخْصَه
فَقُبِّحَ من وَجْهٍ، وقُبِّحَ حاملُهْ
Ve “falanca **أَقْبَح** etti”: çirkin bir şey yaptı. Ve onu **اسْتَقْبَحه**: onu çirkin gördü. Ve **الاسْتِقْباح**: beğenmenin zıddı. Lihyânî rivayet etti: “**اقْبُحْ** eğer **قابِحاً** isen”; ve o elbette **قَبيح**tir; ve o, **قَبُحَ** ettiği şeyin üstünde **قابِح** değildir. Dedi ki: “Bunlar, bu harflerde de böyle yaparlar; ‘şunu yap’ı murad ettiklerinde: ‘eğer yapmak istiyorsan, şunu yap’.” Ve “ona **قُبْحاً** ve **شُقْحاً**” ve “ona **قَبْحاً** ve **شَقْحاً**” dediler; sonuncusu tâbî kılmadır. Ebû Zeyd: “**قَبَحَ اللهُ** falancayı **قَبْحاً** ve **قبوحاً**”; yani onu her hayırdan uzaklaştırdı ve uzak tuttu; köpeğin ve domuzun **قُبُوح**u gibi. Nevâdir’de: **المُقَابَحةُ** ve **المُكابَحَة**: sövüşmedir. Tenzîl’de: “Kıyamet gününde onlar **المَقْبُوحين**dendir”; yani her hayırdan uzaklaştırılanlardandır. Ezherî, Câ‘dî’ye ait şu beyti nakletti:
ولَيْسَت بشَوْهاءَ مَقْبُوحةٍ،
تُوافي الدِّيارَ بِوجْهٍ غَبِرْ
Useyd dedi ki: **المَقْبُوح**: reddedilen ve kovulan kimsedir. Ve **المَنْبُوحُ**: kendisi için köpek misali vurulan kimsedir. Ammâr’dan rivayet edildi ki, huzurunda Âişe’den (Allah ondan razı olsun) söz eden bir adama dedi: “Sus, **مَقْبُوحاً** **مَشْقُوحاً** **مَنبوحاً**”; bu manayı murad etti. Ebû Amr: “Onun için yüzünü **قَبَحتُ** ettim”, hafifletilmiş; mana: ona “Allah onu çirkin kılsın” dedim; bu, Yüce Allah’ın sözü olan “Kıyamet gününde onlar **المَقْبوحين**dendir”dendir; yani uzaklaştırılmış, lânetlenmiş olanlardandır; bu, **القَبْح**tandır; o da uzaklaştırmadır. Ve “onun için yüzünü **قَبَّحَ** etti”: yaptığı şeyi ona inkâr etti. Ve onun fiilini **تَقْبيحاً** olarak çirkin gördü. Ümmü Zer‘ hadîsinde: “Onun yanında söylerim de **أُقَبَّح** edilmem”; yani bana meyli ve benim üzerimdeki ikramı sebebiyle sözümü bana geri çevirmez. “Falancayı **قَبَّحْتُ**” denir; ona “Allah onu çirkin kılsın” dediğin zaman; **القَبْح**tandır; o da uzaklaştırmadır. Ebû Hureyre hadîsinde: “Eğer engellenirse **قَبَّحَ** ve **كَلَحَ**”; yani ona “Allah yüzünü çirkin kılsın” dedi. Ve Araplar der ki: “**قَبَحَه اللهُ** ve **أُمًّا زَمَعَتْ به**”; yani Allah onu uzaklaştırdı ve annesini uzaklaştırdı. Ezherî: **القَبِيح** dirsek kemiğinin ucudur; ve **الإِبرة**: başının sonu büyük, geri kalanı ince; **القبيح** ile sıkıca bağlanmış başka bir küçük kemiktir. Başkası dedi ki: **القَبيح** dirseğe bitişik olan üst kol kemiğinin ucudur; **القبيح** ile kolun **إِبرة**si arasındadır (* “**بين القبيح وبين ابرة الذراع**” ifadesi asılda böyledir; belki “dirsek ile kolun **إِبرة**si arasında”dır). Ve kolun **إِبرة**si, kolun ölçüldüğü yerin yanındandır. Ve omuza bitişik olan üst kol kemiğinin ucu, etinin çokluğundan dolayı **الحَسَن** diye adlandırılır; aşağısı **القَبِيح**. Ferrâ dedi ki: üst kolun aşağısı **القبيح**tir; yukarısı **الحَسَن**dir. Ve denildi ki: kolun, ön kola bitişik olan başıdır; kemiklerin en az ilikli ve en az özlü olanıdır. Ve denildi ki: **القَبِيحان** kolların başlarında bulunan iki ince uçtur. Ve kolun ucuna **الإِبرة** denir. Ve denildi ki: **القبيحان** iki baldır ile iki uyluğun birleşme yeridir. Ebû’n-Necm dedi ki:
حيث تُلاقي الإِبْرَةُ القَبيحا
Ve ona ayrıca **القَباحُ** da denir (* “**ويقال له أَيضاً القباح**” ifadesi, قاموس’ta olduğu üzere سحاب gibi). Ebû Ubeyd dedi ki: pazı kemiğine, onun yarısından dirseğe kadar olan tarafa: **كَِسْرُ قَبيح** denir. Dedi ki:
ولو كنتَ عَيْراً، كنتَ عَيْرَ مَذَلَّةٍ،
ولو كنتش كَِسْراً، كنتَ كَِسْرَ قبيحِ
Onu bununla ancak hicvetti; çünkü o, kemiklerin en az ilikli olanıdır; kemiklerin en çabuk kırılanıdır; ve asla kaynamaz. Ve “**كسر قبيح**” sözü, şeyin kendisine izafe edilmesindendir; çünkü o kemiğe **كسر** denir. Ezherî: “Falanca, yüzünde çıkan bir çıbanı **قَبَحَ** etti”; bu, onun irinini çıkarmak için onu ezdiği zamandır. Ve her şeyi kırdıysan, muhakkak onu **قَبَحْته** etmişsindir. İbnü’l-A‘râbî: “**اسْتَكْمَتَ العُرُّ فاقْبَحْهُ**” denir; **العُرُّ**: çıbandır; ve onun **اسْتِكْماتُه**: patlamaya yaklaşmasıdır. Ve **القُبَّاحُ**: yaşlı ayıdır (* “**والقباح الدب**” ifadesi, قاموس’ta olduğu üzere رمان veznindedir). Ve **المَقابِحُ**: ahlâktan çirkin görülen şeylerdir; ve **المَمادِحُ**: ondan güzel görülen şeylerdir.

مقاييس اللغة:
(قبح) **القاف** ve **الباء** ve **الحاء**, güzelliğin zıddına delâlet eden tek bir kelimedir; o da **القُبْح**tur. “Allah onu **قَبَحَه** etti” denir; ve bu **مقبوحٌ** ve **قَبيح**tir. Ve bir topluluk, **قَبَحه**deki mananın “onu kenara çekti ve uzaklaştırdı” olduğunu ileri sürdü. [Ve ondandır] Yüce Allah’ın sözü: ﴿Ve kıyamet gününde onlar **المَقْبُوحِينَ**dendir﴾[[القصص 42].
Asıldan şâz olan ve benim, onu, kendisini iyi bilen kimsenin terk ettiği sözden saydığım şeylerden: onların “**كِسْرُ قَبيحٍ**” sözüdür; o, pazı kemiğidir; dirseğe bitişik olan yarısıdır. Dedi ki:
لو كنتَ عَيْراً كنتَ عَيْرَ مَذَلَّةٍ *** ولو كنتَ كِسْراً كُنْتَ كِسْرَ قَبِيحِ

القاموس المحيط:
**القُبْحُ**, zamme ile, **الحُسْنِ**in zıddıdır; ve fetha ile de gelir. **قَبُحَ**, **ككَرُمَ**, **قُبْحاً** ve **قَبْحاً** ve **قُباحاً** ve **قُبوحاً** ve **قَباحَةً** ve **قُبوحةً**; o hâlde o **قبيحٌ**dur; **قِباحٍ** ve **قَباحَى** ve **قَبْحَى**dan. Ve **قَبيحةٌ**, **قَبائِحَ** ve **قِباحٍ**dan. Ve “Allah onu **قَبَحَهُ** etti”: onu hayırdan uzaklaştırdı; o hâlde o **مَقْبوحٌ**tur. Ve çıbanı: irinini çıkarıncaya kadar onu ezdi. Ve yumurtayı: onu kırdı. Ve “ona **قُبْحاً** ve **شُقْحاً**” (ش ق ح maddesinde). Ve “falanca **أقْبَحَ** etti”: çirkin bir şey getirdi. Ve onu **اسْتَقْبَحَهُ**: onu güzel gördüğünün zıddı olarak gördü. Ve onun fiilini **تَقْبيحاً** olarak çirkin gördü: onun çirkinliğini açıkladı. Ve **القَبيحُ**: dirseğe bitişik olan üst kol kemiğinin ucu; yahut baldır ile uyluğun birleşme yeri; **القَباحِ** gibi, **كسَحابٍ**. Ve **كرُمَّانٍ**: yaşlı ayıdır. Ve **المُقابَحَةُ**: sövüşmedir. Ve “**ناقةٌ قَبيحةُ الشُّخْبِ**”: idrar yolu geniş. Ve **قَبْحانُ**, fetha ile: Basra’da bir mahalledir.

تاج العروس:
قبح
**القُبْح** zamme ile: surette ve fiilde **الحُسْنِ**in zıddıdır; ve fetha ile de gelir. **قَبُحَ** **ككَرُمَ** **يَقْبُح** **قُبْحاً** zamme ile ve **قَبْحاً** fetha ile ve **قُبَاحاً** **كغُرَاب** ve **قُبُوحاً** **كقعود** ve **قَبَاحَةً** **كسَحَابَةٍ** ve **قُبُوحَةً** zamme ile. O hâlde o **قَبيحٌ**dur; **قِبَاحٍ** ve **قَبَاحَى** kavminden. Ve bir kadın **قَبْحَى**; ve **قبِيحةٌ**, **قَبَائحَ** ve **قِبَاحٍ** kadınlarından. Ve “Allah onu **قَبحهُ** etti” **قَبْحاً** ve **قُبُوحاً**: onu uzaklaştırdı, kenara çekti ve her hayırdan uzak tuttu; köpeğin ve domuzun **قُبُوح**u gibi. Bunu Ebû Zeyd söyledi. Kur’ân’da: **" ويَوم القِيَامةِ هُمْ مِن المَقْبُوحِين "** yani her hayırdan uzak olanlar. İbn Abbâs’tan: yani çirkin suret sahiplerinden. O hâlde o **مَقْبُوحٌ**tur. İbn Sîde dedi ki: **المقبوح**: reddedilen ve kovulan kimsedir. Ve **المنبوح**: kendisi için köpek misali vurulan kimsedir. Ammâr’dan rivayet edildi ki, Âişe’den (Allah ondan razı olsun) huzurunda söz eden bir adama dedi: “Sus, **مَقْبُوحاً** **مَشْقُوحاً** **مَنبوحاً**”; bu manayı murad etti. Ve çıbanı **قَبَحَ** etti: **الخاء** (mu‘ceme) ile, onun irini çıkıncaya kadar onu ezdi. Ve **الأَساس**’ta: onu olgunlaşmadan önce sıktı. İbnü’l-A‘râbî’den: “**قد اسْتَكْمَتَ العُرُّ فاقبَحْه**” denir. **العُرُّ**: çıbandır; ve onun **اسْتِكْمَاتُه**: patlamaya yaklaşmasıdır. Ve yumurtayı **قَبَحَ** etti: onu kırdı. Ve her şeyi kırdıysan, muhakkak onu **قَبَحْته** etmişsindir. Ve “ona **قُبْحاً** ve **شُقْحاً**” dediler; ikisinde de zamme ile; ve “ona **قَبْحاً** ve **شَقْحاً**”; bu, tâbî kılmadır. Ve yakında, Allah dilerse, شقح maddesinde gelecektir. Ve “falanca **أَقبَحَ** etti”: çirkin bir şey yaptı. Ve onu **استَقْبحه**: onu çirkin gördü; o, onu güzel gördüğünün zıddıdır. Ve onun için yüzünü **قَبّحَ** etti: yaptığı şeyi ona inkâr etti. Ve onun fiilini **تَقبِيحاً** olarak çirkin gördü: onun çirkinliğini açıkladığı zaman. Ümmü Zer‘ hadîsinde: “Onun yanında söylerim de **فلا أُقَبَّح**”; yani bana meyli ve benim üzerimdeki ikramı sebebiyle sözümü bana geri çevirmez. Tehzîb’de: **القَبِيح**: dirsek kemiğinin ucu. Ve **الإِبرة**: başının sonu büyük, geri kalanı ince; **القَبيح** ile sıkıca bağlanmış başka bir küçük kemiktir. Başkası dedi ki: **القَبِيحُ** dirseğe bitişik olan üst kol kemiğinin ucudur; ve omuza bitişik olan, etinin çokluğundan dolayı **الحَسَن** diye adlandırılır. Ferrâ dedi ki: üst kolun aşağısı **القبيح**tir; yukarısı **الحَسَن**dir. Ve **الأَسَاس**’ta: “Onun **حَسَن**ini ve **قَبِيح**ini vurdu.” Ve denildi ki: **القَبِيحانِ** kolların başlarında bulunan iki ince uçtur. Ve kolun ucuna **الإِبرة** denir. Yahut **القَبيح** baldır ile uyluğun birleşme yeridir; ikisi **قَبِيحانِ**dır. Ebû’n-Necm dedi ki:
حيث تُلاقِي الإِبرةُ القَبِيحَا
**كالقَبَاحِ** **كسَحاب**. Ebû Ubeyd dedi ki: pazı kemiğine, onun yarısından dirseğe kadar olan tarafa: **كَسْرُ قَبيحٍ** denir. Dedi ki:
ولو كُنتَ عَيْراً كُنْتَ عَيْرَ مَذَلَّةٍ ... ولو كُنْتَ كِسْراً كنتَ كِسْر قَبِيحِ
Onu bununla ancak hicvetti; çünkü o, kemiklerin en az ilikli olanıdır; kemiklerin en çabuk kırılanıdır; ve asla kaynamaz. Ve “**كسْر قبيحٍ**” sözü, şeyin kendisine izafe edilmesindendir; çünkü o kemiğe **كِسْر** denir. Ve **القُبَّاحُ** **كرُمَّان** gibi: yaşlı ayıdır. Nevâdir’de: **المُقَابحَة** ve **المُكابَحةُ**: sövüşmedir. Ve **الأَساس**’ta: “**ناقَةٌ قَبيحةُ الشُّخْبِ**” yani idrar yolu geniş. Ve **قَبْحَانُ** fetha ile: Basra’da, büyük çarşısına yakın bir mahalledir. Ve kendisine zeyl olarak: “Allah onu **قَبْحه** etti”: onu çirkin yaptı. Hutay’e dedi ki:
أرَى لكَ وَجْهاً قَبَّحَ اللّهُ شَخْصه ... فقُبِّحَ مِن وَجْهٍ وقُبِّحَ حاملُه
Ebû Amr’dan: “Onun için yüzünü **قَبْحت** ettim”, hafifletilmiş; mana: ona “Allah onu **قَبَحَهُ** etsin” dedim; **القَبْح**tandır; o da uzaklaştırmadır. Hadiste: “Yüzü çirkinleştirmeyin”; manası: “çirkindir” demeyin; çünkü Allah onu sûretlendirdi. Lihyânî rivayet etti: “**اقبُحْ** eğer **قابحاً** isen.” Ve o elbette **قَبيحٌ**tir; ve o, **قَبُحَ** ettiği şeyin üstünde **قابحٍ** değildir. Dedi ki: “Bunlar, bu harflerde de böyle yaparlar; ‘şunu yap’ı murad ettiklerinde: ‘eğer yapmak istiyorsan, şunu yap’.” Ebû Hureyre hadîsinde: “Eğer engellenirse **قَبَّحَ** ve **كَلَحَ**”; yani ona “Allah yüzünü çirkin kılsın” dedi. Ve Araplar der ki: “Allah onu **قَبَحَه** etsin ve **أُمًّا زَمَعتْ به**”; yani Allah onu uzaklaştırdı ve annesini uzaklaştırdı. Ve **النَقَابح**: ahlâktan çirkin görülen şeylerdir. Ve **المّمَادِح**: ondan güzel görülen şeylerdir. قحح
