# قبر (ق-ب-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%A8%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kabr mezar demektir

- Harfler: ق - ب - ر
- Kur'an'da: 8 geçiş · 8 ayet · 5 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْقُبُورِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8F%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%90.md) | الْفُعُولِ | Mezarlar | 4 | 4 | [22:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/ayet/22:7.md) |
| [الْقُبُورُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8F%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8F.md) | الْفُعُولُ | Mezarlar | 1 | 1 | [82:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/ayet/82:4.md) |
| [الْمَقَابِرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%8E.md) | الْمَفَاعِلَ | Mezarlıklar | 1 | 1 | [102:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/ayet/102:2.md) |
| [فَأَقْبَرَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | فَأَفْعَلَهُ | Hemen onu mezara koydurdu | 1 | 1 | [80:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/ayet/80:21.md) |
| [قَبْرِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%82%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%87%D9%90.md) | فَعْلِهِ | Onun mezarı | 1 | 1 | [9:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/ayet/9:84.md) |

## Mücavir kökler — 27 mücavir (42 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بعثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 27 · Dışarı gönderildi
2. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
3. [زور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Zeyr” ziyaret, “zira” ağacın güneş almasına mani olduğu…
4. [يأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hayızdan kesilen kadın demektir
5. [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kızgınlık
6. [أبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Badiye çöl demektir
7. [ريب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
8. [سوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
9. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
10. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
11. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
12. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
13. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Namaz
14. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hufre, çukur demektir
15. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
16. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İşiten
17. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Uyanık yılan demektir
18. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların ön ayaklarına denir
19. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
20. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Veli arka demektir
21. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Uhur ense demektir
22. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Saçak demektir
23. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Şey
24. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
25. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
26. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
27. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Dağın sivri noktası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قبر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جدث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AB.md), [رمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B3.md), [لحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF.md), ضريح |
| Zıt Kök | [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi alçaltarak çukura indirmek, yerin altına sokup üstünü örtmek ve gizlemek |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın ölüm sonrası bedeninin toprağa tevdi edilerek dirilişe kadar muhafaza altında tutulması |
| Çekirdek Özet 3 | Aktif hayat ile yeniden diriliş arasındaki berzah eşiği, emanet niteliğindeki geçici tecrit mahalli |
| Kritik Hata Riski | Kabri mutlak bir yok oluş çukuru sayarak diriliş öncesi emanet ve bekleme vasfını göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قب | Bir şeyi toplamak, büzmek, içine almak ve kavramak ([قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md), [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md), [قبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3.md), [قبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%AD.md)) | ر | Çekirdekteki büzüp içine alma hareketi, ر harfinin temsil ettiği baş, sınır ve süreklilik boyutuyla birleşerek nesneyi alçak bir çukura indirip üstünü kapatarak sınırlı ve korunaklı bir hacimde muhafaza etme anlamına özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Nesnenin sınırlandırılması, dar ve belirli bir hat içine toplanması hareketi |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir iç mekâna, oyuğa veya sığınak vazifesi gören kapalı hacme giriş |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Bedenin tepe noktası, hareketin nihayete ermesi ve üstten örtülme sınırı |
| قبر | Bir varlığı dar ve belirlenmiş bir iç hacme yerleştirip üst sınırını örterek muhafaza altına alma |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi veya ölüyü yerdeki çukura indirip üzerini örtmek, gizlemek; çukur ve alçak zemin (أرض قبور) veya meyvesi yaprakları arasında gizli kalan hurma ağacı (نخلة قبور). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ bir beytinde sevgilisinin diriltici güzelliğini överken ölünün mezara/gömücüye götürülmeyeceğini ifade etmek üzere kökü fail sîgasında kullanmıştır: لو أسندت ميتا إلى نحرها / عاش ولم ينقل إلى قابر |
| Erken Arapça kullanım | Abdullah b. Sa‘lebe el-Hanefî bir şiirinde insanların eksilip mezarların çoğaldığını ve ölüm gerçeğini tasvir ederken ismi mekân formunu kullanmıştır: لكل أناس مقبر بفنائهم / فهم ينقصون والقبور تزيد |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde قبر kökü Proto-Semitik evreden itibaren değişmeyen bir semantik süreklilik sergileyen kadim ve ortak bir mirastır. Kök, bütün Doğu ve Batı Sami dillerinde doğrudan insan cesedinin toprağa gömülmesi ve mezar yapısı anlamını taşır. Akadcada qebēru(m) fiili ölüyü gömmek, defnetmek; qabru ise mezar ve gömü mahalli demektir. Ugarit dilinde qbr kökü gömmek ve mezar anlamıyla metinlerde yer alır. İbranicede קבר (qāḇar) gömmek, defnetmek anlamına gelirken, קבר (qeḇer) mezar ve kabir karşılığıdır. Süryanicede ܩܒܪ (qbar) ve ܩܒܪܐ (qabrā) aynı kökten türeyerek ölünün toprağa emanet edilmesini ifade eder. Arapçada kökün taşıdığı derinleşme, gizlenme ve alçalma (tatâmun ve gumûd) nüansı, kökün ilksel fiziksel zeminini oluşturur; bu semantik hat Sami dillerinin tamamında cesedin yerin içine indirilip örtülmesi eylemiyle birebir örtüşür.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çukurlaşma, gizlenme ve alçalma (غموض في شيء وتطامن) | Bir cismi veya cesedi yerdeki çukur bir hacme indirip üstünü kapatarak gizleme eylemi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca qebēru, Ugaritçe qbr, İbranice qāḇar, Süryanice qbar | Bütün Sami dillerinde ölüyü gömme ve mezar yapısı için kullanılan ortak ata biçim | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir bir Afro-Asyatik dış hat tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, CAD.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قبر | Anlamlı | Gömmek, mezara koymak | Bir şeyi çukura indirip üstünü örterek gizlemek | Hedef kök, Kur'an'da geçer |
| [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) | Anlamlı | Yaklaşmak, yakın olmak | Mesafe, zaman veya manevi irtibatta aradaki açığı kapatmak | Kur'an'da geçer, hedef kökle sınır kurma bağı |
| [بقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1.md) | Anlamlı | Yarmak, açığa çıkarmak | Bir nesneyi yarıp içindekini dışarı çıkarmak; sığır cinsi | Kur'an'da geçer, örtmenin zıddı yarma hareketi |
| [برق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82.md) | Anlamlı | Parlamak, çakmak | Işığın aniden ortaya çıkıp göz alması; şimşek | Kur'an'da geçer, gizlenmenin aksine parıldama |
| [رقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%A8.md) | Anlamlı | Gözetlemek, beklemek | Bir şeyi boynunu uzatarak dikkatle takip etmek ve korumak | Kur'an'da geçer |
| [ربق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%82.md) | Anlamlı | Bağlamak, ilmiklemek | Hayvanı boynundan iple halkaya bağlamak, rabıta kurmak | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قبر | Merkez | Ölünün bedenen gömüldüğü çukur ve muhafaza mahalli | Bütünsel defin eylemini, cesedin örtülmesini ve dirilişe kadar emanet tutulmasını ifade eder | Kur'an'da ölüm, diriliş ve insanın tekrimi bağlamlarında yer alır |
| [جدث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AB.md) | Komşu | Mezar çukuru ve diriliş mahalli | Çukurun fiziki yapısından ziyade diriliş anında oradan fırlayıp çıkış hareketine odaklanır | Kur'an'da kabirlerden süratle çıkış sahnelerinde kullanılır |
| [رمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B3.md) | Komşu | Üzeri dümdüz örtülmüş mezar | Toprağın örtülüp yüzey izinin silinmesi ve belirsizleşmesi nüansını öne çıkarır | İzlerin silinmesi ve gizlenmesi vurgusu baskındır |
| [لحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF.md) | Komşu | Mezarın yan tarafına açılan oyuk | Çukurun tabanında yana doğru eğrilerek açılan özel hücre boyutu | Doğru hattan meyletme ve sapma nüansını taşır |
| [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) | Zıt | Yaymak, dağıtmak, diriltmek | Gizlenmiş ve örtülmüş olanın açılarak yeryüzüne çıkarılması ve dağıtılması | Kabre koymanın ve örtmenin tam karşıtı diriliş hareketi |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قبر | Mezar, kabir, gömmek | Çukura indirip üstünü örterek muhafaza etme ve bu yer | Kesin |
| Latince | sepulcrum, tumulus, sepelire | Mezar, gömüt, defnetmek | sepelire eylemi, sepulcrum ise kutsal sayılan defin mekânını karşılar | Güçlü |
| İngilizce | grave, tomb, bury | Mezar, türbe, gömmek | grave kazılan çukuru, bury toprağa vermeyi, tomb ise anıtsal yapıyı anlatır | Güçlü |
| Almanca | Grab, begraben | Mezar, defnetmek | Kazma (graben) kökünden gelerek yerin altına koyma boyutunu birebir karşılar | Güçlü |
| Fransızca | tombe, tombeau, enterrer | Kabir, anıt mezar, toprağa vermek | enterrer toprağa sokmayı, tombe ise mezar yerini karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch, Dictionnaire Étymologique Larousse.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْقُبُورِ | Fiziki mezarlar ve oradan diriliş | Kıyamet günü kabirlerin altüst edilerek ölülerin diriltilmesi bağlamı; Hacc [22:7](https://lisan.digital/tr/ayet/22:7.md), İnfitâr [82:4](https://lisan.digital/tr/ayet/82:4.md), Âdiyât [100:9](https://lisan.digital/tr/ayet/100:9.md) |
| الْمَقَابِرَ | Mezarlıklar, kabirlerin ziyaret edilmesi | Çokluk kuruntusuyla övünmenin kabirleri saymaya veya ölüme kadar sürmesi kınaması; Tekâsür [102:2](https://lisan.digital/tr/ayet/102:2.md) |
| فَأَقْبَرَهُ | Kabre koydurmak, defin imkânı bahşetmek | Allah'ın insana ikramı olarak cesedinin açıkta bırakılmayıp gömülmesinin takdir edilmesi; Abese [80:21](https://lisan.digital/tr/ayet/80:21.md) |
| قَبْرِهِ | Belirli bir kişinin mezarı | Münafıkların cenaze namazının kılınmaması ve mezarı başında dua için durulmaması nehyi; Tevbe [9:84](https://lisan.digital/tr/ayet/9:84.md) |
| مَنْ فِي الْقُبُورِ | Kalben ölü ve inkârcı kimseler (mecaz) | Hakikati işitmeyen diri görünümlü inkârcıların kabirdeki ölülere benzetilmesi; Fâtır [35:22](https://lisan.digital/tr/ayet/35:22.md), Mümtehine [60:13](https://lisan.digital/tr/ayet/60:13.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sem‘iyyât ve berzah ahvali | Kabir azabı ve nimeti, Münker-Nekir suali, bedenin çürümesinden sonra iade keyfiyeti | Biyolojik çukurdan ontolojik ara âlem ve sorgu menziline geçiş |
| Fıkıh | Cenaze ve defin hükümleri | Kabrin kazılma derinliği, lahit ve şakk usulü, kabir üzerine bina yapma ve kabir ziyareti adabı | İnsanın cesedine saygı gösterilerek toprağa emanet edilme hukuku |
| Tefsir | İnsanın tekrimi ve diriliş tasvirleri | Abese [80:21](https://lisan.digital/tr/ayet/80:21.md)'deki ikramın anlamı, Tekâsür [102:2](https://lisan.digital/tr/ayet/102:2.md)'deki mecaz veya lafzi sayım tartışması | Kabirlerin deşilmesiyle gizli sırların ve bedenlerin açığa çıkması |
| Hadis | Ahiret durakları ve istiaze | Kabir azabından sığınma duaları, kabirlerin mescit edinilmesinin yasaklanması rivayetleri | Dünyadan ahirete açılan ilk durak ve tevhid hassasiyeti |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Berzah ve diriliş inancı | Emanet hücresi | Bedenin muhafazası | İnsanın ölüm ile diriliş arasında sahipsiz kalmayıp ilahi emanette tutulması | Kesin |
| İlmi | Antropoloji ve arkeoloji | Maddi kültür deposu | Tarihsel kanıt saklama | Toprak altına gömülen beden ve eşyaların geçmiş medeniyetleri aydınlatması | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki kişilik ve egemenlik | Mülkiyetin ve velayetin sonu | Fani oluşun ilanı | Yeryüzü iktidarlarının mezar sınırında tükenmesi ve dünyevi hakların sona ermesi | Güçlü |
| İktisadi | Servet birikimi ve tüketim | Tüketimin sıfırlanma noktası | Birikim hırsını dizginleme | Mezara girişle birlikte sermaye tekelleşmesinin anlamsızlaşması ve miras intikali | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel kuyu / askıya alınmış durum (metastable dormancy) | Maddenin veya enerjinin yok edilmeksizin, dış etkileşimlerden yalıtılmış derin bir çukurda yeni bir uyarıcıya kadar saklanması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Liminal eşik / kurumsal arşiv (liminal preservation state) | Bireyin önceki toplumsal rollerinden soyutlanıp statüsünün dondurulduğu ve nihai dönüşüme hazırlandığı geçiş aşaması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kabri yalnızca çürüme çukuru, keder mekânı veya anıtsal bir türbe ziyaretgâhı olarak sınırlandırmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Cesedin yırtıcı hayvanlara yem edilmeyip korunmasıyla insana bahşedilen onur (tekrim), diriliş tohumunun saklandığı emanet mahalli |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ölümün mutlak adem (yokluk) sanılması veya kabirlerin putlaştırılarak şirk vasıtası yapılması; dirilişin bedensel gerçekliğinin silikleşmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın yaratılışından dirilişine kadar uzanan ilahi terbiyede, cesedin sahipsiz bırakılmayıp toprağa emanet edilmesini ve berzah eşiğini kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsana verilen nimetlerin ve değerin sayıldığı ayetlerde (Abese suresi) ve kıyamet sahnelerinde kabirlerin altüst oluşunu anlatan surelerde (İnfitâr, Âdiyât, Hacc). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ölümün başıboş bir dağılma olduğu zannını çürütür; kabirleri ebedi kalınacak nihai durak veya şirk unsuru anıtlar gibi algılama hatasını düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir cesedi veya nesneyi alçak bir çukura indirip üstünü örterek yerin altına emanet etmek ve dış etkilerden gizlemek.
- Soyut anlam: Varlığın aktif dünya sisteminden çekilerek korunaklı, sınırlandırılmış ve diriliş vaktine kadar tecrit edilmiş bir bekleme eşiğine (berzah) alınması.
- Sistematik karşılık: Dünya hayatı ile ahiret ba‘sı arasında ontolojik koruma ve yalıtım havzası; tüketim ve iktidar hırsının mutlak sınırı.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \begin{cases} X_0, & t < t_d \\ \Omega(X), & t_d \le t < t_r \\ X_1, & t \ge t_r \end{cases}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S(t)$ varlığın zamana bağlı durumunu, $X_0$ dünyevi aktif varoluşu, $t_d$ ölüm ânını simgeler. $\Omega(X)$ kabir durumunu temsil eder; burada varlık yok olmamış, kapalı ve korunaklı bir haznede ($\Omega$) saklanmıştır. $t_r$ yeniden diriliş ânı olup $t \ge t_r$ sürecinde varlık kabir örtüsünden çıkarılarak nihai diriliş durumuna ($X_1$) intikal eder.

## Geçtiği ayetler (8 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%A8%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Tevbe 9:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/ayet/9:84.md) — قَبْرِهِ

وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَاتُوا وَهُمْ فَاسِقُونَ

Meal (IK): Onlardan ölen hiç birinin namazını asla kılma, kabrinin başında durma. Çünkü onlar, Allah’a ve Rasulüne küfrettiler ve fasıklar olarak öldüler.

### [Hac 22:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/ayet/22:7.md) — الْقُبُورِ

وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ

Meal (IK): Kıyamet saatı mutlaka gelecektir, onda hiç şüphe yoktur. Ve Allah; kabirlerde olanları diriltecektir.

### [Fatır 35:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/ayet/35:22.md) — الْقُبُورِ

وَمَا يَسْتَوِي الْأَحْيَاءُ وَلَا الْأَمْوَاتُ إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشَاءُ وَمَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ

Meal (IK): Diriler ile ölüler de bir değildir. Muhakkak ki Allah; dilediğine işittirir. Sen; kabirlerde olanlara işittirecek değilsin.

### [Mümtehine 60:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/ayet/60:13.md) — الْقُبُورِ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’ın kendilerine gazab ettiği bir kavim ile dost olmayın. Kafirlerin kabirdekilerden ümidlerini kestikleri gibi, onlar da ahiretten ümidlerini kesmişlerdir.

### [Abese 80:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/ayet/80:21.md) — فَأَقْبَرَهُ

ثُمَّ أَمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ

Meal (IK): Sonra da onu öldürdü, kabre koydu.

### [İnfitar 82:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/ayet/82:4.md) — الْقُبُورُ

وَإِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَتْ

Meal (IK): Kabirlerin içi dışına getirildiği zaman;

### [Adiyat 100:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/ayet/100:9.md) — الْقُبُورِ

أَفَلَا يَعْلَمُ إِذَا بُعْثِرَ مَا فِي الْقُبُورِ

Meal (IK): Yoksa bilmez mi kabirdekilerin çıkarılacağı zamanı?

### [Tekasür 102:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/ayet/102:2.md) — الْمَقَابِرَ

حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ

Meal (IK): Mezarlıkları bile ziyaret ettiniz,

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kabr mezar demektir. Ölülerin gömüldüğü yer demektir. Hufr ve ğufr ile akrabalığı var.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والراء والباء معهما
ق ر ب، ر ق ب، ب ر ق، ر ب ق، ق ب ر، ب ق ر كلهن مستعملات قرب: القَرَبُ أن يرعى القوم بينهم وبين المورد وهم يسيرون بعض السير حتى إذا كان بينهم وبين الماء عشية أو ليلة عدلوا فقربوا، وهم يقربون قرباً، واقربوا إبلهم، وقربت الإبل.
وحمار قارب يطلب الماء، قال:
قد قدموني لإقرابٍ وإصدار
وقال:
هاج الصوادي والحزان فاندلقـت		وانقض سابقها الحادي لها القَرِبُ
والعانة القَواربُ: هي التي تَقْرَبُ القَرَبَ أي تعجل الورود، ويقال لطالب الماء ليلاً: قارِبٌ.
والقَرَبُ: طلب الماء ليلاً.
والقارِبُ: سفينة صغيرة تكون مع أصحاب السفن البحرية تستخف لحوائجهم، والجميع قوارِبُ.
والقِرابُ للسيف والسكين: غمدهما، والفعل قَرَّبْتُ قِراباً وأقْرَبْتُ أيضاً قِراباً.
والقُرابُ: مُقاربةُ الشيء، تقول: معه ألف درهم أو قُرابُ ذلك، ومعه ملء قدح ماء أو قُرابُه.
وأتيته قُرابَ العشي، وقُرابَ الليل.
وهذا قدح قربان ماء ونصفان ماء وملآن ماء، فأما نصفان فمن النصف، وقَرْبانُ أي قارب الامتلاء.
وهذا قُرْبانٌ من قَرابينِ الملك أي وزير، هكذا يجمعون بالنون، وهو في القياس خلف، وهم الذين يستنفع بهم إلى الملوك.
والقُرْبُ ضد البعد، والاقتِرابُ الدنو، والتَقَرُّبُ: التدني والتواصل بحق أو قَرابةٍ.
والقُرْبانُ: ما تَقَرَّبْتَ به إلى الله تبتغي به قُرْباً ووسيلة.
وما قَرَبْتُ هذا الأمر قُرْباناً ولا قُرْباً.
وقَرَبَ فلان أهله أي غشيها قرباناً.
والقُرْبَى: حق ذوي القرابة.
وفلان يقرب أمراً أي يعزوه بقول أو فعل، وقربت أمراً: ما أدري ما هو.
والقُربُ: من لدن الشاكلة إلى مراق البطن، ومن الرفع إلى الإبط من كل جانب. وفرس لاحق الأقراب، يجمعون القرب، وإنما للفرس قربان، ولكن لسعته، كما يقولون: شاة عظيمة الخواصر، ولها خاصرتان كما قال:
لأبيض عجلي عظيم المفارق
جمعه لسعته.
والقريبُ ذو القرابة، ويجمع أقارب، وقريبة جمعها قرائب، للنساء.
والقريبُ نقيض البعيد يكون تحويلاً يستوي فيه الذكر والأنثى، والفرد والجميع، هو قريب، وهي قريب، وهم قريب، وهن قريب.
وفرس مُقَرب: قَرُبَ مربطه ومعلفه لكرامته، ويجمع مقربات ومقاريب.
وأقْرَبَت الشاة والأتان فهي مُقربٌ، وأدنت الناقة فهي مدن لا غير.
والقَريبُ: السمك المملح ما دام في طراءته.
وقد حيى فلان وقَرَّبَ أي قال: حياك الله وقَرَّبَ دارك.
رقب: رَقَبْتُ الشيء أَرْقُبُهُ ورِقباناً أي انتظرت.
وقوله تعالى: "ولم تَرقُبْ قولي" أي لم تنظر.
والتَرَقُّبُ: تنظر الشيء وتوقعه.
والرًّقيبُ: الحارس يشرف على رِقْبةٍ، يحرس القوم.
ورقيبُ الميسر: الأمين الموكل بالضريب، ويقال: الرقيب السهم الثالث.
والرَقيبُ: الحافظ.
والرَّقُوبُ من الأرامل والشيوخ: الذي لا ولد له، ولا يستطيع الكسب، ويقال: هو الذي لم يقدم من ولده شيئاً، وسميت الأرملة رَقُوباً لأنه لا كاسب لها ولا ولد فهي تَتَرَقَّبُ معروفاً.
والرَّقَبَةُ أصل مؤخر العنق، والأَرْقَبُ والرَّقبانيُّ الغليظ الرَّقَبةِ.
وأمة رَقَبانيِّةٌ رَقْباءُ ولا تنعت به الحرة.
والرَّقَبُ جمع كالرِّقاب، والإعطاء في الرِّقاب أي في المكاتبين.
وأعتق الله رقَبَتَه، ولا يقال: عُنُقَه.
والرَّقيبُ: ضربٌ من الحيات، وجمعه رُقُب ورقيبات.
برق: البَرْقُ دخيل في العربية، ويجمع على بِرقان.
والبَرَقُ مصدر الأَبْرَقِ من الحبال، وهو الحبل الذي أبرم بقوة سوداء وقوة بيضاء.
ومن الجبال: ما فيه جدد بيض وجد سود.
والبَرْقاء من الأرض: طرائق بقعة فيها حجارة سود يخالطها رملة بيضاء، وكل قطعة على حبالها برقة، فإذا اتسع فهو الأبرق، والأبارق جمعه، ويجمع على البراق.
والأبارِقُ: الأكام يخالطها الحصى والرمال، قال:
لنا المصانع من بصرى إلى هجر		إلى اليمامة فالأجزاع فالـبُـرقِ
وهضب الأبارِقِ: موضع بعينه.
والبُروقُ: بيض السحاب، وبَرَقَ يبرُقُ بُروقاً وبَريقاً، وأبْرَقَ لغة.
والبارقةُ: سحاب يَبْرُقُ، وكل شيء يتلألأ فهو بارقٌ، ويبرُق بريقأً. ويقال للسيوف بوارِقُ.
وإذا اشتد موعد بالوعيد يقال: أبْرَقَ وأرْعَدَ، قال:
أَبْرِقْ وأرْعِـدْ يا يزي?		د فما وعيدك لي بضائر
وبَرَقَ ورَعَدَ لغة، قال:
فارْعِدْ هنالك ما بدا لك وابْرَقِ
وأبْرَقَتِ الناقة: ضربت بذنبها مرة على فرجها، ومرة على عجزها.
والإنسان البَروقُ هو الفرق لا يزال، قال:
يروغ لكل خوار بَروقِ
كأنه من قولك: بَرِقَ بصره فهو بَرِقٌ أي بهت، فهو فزع مبهوت.
وكذلك يفسر من قرأ: "فإذا بَرِقَ البصر".
ومن قَرَأ: "بَرَقَ" يقول: تراه يلمع من شدة شخوصه ولا يطرف، قال:
لما أتانا ابن عميرٍ راغـياً		أعطيته عيساء منها فَبَرقْ
أي رد لها على الإبل.
وبَرَّقَ بعينه تبريقاً إذا لألأها من شدة النظر.
والبُراقُ: دابة يركبها الأنبياء.
والأباريقُ: جمع إبريق.
والبُرْقانُ: جمع بُرْقانةٍ، وهي جرادة تلونت بخطوط صفر وسود.
ربق: رَبَقتُ الشاة رَبْقاً بالرِّبْقِ وهو الخيط، الواحدة رِبْقةٌ، وشاة مُرَبَّقَةٌ أعم، ومَربوقةٌ.
وأم الربيق اسم للحرب، واسم للداهية الشديدة، قال العجاج:
أم الرُّبَيقِ والوُرَيْقِ الأزنم
ويروى: الأزلم قبر: المَقْبَرةُ والمَقْبُرَةُ: موضع القبور: والقبر واحد.
والقَبرُ: مصدر، والقَبرُ موضع القَبرِ، وقَبرتهُ أقبرهُ قبراً ومقبراً.
والاِقبارُ: أن تهيء له قبراً وتنزله منزلة ذاك، قال الله تعالى: "ثم أماته فأقبره" أي جعله بحال يقبر.
والمُقابِرُ: الذي يحفر معك القبر.
والقبر: موضع متأكل مسترخى في العود الذي يتطيب به، وهو جوفه.
بقر: البَقَرُ: جماعة البَقَرةِ، والبَقيرُ والباقِرُ كقولك: الحمير والضئين والجامل، قال:
يكسعن أذناب البقيرِ الدُّلسِ
والباقِرُ جمع البقر مع راعيها، وكذلك الجامل، جمع الجمل مع راعيها.
والبَقرُ: شق البطن، قال الراج:
ضرباً وطعناً باقِراً عشنزرا
والبَقيرةُ شبه قميص تبلسه نساء الهند، ضيق إلى السرة.
والتَّبَقُّر: التفتح والتوسع من بقر البطن، ونهي عن التَّبَقُّر في المال.
والمُتَبَقِّر: اللاعب بالبُقَّيْرَى، وهي لعبة يلعب بها.
وَبَقَروا حولهم أي حفروا، ويقال: كم بَقَرتُم لغسيلكم أي كم حفرتم، وقال طفيل الغنوي:
وملن فما ينفك حول متالع		بها مثل آثار المُبَقِّرِ ملعب

##### Türkçe

**القاف** ve **الراء** ve **الباء** onlarla birlikte

**ق ر ب**، **ر ق ب**، **ب ر ق**، **ر ب ق**، **ق ب ر**، **ب ق ر** hepsinin hepsi kullanımdadır. **قرب**: **القَرَبُ** kavmin, yürüyüşlerinin bir kısmını yürürlerken, kendileri ile su kaynağı arasında (bir mesafe) varken aralarında otlatmalarıdır; su ile aralarında bir akşam yahut bir gece kalınca yönelirler de yaklaşıp konarlar; onlar **يقربون** **قرباً** (yaklaşırlar); develerini **اقربوا** (yaklaştırdılar); ve develer **قربت** (yaklaştı).
Ve suyu isteyen **حمار قارب** (yaklaşan eşek), dedi ki:
قد قدموني لإقرابٍ وإصدار
Ve dedi ki:
هاج الصوادي والحزان فاندلقـت		وانقض سابقها الحادي لها **القَرِبُ**
Ve **العانة القَواربُ**: o, **القَرَبَ**’a **تَقْرَبُ** (yaklaşır) olan (sürü)dür; yani varışı çabuklaştırır. Ve geceleyin su isteyen kimseye: **قارِبٌ** denir.
Ve **القَرَبُ**: geceleyin su istemektir.
Ve **القارِبُ**: deniz gemileri sahipleriyle birlikte bulunan küçük bir gemidir; ihtiyaçları için hafif (kullanışlı) olur; hepsi **قوارِبُ**dur.
Ve kılıç ve bıçak için **القِرابُ**: ikisinin kınıdır; fiil: **قَرَّبْتُ** **قِراباً** ve ayrıca **أقْرَبْتُ** da **قِراباً**.
Ve **القُرابُ**: şeyin yakınlığıdır; dersin ki: onunla bin dirhem vardır yahut onun **قُرابُ**’ı; ve onunla bir kadeh dolusu su vardır yahut onun **قُرابُ**’ı.
Ve ona **قُرابَ العشي**’de ve **قُرابَ الليل**’de geldim.
Ve bu, bir kadeh **قربان** su ve iki yarım su ve dolu su’dur; iki yarım ise yarımdandır; ve **قَرْبانُ** yani dolmaya yaklaştı.
Ve bu, kralın **قَرابينِ**’inden bir **قُرْبانٌ**dur; yani bir vezir; işte böyle **النون** ile çoğul yaparlar; ve kıyasta bu, aykırıdır; ve onlar, kendileriyle krallara doğru faydalanılan kimselerdir.
Ve **القُرْبُ** uzaklığın zıddıdır; **الاقتِرابُ** yaklaşmadır; ve **التَقَرُّبُ**: hak ile yahut **قَرابةٍ** ile yaklaşma ve bağ kurmadır.
Ve **القُرْبانُ**: Allah’a onunla **قُرْباً** ve vesile arayarak yaklaştığın şeydir.
Ve bu işe ne **قُرْباناً** ne de **قُرْباً** yaklaştım.
Ve falan kimse ailesine **قَرَبَ**; yani ona **قرباناً** (yaklaşma olarak) girdi.
Ve **القُرْبَى**: akrabalık sahiplerinin hakkıdır.
Ve falan kimse bir işi **يقرب**; yani onu söz yahut fiil ile isnat eder. Ve bir işi **قربت**: onun ne olduğunu bilmiyorum.
Ve **القُربُ**: şekilden karın yanına kadar; ve her iki yandan kaldırmadan koltuk altına kadar. Ve **فرس لاحق الأقراب** (yakın yanlara bitişik at); **القرب**’u çoğul yaparlar; hâlbuki at için ancak iki **قربان** vardır; fakat onun genişliği sebebiyle; nitekim “yanları büyük koyun” derler; onun iki yanı vardır; nitekim dedi ki:
لأبيض عجلي عظيم المفارق
Onu genişliği sebebiyle çoğul yaptı.
Ve **القريبُ** akrabalık sahibidir; **أقارب** diye çoğul yapılır. Ve **قريبة**’nin çoğulu kadınlar için **قرائب**tir.
Ve **القريبُ** uzak’ın karşıtıdır; (bu) bir dönüşümdür; onda erkek ve dişi, tekil ve çoğul eşit olur: o **قريب**’dir, o (kadın) **قريب**’dir, onlar **قريب**’dir, onlar (kadınlar) **قريب**’dir.
Ve **فرس مُقَرب**: bağlandığı yer ve yemliği, kereminden dolayı yakındır; **مقربات** ve **مقاريب** diye çoğul yapılır.
Ve koyun ve dişi eşek **أقْرَبَت**; o hâlde o **مُقربٌ**dür. Ve deve **أدنت**; o hâlde o yalnızca **مدن**’dir.
Ve **القَريبُ**: tuzlanmış balık; tazeliğinde bulunduğu müddetçe.
Ve falan kimse selam verdi ve **قَرَّبَ**; yani “Allah seni yaşatsın” dedi ve “evini yakın kılsın” dedi.

**رقب**: **رَقَبْتُ** şeyi **أَرْقُبُهُ** ve **رِقباناً**; yani bekledim.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “ولم تَرقُبْ قولي” yani sözümü gözetmedi.
Ve **التَرَقُّبُ**: şeye bakman ve onu beklemen.
Ve **الرًّقيبُ**: bir **رِقْبةٍ** üzerinde gözetleyen bekçi; kavmi korur.
Ve **رقيبُ الميسر**: **الضريب** ile görevlendirilmiş emin. Ve denir ki: **الرقيب** üçüncü oktur.
Ve **الرَقيبُ**: koruyucu.
Ve dullardan ve ihtiyarlardan **الرَّقُوبُ**: çocuğu olmayan ve kazanmaya güç yetiremeyen kimsedir. Ve denir ki: o, çocuğundan hiçbir şey öne sürmemiş olandır. Ve dul kadına **رَقُوباً** adı verildi; çünkü onun için ne kazanan vardır ne çocuk; o hâlde o bir iyiliği **تَتَرَقَّبُ** eder.
Ve **الرَّقَبَةُ** boynun arka tarafının köküdür. Ve **الأَرْقَبُ** ve **الرَّقبانيُّ**: boynu kalın olandır.
Ve **أمة رَقَبانيِّةٌ رَقْباءُ**; hür kadın bununla nitelenmez.
Ve **الرَّقَبُ** **الرِّقاب** gibi bir çoğuldur. Ve **الرِّقاب**’da bağış, yani mükâtebler içindir.
Allah onun **رقَبَتَه**’ini azat etti; “**عُنُقَه**” denmez.
Ve **الرَّقيبُ**: yılanlardan bir türdür; çoğulu **رُقُب** ve **رقيبات**tir.

**برق**: **البَرْقُ** Arapçada yabancıdır; **بِرقان** üzerine çoğul yapılır.
Ve **البَرَقُ**: iplerden **الأَبْرَقِ**’ın masdarıdır; o, siyah bir kuvvet ve beyaz bir kuvvetle sıkıca bükülmüş iptir.
Ve dağlardan: içinde beyaz çizgiler ve siyah çizgiler bulunan (dağ).
Ve yerden **البَرْقاء**: içinde beyaz kumun karıştığı siyah taşlar bulunan bir parçada çizgiler; her parça, kendi ipleri üzerinde **برقة**’dır; genişleyince o **الأبرق** olur; çoğulu **الأبارق**tır; ve **البراق** üzerine de çoğul yapılır.
Ve **الأبارِقُ**: çakıl ve kumun karıştığı tepeciklerdir. Dedi ki:
لنا المصانع من بصرى إلى هجر		إلى اليمامة فالأجزاع فالـبُـرقِ
Ve **هضب الأبارِقِ**: belirli bir yerdir.
Ve **البُروقُ**: bulutun beyazlarıdır. Ve **بَرَقَ** **يبرُقُ** **بُروقاً** ve **بَريقاً**; ve **أبْرَقَ** bir lehçedir.
Ve **البارقةُ**: **يَبْرُقُ** (parıldayan) buluttur. Ve parıldayan her şey **بارقٌ**tur; ve **بريقأً** parıldar. Ve kılıçlara **بوارِقُ** denir.
Ve tehdit ile vaat şiddetlenince: **أبْرَقَ وأرْعَدَ** denir. Dedi ki:
أَبْرِقْ وأرْعِـدْ يا يزي?		د فما وعيدك لي بضائر
Ve **بَرَقَ ورَعَدَ** bir lehçedir. Dedi ki:
فارْعِدْ هنالك ما بدا لك وابْرَقِ
Ve deve **أبْرَقَتِ**: kuyruğuyla bir kere ferci üzerine, bir kere sağrısı üzerine vurdu.
Ve insan **البَروقُ**: korkak olandır; durmadan (korkar). Dedi ki:
يروغ لكل خوار بَروقِ
Sanki senin “gözü **بَرِقَ** oldu; o hâlde o **بَرِقٌ**’dir” sözündendir; yani şaşırdı; o hâlde o, korkmuş şaşkındır.
Ve “فإذا **بَرِقَ** البصر” okuyan kimse için de böyle açıklanır.
Ve “**بَرَقَ**” okuyan kimse der ki: şiddetli dikilmesinden dolayı onun parıldadığını görürsün; göz kırpmaz. Dedi ki:
لما أتانا ابن عميرٍ راغـياً		أعطيته عيساء منها فَبَرقْ
Yani ona develer üzerine (bir karşılık) geri verdi.
Ve gözünü **بَرَّقَ**; şiddetli bakıştan onu parlatınca, **تبريقاً** (parlatma) ile.
Ve **البُراقُ**: peygamberlerin bindiği bir binek.
Ve **الأباريقُ**: **إبريق**’in çoğuludur.
Ve **البُرْقانُ**: **بُرْقانةٍ**’nin çoğuludur; o, sarı ve siyah çizgilerle renklenmiş çekirgedir.

**ربق**: koyunu **رَبَقتُ**; **الرِّبْقِ** ile **رَبْقاً**; o iptir; bir tanesi **رِبْقةٌ**’dır. Ve **شاة مُرَبَّقَةٌ** daha geneldir; ve **مَربوقةٌ**.
Ve **أم الربيق** savaşın adıdır; ve şiddetli musibetin adıdır. **العجاج** dedi ki:
أم الرُّبَيقِ والوُرَيْقِ الأزنم
Ve **الأزلم** diye rivayet edilir.

**قبر**: **المَقْبَرةُ** ve **المَقْبُرَةُ**: kabirlerin yeri; ve **القبر** tektir.
Ve **القَبرُ**: masdardır. Ve **القَبرُ** kabir yeridir. Ve onu **قَبرتهُ**; onu **أقبرهُ**; **قبراً** ve **مقبراً**.
Ve **الاِقبارُ**: ona bir kabir hazırlaman ve onu bunun menzilesine indirmen (koyman)dır. Allah Teâlâ dedi ki: “ثم أماته فأقبره” yani onu, kabredilir hâlde kıldı.
Ve **المُقابِرُ**: seninle birlikte kabri kazan kimsedir.
Ve **القبر**: güzel koku edinilen ağaçta yenmiş gevşek bir yerdir; o, onun içidir.

**بقر**: **البَقَرُ**: **البَقَرةِ**’nin topluluğudur. Ve **البَقيرُ** ve **الباقِرُ**; senin “**الحمير** ve **الضئين** ve **الجامل**” demen gibidir. Dedi ki:
يكسعن أذناب البقيرِ الدُّلسِ
Ve **الباقِرُ**: çobanıyla birlikte sığırın topluluğudur; ve كذلك **الجامل**: çobanıyla birlikte devenin topluluğu.
Ve **البَقرُ**: karnı yarmaktır. **الراج** dedi ki:
ضرباً وطعناً باقِراً عشنزرا
Ve **البَقيرةُ**: Hind kadınlarının giydiği, göbeğe kadar dar olan, gömleğe benzer bir şeydir.
Ve **التَّبَقُّر**: karın yarmadan (doğan) açılma ve genişlemedir. Ve malda **التَّبَقُّر** yasaklanmıştır.
Ve **المُتَبَقِّر**: **البُقَّيْرَى** ile oynayan kimsedir; o, onunla oynanan bir oyundur.
Ve etraflarında **بَقَروا**; yani kazdılar. Ve denir ki: çamaşırınız için ne kadar **بَقَرتُم**; yani ne kadar kazdınız. Ve **طفيل الغنوي** dedi ki:
وملن فما ينفك حول متالع		بها مثل آثار المُبَقِّرِ ملعب

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القَبْرُ: واحد القُبور. والمَقْبَرَةُ والمَقْبُرَةُ بفتح الباء وضمها: واحدة المقابِر. وقد جاء في الشعر المَقْبَرُ. وقال عبد الله ابن ثعلبة الحنفي:
لكلِّ أناسٍ مَقْبَرٌ بفِنـائهِـمفهم ينقُصونَ والقُبورُ تَزيدْ
وهو المَقْبَريُّ والمَقْبُرِيُّ. وقَبَرْتُ الميتَ أقْبُرُهُ قَبْراً، أي دفنته. وأقْبَرْتُهُ، أي أمرت بأن يُقْبَر.
قال ابن السكيت: أقْبَرْتُهُ، أي صيّرت له قَبْراً يدفن فيه، وقوله تعالى: "ثم أماتَهُ فأقْبَرَهُ"، أي جعله ممن يُقْبَر، ولم يجعله يلقى للكلاب. وكأنَّ القبر مما أُكرم به بنو آدم. والقُبَّرَةُ: واحدة القُبَّرِ، وهو ضربٌ من الطير.

##### Türkçe

**القَبْرُ**: **القُبور**un bir tanesi. Ve **المَقْبَرَةُ** ile **المَقْبُرَةُ**, **الباء**’nın fethası ve zammıyla: **المقابِر**in bir tanesi. Şiirde **المَقْبَرُ** da gelmiştir. Abdullah İbn Sa‘lebe el-Hanefî dedi ki:
Her bir insanlar topluluğu için onların avlusunda bir **مَقْبَرٌ** vardır; onlar eksilirler, **القُبورُ** ise artar.

Ve o, **المَقْبَريُّ** ve **المَقْبُرِيُّ**dur. Ve **قَبَرْتُ** ölüyü, **أقْبُرُهُ** **قَبْراً**; yani onu gömdüm. Ve **أقْبَرْتُهُ**; yani **يُقْبَر** olması için emrettim.

İbn es-Sikkît dedi ki: **أقْبَرْتُهُ**; yani ona, içinde gömüleceği bir **قَبْراً** yaptım. Yüce Allah’ın sözü: “Sonra onu öldürdü de **فأقْبَرَهُ**”; yani onu, **يُقْبَر** olanlardan kıldı; onu köpeklere atılır kılmadı. Sanki kabir, onunla Âdemoğullarının ikram olunduğu şeylerdendir. Ve **القُبَّرَةُ**: **القُبَّرِ**in bir tanesi; ve o, kuştan bir türdür.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ر ب
قرب ، قبر ، رقب ، ربق ، برق ، بقر : مستعملات .
قرب : قال الليث : القَربُ : أن يَرعَى القومُ بينهم وبين المَورِد ، وفي ذلك يسيرون بعضَ السير ، حتى إذا كان بينهم وبين الماء ليلةٌ أو عشيةٌ عجَّلوا فقَربوا يَقربُون قُرْباً ، وقد أقرَبوا إبلَهم ، وقَرَبَت الإبل .
قال : والحِمارُ القارب والناقة القوارب ، وهي التي تَقرُب ، أي : تعجّل ليلةَ الوُرود . قال : والقارب الذي يَطلب الماء .
وقال أبو سعيد : يقول الرجل لصاحبه إذا استحثَّه : تقرَّبْ ، يقول : اعجلْ ، سمعتُه من أفواههم .
وأنشد :
يا صاحبَيّ تَرحَّلاَ وتَقَرَّبا
فلقد أَنى لمسافِرٍ أن يَطْرَبا
أبو عبيد : إذا خَلَّى الراعي إبله إلى الماء وتركها في ذلك ترعَى ليلتئذٍ فهي ليلة الطَّلَق ، فإن كانت الليلةَ الثانية فهي ليلة القَرَب ، هو السوْق الشديد .
وقال الأصمعيّ : إذا كانت إبلهم طوالق قيل : أطلَقَ القومُ فهم مُطْلِقون ، وإذا كانت إبلُهم قَوارب ، قالوا : هم قاربون ، ولا يقالُ مُقْرِبون ، وهذا الحرف شاذّ .
وقال أبو زيد : أقربتُها حتى قَرِبتْ تَقربُ .
وقال لبيد :
إحدى بني جعفرٍ بأرضهِم
لم تُمْسِ مِنّي نَوْباً ولا قَرَبا
شمر عن ابن الأعرابيّ : القَرَب والقَرْب واحد في بيت لبيد .
وقال أبو عمرو : القَرَب في ثلاثة أيام أو أكثر .
ثعلب عن ابن الأعرابي يقال : ما لَه هاربٌ ولا قاربٌ ، أي : ما له واردٌ يَرِدُ الماء ولا صادرٌ يصدُر عنه .
الليث : القارِب : سفينة صغيرة تكون مع أصحاب السُفن البَحْرية تستخفّ لحوائجهم والجميع القَوارب . والقِراب للسَّيف والسكِّين . والفِعل أن تقول : قَربْتُ قِراباً ، ولغة أقربتْ إقراباً .
قلت : قِراب السيف شِبه جراب من أَدَم يَضَع الراكب فيه سيفه بجفْنِه ، وسَوْطه ، وعصاه ، وأداةً إن كانت معه .
وقال شمر : أقربتُ السيفَ : جعلتُ له قراباً ، وقَرَبْتُه : جعلتُه في القراب .
وقال الليث : القراب : مقاربة الشيء ، تقول : معه ألفُ درهمٍ أو قِرابُه ، ومعه مِلءُ قَدَح ماءٍ أو قِرابه .
وتقول : أتيتُه قرابَ العَشيّ أَو قِراب اللَّيل .
وتقول : هذا قَدحٌ قَربانُ ماءً ، وهو الذي قد قَاربَ الامتلاء .
ونحو ذلك قال الكسائيُّ فيما روى عنه أبو عبيد .
الليث : القُرَب : نَقيض البُعْد . والتقرب :
التدني إلى شيء ، والتوصل إلى إنسانٍ بقُرْبةٍ أو بحقَ . والاقتراب : الدُنُوّ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَىْ ءْادَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَاناً فَتُقُبِّلَ ) ( المائدة : 27 ) .
وقال في موضع آخر : ( إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلاَّ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ ) ( آل عمران : 183 ) .
وكان الرجلُ إذا قرّب قرباناً سَجَد لله ، وتنزل النار فتأكل قُربانه ، فذلك علامةُ قَبول القُرْبان ، وهي ذبائح كانوا يذبحونها .
وقال الليث : القُرْبان : ما قربتَ إلى الله تبتغي بذلك قُربة ووسيلة .
أبو العباس : قربت منك أقرب قرباً ؛ وما قربتُكَ ؛ ولا أقرَبك قُرباناً . وقرِبت الماءُ أقرَبه قَرَباً ، أي : طلبته ؛ وذلك إذا كان بينك وبين الماء مسيرة يوم .
أبو عبيد عن الكسائي قال : القرابين : جُلساء الملوك وخاصّتُه ، واحدهم قُربان .
وقال الليث : قرابين المِلك : وزراؤه .
قال : ويقال : قرِبَ فلانٌ أهلَه قُرباناً : إذا غشيها ، وما قَرِبت هذا الأمرَ ولا قَرَبته .
قال الله تعالى : ( وَلاَ تَقْرَبَا هَاذِهِ الشَّجَرَةَ ) ( البقرة : 35 ) .
وقال : ( وَلاَ تَقْرَبُواْ الزِّنَى ) ( الإسراء : 32 ) ، كلّ ذلك من قَرِبْتُ أقرَبُ .
ويقال : فلان يَقْرُب أمراً ، أي : يغزوه ، وذلك إذا فَعَل شيئاً وقال قولاً يَقْرُب به أمراً يغزُوه . وتقول : لقد قَرَبْتُ أمراً ما أدري ما هو ؟ .
قال : والقُرْب : من لَدُن الشاكلة إلى مراقّ البطن ، وكذلك من لَدُن الرُّفْغ إلى الإبط قُرْبٌ مِنْ كل جانب . وفرسٌ لاحق الأقراب ، يجمعونه وإنَّما قُرْبان لسعته ، كما يقال : شاةٌ ضَخمة الخَواصر ، وإنما لها خاصرتان .
قال : والقريبُ والقَريبة ذو القَرابة ، والجميع من النساء قرائب ، ومن الرجال أقارب . ولو قيل : قُرْبَى لجاز .
قلت : الأقارب : جمع الأقرب ، والقُرْبى : تأنيث الأقرب .
وقال الليث : القَريب : نقيض البعيد ، يكون تحويلاً فيستوي في الذكر والأنثى والفردِ والجميع ، كقولك : هو قريبٌ ، وهي قريب ، وهم قريب وهنّ قريب .
قلت : وهذا الذي قاله في القريب النَّسَب ، والقريب والمكان قولُ الفراء .
وقال الله جل وعز : ( إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِّنَ الْمُحْسِنِينَ ) ( الأعراف : 56 ) .
وقال الزجاج : إنما قيل قريبٌ لأن الرحمة والعَفو والغفران في معنًى واحد ، وكذلك كل تأنيثٍ ليس بحقيقيّ .
قال : وقال الأخفش : جائز أن تكون
الرحمة ها هنا بمعنى المَطَر .
قال : وقال بعضهم : هذا ذُكِّر ليُفصَل بين القريب من القُرْب والقريبِ من القرابة ، وهذا غلطٌ ، كلُّ ما قَرُب في مكانٍ أو نَسَب فهو جارٍ على ما يصيبُه من التّذكير والتأنيث .
وأخبرني المنذري عن الحراني عن ابن السكيت قال : تقول العرب : هو قريبٌ مني ، وهما قريبٌ مني ، وهم قريبٌ مني ، وكذلك المؤنث هي قريبٌ منّي وهي بَعيدٌ مني وهما بعيدٌ وهم بَعيد ، فتوحِّد قريباً وتُذَكره ، لأنه وإن كان مرفوعاً فإنه في تأويلِ هو في مكانٍ قريبٍ مني .
قال الله جل وعز : ( إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِّنَ الْمُحْسِنِينَ ) ( الأعراف : 56 ) . وقد يجوز قريبة وبعيدة بالهاء ، تبنيها على قرُبت وبَعُدَتْ . فمن أنثها في المؤنث ثَنَّى وجَمَع .
وأنشد :
لياليَ لا عَفْراء منك بعيدةٌ
فتسلو ولا عَفْراءُ مِنك قريبُ
أبو عبيد عن الأحمر : الخيْل المُقْرَبة : التي تكون قريباً مُعَدَّةً ، ويقال : هي التي تُدْنى وتُقَرَّب وتكرَّم .
وقال شمر : الإبل المُقْرَبة التي حُزِمَتْ للركوب ، قالها أعرابيّ مِن غَنِيّ .
قال : والمُقْرَبات من الخيل : التي قد ضُمِّرَت للركوب .
وقال أبو سعيد : الإبل المُقْرَبة : التي عليها رِحلٌ مُقْرَبة بالأدَم ، وهيَ مَراكبُ المُلوك .
قال : وأنكر الأعرابي هذا التفسير .
وقال الليث : أقرَبتِ الشاةُ والأتَانُ فهي مُقْرِب ، ولا يقال للنَّاقة إلاّ إذا أَدْنَتْ فهي مُدْنٍ .
أبو عبيد عن العَدَبَّس الكنانيّ : جميع المُقْرب من الشاءِ مَقاريب ، وكذلك هي مُحدِث وجمعُها مَحاديث . والقِريب : السّمَك المملَّح ما دام في طَراءته .
ويقال : قد حَيّا وقَرَّب : إذا قال حيَّاك الله وقرب دارك .
وفي أحاديث المَبعث : خرج عبد الله بن عبد المطلب ذات يومٍ متقرباً متخصّراً بالبَطْحاء فبَصُرتْ به لَيلى العَدَوِية ) .
وقوله : متقرباً ، أي : واضعاً يدَه على قُربه وهو يَمشي .
وفي حديث آخر : ( ثلاثٌ لَعِيناتٌ : رجلٌ عَوّرَ الماءَ المَعِين المُنْسَاب ، ورجل عَوّر طريقَ المَقْربة ، ورجل تَغَوَّط تحت شجرة ) .
قال أبو عمرو : المَقربة : المنزل ، وأصلُه من القَرب وهو السّير .
وقال الراعي :
في كلّ مَقْرَبَةٍ يَدَعْن رَعِيلا
وجمعُها مَقارب . والقَرب : سَير الليل .
وقال طفيلٌ يصف الخيل :
مُعرَّقة الألحِي تَلوحُ مُتونُها
تُثير القَطَا في مَنهل بعد مَقربِ
سلمة عن الفراء : جاء في الخبر : ( اتَّقوا قُرابَ المؤمن وقُرابتَه أي فِراسَتَه فإِنه يَنظُر بنور الله ) .
قال : والقُراب : القريب . والقَرب : البئر القريبة الماء ، فإذا كانت بعيدة الماء فهي النَّجاء .
وأنشد :
ينهضنَ بالقوم عليهنّ الصُّلُبْ
مُوكَّلاتٍ بالنَّجاء والقَربْ
يعني الدلاء ، والعرب تقول : تقاربتْ إبلُ فلان ، أي : أدبرتْ ، وقلت : وقال حَندلٌ الطُّهوي :
غَركِ أن تقاربتْ أباعِري
وأن رأيتِ الدهر ذا الدوائر
والقِربة وجمعها قِرب من الأساقيّ .
ومن أمثالهم : ( الفِرار بقُرابٍ أكيس ) يقول : الفرار قبل أن يُحاط بك أكيس لك .
ويقال : لو أنّ في قُرابِ هذا ذهباً ؛ أي : ما يقارب مِلأه .
وفي الحديث : ( إذا تقارب الزمانُ لم تكد رؤيا المؤمن تكذب ) . معنى تقارب الزمان : اقتراب الساعة . يقال للشيء إذا ولّى وأدبر قد تقارب . وتقارب الزرع : إذا دنا إدراكه . ويقال للرجل القصير : متقارب ومتآزف .
الأصمعي : إذا رفعَ الفرسُ يديه معاً ووضعهما معاً فذلك التقريب .
وقال أبو زيد : إذا رجَمَ الأرضَ رَجماً فهو التقريب ، يقال : جاءنا تُقرب به فرسُه .
وقال الله جل وعز : ( الصَّالِحَاتِ قُل لاَّ أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِى ) ( الشورى : 23 ) ، أي : إلا أنْ تَوَدني في قرابتي ، أي : في قرابتي منكم ، ويقال : فلانٌ ذا قَرابتي وذو قَرابةٍ مني ، وذو مَقربة وذو قُربى مني .
قال الله جل وعز : ( ( مَسْغَبَةٍ يَتِيماً ذَا مَقْرَبَةٍ ) ( البلد : 15 ) ، وجائز أن تقول : فلانٌ قَرابتي بهذا المعنى والأول أكثر .
قال : والقرقَبَة : صوت البَطْن . والمقَارب : الطُّرق .
رقب : قال الليث : رَقَبَ الإنسانَ يرقَبُ رِقْبَةً ورِقْباناً ، وهو أن يَنتظره . ورقيب القوم : حارِسهم ، وهو الذي يُشرف على مَرقَبةٍ ليحرسهم . ورقيب الميسر : الموكَّل بالضَّرِيب . ويقال : الرقيب اسم السهم الثالث .
وقال أبو دُوَادٍ الإياديّ :
كمقَاعد الرُّقَباءِ للضُ
رَباءِ أيديهم نواهِدْ
وقول الله جل وعز : ( وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِى ) ( طه : 94 ) ، معناه : لم تنتظر قولي .
قال : والترقُّب : تَنظر شيء وتوقُّعُه . قال : والرقيب : الحفيظ .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ما تَعُدّون فيكم الرَّقوب ؟ ) قالوا : الذي لا يَبْقى له ولد .
قال : بل الرّقُوب الذي لم يقدِّم من ولده شيئاً .
قال أبو عبيد : وكذلك معناه في كلامهم إنما هو على فَقْد الأولاد .
وقال صخرُ الغَيّ :
فما إِنْ وَجْدُ مِقْلاتٍ رَقُوبٍ
بواحِدِها إذا يَغْزُو تضِيفُ
قال أبو عبيد : فكان مذهبه عندهم على مصائب الدنيا فجَعَلها رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) على فَقْدِهم في الآخرة ، وليس هذا بخلافِ ذاك في المعنى ، ولكنّه تحويل الموضع إلى غيره نحو حديثه الآخر : ( إن المحْرُوبَ مِنْ حُرِبَ دينَه ) . وليس هذا أن يكون مَن سُلِب ماله ليس بمحروب .
وقيل : الرّقوب : الناقة التي لا تدنو إلى الحوض مع الزِّحام ، وذلك لكرمها . حكاه أبو عبيد .
وقال الليث : الرَّقَبة : مؤخّر أصل العُنُق . والأرقَب الرَّقَبانيّ : الغليظ الرقَبة .
ويقال للأَمة الرَّقَبانيّة رَقْباء ، لا تُنعَت به الحُرّة .
وقال ابن دريد : يقال : رجل رَقَبانٌ ورقبانيّ أيضاً ، ولا يقال للمرأة رَقَبانيّة .
وقال الله في آية الصَّدَقات : ( وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِى الرِّقَابِ ) ( التوبة : 60 ) .
قال المفسّرون : ( وفي الرقاب ) هم المكاتَبون ولا يُبتدأ منه مَمْلوك فيُعتَق .
وقال الليث : يقال : أعتَقَ اللَّهُ رقبتَه ، ولا يقال : أعتَقَ اللَّهُ عُنقَه .
والرَّقيب : ضَرْبٌ مِن الحيّات خبيث والجمْع الرَّقيبات والرُّقُب .
وقال شمر : المَرْقَبة هي المَنظرة في رأس جَبَل أو حِصْن ، وجمعه مراقب .
قال : وقال أبو عمرو : المَراقب : ما ارتفع من الأرض .
وأنشد :
ومَرْقبَةٍ كالزُّجّ أشرفْتُ رأسَها
أُقَلِّبُ طرفي في فضاءِ عريضِ
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في العُمْرَى والرُّقْبَى : ( إنها لمن أُعمِرَها ولِمن أُرقِبَها ولوَرثتهما من بعدهما ) .
قال أبو عبيد : حدّثني ابن عُلَيَّة عن حجّاج أنه سأل أبا الزبير عن الرُّقْبى فقال : هو أن يقول الرجل للرجُل وقذ وَهَب له داراً : إن متَّ قَبْلي ، رجعَتْ إليّ ، وإنْ متُّ قبلَك فهي لك .
قال أبو عبيد : وأصل الرُّقْبى من المراقبة ، كأنَّ كلَّ واحد منهما إنما يَرْقُب موت صاحبِه . ألا ترى أنه يقول : إنْ مُتَّ قَبْلي
رجعَتْ إليّ ، وإنْ مُتُّ قبلَك فهي لك ، فهذا ينبئك عن المراقبة .
قال : والذي كانوا يريدون من هذا أن يتفضَّل عن صاحبه بالشيء فيستمتع به ما دام حيّاً ، فإذا مات الموهوبُ لم يَصِل إلى ورثته منه شيء ، فجاءت سنّةُ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) بنَقْضِ ذلك ، أنه من ملك شيئاً حياتَه فهو لورثته من بعد موته .
قال : وجاءت في هذا الباب آثارٌ كثيرة وهي أصلٌ لكلِّ من وَهَب هِبَةً واشترط فيها شرطاً ، أنَّ الهبة جائزة ، وأن الشرط باطل .
ويقال : أرقبتُ فلاناً داراً ، وأعمَرْتُه داراً : إذا أعطيتَه إيّاها بهذا الشرط فهو مرقَب وأنا مُرْقِب .
ويقال : ورِثَ فلانٌ مالاً عن رِقْبَةٍ ، أي : عن كلالَةٍ ، لم يَرِثه عن آبائه . ووَرِثَ مجداً عن رِقْبَة : إذا لم يكن آباؤه أمجاداً .
وقال الكُميْت :
كانَ السَّدَى والنَّدَى مجداً ومكرمةً
تلك المَكارِمُ لم يُورَثْن عن رِقَبِ
أي : وَرِثَها عن دُنًى فدُنًى مِن آبائه ، ولم يَرثْها من وراءُ وراءُ .
ورَقيبُ الثريّا : رأسُ الإكليل .
وأنشد الفراء :
أحقّاً عبادَ الله أنْ لست لاقياً
بُثينَةَ أو يَلقَى الثُّريّا رَقيبُها
وسمعت المنذريّ يقول : سمعتُ أبا الهيثم يقول : الإكليل : رأس العقرب .
ويقال : إنَّ رقيب الثُّريّا من الأنواء الإكليل ، لأنه لا يَطلُع أبداً حتى تغيب ، كما أن الغَفْر رقيبُ الشَّرَطَين لا يَطلع الغَفْر حتى يغيبَ الشَّرَطان ، وكما أن الزُّبانَيَيْن رقيبُ البُطَين لا يَطلُع أحدهما أبداً إلاّ بسقوط صاحبه وغَيْبوبته فلا يلقى أحدُهما صاحبَه . وكذلك الشَّوْلَة رقيبُ الهَقْعة ، والنَّعائم رقيبُ الهَنْعة . والبَلْدة رقيب الذِّراع .
وقال الليث : المُراقَبة في أجزاء الشعر عند التجزئة بين حرفين ، هو أن يَسقُط أحدُهما ويَثبُت الآخر ، ولا يَسقُطان جميعاً ولا يَثبُتان جميعاً ، وهو في مَفاعيلُن التي للمضارع لا يجوز أن يتمّ ، وإنما هو مفاعيلُ أو مَفَاعِلُنْ .
قال : ورقيبُ الجيش : طليعتهم . ورقيب الرجل : خَلَفُه مِن وَلَدِه أو عشيرته .
ورقيب كلِّ شيء : آخره ، حتى قالوا : رقيب الغُبار .
قال عديّ بن زيد يصف فرساً اتبع غبارَ الجيش :
كأنَّ ريِّقَهُ شؤبوبُ غادية
لما تقفّى رقيب النَّقع مُسطارا
أي : تبع آخر النقع .
برق : قال الليث : البَرَق : دخيلٌ في العربية ،
وقد استعملوه ، وجمعُه البِرْقان .
الأصمعيّ : بَرَقتِ السماءُ ورَعَدتْ ، وبَرَقَ الرجلُ يَبرقُ ورَعَد يَرْعُد : إذا تَهَدَّدَ .
وقال ابن أحمر :
ما جَلّ ما بَعُدتْ عليكَ بلادُنا
وطِلابُنا فابرُق بأرضِك وارعُدِ
قال أبو نصر : وسمعتُ من غير الأصمعيّ أبْرَقَ وأرْعَدَ ، أي : تهدَّد .
قلت : وهذا قول أبي عبيدة ، وكان الأصمعِيّ يُنكره ويقول : بَرَق ورَعَد . واحتجّ أبو عبيدة بقول الكميت :
أبرِقْ وأرْعِدْ يا يزي
دُ فما وَعيدُك لي بضائرْ
وكلُّهم يقول : أَرْعدنا وأَبْرَقْنا بمكان كذا وكذا ، أي : رأينا البرقَ والرَّعدَ . وأبرقَ الرجلُ بسيفه يُبرِق : إذا لمعَ به .
ويقال للناقة إذا تلقَّحَتْ وليستْ بِلاقح : قد أبرقتْ ، وناقةٌ مُبْرِق ، ونوقٌ مَباريق .
ويقال أيضاً : ناقةٌ بَروق : إذا شالت بذَنَبها .
ويقال للسلاح إذا رأيتَ بَريقَه : رأيتُ البارقة .
ويقال : ما فعلتِ البارقةُ التي رأيتَهَا البارحة ؟ يعني السحابةَ التي يكون فيها بَرْق .
وقال الله جلّ وعزّ : ( الْقِيَامَةِ فَإِذَا بَرِقَ الْبَصَرُ ) ( القيامة : 7 ) .
قال الفراء : قرأ عاصمٌ وأهل المدينة بَرِق بكسر الراء ، وقرأها نافعٌ وحدَه : ( فإذا بَرَقَ ) بفتح الراء من البَرِيق ، أي : شَخَصَ ، ومن قرأَ برِق فمعناه فزع . وقال طرَفة :
فنفْسك فانْعَ ولا تَنْعَنِي
وداوِ الكُلُوم ولا تَبرق
يقول : لا تفزعْ من هَول الجراح التي بك .
قال : ومن قرأَ برقَ يقول : فتَح عينيه من الفَزَع . وبرقَ بصَرُه أيضاً كذلك .
وقال الأصمعيّ : بَرِقَ السِقاءَ يَبْرق برَقاً ، وذلك إذا أصابه الحرُّ فيذوبُ زُبْدُه ويتقطَّع فلا يجتمع ، يقال : سِقاءٌ بَرِق .
وقال اللِّحياني : حبْلٌ أبرق لسوادٍ فيه وبياض .
ويقال للجبَل أبرقُ ، لبُرْقة الرمل الذي تحته .
وقال الأصمعيُّ : الأبرق والبرقاء : حجارةُ رملٍ مختلطة . وكذلك البُرْقَةُ .
وقال غيره : جمعُ البُرقة بُرَق ، وجمعُ الأبرَق أبارِق ، وجمعُ البرقاء بَرْقاوَات ، وتُجمع البُرْقة بِراقاً أيضاً .
شمِر عن ابن الأعرابي : الأبرق : الجَبل مخلوطاً برَمْل ، وهي البُرْقة ، وكلُّ شيئين خلطا من لونين فقد بُرِقا . وبرَّقْتُ رأسَه بالدُّهْن .
قال شمر : وقال ابنُ شميل : البُرْقة ذاتُ حجارَةٍ وتراب ، وحجارتُها الغالب عليها
البياض ، وفيها حجارةٌ حُمْرٌ وسود ، والتُّراب أبيضُ أعْفَر ، وهو يَبرُق لك بلونِ حجارتها وتُرابها ، وإنما برَّقَها اخْتلافُ ألوانها ، وتُنبِتُ أسنادُها وظهرُها البقْلَ والشجَر نباتاً كثيراً ، يكون إلى جَنبها الروضُ أَحياناً .
اللحياني : يقال : من الغنَم أبرَق وبَرقاء للأنثى ، ومن الدوابّ أَبلَق وبلْقَاء للأُنثى ، ومن الكلاب أَبقَع وبَقْعاء .
أبو عبيد عن أبي زيد : إذا أَدَمْتَ الطعامَ بدَسَمٍ قليلٍ قلتَ : برقْتُه أبرُقُه بَرقاً .
وقال اللِّحياني مثلَه . وقال : البُرْقة : قلَّة الدَّسم في الطعام .
قال : ويقال : أَبرَقَ الرجل : إذا أَمَّ البرقَ أي قَصَده . ومرَّتْ بنا الليلة سحابةٌ برّاقةٌ وبارِقة .
وقال الليث : برَّق فلان بعينيه تبريقاً ، إذا لأْلأ بهما من شدّة النظر .
وأنشد :
وطفِقَت بعينِها تَبْريقا
نحوَ الأميرِ تبتغِي تطليقا
والبُرَاقُ : دابّة الأنبياء .
وقال اللِّحياني : إبريقٌ : إذا كانت برَّاقة .
قال : وأبرقت المرأة وبرّقَت : إذا تحسَّنَتْ وتعرّضت .
وأما قول ابن أحمر :
تعلَّقْتَ إبْرِيقاً وعَلَّقْتَ جَعْبَة
لتَملِك حَيّاً ذا زُهاءٍ وجامِلِ
فإنَّ بعضهم قال : الإبريقِ السيف ها هنا ، سمِّي به لبَريقه .
وقيل : الإبريق ها هنا قَوسٌ فيها تَلاَمِيعُ .
والإبريق أيضاً إناء ، وجمعُه أَباريق .
والبَرْوَق : نبت معروف ، تقول العرب : أشْكَرُ من بَرْوَق ) وذلك أنَّه يخضرّ بأدنى النَّدَى يقع من السماء .
ويقال للعين بَرْقاء لسواد الحَدقة مع بياض الشَّحْمة .
وقال ابن السكِّيت : قال أبو صاعد : البَرِيقة ، وجمعُها برائِقُ ، وهي اللَّبَنُ يُصَبُّ عليه إهالةٌ وسمنٌ .
ويقال : ابرقُوا الماءَ بزَيت ، أي : صُبُّوا عليه زَيْتاً قليلاً . وقد برَقوا لنا طعاماً بزيتٍ وسمنٍ ، وهي التباريق .
ويقال للجراد إذا كان فيه بياضٌ وسواد بُرْقان .
وقال المُؤرِّج : بَرَّق فلان تبريقاً : إذا سافر سفراً بعيداً ، وبرَّق مَنزله ، أي : زيَّنه وزَوَّقه . وبرَّق فلانٌ في المعاصي : إذا لَجَّ فيها . وبرَّق بي الأمرُ ، أي : أعيا عليَّ .
أخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : عمِل رجلٌ عملاً فقال له بعضُ أصحابه : برّقتَ وعرَّقتَ : قال معنى برَّقتَ : لوّحت بشيءٍ ليس له مِصْداق .
وعرْقتَ : أقللتَ . وأنشد :
لا تملأ الدَّلوَ وعرِّق فيها
ثعلب عن ابن الأعرابي : البُرْق : الضِّباب . والبُرْق : العين المُنْفَتِحَة .
ويقال : ( لكلِّ داخل بُرقة ) ، أي : دَهْشَة . والبَرْق : الدَّهَش .
ربق : قال الليث : الرِّبْق : الخيط ، الواحدة رِبْقَة .
وفي الحديث : ( مَنْ فعل كذا فقد خَلع رِبقةَ الإسلام من عُنقه ) .
وشاةٌ مَرْبوقةٌ وشاةٌ مُرَبَّقَةٌ .
ثعلب عن سَلَمة عن الفراءِ يقال : ( لقِيت منه أُمَّ الرُّبَيْق على وُرَيْقٍ ) . ويقال : أريَق ، وهي الداهية .
وقال الليث : أُمُّ الرُّبَيْق من أَسماء الحَرب والشدائد .
وقال الراجز :
أُمُّ الرُّبَيق والوُرَيق الأزنَم
وَقال غيره : تُجمَع الربْقَة رِبَقاً .
وروي عن حذيفة أنه قال : ( من فارق الجماعة قِيد شِبْر فقد خلع رِبْقَةَ الإسلام من عُنُقه ) .
قال شمر : قال يحيى بن آدم : أرادَ برِبْقة الإسلام عَقْدَ الإسلام .
قال : ومعنى مفارقةَ الجماعة : تركُ السُّنَّة واتِّباع البدعة .
قال : والرِّبقَةُ : نَسْجٌ من الصُّوف الأسود عرضُه مثل عَرض التِّكَّةَ وفيه طريقةٌ حمراءُ من عِهْنٍ تُعَقَّد أطرافُها ، ثم تعلّق في عُنق الصبيّ وتُخْرج إحدى يديه منها كما يُخْرِج الرجُل إحدى يديه من حَمائل السيف . وإنما يعلِّق الرِّبقَ الأعرابُ في أعناق صبيانهم من العين .
والرِّبْق أيضاً ما يُربَّق به الشاةُ ، وهو خَيْطٌ يثنى حَلْقَةً ثم يُجعَل رأسُ الشاة فيه ، ثم يشدُّ ، سمعتُ ذلك مِن أعراب بني تميم .
ويقال : رَبَّق الرجُل أثناءُ حَبْلِه ، ورَبَّق أرباقةً ، إذا هَيَّأَها للبَهْم .
ومنه قولهم :
رَمَّدَت المِعْزَى فرَبِّق رَبِّق
وقد جَعل زُهيرٌ الجوامِعَ رِبَقاً ، فقال يَمدح رجُلاً :
أشمُّ أَبيَضُ فيّاضٌ يفكِّكُ عن
أيدي العُناةِ وعن أَعْناقها الرِّبقا
بقر : رَوَى الأعمش عن المِنهال بن عمرو ، عن سعيد بن جُبَير ، عن ابن عباس ، قال : بينما سليمانُ في فلاةٍ إذ احتاج إلى الماء ، فدعا الْهُدْهُد فبَقَر الأرضَ ، فأَصابَ الماءَ ، فدعا الشياطينَ فسَلخُوا مواضعَ الماء ، كما يُسْلخُ الإهاب ؛ فخرج الماء .
قال شمِر فيما قرأْتُ بخطِّه : معنى بقَر : نظَر موضع الماء ، فرأى الماء تحت الأرض ، فأَعلم سليمان حتى أَمر بحَفره .
وقوله : فسَلخوا ، أي : حَفَروا حتى وَجَدوا الماءَ .
قال : وقال أبو عدنان عن أبي نُباتَة : المُبَقِّر : الذي يَخُطُّ في الأرض دائرةً قَدْرَ حافر الفَرس ، وتُدْعى تلك الدائرة البَقرة .
وأنشد غيره :
بها مِثل آثارِ المُبَقِّر ملعبُ
وقال الأصمعيّ : بقَّر القومُ ما حولهم ، أي : حَفَروا واتَّخذوا الرَّكايا . وبقَّر الصِّبيان يبقِّرون : إذا لَعِبوا البُقَّيْرَى .
وقال الليث : البُقَّار : تراب يجمعونه بأيديهم ثم يجْعَلونه قُمَزاً قُمَزاً ، والقُمز كأنها صوامعُ ، وهي البُقّيْرَى .
وأنشد :
نِيطَ بحَقْوَيْها خَمِيسٌ أقمرُ
جَهْمٌ كبُقَّار الوليد أَشعَرُ
وكان يقال لمحمد بن عليِّ بن الحسين : ( الباقر ) لأنَّه بَقَر العِلْم وعرَفَ أصلَه واستنبطَ فَرعَه ، وأصل البَقْر الشّقُّ والفتح ، أظنّه مأخوذاً من بقر الهدهد لسليمان من تحت الأرض .
ويقال له الباقر والقُناقِن والعرَّاف .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّه ( نَهَى عن التَبقُّر في الأهل والمال ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : يريد الكثْرة والسَّعَة .
قال : وأصل التَّبقُّر التوسّع والتفتّح ، ومنه قيل : بَقَرْتُ بطنَه ، إنّما هو شققته وفتحتُه .
قال أبو عبيد : ومن هذا حديث أبي موسى حين أقبلت الفِتنةُ بعد مَقْتَل عثمانَ ، فقال : ( إنّ هذه الفتنةَ باقرةٌ كداءِ البَطْن لا يُدْرَى أنَّى يُؤتَى له ) ، إنما أراد أنّها مُفْسِدَةٌ للدِّين ، مفرِّقة بين الناس ومشتّتَة أمرهم .
أبو عبيد عن أبي عمرو : بَقِر الرجُل يَبقر بقراً وبقْراً ، وهو أن يَحْسَر فلا يكادُ يُبصر .
قلت : وقد أنكر أبو الهيثم فيما أخبرني عنه المنذريّ قوله : ( بَقْراً ) بسكون القاف . وقال : القياس بَقَراً على فعلاً ، لأنّه لازم غير واقع .
أبو عبيد عن الأصمعيّ قال : البَقيرة أن يُؤخَذ بُرْد فيُشقّ ، ثم تُلقيه المرأة في عُنُقها من غير كُمين ولا جَيْب .
وقال أبو نصر : قال الأصمعي : رأيت فلان بَقَرا وبقِيرا وباقُورة وباقِراً وبواقِر ، كلّه جمعُ البقر .
وأنشدني ابن أبي طرفة :
فسكّنتهُمْ بالقَول حتَّى كأنهم
بواقرُ جُلْحٌ أسكَنتها المراتعُ
وقال غيره : يقال لجماعة البَقَر بَيْقورٌ أيضاً . وأنشد :
سَلَعٌ ما مِثلُه عشرٌ ما
عائلٌ ما وعالت البَيْقورا
ويقال : جاء فلانٌ يجرّ بَقرةً ، أي : عيالاً .
وقال الليث : الباقر : جماعة البَقَر مع راعيها ، وكذلك الجامل جماعَةُ الجمال مع راعيها .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : بَيْقَر الرجل : إذا هاجر من أرضٍ إلى أرض .
وأنشد :
بأنَّ امرأ القيس بن تملكَ بَيْقرا
قال : ويقال : بَيْقر : إذا أَعْيا .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : بَيْقَر : إذا تحير . وبَيْقر : خَرج من بلد إلى بَلَد . وبَيقر : إِذا شَكَّ . وبَيقَر : إذا حَرَص على جَمْع المال والحشَم . ومنه التبقُّر الذي جاء في الخبر ، وهو الحِرص على جمع المال . ومَنعه . وبيْقر : إِذا مات .
وروى شمر عنه أنّه قال : البَيْقَرة : الفساد . قال : وبيقَر الرجلُ في مالِه : إِذا أسرَع فيه .
وروى عمرو عن أبيه : البَيْقَرةُ : كثرة المال والمتاع .
وقال أبو عبيدة : بَيْقَر الرجل في العَدْوِ : إذا اعتَمَد فيه . وبَيْقر الدّارَ : إذا نزلها واتخذها مَنزِلاً . وبيْقَرَ في مالِه : إذا أفسَدَه .
أنشد ابن الأعرابي :
وقد كان زيدٌ والقعودُ بأرضه
كراعي أناسٍ أرسلوه فبيقرا
قال : البيقرة : الفساد . وقوله : ( كراعي أناس ) ، أي : ضيّع غَنَمه للذئب .
أبو نصر عن الأصمعيّ : بَيْقر الفرسُ : إذا خامَ بيَدِه ، كما يَصْفِن برجْله .
قبر : قال الليث : القبْر : مَدْفن الإنسان . والمقبَر : المصدَر والمقبَرةُ : الموضع . والمقبرُ أيضاً : موضع القبْر .
أبو عبيد عن الأحمر يقال : مَقبرَة ومَقبُرة .
وقال ابن السكّيت مثله . وهو المقبريّ والمقْبُري .
سلمة عن الفراء في قوله : ( يَسَّرَهُ ثُمَّ أَمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ ) ( عبس : 21 ) ، أي : جَعَله مقبوراً ولم يَجعله ممّن يُلقى للطير والسباع ، ولا ممن يُلقى في النَّواويس ، كأنَّ القبر مما أكرِم به المسلم .
قال : ولم يَقُلْ فقَبَره ، لأن القابرَ هو الدافن بيَدِه ، والمقبِر هو الله ، لأنه صَيّره ذا قَبْر ، وليس فعلُه كفعل الآدميّ .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : قَبَره : إذا دَفَنه . وأقبَرَه : إذا أمر إنساناً بحَفَر قَبْر .
وقال الزجاج : أقبَرَه : جَعل له قَبراً يُوارَى فيه . وقَبَره : دفَنَه .
وقال الليث : الإقبال : أن يهيىء له قَبْراً وينزله منزله .
وقال ابن السكيت : أقبرتُه ، أي : صيّرْتُ له قبراً يدفَن فيه .
قال : وقال أبو عبيدة : قالت بنو تميمٍ للحجّاج ، وكان قَتَل صالحاً وصَلَبَه ( أقبِرنا
صالحاً ) وقد قبرته : إذا دفنته .
عمرو عن أبيه : جاء فلان رامعاً قبرَّاه ورامعاً أنفَه : إذا جاءَ مُغضَباً ومثله : جاءنا فخا قِبراهُ ؛ ووارِماً خَوْرَمتَه .
وأنشد :
لما أتانا رامعاً قِبِرّاه
لا يعرِف الحقَّ وليس يهْواهْ
ورُوي عن ابن عبّاس أنَّه قال : ( إنَّ الدَّجّال وُلد مَقبوراً ) .
قال أبو العباس : معنى قوله : وُلد مقبوراً لأن أمّه وضعتْه وعليه جِلْدة مُصْمَتة ليس فيها شَقٌّ ولا ثَقب ؛ فقالت قابلتُه ؛ هذه سِلْعَةٌ وليس وَلَداً ، فقالت أمّه : بل فيها ولد ، وهو مَقبور فيها ، فشقُّوا عنه ، فاستهلّ .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : القَبيرة : تصغير القِبرة ، وهي رأس القَنْفاء . والقِبّراة أيضاً : طَرَف الأنف ، تُصغَّر قُبَيْرة .
وقال ابن دريد : نخلةٌ قَبور وكَبوس ، وهي التي يكون حَملها في سَعَفها . وأرضٌ قبورٌ : غامضة .
ويقال : للقنْبُرة قُبُّرَة وقُبَّرٌ .

##### Türkçe

ق ر ب
قرب ، قبر ، رقب ، ربق ، برق ، بقر : kullanımdadırlar.

**قرب** : **الليث** dedi: **القَربُ**: kavmin, kendileri ile **المَورِد** arasında (iken) otlamasıdır; bu esnada yürüyüşün bir kısmını yürürler; nihayet kendileri ile su arasında bir gece yahut bir akşam olunca acele ederler de **فقَربوا يَقربُون قُرْباً**; develerini **أقرَبوا** etmişlerdir; ve develer **قَرَبَت**.

Dedi: **والحِمارُ القارب** ve **الناقة القوارب**; o, **تَقرُب** eden (dişi deve)dir; yani: **الوُرود** gecesinde acele eder. Dedi: ve **القارب** suyu talep eden kimsedir.

**أبو سعيد** dedi: Adam, arkadaşına onu hızlandırdığı zaman der ki: **تقرَّبْ**; der ki: acele et; onu onların ağızlarından işittim.

Ve inşad etti:
يا صاحبَيّ تَرحَّلاَ وتَقَرَّبا
فلقد أَنى لمسافِرٍ أن يَطْرَبا

**أبو عبيد**: Çoban develerini suya salıverip onları o sırada o geceleyin otlar halde bırakırsa, o **ليلة الطَّلَق**tır; eğer ikinci gece olursa o **ليلة القَرَب**tır; o, şiddetli sevktir.

**الأصمعيّ** dedi: Develeri **طوالق** olursa “kavim **أطلَقَ** etti, onlar **مُطْلِقون**dur” denir; develeri **قَوارب** olursa “onlar **قاربون**dur” derler; **مُقْرِبون** denmez; bu harf şâzdır.

**أبو زيد** dedi: Onu **أقربتُها** ettim, ta ki **قَرِبتْ تَقربُ** oluncaya kadar.

Ve **لبيد** dedi:
إحدى بني جعفرٍ بأرضهِم
لم تُمْسِ مِنّي نَوْباً ولا قَرَبا

**شمر**’in **ابن الأعرابيّ**’den (rivayeti): **القَرَب** ve **القَرْب** Lebîd’in beytinde birdir.

**أبو عمرو** dedi: **القَرَب** üç gün içinde yahut daha fazlasındadır.

**ثعلب**’ın **ابن الأعرابي**’den (rivayeti): denir ki: **ما لَه هاربٌ ولا قاربٌ**; yani: onun suya varan bir varıcısı da yoktur, ondan dönen bir dönücüsü de yoktur.

**الليث**: **القارِب**: deniz gemileri sahipleriyle birlikte bulunan, ihtiyaçları için hafif (kullanılan) küçük bir gemidir; çoğulu **القَوارب**tır. Ve **القِراب** kılıç ve bıçak içindir. Fiil: “**قَربْتُ قِراباً**” demendir; ve “**أقربتْ إقراباً**” dili (de vardır).

Dedim: **قِراب السيف**: binicinin içine kılıcını kınıyla, kamçısını, asasını ve eğer yanında ise bir aleti koyduğu, deriden bir torbaya benzer (şey)dir.

**شمر** dedi: **أقربتُ السيفَ**: ona bir **قراباً** yaptım; ve **قَرَبْتُه**: onu **القراب**ın içine koydum.

**الليث** dedi: **القراب**: şeyin yakınlığıdır; dersin ki: onunla bin dirhem yahut onun **قِرابُه** vardır; ve onunla bir kadeh su dolusu yahut onun **قِرابه** vardır.

Ve dersin ki: ona **قرابَ العَشيّ** yahut **قِراب اللَّيل** geldim.

Ve dersin ki: bu, su bakımından **قَربانُ** bir kadehtir; o, dolmaya yaklaşmış olandır.

Bunun benzerini, **أبو عبيد**’in ondan rivayet ettiği üzere **الكسائيُّ** söyledi.

**الليث**: **القُرَب**: **البُعْد**’ün zıddıdır. Ve **التقرب**:
bir şeye yaklaşmadır; ve bir insana bir **قُرْبةٍ** ile yahut bir hak ile ulaşmadır. Ve **الاقتراب**: yakınlaşmadır.

Allah, azîz ve celîl, dedi: ( **وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَىْ ءْادَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَاناً فَتُقُبِّلَ** ) ( **المائدة : 27** ).

Ve başka bir yerde dedi: ( **إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلاَّ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ** ) ( **آل عمران : 183** ).

Adam, bir **قرباناً** takdim ettiği zaman Allah’a secde ederdi; ateş iner de onun **قُربانه**’ını yerdi; işte bu, **القُرْبان**ın kabulünün alâmetidir; ve onlar, kestikleri kurbanlıklardı.

**الليث** dedi: **القُرْبان**: onunla bir **قُربة** ve bir vesile arayarak Allah’a yaklaştırdığın şeydir.

**أبو العباس**: senden **قربت** ettim, **أقرب قرباً**; ve seni **قربتُكَ** etmedim; ve sana bir **قُرباناً** olarak **أقرَبك** etmem. Ve suyu **قرِبت** ettim, onu **أقرَبه قَرَباً**; yani: onu talep ettim; bu, seninle su arasında bir günlük yürüyüş olduğu zamandır.

**أبو عبيد**’in **الكسائي**’den (rivayeti): **القرابين**: kralların meclis arkadaşları ve haslarıdır; onların bir teki **قُربان**dır.

**الليث** dedi: **قرابين المِلك**: onun vezirleridir.

Dedi: ve denir ki: falan, ehline **قُرباناً** **قرِبَ** etti: ona yaklaştığı (cinsel ilişkiye girdiği) zaman; ve ben bu işe ne **قَرِبت** ettim ne de onu **قَرَبته** ettim.

Allah تعالى dedi: ( **وَلاَ تَقْرَبَا هَاذِهِ الشَّجَرَةَ** ) ( **البقرة : 35** ).

Ve dedi: ( **وَلاَ تَقْرَبُواْ الزِّنَى** ) ( **الإسراء : 32** ); bunların hepsi, “**قَرِبْتُ أقرَبُ**”dendir.

Ve denir ki: falan bir işi **يَقْرُب** eder; yani: ona akın eder; bu, bir şeyi yaptığı ve bir sözü söylediği zaman, onunla bir işe akın ettiği (yaklaştığı) zamandır. Ve dersin ki: ben bir işi **قَرَبْتُ** ettim, onun ne olduğunu bilmiyorum.

Dedi: ve **القُرْب**: **الشاكلة**’den karın yumuşaklıklarına kadardır; ve yine **الرُّفْغ**’den koltuk altına kadar her iki yandan bir **قُرْبٌ**dür. Ve **فرسٌ لاحق الأقراب**: onu çoğul yaparlar; hâlbuki o, genişliği sebebiyle ancak **قُرْبان**dır; nitekim denir ki: “yanları iri bir koyun”; hâlbuki onun ancak iki yanı vardır.

Dedi: ve **القريبُ** ve **القَريبة**: **القَرابة** sahibi olandır; kadınlardan çoğulu **قرائب**tir; erkeklerden (çoğulu) **أقارب**tır. Eğer **قُرْبَى** denilse câiz olurdu.

Dedim: **الأقارب**: **الأقرب**’in çoğuludur; ve **القُرْبى**: **الأقرب**’in müennesi (dişil şekli)dir.

**الليث** dedi: **القَريب**: **البعيد**’in zıddıdır; bir dönüşüm (kalıbı) olur da müzekker ve müennes, tekil ve çoğulda eşit olur; senin “o **قريبٌ**dir, o (kadın) **قريب**dir, onlar **قريب**dir, onlar (kadınlar) **قريب**dir” demen gibi.

Dedim: Onun **القريب** hakkında söylediği, nesep yakınlığıdır; mekân yakınlığı için **القريب** ve **المكان** (hakkındaki) söz **الفراء**’ın sözüdür.

Allah, azîz ve celîl, dedi: ( **إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِّنَ الْمُحْسِنِينَ** ) ( **الأعراف : 56** ).

**الزجاج** dedi: Ancak **قريبٌ** denildi; çünkü rahmet, af ve mağfiret bir mânâdadır; ve hakikî olmayan her müenneslik de böyledir.

Dedi: ve **الأخفش** dedi: burada rahmetin yağmur mânâsında olması câizdir.

Dedi: ve bazıları dedi: bu, **القريب**in **القُرْب**tan olanı ile **القريبِ**in **القرابة**dan olanı arasında ayrım yapılsın diye müzekker kılındı; bu yanlıştır; mekânda yahut nesepte yakın olan her şey, kendisine isabet eden tezkir ve te’nîs üzere cereyan eder.

Ve bana **المنذري** haber verdi; **الحراني**’den, **ابن السكيت**’ten: dedi ki: Araplar dersin: o bana **قريبٌ**dir; ikisi bana **قريبٌ**dir; onlar bana **قريبٌ**dir; müennes de böyledir: o (kadın) bana **قريبٌ**dir ve o bana **بَعيدٌ**dir; ikisi **بعيدٌ**dir ve onlar **بَعيد**dir; **قريباً**ı birlersin ve onu müzekker yaparsın; çünkü her ne kadar merfû olsa da, “o bana yakın bir mekândadır” te’vilindedir.

Allah, azîz ve celîl, dedi: ( **إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِّنَ الْمُحْسِنِينَ** ) ( **الأعراف : 56** ). Ve **قريبة** ve **بعيدة** (ه ile) de câiz olur; onu **قرُبت** ve **بَعُدَتْ** üzerine bina edersin. Kim onu müenneste müennes yaparsa, tesniye eder ve cem‘ eder.

Ve inşad etti:
لياليَ لا عَفْراء منك بعيدةٌ
فتسلو ولا عَفْراءُ مِنك قريبُ

**أبو عبيد**’in **الأحمر**’den (rivayeti): **الخيْل المُقْرَبة**: yakın (yerde) hazırlanmış olanlardır; ve denir ki: yaklaştırılan, yakın kılınan ve ikram edilenlerdir.

**شمر** dedi: **الإبل المُقْرَبة**: binmek için bağlanıp hazırlanmış olanlardır; bunu **غَنِيّ**’den bir bedevî söyledi.

Dedi: ve atlardan **المُقْرَبات**: binmek için zayıflatılıp inceltilmiş olanlardır.

**أبو سعيد** dedi: **الإبل المُقْرَبة**: üzerinde, deriden **مُقْرَبة** bir **رِحلٌ** bulunanlardır; ve onlar kralların binekleridir.

Dedi: ve bedevî bu tefsiri inkâr etti.

**الليث** dedi: Koyun ve dişi eşek **أقرَبتِ** eder; o halde o **مُقْرِب**tir; ve deveye ancak **أَدْنَتْ** ettiği zaman denir; o halde o **مُدْنٍ**dir.

**أبو عبيد**’in **العَدَبَّس الكنانيّ**’den (rivayeti): koyundan **المُقْرب**in hepsi **مَقاريب**tir; ve yine o **مُحدِث**tir, çoğulu **مَحاديث**tir. Ve **القِريب**: tazeliği üzerinde kaldıkça tuzlanmış balıktır.

Ve denir ki: **قد حَيّا وقَرَّب**: “**حيَّاك الله**” ve “**قرب دارك**” dediği zaman.

Ve **أحاديث المَبعث**’te: “**عبد الله بن عبد المطلب** bir gün **البَطْحاء**’da **متقرباً متخصّراً** olarak çıktı da **لَيلى العَدَوِية** onu gördü” (diye geçer).

Ve onun sözü: **متقرباً**; yani: yürürken elini **قُربه**’unun üzerine koyan.

Başka bir hadiste: “Üç lânetlenmiş (şey) vardır: akıp giden kaynak suyu olan **المَعِين**’i bozan bir adam; **المَقْربة** yolunu bozan bir adam; bir ağacın altında dışkılayan bir adam.”

Ebû Amr dedi: **المَقربة**: konak (menzil)dir; aslı **القَرب**’dendir ve o, yürüyüştür.

Râî dedi:
Her bir **مَقْرَبَة**’de bir sürü bırakırlar

Onun çoğulu **مَقارب**’dır. **القَرب**: gece yürüyüşüdür.

Tufeyl, atları vasfederek dedi:
Çeneleri damarlı; sırtları parıldar,
Bir **مَقرب**’den sonra bir su başında **القَطَا**’yı ürkütür.

Seleme, Ferrâ’dan: Haberde geldi: “Müminin **قُراب**’ından ve **قُرابتَه**’sinden, yani **فِراسَتَه**’sinden sakının; çünkü o Allah’ın nuruyla bakar.”

Dedi: **القُراب**: yakın (olan)dır. **القَرب**: suyu yakın olan kuyu; suyu uzak olursa o **النَّجاء**’dır.

Şu beyit okundu:
Kavmi üzerlerinde olan sağlamlarla kaldırırlar,
**النَّجاء** ve **القَرب** ile görevlendirilmişler olarak

Yani kovaları (kastediyor). Araplar der ki: “Falancanın develeri **تقاربتْ**,” yani: geri dönüp uzaklaştı. Ve dedim: Handal et-Tuhavî dedi:
Develerimin **تقاربتْ** olması seni aldattı mı,
Ve zamanın daireler sahibi olduğunu gördün mü?

**القِربة** ve onun çoğulu **قِرب**: su tulumcularının (kırbeleri)ndendir.

Atasözlerindendir: “**قُرابٍ** ile kaçış daha akıllıcadır.” Der ki: kuşatılmadan önce kaçmak senin için daha akıllıcadır.

Ve denir: “Şu **قُرابِ**’ında altın olsaydı”; yani: dolusuna yaklaşan (kadar) (olurdu).

Hadiste: “Zaman **تقارب** edince, müminin rüyası neredeyse yalan söylemez.” **تقارب الزمان**’ın manası: saatin yaklaşmasıdır. Bir şeye, dönüp gidip uzaklaştığında “**تقارب** etti” denir. Ekinde **تقارب**: olgunlaşması yaklaştığında. Kısa adama: **متقارب** ve **متآزف** denir.

Asmaî: At iki elini birlikte kaldırıp ikisini birlikte koyarsa, işte bu **التقريب**’dir.

Ebû Zeyd dedi: Yeri sertçe döverek döverse o **التقريب**’dir; “Bize atı ile **تُقرب** ederek geldi” denir.

Allah azze ve celle dedi: “**الصَّالِحَاتِ قُل لاَّ أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِى**” (Şûrâ: 23); yani: ancak benim **قرابتي**’mde beni sevmeniz; yani: sizden olan yakınlığımda. Ve denir: “Falanca benim **قَرابتي** sahibidir” ve “benden **قَرابةٍ** sahibidir” ve “**مَقربة** sahibidir” ve “benden **قُربى** sahibidir.”

Allah azze ve celle dedi: “**مَسْغَبَةٍ يَتِيماً ذَا مَقْرَبَةٍ**” (Beled: 15). Ve bu manada “Falanca benim **قَرابتي**’mdir” demen caizdir; birincisi daha çoktur.

Dedi: **القرقَبَة**: karın sesidir. **المقَارب**: yollardır.

**رقب**: Leys dedi: İnsan’ı **رَقَبَ** eder; **يرقَبُ**; **رِقْبَةً** ve **رِقْباناً** (olarak); o, onu beklemesidir. Kavmin **رقيب**’i: onların bekçisidir; o, onları korumak için bir **مَرقَبةٍ** üzerine çıkan kimsedir. Kumarın **رقيب**’i: **الضَّرِيب** ile görevlendirilendir. Ve denir: **الرقيب** üçüncü okun adıdır.

Ebû Duvâd el-İyâdî dedi:
Gözcülerin oturakları gibi,
Ellerinin (üzerinde) kabarıklar

Allah azze ve celle’nin sözü: “**وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِى**” (Tâhâ: 94); manası: sözümü beklemedin.

Dedi: **الترقُّب**: bir şeye bakman ve onu ummandır. Dedi: **الرقيب**: koruyup gözetendir.

Peygamberin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: “Sizce içinizde **الرَّقوب** kimdir?” Dediler: kendisine çocuk kalmayan.

Dedi: Bilakis **الرّقُوب**, çocuğundan hiçbir şeyi önden göndermemiş olandır.

Ebû Ubeyd dedi: Onların sözlerinde de manası böyledir; ancak o, evlatların kaybı üzerinedir.

Sahr el-Gayy dedi:
Öyleyse, çocuksuz kalan bir **مِقْلاتٍ رَقُوبٍ**’un acısı,
Tekine, o gazaya çıktığında, eklenir

Ebû Ubeyd dedi: Onların yanında mezhebi dünya musibetleri üzerindeydi; Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) onu âhirette onları kaybetme üzerine kıldı. Bu, manada onun zıddı değildir; fakat yerin başka bir yere çevrilmesidir; onun diğer hadisi gibi: “**المحْرُوبَ** dininden **حُرِبَ** edilendir.” Bu, malı soyulanın **محروب** olmadığı demek değildir.

Ve denildi: **الرّقوب**: kalabalıkla birlikte havuza yaklaşmayan dişi devedir; bu, onun keremindendir. Ebû Ubeyd bunu nakletti.

Leys dedi: **الرَّقَبة**: boynun kökünün arka tarafıdır. **الأرقَب الرَّقَبانيّ**: kalın **الرقَبة**’li olandır.

Cariyeye **الرَّقَبانيّة** denir: **رَقْباء**; hür kadın bununla nitelenmez.

İbn Düreyd dedi: “Adam **رَقَبانٌ** ve ayrıca **رقبانيّ** denir; kadına **رَقَبانيّة** denmez.”

Allah sadakalar âyetinde dedi: “**وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِى الرِّقَابِ**” (Tevbe: 60).

Müfessirler dedi: “**وفي الرقاب**” onlar **المكاتَبون**’dur; ondan başlanıp bir köle satın alınarak azat edilmez.

Leys dedi: “Allah onun **رقبتَه**’sini azat etti” denir; “Allah onun **عُنقَه**’sini azat etti” denmez.

**الرَّقيب**: yılanlardan habis bir türdür; çoğulu **الرَّقيبات** ve **الرُّقُب**’dur.

Şemmer dedi: **المَرْقَبة** bir dağın ya da kalenin tepesindeki seyir yeridir; çoğulu **مراقب**.

Dedi: Ebû Amr dedi: **المَراقب**: yerden yükselen şeylerdir.

Şu beyit okundu:
Bir **مَرْقبَةٍ** (vardır ki) mızrak ucu gibi; tepesine çıktım,
Geniş bir boşlukta gözümü çevirip dururum

Peygamberin (sallallahu aleyhi ve sellem) **العُمْرَى** ve **الرُّقْبَى** hakkında hadisinde: “O, kendisine **أُعمِرَها** verilene ve kendisine **أُرقِبَها** verilene ve onlardan sonra ikisinin varislerine aittir.”

Ebû Ubeyd dedi: İbn Uleyye bana Haccâc’dan rivayet etti: Ebû’z-Zübeyr’e **الرُّقْبى** hakkında sordu; dedi ki: Adamın, bir adama—ona bir ev bağışlamışken—şöyle demesidir: “Benden önce ölürsen, bana döner; senden önce ölürsem o senindir.”

Ebû Ubeyd dedi: **الرُّقْبى**’nın aslı **المراقبة**’dendir; sanki ikisinden her biri ancak arkadaşının ölümünü **يَرْقُب** eder. Görmüyor musun, “Benden önce ölürsen bana döner; senden önce ölürsem o senindir” diyor; bu sana **المراقبة**’yi haber verir.

Dedi: Onların bundan istedikleri, arkadaşına bir şeyle üstünlükte bulunup hayatta kaldığı müddetçe ondan faydalanmasıydı; bağışlanan ölünce, onun varislerine ondan hiçbir şey ulaşmasın (diye). Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) sünneti bunun bozulmasıyla geldi: kim bir şeye hayatında malik olursa, ölümünden sonra o, onun varislerinindir.

Dedi: Bu باب’da birçok آثار geldi; o, bir **هِبَةً** bağışlayıp içinde bir şart koşan herkes için bir asıldır: hibenin caiz olduğu ve şartın bâtıl olduğu.

Ve denir: “Falancaya bir ev **أرقبتُ**” ve “ona bir ev **أعمَرْتُ**”: onu bu şartla ona verdiğinde; o, **مرقَب**’dır ve ben **مُرْقِب**’im.

Ve denir: “Falanca bir malı **رِقْبَةٍ**’den miras aldı”; yani: **كلالَةٍ**’den; onu babalarından miras almadı. Ve “Bir şanı **رِقْبَة**’den miras aldı”: babaları şanlılar değilse.

Kümeyt dedi:
**السَّدَى** ve **النَّدَى** bir şan ve keremdi;
O keremler **رِقَبِ**’den miras alınmadı

Yani: onu babalarından derece derece miras aldı; en geriden geriye miras almadı.

**رَقيبُ الثريّا**: **الإكليل**’in başıdır.

Ferrâ şu beyiti okudu:
Gerçekten mi, ey Allah’ın kulları, ben karşılaşmayacak mıyım
Büseyn’e; yahut **الثُّريّا** onun **رَقيبُها**’sıyla mı karşılaşır?

Münzirî’yi şöyle derken işittim: Ebû’l-Heysem’i şöyle derken işittim: **الإكليل**: akrebin başıdır.

Ve denir: **الثُّريّا**’nın **رَقيب**’i, **الإكليل** olan enva’dandır; çünkü o, asla doğmaz, ta ki o batsın; tıpkı **الغَفْر**’ün **الشَّرَطَين**’in **رقيب**’i olması gibi: **الغَفْر** doğmaz, ta ki **الشَّرَطان** batsın; ve tıpkı **الزُّبانَيَيْن**’in **البُطَين**’in **رقيب**’i olması gibi: ikisinden biri asla doğmaz, ancak arkadaşının düşmesi ve kaybolmasıyla; böylece ikisinden biri arkadaşına kavuşmaz. Yine bunun gibi **الشَّوْلَة** **الهَقْعة**’nin **رقيب**’idir; **النَّعائم** **الهَنْعة**’nin **رقيب**’idir. **البَلْدة** **الذِّراع**’ın **رقيب**’idir.

Ve Leys dedi: Şiirin parçalarında, iki harf arasında parçalama esnasında **المُراقَبة**; ikisinden birinin düşmesi ve ötekinin sabit kalmasıdır; ikisi birlikte düşmezler ve ikisi birlikte sabit kalmazlar. Ve bu, مضارع’a ait olan **مَفاعيلُن**’da tamamlanması câiz olmaz; ancak o **مفاعيلُ** yahut **مَفَاعِلُنْ**’dur.

Dedi: Ordunun **رقيبُ**’i: onların öncü birliğidir. Adamın **رقيب**’i: onun evladından yahut aşiretinden onun arkasından gelenidir.

Her şeyin **رقيب**’i: onun sonudur; hatta **رقيب الغُبار** dediler.

عديّ بن زيد, ordunun tozunu takip eden bir atı vasfederek dedi:
كأنَّ ريِّقَهُ شؤبوبُ غادية
لما تقفّى رقيب النَّقع مُسطارا
Yani: tozun sonunu takip etti.

**برق**: Leys dedi: **البَرَق** Arapçada دخيل’dir,
ve onu kullanmışlardır; onun çoğulu **البِرْقان**’dır.

Asmaî: **بَرَقتِ السماءُ** ve **رَعَدتْ**; ve **بَرَقَ الرجلُ يَبرقُ** ve **رَعَد يَرْعُد**: tehdit ettiğinde.

İbn Ahmer dedi:
ما جَلّ ما بَعُدتْ عليكَ بلادُنا
وطِلابُنا فابرُق بأرضِك وارعُدِ

Ebu Nasr dedi: Asmaî’den başkasından **أبْرَقَ** ve **أرْعَدَ** işittim; yani: tehdit etti.

Dedim: Bu, Ebu Ubeyde’nin sözüdür; Asmaî onu inkâr ederdi ve “**بَرَق** ve **رَعَد**” derdi. Ebu Ubeyde, Kümeyt’in sözüyle delil getirdi:
أبرِقْ وأرْعِدْ يا يزي
دُ فما وَعيدُك لي بضائرْ

Ve onların hepsi der: “Şu ve şu yerde **أَرْعدنا** ve **أَبْرَقْنا**”; yani: şimşeği ve gök gürültüsünü gördük. Adamın kılıcıyla **أبرقَ** etmesi, **يُبرِق**: onunla parladığında.

Ve deveye, gebe kaldığında hâlbuki gebe değilken, “**قد أبرقتْ**” denir; ve **ناقةٌ مُبْرِق** ve **نوقٌ مَباريق**.

Ve ayrıca denir: **ناقةٌ بَروق**: kuyruğunu kaldırdığında.

Ve silaha, onun parıltısını gördüğünde: “**رأيتُ البارقة**” denir.

Ve denir: “Dün gördüğün **البارقة** ne yaptı?”; yani içinde **بَرْق** bulunan bulut.

Ve Allah جلّ وعزّ dedi: ( **الْقِيَامَةِ فَإِذَا بَرِقَ الْبَصَرُ** ) ( القيامة : 7 ).

Ferrar dedi: Âsım ve Medine ehli **بَرِق**’i râ’nın kesresiyle okudu; Nâfi‘ onu tek başına şöyle okudu: ( **فإذا بَرَقَ** ) râ’nın fethasıyla, **البَرِيق**’ten; yani: dikildi. **برِق** okuyan kimseye gelince, manası: korktu. Tarafe dedi:
فنفْسك فانْعَ ولا تَنْعَنِي
وداوِ الكُلُوم ولا تَبرق
Der ki: sende olan yaraların dehşetinden korkma.

Dedi: **برقَ** okuyan kimse der ki: korkudan gözlerini açtı. Ve **برقَ بصَرُه** da böyledir.

Asmaî dedi: **بَرِقَ السِقاءَ يَبْرق برَقاً**; bu, sıcak ona isabet ettiğinde olur; böylece köpüğü erir ve parçalanır, toplanmaz; “**سِقاءٌ بَرِق**” denir.

Lihyânî dedi: İçinde siyahlık ve beyazlık bulunduğu için **حبْلٌ أبرق**.

Ve dağa **أبرقُ** denir; altındaki kumun **بُرْقة**’sı sebebiyle.

Asmaî dedi: **الأبرق** ve **البرقاء**: karışık kum taşlarıdır. **البُرْقَةُ** da böyledir.

Başkası dedi: **البُرقة**’nın çoğulu **بُرَق**; **الأبرَق**’ın çoğulu **أبارِق**; **البرقاء**’nın çoğulu **بَرْقاوَات**; ve **البُرْقة** ayrıca **بِراقاً** olarak da çoğul yapılır.

Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأبرق**: kumla karışık dağdır; o **البُرْقة**’dır. Ve iki renkten iki şey karıştırılırsa, muhakkak **بُرِقا** olmuştur. Ve “Başını yağ ile **برَّقْتُ**.”

Şemir dedi: İbn Şümeyl dedi: **البُرْقة** taş ve toprak sahibidir; taşının baskın olanı beyazlıktır; onda kırmızı ve siyah taşlar vardır; toprak beyaz, tozlu (أعفر)’dır; taşlarının ve toprağının rengiyle sana **يَبرُق** eder. Onu **برَّقَ** eden, renklerinin farklılığıdır. Yamaçları ve sırtı çokça ot ve ağaç bitirir; bazen yanında çayır olur.

Lihyânî: Denir: koyundan erkek için **أبرَق** ve dişi için **بَرقاء**; binek hayvanlarından erkek için **أَبلَق** ve dişi için **بلْقَاء**; köpeklerden erkek için **أَبقَع** ve dişi için **بَقْعاء**.

Ebu Ubeyd, Ebu Zeyd’den: Yemeği az bir yağlılıkla katıklandırdığında “Onu **برقْتُه أبرُقُه بَرقاً**” dersin.

Lihyânî de onun benzerini söyledi. Dedi: **البُرْقة**: yemekte yağın azlığıdır.

Dedi: Ve denir: Adam **أَبرَقَ** etti: şimşeğe yöneldi; yani onu kastetti. Bu gece bize **سحابةٌ برّاقةٌ وبارِقة** geçti.

Ve Leys dedi: Falan, gözleriyle **برَّق** etti, **تبريقاً**: şiddetli bakıştan dolayı ikisiyle parıldattığında.

Ve şu beyit okundu:
وطفِقَت بعينِها تَبْريقا
نحوَ الأميرِ تبتغِي تطليقا

Ve **البُرَاقُ**: peygamberlerin binitidir.

Lihyânî dedi: **إبريقٌ**: parıldayıcı olduğunda.

Dedi: Kadın **أبرقت** etti ve **برّقَت**: güzelleştiğinde ve kendini gösterdiğinde.

İbn Ahmer’in sözüne gelince:
تعلَّقْتَ إبْرِيقاً وعَلَّقْتَ جَعْبَة
لتَملِك حَيّاً ذا زُهاءٍ وجامِلِ
Şüphesiz onların bazısı dedi ki: Burada **الإبريقِ** kılıçtır; parıltısı sebebiyle onunla adlandırıldı.

Ve denildi: Burada **الإبريق** parıltıları olan bir yaydır.

Ve **الإبريق** ayrıca bir kaptır; onun çoğulu **أَباريق**.

Ve **البَرْوَق**: bilinen bir bitkidir. Araplar der: “**أشْكَرُ من بَرْوَق**”; çünkü gökten düşen en az çiğ ile yeşerir.

Ve göze, gözbebeğinin siyahlığı ile göz akının beyazlığı sebebiyle **بَرْقاء** denir.

İbnü’s-Sikkît dedi: Ebu Sâ‘id dedi: **البَرِيقة**; onun çoğulu **برائِقُ**; o, üzerine iç yağı ve sadeyağ dökülen süttür.

Ve denir: “Suyu yağ ile **ابرِقُوا**”; yani: üzerine azıcık yağ dökün. Ve bize yağ ve sadeyağ ile bir yemek **برَقوا**; o **التباريق**’tir.

Ve çekirgeye, onda beyazlık ve siyahlık olduğunda **بُرْقان** denir.

Müerric dedi: Falan **بَرَّق** etti, **تبريقاً**: uzak bir yolculuk yaptığında. Ve evini **برَّق** etti; yani: süsledi ve bezedi. Ve falan, günahlarda **برَّق** etti: onlarda inatla ısrar ettiğinde. Ve iş bana **برَّق** etti; yani: bana güç geldi.

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi: Bir adam bir iş yaptı; bazı arkadaşları ona dedi ki: “**برّقتَ وعرَّقتَ**.” Dedi: “**برَّقتَ**”ın manası: doğruluğu olmayan bir şeyle göz boyadın. Ve “**عرْقتَ**”: azalttın. Ve şu beyit okundu:
لا تملأ الدَّلوَ وعرِّق فيها

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البُرْق**: sislerdir. Ve **البُرْق**: açık göz.

Ve denir: “( **لكلِّ داخل بُرقة** )”; yani: şaşkınlık. Ve **البَرْق**: şaşkınlıktır.

**ربق**: Leys dedi: **الرِّبْق**: iptir; bir tanesi **رِبْقَة**.

Hadiste: (Kim şöyle şöyle yaparsa, İslâmın **رِبقة**’sini boynundan çıkarmış olur).

Ve **شاةٌ مَرْبوقةٌ** ve **شاةٌ مُرَبَّقَةٌ**.

Sa‘leb, Seleme’den, Ferrâ’dan: Denir: (Ondan **أُمَّ الرُّبَيْق**’i **وُرَيْقٍ** üzerinde buldum). Ve denir: **أريَق**; o, musibettir.

Ve Leys dedi: **أُمُّ الرُّبَيْق** savaşın ve şiddetlerin adlarındandır.

Ve recez söyleyen dedi:
أُمُّ الرُّبَيق والوُرَيق الأزنَم

Başkası dedi: **الربْقَة** **رِبَقاً** olarak çoğul yapılır.

Huzeyfe’den rivayet edildi ki dedi: (Cemaati bir karış miktarı ayıran kimse, İslâmın **رِبْقَة**’sini boynundan çıkarmış olur).

Şemir dedi: Yahyâ b. Âdem dedi: İslâmın **رِبْقة**’si ile İslâmın düğümünü kastetti.

Dedi: Cemaati terk etmenin manası: sünneti bırakmak ve bid‘ate uymaktır.

Dedi: **الرِّبقَةُ**: siyah yünden bir dokumadır; genişliği **التِّكَّةَ**’nin genişliği gibidir; onda kırmızı bir şerit vardır, yünden; uçları düğümlenir; sonra çocuğun boynuna asılır ve onun bir eli, adamın kılıcın askısından bir elini çıkarması gibi, ondan çıkarılır. **الرِّبق**’i, bedevîler çocuklarının boyunlarına nazardan dolayı asarlar.

Ve **الرِّبْق** da ayrıca, koyunun onunla **يُربَّق** edildiği şeydir; o, bir iptir; halka olarak ikiye katlanır, sonra koyunun başı onun içine konur, sonra sıkılır; bunu Benî Temîm Araplarından işittim.

Ve denilir: **رَبَّق** adam ipinin ortalarını, ve **رَبَّق** **أرباقةً**, yani onu kuzular için hazırladı.

Ve ondan onların sözü:

**رَمَّدَت** keçi, artık **رَبِّق رَبِّق**

Ve Züheyr, **الجوامِع**’i **رِبَقاً** kılmıştır; şöyle dedi, bir adamı överek:

**أشمُّ أَبيَضُ فيّاضٌ يفكِّكُ عن
أيدي العُناةِ وعن أَعْناقها الرِّبقا**

**بقر**: el-A‘meş, el-Minhâl b. Amr’dan; o da Saîd b. Cübeyr’den; o da İbn Abbâs’tan rivayet etti; dedi ki: Süleyman bir çölde iken suya ihtiyaç duydu; **الْهُدْهُد**’ü çağırdı; o da yeri **بَقَر** etti, suyu buldu; şeytanları çağırdı; su yerlerini, deri yüzülür gibi yüzdüler; su çıktı.

Şemir, kendi hattıyla okuduğumda dedi ki: **بقَر**’ın manası: su yerini gördü; suyu yerin altında gördü; Süleyman’a bildirdi, ta ki o da onu kazmayı emretti.

Ve onun sözü: **فسَلخوا**, yani: suyu buluncaya kadar kazdılar.

Dedi: Ebû Adnân, Ebû Nübâte’den: **المُبَقِّر**: yerde, atın toynağı miktarınca bir daire çizen kimsedir; o daireye **البَقرة** denilir.

Başkası şu beyti okudu:

**بها مِثل آثارِ المُبَقِّر ملعبُ**

El-Asma‘î dedi: **بقَّر** kavim çevrelerindekini; yani: kazdılar ve kuyular edindiler. Ve **بقَّر** çocuklar **يبقِّرون**: **البُقَّيْرَى** oynadıklarında.

El-Leys dedi: **البُقَّار**: elleriyle topladıkları topraktır; sonra onu **قُمَزاً قُمَزاً** yaparlar; **القُمز** sanki küçük kuleler gibidir; o da **البُقّيْرَى**’dır.

Şu beyti okudu:

**نِيطَ بحَقْوَيْها خَمِيسٌ أقمرُ
جَهْمٌ كبُقَّار الوليد أَشعَرُ**

Muhammed b. Ali b. el-Hüseyn’e **( الباقر )** denilirdi; çünkü o, ilmi **بَقَر** etti, aslını bildi ve dalını çıkardı; **البَقْر**’ın aslı yarma ve açmadır; zannederim, **الهدهد**’ün Süleyman için yerin altından **بقر** etmesinden alınmıştır.

Ve ona **الباقر** ve **القُناقِن** ve **العرَّاف** denilir.

Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki o, **( نَهَى عن التَبقُّر في الأهل والمال )**.

Ebû Ubeyd dedi: el-Asma‘î dedi: çokluğu ve genişliği ister.

Dedi: **التَّبقُّر**’ün aslı genişleme ve açılmadır; ondan: **بَقَرْتُ بطنَه** denildi; ancak onu yarmam ve açmamdır.

Ebû Ubeyd dedi: Ve bundan, Ebû Mûsâ’nın hadisi: Osman’ın öldürülmesinden sonra fitne geldiğinde dedi ki: **( إنّ هذه الفتنةَ باقرةٌ كداءِ البَطْن لا يُدْرَى أنَّى يُؤتَى له )**; ancak onunla, din için bozucu olduğunu, insanlar arasını ayırıcı ve işlerini dağıtıcı olduğunu kastetti.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **بَقِر** adam **يَبقر** **بقراً** ve **بقْراً**; o, açılıp saçılmasıdır; neredeyse göremez.

Dedim: Ebû’l-Heysem, el-Münzirî’nin bana haber verdiğine göre, onun **( بَقْراً )** kâfın sükûnuyla sözünü inkâr etti. Dedi: kıyas, **بَقَراً** “**فعلاً**” üzere; çünkü o, lâzımdır, müteaddî değildir.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den dedi: **البَقيرة**: bir **بُرْد** alınır, yarılır; sonra kadın onu, iki kol ağzı ve yaka olmaksızın boynuna atar.

Ebû Nasr dedi: el-Asma‘î dedi: falanı **بَقَرا** ve **بقِيرا** ve **باقُورة** ve **باقِراً** ve **بواقِر** gördüm; hepsi **البقر**’ın cem‘idir.

İbn Ebî Tarfah bana şu beyti okudu:

**فسكّنتهُمْ بالقَول حتَّى كأنهم
بواقرُ جُلْحٌ أسكَنتها المراتعُ**

Başkası dedi: **البَقَر** topluluğuna **بَيْقورٌ** da denilir. Şu beyti okudu:

**سَلَعٌ ما مِثلُه عشرٌ ما
عائلٌ ما وعالت البَيْقورا**

Ve denilir: falan, bir **بَقرةً** sürüyerek geldi; yani: bir **عيالاً**.

El-Leys dedi: **الباقر**: çobanıyla birlikte **البَقَر** topluluğudur; aynı şekilde **الجامل**, çobanıyla birlikte develer topluluğudur.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **بَيْقَر** adam: bir yerden bir yere hicret ettiğinde.

Şu beyti okudu:

**بأنَّ امرأ القيس بن تملكَ بَيْقرا**

Dedi: Ve denilir: **بَيْقر**: yorulduğunda.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **بَيْقَر**: şaşırdığında. Ve **بَيْقر**: bir beldeden bir beldeye çıktığında. Ve **بَيقر**: şüphe ettiğinde. Ve **بَيقَر**: malı ve hizmetkârları toplamaya hırslı olduğunda. Ve ondan, haberde gelen **التبقُّر**; o, mal toplamaya hırstır. Ve onu men etmedir. Ve **بيْقر**: öldüğünde.

Şemir ondan rivayet etti ki dedi: **البَيْقَرة**: bozulmadır. Dedi: Adam, malında **بيقَر** etti: onda acele ettiğinde.

Amr, babasından rivayet etti: **البَيْقَرةُ**: mal ve eşyanın çokluğudur.

Ebû Ubeyde dedi: Adam, koşmada **بَيْقَر** etti: onda dayandığında. Ve evi **بَيْقر** etti: ona indiğinde ve onu mesken edindiğinde. Ve malında **بيْقَرَ** etti: onu bozduğunda.

İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:

**وقد كان زيدٌ والقعودُ بأرضه
كراعي أناسٍ أرسلوه فبيقرا**

Dedi: **البيقرة**: bozulmadır. Ve onun sözü: **( كراعي أناس )**, yani: koyununu kurda zayi etti.

Ebû Nasr, el-Asma‘î’den: At **بَيْقر** etti: eliyle gevşediğinde; ayağıyla **يَصْفِن** ettiği gibi.

**قبر**: el-Leys dedi: **القبْر**: insanın gömütüdür. Ve **المقبَر**: mastardır; ve **المقبَرةُ**: yerdir. Ve **المقبرُ** da: **القبْر** yeridir.

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: **مَقبرَة** ve **مَقبُرة** denilir.

İbnü’s-Sikkît de bunun benzerini söyledi. Ve o, **المقبريّ** ve **المقْبُري**’dir.

Seleme, el-Ferrâ’dan, onun sözü hakkında: **( يَسَّرَهُ ثُمَّ أَمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ )** (Abese: 21), yani: onu gömülür kıldı; onu kuşlara ve yırtıcılara atılanlardan kılmadı; onu **النَّواويس**’e atılanlardan da kılmadı; sanki kabir, Müslümanın onunla ikram olunduğu şeydendir.

Dedi: Ve **فقَبَره** demedi; çünkü **القابر** eliyle gömendir; **المقبِر** ise Allah’tır; çünkü onu kabir sahibi kıldı; onun fiili, insanın fiili gibi değildir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **قَبَره**: onu gömdüğünde. Ve **أقبَرَه**: bir insana kabir kazmayı emrettiğinde.

Ez-Zeccâc dedi: **أقبَرَه**: içinde örtülüp gizleneceği bir kabir ona yaptı. Ve **قَبَره**: onu gömdü.

El-Leys dedi: **الإقبال**: ona bir kabir hazırlaması ve onu onun menziline indirmesidir.

İbnü’s-Sikkît dedi: **أقبرتُه**, yani: ona, içinde gömüleceği bir kabir kıldım.

Dedi: Ebû Ubeyde dedi: Benî Temîm, Haccâc’a—Sâlih’i öldürmüş ve onu asmıştı—**( أقبِرنا صالحاً )** dedi; ve sen onu gömdüğünde: **قبرته**.

Amr, babasından: falan, **رامعاً قبرَّاه** ve **رامعاً أنفَه** geldi: öfkeli geldiğinde; ve bunun benzeri: bize, **فخا قِبراهُ** ile geldi; ve **وارِماً خَوْرَمتَه** ile.

Şu beyti okudu:

**لما أتانا رامعاً قِبِرّاه
لا يعرِف الحقَّ وليس يهْواهْ**

İbn Abbâs’tan rivayet edildi ki dedi: **( إنَّ الدَّجّال وُلد مَقبوراً )**.

Ebû’l-Abbâs dedi: Onun sözü **وُلد مقبوراً**’ın manası: annesi onu, üzerinde, içinde yarık da delik de olmayan, kapalı bir deriyle doğurdu; ebesi dedi ki: bu bir **سِلْعَةٌ**dır, çocuk değildir; annesi dedi ki: bilakis onda çocuk vardır; o, onun içinde **مَقبور**dur; onu yardılar; o da ağlayarak ses verdi.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **القَبيرة**: **القِبرة**’nin küçültmesidir; o, **القَنْفاء**’nın başıdır. Ve **القِبّراة** da: burnun ucudur; **قُبَيْرة** diye küçültülür.

İbn Düreyd dedi: **نخلةٌ قَبور** ve **كَبوس**: o, yükü yaprak saplarında olan hurmadır. Ve **أرضٌ قبورٌ**: kapalı/örtük.

Ve denilir: **للقنْبُرة** **قُبُّرَة** ve **قُبَّرٌ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والباء وما يثلثهما)
(قبح)  القاف والباء والحاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على خلاف الحُسْن، وهو القُبْح. يقال قَبحَه الله، وهذا مقبوحٌ وقَبيح. وزعم ناسٌ أنَّ المعنى في قَبَحه: نحّاهُ وأبعدَه. [ومنه] قولُه تعالى: {وَيَوْمَ القِيَامَةِ هُمْ مِنَ المَقْبُوحِينَ[القصص 42].
ومما شذَّ عن الأصل وأحسَبُه من الكلام الذي ذَهَبَ مَن كان يُحْسِنُه، قولُهم كِسْرُ قَبيحٍ، وهو عَظْمُ السَّاعد، النِّصف الذي يلي المِرْفَق. قال:
لو كنتَ عَيْراً كنتَ عَيْرَ مَذَلَّةٍ	 *** ولو كنتَ كِسْراً كُنْتَ كِسْرَ قَبِيحِ
(قبر)  القاف والباء والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على غموضٍ في شيء وتطامُن. من ذلك القَبْر: قَبْر الميِّت. يقال قَبَرْتُه أقْبُرُه. قال الأعشى:
لو أسندَتْ ميتاً إلى نَحْرِِها *** عاشَ ولم يُنقَلْ إلى قَابِرِ([1])فإن جعلتَ لـه مكاناً يُقْبَرُ فيه قلتَ: أقْبَرْتُهُ، قال الله تعالى: ﴿ثُمَّ أمَاتَهُ فأَقْبَرَهُ﴾ [عبس 21]. قلنا: ولولا أنَّ العلماءَ تجوَّزُوا في هذا لمَا رأينا أنْ يُجمَعَ بين قَوْلِ الله وبين الشِّعْرِ في كتابٍ، فكيف في وَرَقَةٍ أو صفحة. ولكنَّا اقتدَيْنَا بهم، والله تعالى يَغفر لنا، ويعفو عَنَّا وعنهم([2]).
وقال ناسٌ من أهل التَّفسير في قوله تعالى: ﴿ثُمَّ أمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ﴾ [عبس 21]. ألهمَ كيف يُدْفَن. قال ابنُ دُرَيد: أرض قَبُورٌ: غامضة. ونَخْلَةٌ قَبُور [وكَبُوسٌ([3])]: يكون حَمْلُها في سَعَفها. ومكانُ القبور مَقْبَرَة ومَقْبُرَة.
(قبس)  القاف والباء والسين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على صفةٍ من صفات النَّار، ثمَّ يستعار. من ذلك القَبَس: شُعْلَةُ النَّار. قال الله تعالى في قِصَّة موسى عليه السلام: ﴿لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ﴾ [طه 10]. ويقولون: أقْبَسْتُ الرّجُلَ عِلماً، وقَبَسْتُه ناراً.
قال ابنُ دريد([4]): قَبَسْتُ من فلانٍ ناراً، واقتَبَسْتُ منه علماً، وأَقْبَسَنِي قَبَساً.
ومن هذا القياس قولهم: فَحْلٌ قَبِيسٌ، وذلك إذا كان سريعَ الإلقاح، كأنَّهُ شُبِّهَ بِشُعْلَةِ النّار. قال:
* فَأُمٌّ لَِقْوَةٌ وأبٌ قَبِيسُ([5]) *
فأمَّا القِبْس فيقال إنَّه الأصل.
(قبص)  القاف والباء والصاد أصلانِ يَدُلُّ أحدهما على خِفّةٍ وسُرعة، والآخَر على تجمُّع.
فالأوَّل القَبَص، وهو الخِفَّة والنَّشاط. والقَبُوص: الذي إذا جَرَى لم يُصِبِ الأرضَ منهُ إلاّ أطرافُ سَنابِكه. ومن ذلك القَبْصُ، وهو تناوُلُ الشَّيءِ بأطراف الأصابع، ولا يكون ذلك إلاَّ عن خِفَّة وعَجَلة. وقرئت: ﴿فَقَبَصْتُ قَبْصَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ([6])﴾ [طه 96]، بالصَّاد. وذلك المأخوذُ قَبْصة.
والأصل الآخر القِبْص، وهو العَدَد الكثير. قال:
لكم مَسجدَا اللهِ المَزُورَانِ والحَصَى	لكُمْ قِبْصُه من بينِ أثْرَى وأَقتَرَا([7])ومن هذا الباب القَبَص في الرَّأس: الضَّخَم، ويقال منه هامَةٌ قَبْصاء. قال أبو النجم:
* [قَبْصَاءَ لَم تُفطَحْ ولم تُكَتَّلِ([8])] *
ومما شذَّ عن هذين الأصلين: القَبْصَ، وهو وجعٌ عن أكْل الزَّبيب. قال:
* أرفقة تشكو الجُحافَ والقَبَصْ([9]) *
(قبض)  القاف والباء والضاد أصلٌ واحد صحيحٌ يدلُّ على شيء مأخوذٍ، وتجمُّع في شيء.
تقول: قَبَضْتُ الشَّيءَ من المال وغيرهِ قَبْضاً. ومَقْبِض السَّيف ومَقْبَضُه: حيث تَقبِضُ* عليه. والقَبَض، بفتح الباء: ما جُمِعَ من الغنائم وحُصِّل. يقال: اطرَحْ هذا في القَبَض، أي في سائر ما قُبِض من المغْنَم. وأمَّا القَبْض الذي هو الإسراع، فمن هذا أيضاً، لأنَّه إذا أسرَع جَمَع([10]) نَفْسَهُ وأطرافَه. قال الله تعالى: ﴿أوَلَمْ يَرَوْا إلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمسِكُهُنَّ﴾ [الملك 19]، قالوا: يُسْرِعْن في الطَّيَران. وهذه اللّفظَةُ من قولهم: راعٍ قُبَضةٌ، إذا كان لا يتفسَّح في مَرعى غَنَمه. يقال: هو قُبَضَةٌ رُفَضَةٌ، أي يَقبِضُها حَتَّى إذا بَلَغَ المكانَ يؤُمُّه رَفَضها. ويقولون للسَّائق العنيف: قبَّاضةٌ وقابض. قال رؤبة:
* قبّاضَةٌ بينَ العنيفِ واللَّبِقْ([11]) *
ومن الباب: انقبَضَ عن الأمر وتقبّض، إذا اشمأَزَّ([12]).
(قبط)  القاف والباء والطاء أصلٌ صحيح. قال ابن دريد([13]): القَبْط: جَمْعُكَ الشَّيءَ بيدِك. يقال: قَبَطْتُه أقْبِطُهُ قَبْطاً. قال: وبه سُمِّيَ القُبَّاط([14])، هذا النَّاطف، عربيٌّ صحيح.
ومما ليس من هذا الباب القِبط: أهلُ مصر، والنِّسبة إليهم قِبطيٌّ، والثِّياب القُبطيّةُ لعلَّها منسوبةٌ إلى هؤلاء، إلاَّ أنَّ القافَ ضُمَّت للفَرْق.
قال زهير:
لَيَأْتِيَنَّكَ مِنِّي مَنْطِقٌ قَذَعٌ *** باقٍ كَمَا دَنَّسَ القُبْطِيَّةَ الوَدَكُ([15])وتجمع قَباطيّ.
(قبع)  القاف والباء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شبه أنْ يَخْتَبئ الإنسانُ أو غيرُه. يقال: [قَبَع] الخنزيرُ والقنفذُ، إذا أدْخَلَ رأسَهُ في عُنقه، قَبْعاً. وجارية قُبَعَة طُلَعة، إذا تخبَّأت تارةً وتطلَّعَتْ تارة. والقُبَعة: خِرقة كالبُرنُس، تسمِّيها العامة: القُنْبُعَة([16]). والقُبَاع: مكيالٌ واسعٌ، كأَنَّه سمِّي قُباعاً لما يَقْبَعُ فيه من شيء. وقَبَع الرّجُلُ: أعيا وانبهَرَ. وسُمِّي قابعاً لأنَّه يَتقبض عند إعيائه عن الحركة.
ومما شذَّ عن هذا الباب قَبِيعةُ السَّيف، وهي التي على طَرَف قائِمِهِ من حديدٍ أو فِضَّة.
(قبل)  القاف والباء واللام أصلٌ واحدٌ صحيحٌ تدلُّ كلمهُ كلُّها على مواجهةِ الشَّيء للشَّيء، ويتفرع بعد ذلك.
فالقُبُل من كلِّ شيء: خلافُ دُبُره، وذلك أنَّ مُقْدِمَه يُقْبِلُ على الشَّيء. والقَبيل: ما أقبَلَتْ به المرأةُ من غَزْلها حين تَفتِله. والدَّبير: ما أدبرَتْ به. وذلك معنَى قولهم: "ما يَعْرِف قبيلاً من دَبِير". والقِبلةُ سُمِّيت قِبلةً لإقبال النَّاس عليها في صَلاتِهِم، وهي مُقْبِلةٌ عليهم أيضاً. ويقال: فَعَل ذلك قِبَلاً، أي مُواجَهَة. وهذا من قِبَل فلانٍ، أي من عنده، كأنَّه هو الذي أقْبَلَ به عليك. والقِبَال: زمام البَعيرِ والنَّعل. وقابَلْتُها: جَعَلْتُ لها قِبالَينِ، لأنَّ كُلَّ واحدٍ منهما يُقْبِلُ على الآخَر. وشاةٌ مُقابَلة: قُطِعَت من أذنها قِطعةٌ لم تَبِنْ وتُرِكَتْ مُعلَّقة من قُدُم. [فإن كانت([17])] من أُخُرٍ فهي مُدابَرة. والقابلة: الليلة المقْبلة. والعامُ القابل: المُقْبل. ولا يقال منه فَعَلَ. والقابلة: التي تَقْبَلُ الولدُ عند الوِلادِ. والقَبُول من الرِّياح: الصَّبا، لأنَّها تُقابِل الدَّبور أو البيتَ([18]). وقَبِلْتُ الشَّيءَ قَبولاً. والقَبَل في العين: إقبال السَّوادِ على المَحْجِر، ويقال بل هو إقبالهُ على الأنف. والقَبَل: النَّشَْزُ من الأرض يستقبِلُك. تقول: رأيتُ بذلك القَبَل شخصاً. والقبيل: الكفيل؛ يقال قَبِل به قَبالةً([19])، وذلك أنَّهُ يُقْبِل على الشَّيء يَضْمنُه. وافعَلْ ذلك إلى عشرٍ من ذي قَبَل([20])، أي فيما يُستَأنف من الزَّمان. ويقال: أقبَلْنا على الإبل، إذا استقينا على رؤوسها وهي تشرب. [و] ذلك هو القَبَل. وفلانٌ مُقْتَبَل الشَّباب: لم يَبِنْ فيه أثر كِبَرٍ ولم يُولِّ شبابُه. وقال:
ليس بِعَلٍّ كبيرٍ لا شبابَ به *** لكن أُثَيْلةُ صافي اللَّونِ مُقْتَبَلُ([21])والقابل: الذي يَقْبَل دَلْوَ السّانيَة. قال:
وقابلٌ يتغنَّى كلَّما قَبضتْ *** على العَراقي يداه قائماً دَفَقَا([22])قال ابن دريد: القَبَلة: [خرزة شبيهة بالفَلْكَة تُعَلَّق في أعناق الخيل([23])]، ويقال القَبَلة: شيءٌ تتخذه السَّاحرة تقبل بوجه الإنسان على الآخَر([24]). وقبائل الرَّأس: شُعَبُه التي تَصل بينها الشُّؤون؛ وسمِّيت ذلك لإقبال كلِّ واحدةٍ منها على الأخرى؛ و*بذلك سمِّيت قبائلُ العرب. وقَبِيل القوم: عَرِيفُهم. وسمِّي بذلك لأنَّه يُقبِل عليهم يتعرَّف أمورَهم. قال:
أوَ كُلَّمَا وَرَدَتْ عُكاظَ قبيلة *** بَعثوا إليَّ قبيلَهم يتوسَّمُ([25])ونحن في قَبَالة([26]) فلانٍ، أي عِرافته، وما لفلانٍ قِبلةٌ، أي جهةٌ يتوجَّه إليها ويُقبِل عليها. ويقولون: القَبِيل: جماعةٌ من قبائلَ شتَّى، والقبيلة: بنو أبٍ واحد. وهذا عندنا قد قيل، وقد يقال لبني أبٍ واحدٍ قبيل. قال لبيد:
* وقَبِيلٌ من عُقَيلٍ صادقٌ([27]) *
فأمّا قولهم: لا قِبَلَ لي به([28])، أي لا طاقَة، فهو من الباب، أي ليس هو كما يمكِّنني الإقبال. فأمَّا قَبْلُ الذي هو خلافُ بعد، فيمكن أن يكون شاذّاً عن الأصل الذي ذكرناه، وقد يُتَمحَّل له بأن يقال هو مقبلٌ على الزّمان. وهو عندنا إلى الشُّذوذ أقرب.
(قبن)  القاف والباء والنون. يقولون: قَبَن في الأرض: ذهب. وحمار قَبَّان: دويْبّة.
(قبو)  القاف والباء والواو كلمةٌ صحيحة، تدلُّ على ضمٍّ وجمع. يقال: قَبَوْت الشَّيءَ: جمعتُه وضَممتُه. وأهلُ المدينة يسمُّون الرّفعَ في الحركات قَبْواً. وهذا حرفٌ مقْبُوّ. ويقال: إنَّ القَبَاء مشتقٌّ منه، لأنَّ الإنسانَ يجمعُه على نفْسه.
--------------ـــ
([1]) ديوان الأعشى 105.
([2]) هذا نموذج صادق من ورع ابن فارس.
([3]) التكملة من الجمهرة (1: 271).
([4]) الجمهرة (1: 287).
([5]) أنشد هذا العجز في مجالس ثعلب 640. وصدره كما في اللسان (لقو، قبس): * حملت ثلاثة فوضعت تما *
          وفي الألفاظ لابن السكيت 345:
* حملت ثلاثة فولدت تما *
([6]) قرأ الجمهور: (فقبضت قبضة) بالضاد المعجمة، وقرأ عبد الله وأبي وابن الزبير وحميد والحسن: (فقبصت قبصة) بفتح قاف (قبصة). وقرأ الحسن بخلاف عنه وقتادة ونصر بن عاصم بضم القاف. تفسير أبي حيان (6: 273). وانظر إتحاف فضلاء البشر 307.
([7]) البيت للكميت، كما في اللسان (قبص). والبيت من شواهد النحويين، استشهد به في الإنصاف 427 على حذف الموصول وإبقاء صلته، وفي شرح الأشموني للألفية على حذف المنعوت الذي ليس بعض مجرور قبله بمن أو في.
([8]) موضعه بياض في الأصل. وأنشده في اللسان منسوباً لأبي النجم في (فطح)، وفي (قبص) بدون نسبة. ونجد البيت محرفاً في أرجوزة أبي النجم التي نشرها العلامة بهجة الأثري في مجلة المجمع العلمي العربي بدمشق، أغسطس سنة 1928 ص 474. وقبله:
* تحت حجاجي هامة لم تعجل *
([9]) أنشده في اللسان (جحف، قبص) ومجالس ثعلب 221.
([10]) في الأصل: "لأنه إذا ساغ وجمع".
([11]) ديوان رؤبة 105 واللسان (قبض).
([12]) بعده الأصل: "قال رؤبة أيضاً: قباضة بين العنيف واللبق".
([13]) الجمهرة (1: 307).
([14]) هذا يطابق نص الجمهرة. وفي المجمل عن ابن دريد: "القبيطي"، وهي لغة فيه.
([15]) ديوان زهير 183 واللسان (قبط، قذع).
([16]) كذا في الأصل واللسان (قنبع). وفي المجمل: "قبيعة".
([17]) التكملة من المجمل.
([18]) هذا التعريف لأهل العراق، إذ أن القبول أو الصبا هي التي تهب من ناحية الشرق، والبيت في مغرب أهل العراق، فهي تقابله.
([19]) هي بالفتح كما في المجمل واللسان والقاموس. وأما بالكسر فمصدر لقبلت القابلة المرأة عند الولادة.
([20]) في الأصل: "عشرين ذي قبل"، صوابه في اللسان والقاموس. و "قبل" تقال بالتحريك وكعنب.
 ([21]) البيت للمتنخل الهذلي، كما سبق في (عل).
([22]) لزهير في ديوانه 40 واللسان (قبل) وبرواية: "كلما قدرت". وقبله:
لها أداة وأعوان غدون لها *** قتب وغرب إذا ما أفرغ انسحقا
 ([23]) التكملة من الجمهرة (1: 321)، وهي ثابتة في المجمل بدون عزو إلى ابن دريد.
([24]) في الأصل: "يتخذه الساحر يقبل" إلخ. ووجهه من المجمل. وفي اللسان والجمهرة: "والقبلة خرزة من خرز نساء الأعراب يؤخذن بها الرجال، يقلن في كلامهن: يا قبلة اقبليه "ويا كرار كريه".
([25]) وكذا ورد إنشاده في المجمل. والرواية المشهورة: "عريفهم". اللسان (عرف) والأصمعيات 67 ليبسك ومعاهد التنصيص (1: 70) والعقد وكامل ابن الأثير (يوم مبايض). والبيت من أبيات لطريف بن مالك العنبري.
([26]) كذا ضبط في اللسان والقاموس، وضبط في المجمل بكسر القاف.
([27]) تمامه كما سبق في (عصل)، حيث سبق التخريج:
* كليوث بين غارب وعصل *
([28]) في الأصل: "لا قبل له بي"، والتفسير بعده يقتضي ما أثبت.

ـ

##### Türkçe

(قاف ile **باء** ve ikisinin üçleneni babı)

(**قبح**)  **القاف** ve **الباء** ve **الحاء** bir tek kelimedir; **الحُسْن**’ün zıddına delâlet eder; o da **القُبْح**’tır. Denir: **قَبحَه الله**; ve bu **مقبوحٌ** ve **قَبيح**(tir). Bir topluluk, **قَبَحه**’deki mânânın: onu uzaklaştırdı ve onu uzak etti, olduğunu iddia etti. [Ve ondandır] O’nun (yüce) sözü: ﴿وَيَوْمَ القِيَامَةِ هُمْ مِنَ المَقْبُوحِينَ﴾ [القصص 42].

Asıldan şâz olanlardan ve ben onu, kendisini iyi bilen kimsenin gittiği sözden sayıyorum: onların “**كِسْرُ قَبيحٍ**” demeleri; o, önkol kemiğidir; dirseğe bitişik olan yarısı. Dedi ki:
لو كنتَ عَيْراً كنتَ عَيْرَ مَذَلَّةٍ	 *** ولو كنتَ كِسْراً كُنْتَ كِسْرَ قَبِيحِ

(**قبر**)  **القاف** ve **الباء** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir şeyde kapalılığa ve alçalmaya delâlet eder. Ondandır **القَبْر**: ölünün kabri. Denir: **قَبَرْتُه** **أقْبُرُه**. A‘şâ dedi ki:
لو أسندَتْ ميتاً إلى نَحْرِِها *** عاشَ ولم يُنقَلْ إلى قَابِرِ
Eğer onun için içinde gömüleceği bir yer yaparsan, dersin ki: **أقْبَرْتُهُ**. Allah (yüce) dedi: ﴿ثُمَّ أمَاتَهُ فأَقْبَرَهُ﴾ [عبس 21]. Dedik ki: Âlimler bunda mecaza gitmemiş olsalardı, Allah’ın sözü ile şiirin bir kitapta bir araya getirildiğini görmeyi uygun görmezdik; bir varakta yahut sayfada nasıl olsun. Fakat biz onlara uyduk; Allah (yüce) bize mağfiret etsin ve bizi bağışlasın ve onları da.

Tefsir ehlinden bir topluluk, O’nun (yüce) sözü hakkında: ﴿ثُمَّ أمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ﴾ [عبس 21]: Ona nasıl defnedileceğini ilham etti, dedi. İbn Düreyd dedi: **أرض قَبُورٌ**: kapalı (yer). Ve **نَخْلَةٌ قَبُور** [ve **كَبُوسٌ**]: yükü (meyvesi) yaprak saplarında olur. Ve kabirlerin yeri **مَقْبَرَة** ve **مَقْبُرَة**(dir).

(**قبس**)  **القاف** ve **الباء** ve **السين** sahih bir asıldır; ateşin sıfatlarından bir sıfata delâlet eder; sonra ödünç alınır. Ondandır **القَبَس**: ateşin alevi. Allah (yüce), Musa aleyhisselâm kıssasında dedi: ﴿لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ﴾ [طه 10]. Ve derler: **أقْبَسْتُ** adamı ilimle; ve **قَبَسْتُه** ateşle.

İbn Düreyd dedi: **قَبَسْتُ** falandan ateş; ve ondan ilim **اقتَبَسْتُ**; ve bana bir **قَبَس** **أَقْبَسَنِي**.

Bu kıyastandır onların sözü: **فَحْلٌ قَبِيسٌ**; bu, hızlı dölleyici olduğu zaman (söylenir); sanki ateşin alevine benzetilmiştir. Dedi ki:
* فَأُمٌّ لَِقْوَةٌ وأبٌ قَبِيسُ *
Ama **القِبْس** için, onun asıl olduğu söylenir.

(**قبص**)  **القاف** ve **الباء** ve **الصاد** iki asıldır; birisi hafifliğe ve sürate, diğeri toplanmaya delâlet eder.

Birincisi **القَبَص**’tır; o, hafiflik ve canlılıktır. Ve **القَبُوص**: koştuğu zaman, ondan yere ancak tırnaklarının uçları değen (hayvan). Ondandır **القَبْصُ**; o, şeyin parmak uçlarıyla alınmasıdır; bu da ancak hafiflik ve acele ile olur. Şöyle okunmuştur: ﴿فَقَبَصْتُ قَبْصَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ﴾ [طه 96], **الصاد** ile. Ve alınan şey **قَبْصة**(dır).

Diğer asıl **القِبْص**’tır; o, çok sayıdır. Dedi ki:
لكم مَسجدَا اللهِ المَزُورَانِ والحَصَى	لكُمْ قِبْصُه من بينِ أثْرَى وأَقتَرَا
Bu babdandır baştaki **القَبَص**: irilik; ve ondan **هامَةٌ قَبْصاء** denir. Ebû’n-Necm dedi:
* قَبْصَاءَ لَم تُفطَحْ ولم تُكَتَّلِ *

Bu iki asıldan şâz olanlardandır: **القَبْصَ**; o, kuru üzüm yemekten olan ağrıdır. Dedi ki:
* أرفقة تشكو الجُحافَ والقَبَصْ *

(**قبض**)  **القاف** ve **الباء** ve **الضاد** sahih tek bir asıldır; alınmış bir şeye ve bir şeyde toplanmaya delâlet eder.

Dersin: maldan ve başkasından şeyi **قَبَضْتُ**; **قَبْضاً**. Ve kılıcın **مَقْبِض**’i ve **مَقْبَضُه**: üzerine elini tuttuğun yerdir. Ve **القَبَض** ( **الباء**’ın fethiyle): ganimetlerden toplanmış ve elde edilmiş olan şeydir. Denir: bunu **القَبَض**’a at; yani ganimetten tutulmuş olanın geri kalanına. Ama sürat olan **القَبْض** da bundandır; çünkü süratlenince nefsini ve uzuvlarını toplar. Allah (yüce) dedi: ﴿أوَلَمْ يَرَوْا إلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمسِكُهُنَّ﴾ [الملك 19]; dediler: uçuşta süratlenirler. Ve bu lafız, onların “**راعٍ قُبَضةٌ**” sözündendir; sürüsünün otlağında genişlemeyen (çoban) olduğu zaman. Denir: o **قُبَضَةٌ رُفَضَةٌ**’dir; yani onu tutar; ta ki kastettiği yere varınca onu salıverir. Ve sert sürücüye derler: **قبَّاضةٌ** ve **قابض**. Rü’be dedi:
* قبّاضَةٌ بينَ العنيفِ واللَّبِقْ *
Babdandır: işten **انقبَضَ** ve **تقبّض**; tiksindiği zaman.

(**قبط**)  **القاف** ve **الباء** ve **الطاء** sahih bir asıldır. İbn Düreyd dedi: **القَبْط**: şeyi elinle toplaman. Denir: **قَبَطْتُه** **أقْبِطُهُ** **قَبْطاً**. Dedi: ve bununla **القُبَّاط** diye adlandırıldı; bu, **النَّاطف**; sahih Arapçadır.

Bu babdan olmayan: **القِبط**: Mısır halkı; onlara nisbet **قِبطيٌّ**; ve **الثِّياب القُبطيّةُ** belki bunlara nisbetlidir; ancak fark için **القاف** dammelendi.

Züheyr dedi:
لَيَأْتِيَنَّكَ مِنِّي مَنْطِقٌ قَذَعٌ *** باقٍ كَمَا دَنَّسَ القُبْطِيَّةَ الوَدَكُ
Ve **قَباطيّ** diye çoğul yapılır.

(**قبع**)  **القاف** ve **الباء** ve **العين** sahih bir asıldır; insanın yahut başkasının saklanmasına benzer bir şeye delâlet eder. Denir: **قَبَع** domuz ve kirpi; başını boynuna soktuğu zaman; **قَبْعاً**. Ve **جارية قُبَعَة طُلَعة**: bir kere saklanıp bir kere göründüğü zaman. Ve **القُبَعة**: **البُرنُس** gibi bir bez; avam ona **القُنْبُعَة** der. Ve **القُبَاع**: geniş bir ölçek; sanki içinde saklanan şeyden dolayı **قُباعاً** diye adlandırılmıştır. Ve **قَبَع** adam: yoruldu ve nefesi kesildi. Ve ona **قابعاً** denildi; çünkü yorulunca hareketten büzülür.

Bu babdan şâz olanlardandır: **قَبِيعةُ السَّيف**; o, kılıcın dik kısmının ucunda demirden yahut gümüşten olan şeydir.

(**قبل**)  **القاف** ve **الباء** ve **اللام** sahih tek bir asıldır; kelimelerinin hepsi, şeyin şeye karşı gelmesine delâlet eder; sonra bundan dallanır.

Her şeyin **القُبُل**’ü: **دُبُر**’ünün zıddıdır; çünkü önü şeye yönelir. Ve **القَبيل**: kadının iplik eğirirken bükmesiyle öne getirdiği şeydir. Ve **الدَّبير**: arkaya bıraktığı şeydir. Bu, onların “**ما يَعْرِف قبيلاً من دَبِير**” sözünün mânâsıdır. Ve **القِبلةُ**, insanların namazlarında ona yönelmelerinden dolayı **قِبلةً** diye adlandırıldı; o da onlara yönelmiş durumdadır. Ve denir: bunu **قِبَلاً** yaptı; yani yüz yüze. Ve bu, falanın **قِبَل**’indendir; yani onun yanındandır; sanki onu sana o getirmiştir. Ve **القِبَال**: devenin ve nalın kayışı. Ve onu **قابَلْتُها**: ona iki **قِبال** yaptım; çünkü her biri ötekine yönelir. Ve **شاةٌ مُقابَلة**: kulağından bir parça kesildi; ayrılmadı ve önden asılı bırakıldı. [Eğer] arkadan olursa, o **مُدابَرة**’dir. Ve **القابلة**: gelecek gece. Ve **العامُ القابل**: gelen (yıl). Ondan **فَعَلَ** denmez. Ve **القابلة**: doğumda çocuğu karşılayan (kadın). Ve rüzgârlardan **القَبُول**: **الصَّبا**’dır; çünkü o, **الدَّبور**’a yahut eve karşı gelir. Ve şeyi **قَبِلْتُ**; **قَبولاً**. Ve gözdeki **القَبَل**: siyahlığın göz çukuruna yönelmesidir; denir ki bilakis onun buruna yönelmesidir. Ve **القَبَل**: yerden seni karşılayan tümsektir. Dersin: o **القَبَل**’de bir şahıs gördüm. Ve **القبيل**: kefil; denir: onunla **قَبِل**; **قَبالةً**; çünkü o, şeye yönelir, onu garanti eder. Ve bunu, **ذي قَبَل**’den on’a kadar yap; yani zamandan başlanacak olan (kısım) içinde. Ve denir: develerin üzerine **أقبَلْنا**; başlarında su çektik, onlar içerken. [Ve] işte o, **القَبَل**’dir. Ve falan **مُقْتَبَل الشَّباب**’dır: onda yaşlılık izi belirmemiştir ve gençliği gitmemiştir. Dedi ki:
ليس بِعَلٍّ كبيرٍ لا شبابَ به *** لكن أُثَيْلةُ صافي اللَّونِ مُقْتَبَلُ
Ve **القابل**: su çekenin kovasını karşılayan kimsedir. Dedi ki:
وقابلٌ يتغنَّى كلَّما قَبضتْ *** على العَراقي يداه قائماً دَفَقَا
İbn Düreyd dedi: **القَبَلة**: [**الفَلْكَة**’ye benzer bir boncuk; atların boyunlarına asılır]; ve denir: **القَبَلة**: büyücünün, insanın yüzünü ötekine döndürmek için yaptığı bir şey. Ve başın **قبائل**’i: **الشُّؤون**’un aralarını birleştirdiği dallarıdır; her birinin ötekine yönelmesinden dolayı böyle adlandırıldı; ve bununla Arapların **قبائل**’i adlandırıldı. Ve kavmin **قَبِيل**’i: onların **عَرِيف**’idir. Ve böyle adlandırıldı; çünkü onlara yönelir, işlerini tanır. Dedi ki:
أوَ كُلَّمَا وَرَدَتْ عُكاظَ قبيلة *** بَعثوا إليَّ قبيلَهم يتوسَّمُ
Ve biz falanın **قَبَالة**’sindeyiz; yani onun **عِرافة**’sında. Ve falanın bir **قِبلةٌ**’si yoktur; yani yöneldiği ve ona yönelip geldiği bir ciheti yoktur. Ve derler: **القَبِيل**: çeşitli kabilelerden bir topluluk; ve **القبيلة**: tek bir babanın oğullarıdır. Bu, bize göre söylenmiştir; ve tek bir babanın oğullarına **قبيل** de denir. Lebîd dedi:
* وقَبِيلٌ من عُقَيلٍ صادقٌ *
Ama onların “**لا قِبَلَ لي به**” sözü; yani güç yok; babdandır; yani o, bana yönelmeyi mümkün kılacak gibi değildir. Ama **قَبْلُ** ki o, **بعد**’ın zıddıdır; zikrettiğimiz asıldan şâz olabilir; ve ona, zamanın üzerine yönelmiş olduğu söylenerek bir çıkış yolu aranabilir. O, bize göre şâzlığa daha yakındır.

(**قبن**)  **القاف** ve **الباء** ve **النون**. Derler: **قَبَن** yerde: gitti. Ve **حمار قَبَّان**: küçük bir hayvancık.

(**قبو**)  **القاف** ve **الباء** ve **الواو** sahih bir kelimedir; sıkıştırmaya ve toplamaya delâlet eder. Denir: **قَبَوْت** şeyi: onu topladım ve onu bir araya getirdim. Ve Medine halkı, harekelerdeki yükseltmeye **قَبْواً** der. Bu, **مقْبُوّ** bir harftir. Ve denir: **القَبَاء** ondan türemiştir; çünkü insan onu kendi üzerine toplar.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- القبر: مقر الميت، ومصدر قبرته: جعلته في القبر، وأقبرته: جعلت له مكانا يقبر فيه. نحو: أسقيته: جعلت له ما يسقى منه. قال تعالى: ﴿ثم أماته فأقبره﴾ [عبس/21]، قيل: معناه ألهم كيف يدفن، والمقبرة والمقبرة موضع القبور، وجمعها: مقابرا. قال: ﴿حتى زرتم المقابر﴾ [التكاثر/2]، كناية عن الموت. وقوله: ﴿إذا بعثر ما في القبور﴾ [العاديات/9]، إشارة إلى حال البعث. وقيل: إشارة إلى حين كشف السرائر؛ فإن أحوال الإنسان ما دام في الدنيا مستورة كأنها مقبورة، فتكون القبور على طريق الاستعارة، وقيل: معناه إذا زالت الجهالة بالموت، فكأن الكافر والجاهل ما دام في الدنيا فهو مقبور، فإذا مات فقد أنشر وأخرج من قبره. أي: من جهالته، وذلك حسبما روي: (الإنسان نائم فإذا مات انتبه) (الرواية المعروفة: (الناس نيام فإذا ماتوا انتبهوا). قال الملا علي قاري: هو من قول علي كرم الله وجهه. انظر: الموضوعا الكبرى ص 250) وإلى هذا المعنى أشار بقوله: ﴿وما أنت بمسمع من في القبور﴾ [فاطر/22]، أي: الذين هم في حكم الأموات.

##### Türkçe

- **القبر**: ölünün karar kıldığı yer; ve **قبرته**’nin mastarı: onu **القبر**’a koydum; ve **أقبرته**: onun için içinde gömüleceği bir yer yaptım. Şu gibi: **أسقيته**: onun için kendisinden içileceği şeyi yaptım. Yüce Allah dedi ki: ﴿Sonra onu öldürdü de onu **فأقبره**﴾ [عبس/21]; denildi ki: manası, nasıl gömüleceğini ilham etti. Ve **المقبرة** ve **المقبرة** kabirlerin yeri; onun çoğulu: **مقابرا**. Dedi ki: ﴿Ta ki **المقابر**’i ziyaret ettiniz﴾ [التكاثر/2]; ölümden kinaye. Ve O’nun sözü: ﴿**القبور**’da olan şeyler altüst edilince﴾ [العاديات/9]; diriliş hâline işaret. Ve denildi ki: sırların açığa çıkarıldığı zamana işarettir; çünkü insanın hâlleri dünyada bulunduğu müddetçe örtülüdür; sanki onlar gömülmüştür; böylece **القبور** istiare yoluyla olur. Ve denildi ki: manası, ölüm ile cehalet ortadan kalkınca; sanki kâfir ve cahil dünyada bulunduğu müddetçe o gömülüdür; ölünce ise diriltilmiş ve kabrinden çıkarılmış olur; yani: cehaletinden. Ve bu, rivayet olunduğu üzere: (İnsan uyuyandır; ölünce uyanır) (bilinen rivayet: (İnsanlar uyuyandır; ölünce uyanırlar). ملا علي قاري dedi ki: o, علي’nin sözündendir; Allah yüzünü keremli kılsın. Bak: **الموضوعا الكبرى** s. 250). Ve bu manaya, O’nun sözüyle işaret etti: ﴿Ve sen **القبور**’da olanlara işittirici değilsin﴾ [فاطر/22]; yani: ölüler hükmünde olanlar.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ب ر
قبر الميت وأنت غداً مقبور‏.‏
وتقول‏:‏ نقلوا من القصور إلى القبور ومن المنابر إلى المقابر‏.‏
وهذا مقبر فلان‏.‏
والبقيع مقبرة المدينة ومقبرتها‏.‏
قال‏:‏ لكل أناسٍ مقبر بفنائهم فهم ينقصون والقبور تزيد ومن المجاز‏:‏ قولهم للمتكبر‏:‏ رفع قبرّاه وجاء رافعاً قبّراه وهي الأنف العظيم كأنها شبّهت بالقبر كما يقال‏:‏ رءوس كقبور عادٍ‏.‏
قال مرادس الدبيريّ‏:‏ لقد أتاني رافعاً قبرّاه لا يعرف الحق وليس يهواه وتقول‏:‏ واكبراه إذا رفع قبّراه وتقول‏:‏ ثبوا على المنابر فقد خلا الجو للقنابر جمع قنبرة ويقال لها‏:‏ القبّرة والقُبَرة والقبّر والقبر‏.‏

##### Türkçe

ق ب ر
**قبر**: ölüyü gömdü; ve sen yarın gömülmüşsün.
Ve dersin: saraylardan kabirlere, minberlerden mezarlıklara naklettiler.
Ve bu, falanın **مقبر**’idir.
Ve **البقيع**, Medine’nin mezarlığı ve onun **مقبرة**’sidir.
Dedi ki: Her insanlar topluluğunun avlularının yanında bir **مقبر** vardır; onlar eksilirler, kabirler artar. Ve mecazdandır: kibirliye onların sözü: **رفع قبرّاه**; ve **رافعاً قبّراه** olarak geldi; o, büyük burundur; sanki kabre benzetilmiştir; nitekim denilir: Âd’ın kabirleri gibi başlar.
**مرادس الدبيريّ** dedi ki: Bana **رافعاً قبرّاه** olarak geldi; hakkı bilmez ve onu istemez. Ve dersin: **واكبراه**; **قبّراه**’ını kaldırdığı zaman. Ve dersin: Minberlerin üzerine sıçrayın; çünkü hava **القنابر** için boşaldı; **قنبرة**’nin çoğuludur; ve ona **القبّرة** ve **القُبَرة** ve **القبّر** ve **القبر** denilir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَبْرُ: مدفن الإِنسان، وجمعه قُبُور، والمَقْبَرُ المصدر. والمَقْبرَة، بفتح الباء وضمها: موضع القُبُور. قال سيبويه: المَقْبُرة ليس على الفعل ولكنه اسم. الليث: والمَقْبَرُ أَيضاً موضع القبر، وهو المَقْبَريّ والمَقْبُرِيّ. الجوهري: المَقْبَرَة والمَقْبُرة واحدة المقابر، وقد جاء في الشعر المَقْبَرُ؛ قال عبد الله بن ثعلبة الحَنَفيّ: أَزُورُ وأَعْتادُ القُبورَ، ولا أَرَى
سِوَى رَمْسِ أَعجازٍ عليه رُكُودُ
لكلِّ أُناسٍ مَقْبَرٌ بفِنائِهم،
فهمْ يَنْقُصُونَ، والقُبُورُ تَزِيدُ
قال ابن بري: قول الجوهري: وقد جاء في الشعر المَقْبَرُ، يقتضي أَنه من الشاذ، قال: وليس كذلك بل هو قياس في اسم المكان من قَبَرَ يَقْبُرُ المَقْبَرُ، ومن خرج يَخْرُجُ المَخْرَج، ومن دخل يَدْخُلُ المَدْخَل، وهو قياس مطَّرد لم يَشِذَّ منه غيرُ الأَلفاظِ المعروفة مثل المَبِيتِ والمَسْقِطِ والمَطْلِع والمَشْرِقِ والمَغْرِب ونحوها. والفِناء: ما حول الدار، قال: وهمزته منقلبة عن واو بدليل قولهم شجرة فَنْواء أَي واسعة الفناء لكثرة أَغصانها. وفي الحديث: نهى عن الصلاة في المَقْبُرَة؛ هي موضع دفن الموتى، وتضم باؤها وتفتح، وإِنما نهى عنها لاختلاط ترابها بصديد الموتى ونجاساتهم، فإِن صلى في مكان طاهر منها صحت صلاته؛ ومنه الحديث: لا تجعلوا بيوتَكم مَقابر أَي لا تجعلوها لكم كالقبور لا تصلون فيها لأَن العبد إِذا مات وصار في قبره لم يُصَلّ، ويشهد له قوله فيه: اجعلوا من صلاتكم في بيوتكم ولا تتخذوها قبوراً، وقيل: معناه لا تجعلوها كالمقابر لا تجوز الصلاة فيها، قال: والأَول الوجه.
وقَبَره يَقْبِره ويَقْبُره: دفنه. وأَقْبره: جعل له قبراً. وأَقْبَرَ إِذا أَمر إِنساناً بحفر قبر. قال أَبو عبيدة: قالت بنو تميم للحجاج وكان قتل صالح بن عبد الرحمن: أَقْبِرْنا صالحاً أَي ائذن لنا في أَن نَقْبره، فقال لهم: دونكموه. الفراء في قوله تعالى: ثم أَماته فأَقبره، أَي جعله مقبوراً ممن يُقْبَرُ ولم يجعله ممن يُلْقَى للطير والسباع ولا ممن يُلْقَى في النواويس، كان القبر مما أُكرم به المسلم، وفي الصحاح: مما أُكرم به بنو آدم، ولم يقل فقَبَره لأَن القابر هو الدافن بيده، والمُقْبِرُ هو الله لأَنه صيره ذا قَبْر، وليس فعله كفعل الآدمي. والإِقْبار: أَن يُهَيِّءَ له قبراً أَو يُنْزِلَهُ مَنْزِله. وفي الحديث عن ابن عباس، رضي الله عنهما، أَن الدجال وُلِدَ مقبوراً، قال أَبو العباس: معنى قوله ولد قبوراً أَن أُمه وضعته وعليه جلدة مُصْمَتة ليس فيها شق ولا نَقْبٌ، فقالت قابلته: هذه سِلْعة وليس ولداً، فقالت أُمه: بل فيها ولد وهو مقبور فيها، فشقوا عنه فاستهلَّ. وأَقْبره: جعل له قبراً يُوارَى فيه ويدفن فيه. وأَقبرته: أَمرت بأَن يُقْبَر. وأَقْبَر القومَ قتيلَهم: أَعطاهم إِياه يَقْبُرونه. وأَرض قَبُور: غامضة. ونخلة قَبُور: سريعة الحمل، وقيل: هي التي يكون حملها في سَعَفها، ومثلها كبَوس.
والقِبْرُ: موضع مُتأَكِّل في عُود الطيب. والقِبِرَّى: العظيم الأَنف، وقيل: هو الأَنف نفسه. يقال: جاء فلان رامِعاً قِبرّاه ورامِعاً أَنفه إِذا جاء مُغْضَباً، ومثله: جاء نافخاً قِبِرَّاه ووارماً خَوْرَمَتُه؛ وأَنشد:
لما أَتانا رامِعاً قِبِرَّاه،
لا يَعْرِفُ الحقَّ وليس يَهْواه
ابن الأَعرابي: القُبَيْرَةُ تصغير القِبِرَّاة، وهي رأْس القَنْفاء. قال: والقِبِرَّاة أَيضاً طَرَفُ الأَنف، تصغيره قُبَيرة. والقُبَرُ: عنب أَبيض فيه طُولٌ وعناقيده متوسطة ويُزَبَّب. والقُبَّرُ والقُبَّرة والقُنْبَرُ والقُنْبَرة والقُنْبَراء: طائر يشبه الحُمَّرة. الجوهري: القُبَّرة واحدة القُبَّر، وهو ضرب من الطير؛ قال طَرَفَة وكان يصطاد هذا الطير في صباه:
يا لكِ من قُبَّرةٍ بمَعْمَرِ،
خَلا لكِ الجَوُّ فبيضِي واصْفِرِي،
ونَقِّرِي ما شِئْتِ أَن تُنَقِّرِي،
قد ذهبَ الصَّيَّادُ عنكِ فابْشِرِي،
لا بُدَّ من أَخذِكِ يوماً فاصْبرِي
قال ابن بري:
يا لكِ من قُبَّرَةٍ بمعمر
لكُلَيْبِ بن ربيعة التغلبي وليس لطَرَفَة كما ذكر، وذلك أَن كليب بن ربيعة خرج يوماً في حِماه فإِذا هو بقُبَّرَة على بيضها، والأَكثر في الرواية بحُمَّرَةٍ على بيضها، فلما نظرت إِليه صَرْصَرَتْ وخَفَقَتْ بجناحيها، فقال لها: أَمِنَ رَوْعُك، أَنت وبيضك في ذمتي ثم دخلت ناقة البَسُوس إِلى الحِمَى فكسرت البيض فرماها كليب في ضَرْعها. والبَسُوس: امرأَة، وهي خالة جَسَّاس بن مُرَّة الشيباني، فوثب جسَّاس على كُلَيْب فقتله، فهاجت حرب بكر وتَغْلِب ابني وائل بسببها أَربعين سنة. والقُنْبَراءُ: لغة فيها، والجمع القَنَابر مثل العُنْصَلاءِ والعَناصل، قال: والعامة تقول القُنْبُرَةُ، وقد جاء ذلك في الرجز، أَنشد أَبو عبيدة:
جاء الشِّتاءُ واجْثأَلَّ القُنْبُرُ،
وجَعَلَتْ عينُ الحَرَورِ تَسْكُرُ
أَي يسكن حرها وتخْبو. والقُبَّارُ: قوم يتجمعون لجَرِّ ما في الشِّبَاكِ من الصيد؛ عُمانية؛ قال العجاج: كأَنَّما تَجَمَّعُوا قُبَّارَا

##### Türkçe

**القَبْرُ**: insanın gömütü; çoğulu **قُبُور**; **المَقْبَرُ** ise mastardır.
Ve **المَقْبرَة**; **الباء**’nın fethi ve zammıyla: **قُبُور**un yeri. Sîbeveyh dedi: **المَقْبُرة** fiil üzere değildir, fakat isimdir. Leys: **المَقْبَرُ** da kabir yeri demektir; o, **المَقْبَريّ** ve **المَقْبُرِيّ**dir. Cevherî: **المَقْبَرَة** ve **المَقْبُرة** “**المقابر**”in bir tanesidir; şiirde **المَقْبَرُ** gelmiştir; Abdullah b. Sa‘lebe el-Hanefî dedi ki:
أَزُورُ وأَعْتادُ القُبورَ، ولا أَرَى
سِوَى رَمْسِ أَعجازٍ عليه رُكُودُ
لكلِّ أُناسٍ مَقْبَرٌ بفِنائِهم،
فهمْ يَنْقُصُونَ، والقُبُورُ تَزِيدُ
İbn Berrî dedi: Cevherî’nin “şiirde **المَقْبَرُ** gelmiştir” sözü, onun şâzdan olduğunu gerektirir. Dedi: Öyle değildir; bilakis o, **قَبَرَ يَقْبُرُ**’dan mekân ismi kıyasıdır: **المَقْبَرُ**; ve **خرج يَخْرُجُ**’dan **المَخْرَج**; ve **دخل يَدْخُلُ**’dan **المَدْخَل**; bu, bilinen lafızlar dışında şâz olmayan, muttarid bir kıyastır; **المَبِيتِ** ve **المَسْقِطِ** ve **المَطْلِع** ve **المَشْرِقِ** ve **المَغْرِب** ve benzerleri gibi. Ve **الفِناء**: evin çevresinde olan şeydir. Dedi: onun hemzesi, onların “**شجرة فَنْواء**” (yani avlusu geniş; dallarının çokluğundan) demeleri deliliyle vavdan dönmüştür. Hadiste: **المَقْبُرَة**’de namazdan nehyetti; o, ölülerin defnedildiği yerdir; **الباء**’sı zamme ile de fetha ile de gelir; ondan nehyetmesi ancak toprağının ölülerin irinleri ve necasetleriyle karışmasındandır; ondan temiz bir yerde namaz kılarsa namazı sahih olur. Ondan (şu) hadis: “Evlerinizi **مَقابر** yapmayın”; yani onları size kabirler gibi yapmayın; içinde namaz kılmazsınız; çünkü kul öldüğü ve kabrinde olduğu zaman namaz kılmaz. Bunu, onda (geçen) şu sözü destekler: “Namazınızdan (bir kısmını) evlerinizde kılın ve onları kabirler edinmeyin.” Denildi ki: manası, onları **المقابر** gibi yapmayın; içinde namaz caiz olmaz. Dedi: birincisi vechdir.

Ve **قَبَره يَقْبِره ويَقْبُره**: onu defnetti. Ve **أَقْبره**: ona bir kabir yaptı. Ve **أَقْبَرَ**: bir insana kabir kazmasını emrettiği zaman. Ebû Ubeyde dedi: Benû Temîm, Haccâc’a—Sâlih b. Abdurrahman’ı öldürmüştü—dedi ki: “Bize Sâlih’i **أَقْبِرْ**”; yani onu **نَقْبره** (defnetmemize) bize izin ver. Onlara dedi ki: “Onu alın.” Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **ثم أَماته فأَقبره**: yani onu, kuşlara ve yırtıcılara atılanlardan kılmadı; ve **النواويس**’e atılanlardan kılmadı; bilakis onu, **يُقْبَرُ** (defnedilen) kimselerden kılmış olarak “makbûr” yaptı. Kabir, Müslümanın kendisiyle ikram olunduğu şeylerdendi. Ve **الصحاح**’ta: Âdemoğullarının kendisiyle ikram olunduğu şeylerdendi. “Sonra onu defnetti” demedi; çünkü **القابر** eliyle defneden kimsedir; **المُقْبِرُ** ise Allah’tır; çünkü onu **قَبْر** sahibi kıldı; onun fiili, âdemoğlunun fiili gibi değildir. Ve **الإِقْبار**: ona bir kabir hazırlaması yahut onu menziline indirmesidir. Hadiste, İbn Abbâs’tan—Allah ikisinden de razı olsun—: Deccâl **مقبوراً** olarak doğdu. Ebû’l-Abbâs dedi: “**ولد قبوراً**” sözünün manası: annesi onu doğurdu; üzerinde, içinde yarık da delik de olmayan, kapalı bir deri vardı. Ebesi dedi ki: “Bu bir **سِلْعة**dır, çocuk değildir.” Annesi dedi ki: “Bilakis onun içinde çocuk vardır ve o, onun içinde **مقبور**dur.” Onu yardılar; o da (doğar doğmaz) ses verdi. Ve **أَقْبره**: içinde örtülüp gizleneceği ve içinde defnedileceği bir kabir yaptı. Ve **أَقبرته**: **يُقْبَر** olmasıyla emrettim. Ve **أَقْبَر القومَ قتيلَهم**: onu onlara verdi; onu **يَقْبُرونه** (defnederler). Ve **أَرض قَبُور**: kapalı/derin (yer). Ve **نخلة قَبُور**: çabuk meyve veren; denildi ki: o, meyvesi **سَعَف**ında olan (hurma)dır; onun benzeri **كبَوس**tur.

Ve **القِبْرُ**: güzel koku ağacının odununda yenilmiş (içi oyulmuş) bir yer. Ve **القِبِرَّى**: büyük burun; denildi ki: burunun kendisidir. Denir ki: “Falanca **رامِعاً قِبرّاه** ve **رامِعاً أَنفه** geldi” — öfkeli geldiği zaman. Ve onun benzeri: “**جاء نافخاً قِبِرَّاه** ve **وارماً خَوْرَمَتُه** geldi.” Ve (şu) okundu:
لما أَتانا رامِعاً قِبِرَّاه،
لا يَعْرِفُ الحقَّ وليس يَهْواه
İbnü’l-A‘râbî: **القُبَيْرَةُ**, **القِبِرَّاة**’ın küçültmesidir; o, **القَنْفاء**’nın başıdır. Dedi: **القِبِرَّاة** ayrıca burun ucudur; onun küçültmesi **قُبَيرة**dir.

Ve **القُبَرُ**: uzunluğu olan beyaz üzüm; salkımları orta (büyüklükte)dir ve kuru üzüm yapılır.

Ve **القُبَّرُ** ve **القُبَّرة** ve **القُنْبَرُ** ve **القُنْبَرة** ve **القُنْبَراء**: **الحُمَّرة**’ye benzeyen bir kuş. Cevherî: **القُبَّرة**, **القُبَّر**’in bir tanesidir; o, kuşlardan bir türdür. **طَرَفَة** dedi—bu kuşu çocukluğunda avlardı—:
يا لكِ من قُبَّرةٍ بمَعْمَرِ،
خَلا لكِ الجَوُّ فبيضِي واصْفِرِي،
ونَقِّرِي ما شِئْتِ أَن تُنَقِّرِي،
قد ذهبَ الصَّيَّادُ عنكِ فابْشِرِي،
لا بُدَّ من أَخذِكِ يوماً فاصْبرِي
İbn Berrî dedi:
يا لكِ من قُبَّرَةٍ بمعمر
bu, **كُلَيْبِ بن ربيعة التغلبي**’nindir; Cevherî’nin zikrettiği gibi **طَرَفَة**’nin değildir. Çünkü **كليب بن ربيعة** bir gün **حِماه**’ında çıktı; bir de baktı ki yumurtaları üzerinde bir **قُبَّرَة** var; rivayette daha çok “yumurtaları üzerinde bir **حُمَّرَة**” iledir. Ona bakınca, ötüp kanatlarını çırptı. Ona dedi ki: “Korkundan mı? Sen ve yumurtan zimmetimdedir.” Sonra **البَسُوس**’un devesi **الحِمَى**’ya girdi; yumurtaları kırdı; Kuleyb onu devesinin memesine attı (mızrakladı). Ve **البَسُوس**: bir kadındır; o, **جَسَّاس بن مُرَّة الشيباني**’nin teyzesidir. Derken Cessâs, Kuleyb’in üzerine atıldı da onu öldürdü; bunun sebebiyle Vâil’in iki oğlu Bekr ve Tağlib’in savaşı kırk yıl alevlendi. Ve **القُنْبَراءُ**: onda bir lugattır; çoğulu **القَنَابر**; **العُنْصَلاءِ** ve **العَناصل** gibi. Dedi: avam **القُنْبُرَةُ** der; bu, recezde gelmiştir. Ebû Ubeyde inşâd etti:
جاء الشِّتاءُ واجْثأَلَّ القُنْبُرُ،
وجَعَلَتْ عينُ الحَرَورِ تَسْكُرُ
yani harareti sakinleşir ve söner. Ve **القُبَّارُ**: ağlardaki avdan olanı çekmek için toplanan bir kavim; Umânîdir. A‘câc dedi:
كأَنَّما تَجَمَّعُوا
قُبَّارَا

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ب ر * * القَبْرُ * واحد * القُبور * و * المَقْبُّرةُ * بفتح الباء وضمها واحدة * المَقابِرِ * وقد جاء في الشعر * المَقْبُر * بغير هاء و * قَبَرَ * الميت دفنه وبابه ضرب ونصر و * أقْبَرَهُ * أمر بأن يقبر وقال بن السكيت أقبره صير له قبرا يدفن فيه وقوله تعالى ﴿ثم أماته فأقبره﴾ أي جعله ممن يقبر ولم يجعله يلقى للكلاب فالقبر مما أكرم به بنو آدم و * القُبَّرةُ * واحدة * القُبَّرِ * وهو ضرب من الطير و * القُنْبُراءُ * بالمد وضم القاف والباء لغة فيها والجمع * القَنابِرُ * والعامة تقول * القُنْبُرَةُ * وقد جاء ذلك في الرجز

##### Türkçe

* ق ب ر * **القَبْرُ**: **القُبور**’un tekilidir. Ve **المَقْبُّرةُ** (bâ’nın fethasıyla ve zammıyla): **المَقابِرِ**’in tekilidir. Şiirde **المَقْبُر** (hâ’sız) gelmiştir. Ve **قَبَرَ**: ölüyü defnetti; bâbı **ضرب** ve **نصر**’dır. Ve **أقْبَرَهُ**: kabre konulmasını emretti. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **أقبره**: ona, içine defnedileceği bir kabir yaptı. Yüce Allah’ın sözü: ﴿ثم أماته فأقبره﴾ yani onu, kabre konulanlardan kıldı; onu köpeklere atılır kılmadı. Çünkü kabir, Âdemoğullarının kendisiyle ikram olunduğu şeylerdendir. Ve **القُبَّرةُ**: **القُبَّرِ**’in tekilidir; o, kuştan bir türdür. Ve **القُنْبُراءُ** (med ile, kâf ve bâ’nın zammıyla): onda bir lugattır; çoğulu **القَنابِرُ**’dir. Avam **القُنْبُرَةُ** der. Bu, recezde gelmiştir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القبر بالفتح: مدفن الإنسان، ج قبور. والمقبرة، مثلثة الباء، وكمكنسة: موضعها، أي القبور. قال سيبويه: المقبرة ليس على الفعل ولكنه اسم. قال الليث: والمقبر أيضا: موضع القبر؛ وهو المقبرى والمقبرى. وفي الصحاح: المقبرة والمقبرة: واحدة المقابر، وقد جاء في الشعر المقبر، قال عبد الله بن ثعلبة الحنفي:
  أزور وأعتاد القبـور ولا أرى                      سوى رمس أعجاز عليه ركود
  لكل أناس مقبر بـفـنـائهـم                      فهم ينقصون والقبـور تـزيد قال ابن بري: قول الجوهري: وقد جاء في الشعر المقبر، يقتضي أنه من الشاذ، وليس كذلك، بل هو قياس في اسم المكان من قبر يقبر المقبر، ومن خرج يخرج المخرج، وهو قياس مطرد لم يشذ منه غير الألفاظ المعروفة مثل المبيت والمسقط ونحوهما. والمقبريون في المحدثين جماعة وهم: سعيد، وأبوه أبوسعيد، وابنه عباد، وآل بيته، وغيرهم. قبره، يقبره، بالضم، ويقبره بالكسر، قبرا ومقبرا، الأخير مصدر ميمى: دفنه وواراه في التراب. وأقبره: جعل له قبرا يوارى فيه ويدفن فيه. وقيل: أقبر، إذا أمر إنسانا بحفر قبر. قال الفراء: وقوله تعالى: ثم أماته فأقبره. أي جعله مقبورا: ممن يقبر، ولم يجعله ممن يلقى للطير والسباع، كأن القبر مما أكرم به المسلم. وفي الصحاح: مما أكرم به بنو آدم، ولم يقل: فقبره، لأن القابر هو الدافن بيده، والمقبر هو الله، لأنه صيره ذا قبر، وليس فعله كفعل الآدمي. وأقبر القوم: أعطاهم قتيلهم ليقبروه، قال أبو عبيدة: قالت بنو تميم للحجاج، وكان قتل صالح بن عبد الرحمن: أقبرنا صالحا، أي ائذن لنا في أن نقبره، فقال لهم: دونكموه. وقال ابن دريد القبور، كصبور، من الأرض: الغامضة، والقبور من النخل: السريعة الحمل، أو هي التي يكون حملها في سعفها، ومثلها كبوس. والقبر، بالكسر: موضع متأكل في عود الطيب. والقبرى، كزمكى: الأنف العظيم نفسها أو طرفها؛ كما قاله ابن الأعرابي. وقال ابن دريد: القبرى: العظيم الأنف. ومن المجاز: جاء فلان رامعا قبراه، ورامعا أنفه، إذا جاء مغضبا. ومثله: جاء نافخا قبراه، ووارما خورمته. قال الزمخشري: كأنها شبهت بالقبر كما يقال: رؤوس كقبور عاد. وقال مرداس:
  لقد أتاني رافعـا قـبـراه                      لا يعرف الحق وليس يهواه وتقول: واكبراه، إذا رفع قبراه. والقبراة: رأس الكمرة، وفي النوادر لابن الأعرابي: رأس القنفاء، تصغيرها قبيرة، على حذف الزوائد وكذا تصغير القبراة بمعنى الأنف. والقبار، كرمان، ع بمكة حرسها الله تعالى، أنشد الأصمعي لورد العنبري:
  فألقت الأرحل في محار                      بين الحجون فإلى القبار

  أي نزلت فأقامت. والقبار: المجتمعون، وفي بعض النسخ المتجمعون لجر ما في الشباك من الصيد، عمانية، قال العجاج: كأنما تجمعوا قبارا. والقبار: سراج الصياد بالليل، والقبار، كهمام: سيف شعبان ابن عمرو الحميري. وعن أبي حنيفة: القبر، كصرد: عنب أبيض طويل جيد الزبيب، عناقيده متوسطة. والقبر، كسكر، وصرد: طائر يشبه الحمرة، الواحدة بهاء، ويقال فيه أيضا: القنبراء بالضم والمد، ج قنابر، كالعنصلاء والعناصل. قال الجوهري: ولا تقل قنبرة، كقنفذة، أو لغية وقد جاء ذلك في الرجز، أنشده أبو عبيدة:
  جاء الشتاء واجثأل القنبـر                      وجعلت عين السموم تسكر وقبرة: كورة بالأندلس متصلة بأجواز قرطبة، منها عبد الله ابن يونس صاحب بقي بن مخلد. وعثمان بن أحمد بن مدرك المتوفي سنة 320؛ قاله الذهبي، وضبطه هكذا. وقد ضبطه السمعاني بفاء مكسورة وياء ساكنة، وتعقب؛ قاله الحافظ. وخيف ذي قبر: ع قرب عسفان. وقبريان بالضم: ة بإفريقية منها سهل بن عبد العزيز الإفريقي القبرياني، روى عن سحنون بن سعيد المغربي. وقبرين، بالكسر مثنى: عقبة بتهامة. وقول ابن عباس رضي الله عنهما في الدجال: إنه ولد مقبورا، قال ثعلب: معناه أن أمه وضعته في، ونص أبي العباس: وعليه جلدة مصمتة لا شق فيها ولا نقب، هكذا بالنون في الأصول الصحيحة، وفي بعضها بالمثلثة. فقالت قابلته: هذه سلعة ليس فيها ولد. وفي اللسان: وليس ولدا، وفي التكملة: وليس بولد. فقالت أمه: فيها ولد، وهو مقبور فيها. فشقوا عنه، فاستهل، هكذا نقله الصاغاني وصاحب اللسان. وأبو القاسشم منصور- ويقال: أبو القاسم بن منصور؛ كما في التبصير للحافظ- القباري، كشدادي: زاهد الإسكندرية وإمامها وقدوتها، توفي سنة 662، وقد أسن.

##### Türkçe

**القبر** fetih ile: insanın gömütü; çoğulu **قبور**. Ve **المقبرة**; **الباء**’sı üç vecihli, ve **مكنسة** gibi: onun yeri, yani kabirler. Sîbeveyh dedi: **المقبرة** fiil üzere değildir, fakat o bir isimdir. Leys dedi: ve **المقبر** dahi: kabrin yeri; o **المقبرى** ve **المقبرى**’dır. Ve Sıhâh’ta: **المقبرة** ve **المقبرة**: **المقابر**’in bir tanesi; ve şiirde **المقبر** gelmiştir, Abdullah b. Sa‘lebe el-Hanefî dedi:
  Kabirleri ziyaret eder ve alışkanlık edinirim, ve görmem                      ancak üzerinde çökmeler bulunan bir yığının bir **رمس**’ini
  Her bir insanlar için onların avlularında bir **مقبر** vardır                      onlar eksilirler ve kabirler artar

İbn Berrî dedi: Cevherî’nin sözü: “ve şiirde **المقبر** gelmiştir”, onun şâzdan olduğunu gerektirir; ve öyle değildir; bilakis o, **قبر يقبر**’den mekân ismi kıyasıdır: **المقبر**; ve **خرج يخرج**’den: **المخرج**; ve o, bilinen lafızlar gibi **المبيت** ve **المسقط** ve benzerleri dışında ondan şâz olmayan, muttarid bir kıyastır. Ve **المقبريون** muhaddislerde bir cemaattir ve onlar: Sa‘îd, ve babası Ebû Sa‘îd, ve oğlu Abbâd, ve ehl-i beyti, ve başkalarıdır. **قبره**; **يقبره**; damme ile; ve kesre ile **يقبره**; **قبرا** ve **مقبرا**; sonuncusu mîmî masdardır: onu defnetti ve onu toprağa gizledi. Ve **أقبره**: ona içinde gizleneceği ve içinde defnedileceği bir kabir yaptı. Ve denildi: **أقبر**; bir insana kabir kazmasını emrettiği zaman. Ferrâ dedi: ve Yüce Allah’ın sözü: **ثم أماته فأقبره**; yani onu kabirli kıldı: kabreden kimselerden; ve onu kuşlara ve yırtıcılara atılan kimselerden kılmadı; sanki kabir, Müslümanın onunla ikram olunduğu şeylerdendir. Ve Sıhâh’ta: Âdemoğullarının onunla ikram olunduğu şeylerdendir; ve “**فقبره**” demedi; çünkü **القابر** eliyle defneden kimsedir; ve **المقبر** Allah’tır; çünkü onu kabir sahibi kıldı; ve onun fiili, âdemoğlunun fiili gibi değildir. Ve **أقبر القوم**: onlara öldürülmüşlerini verdi ki onu kabretsinler; Ebû Ubeyde dedi: Benû Temîm Haccâc’a dedi—ve o, Sâlih b. Abdurrahman’ı öldürmüştü—: **أقبرنا صالحا**; yani bize onu kabretmemize izin ver; o da onlara dedi: onu alın. Ve İbn Düreyd dedi: **القبور**—**صبور** gibi—yerden: derin olan; ve hurmadan **القبور**: çabuk yüklenen; yahut o, yükü yaprak saplarında olanlardır; ve onun benzeri **كبوس**’tur. Ve **القبر**; kesre ile: güzel koku ağacında yenmiş yer. Ve **القبرى**; **زمكى** gibi: büyük burun, bizzat kendisi yahut ucu; İbnü’l-A‘râbî’nin dediği gibi. Ve İbn Düreyd dedi: **القبرى**: büyük burunlu. Ve mecazdan: falan kimse **رامعا قبراه** ve **رامعا أنفه** geldi; öfkeli geldiği zaman. Ve onun benzeri: **جاء نافخا قبراه** ve **وارما خورمته** geldi. Zemahşerî dedi: sanki o, kabre benzetildi; “Âd’ın kabirleri gibi başlar” denildiği gibi. Ve Mirdâs dedi:
  Bana **رافعا قبراه** olarak geldi                      hakkı bilmez ve onu sevmez

Ve dersin: **واكبراه**; **قبراه**’ını kaldırdığı zaman. Ve **القبراة**: **الكمرة**’nin başı; ve İbnü’l-A‘râbî’nin **النوادر**’inde: **القنفاء**’nın başı; küçültmesi **قبيرة**’dir; زائدleri hazfetme üzere; ve aynı şekilde **القبراة**’nin, burun manasında küçültmesi. Ve **القبار**; **رمان** gibi: Mekke’de bir yer; Allah Teâlâ onu korusun; Asma‘î, Verd el-‘Anberî için inşâd etti:
  Derken semerleri **محار**’da bıraktı                      **الحجون** ile **القبار**’a kadar

  yani indi de ikamet etti. Ve **القبار**: toplananlar; ve bazı nüshalarda “**المتجمعون**”, ağda avdan olanı çekmek için; Umânîdir; ‘Accâc dedi: sanki **قبارا** olarak toplandılar. Ve **القبار**: geceleyin avcının kandili. Ve **القبار**; **همام** gibi: Şa‘bân b. ‘Amr el-Himyerî’nin kılıcı. Ve Ebû Hanîfe’den: **القبر**; **صرد** gibi: beyaz, uzun üzüm; iyi kuru üzüm; salkımları orta. Ve **القبر**; **سكر** ve **صرد** gibi: kızılkuşa benzeyen bir kuş; bir tanesi **هاء** iledir; ve onda ayrıca denilir: **القنبراء**; damme ve med ile; çoğulu **قنابر**; **العنصلاء** ve **العناصل** gibi. Cevherî dedi: ve **قنبرة** deme; **قنفذة** gibi; yahut bir lugattır; ve bu, recezde gelmiştir; Ebû Ubeyde onu inşâd etti:
  Kış geldi ve **القنبر** çömeldi                      ve semûmun gözü sarhoş eder oldu

Ve **قبرة**: Endülüs’te bir **كورة**; Kurtuba’nın çevrelerine bitişik; ondan, Bakî b. Mahlad’ın sahibi Abdullah b. Yûnus’tur. Ve 320 senesinde vefat eden Osman b. Ahmed b. Mudrik; Zehebî onu söyledi; ve onu böyle ضبط etti. Ve Sem‘ânî onu, kırık **فاء** ve sâkin **ياء** ile ضبط etti; ve itiraz edildi; Hâfız onu söyledi. Ve **خيف ذي قبر**: عسفان yakınında bir yer. Ve **قبريان** damme ile: İfrîkıye’de bir belde; ondan Sehl b. Abdülazîz el-İfrîkî **القبرياني**’dir; Sahnûn b. Sa‘îd el-Mağribî’den rivayet etti. Ve **قبرين**; kesre ile tesniye: Tihâme’de bir **عقبة**. Ve İbn Abbâs رضى الله عنهما’nın Deccâl hakkında sözü: “o **مقبورا** olarak doğdu”; Sa‘leb dedi: manası, annesi onu … içine koydu; ve Ebû’l-Abbâs’ın nassı: üzerinde, içinde ne yarık ne delik bulunan yekpare bir deri; sahih asıllarda **النون** ile böyledir; ve bazılarında **المثلثة** ile. Bunun üzerine ebesi dedi: bu, içinde çocuk olmayan bir **سلعة**’dır. Lisân’da: ve o bir çocuk değildir; ve Tekmile’de: ve çocuk değildir. Bunun üzerine annesi dedi: içinde çocuk vardır; ve o, onun içinde **مقبور**’dur. Sonra onu yardılar; derken bağırdı; Sâgânî ve Lisân’ın sahibi onu böyle nakletti. Ve Ebû’l-قاسشم Mansûr—ve denilir: Ebû’l-Qâsım b. Mansûr; Hâfız’ın **التبصير**’inde olduğu gibi—**القباري**; **شدادي** gibi: İskenderiye’nin zâhidi ve imamı ve örneği; 662 senesinde vefat etti; ve yaşlanmıştı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَبَرَ
1 قَبَرَ ذ , aor. قَبُرَ and قَبِرَ , inf. n. قَبْرٌ (S, Msb, K) and مَقْبَرٌ, (K,) He buried a corpse; (S, Msb, K:) concealed it in the earth. (TA.)

اقبرهُ
4 اقبرهُ ذ He made him to be buried: so in the Kur, lxxx. 21: (Fr, S:) where it is meant that man is not made by God to be thrown, when dead, to the dogs, (S,) or to the birds and wild beasts. (Fr.) ― -b2- He ordered that he should be buried. (S, Mgh, Msb.) ― -b3- [He permitted that he should be buried.] The tribe of Temeem said to El-Hejjáj, who had slain Sálih the son of 'Abder-Rahmán, أَقْبِرْنَا صَالِحًا, meaning, Permit us to bury Sálih. (S, * TA.) You say also اقبر القَوْمَ, meaning, He gave them their slain that they might burg him. (K.) ― -b4- He assigned to him, or made for him, a grave (ISk, S, Msb, K) to be buried in it: (S:) he made him to have a grave. (Mgh.) ― -b5- Accord. to some, He ordered him to dig a grave. (TA.)

قَبْرٌ
قَبْرٌ ذ A grave, tomb, sepulchre, or place of burial, of a human being: (K:) pl. قُبُور. (S, Msb, K.)

قُبَرٌ
قُبَرٌ ذ : see قَبَّرٌ.

قُبَّرٌ
قُبَّرٌ ذ (S, Msb, K) and ↓ قُبَرٌ (K) and ↓ قُنْبُرَآءُ (S, K) and ↓ فُنْبُرٌ, this last occurring in a Rejez, to be cited below, (S,) The [lark;] a kind of bird, (S, K,) resembling the حُمَّرَة; (TA;) a kind of small bird; (Msb:) n. un. قُبَّرَةٌ (S, Msb, K) and قُبَرَةٌ (K) and قُنْبُرَةٌ, (S, Msb,) which last is the form used by the vulgar, (S,) or it is not allowable, or it is a form of weak authority, (K,) and is also pronounced قُنْبَرَةٌ: (Msb:) pl. of قنبراء, (S, K,) and of قنبرة, (Msb,) قَنَابِرُ. (S, Msb, K.) AO cites, from a Rejez of Jendel Ibn-El-Muthennà Et- Tahawee,
جَآءَ الشِّتَآءُ وَاجْثَأَلَّ القُنْبُرُ
[The winter came, and the lark plumed himself]. (S.)

قُنْبُرٌ
قُنْبُرٌ ذ : see قُبَّرٌ.

قُنْبُرَآءُ
قُنْبُرَآءُ ذ : see قُبَّرٌ.

مَقْبَرٌ
مَقْبَرٌ ذ and مَقْبُرٌ: see مَقْبُرَةٌ.

مَقْبُرَةٌ
مَقْبُرَةٌ ذ and مَقْبَرَةٌ (S, Mgh, Msb, K) and مَقْبِرَةٌ and مِقْبَرَةٌ (K) and ↓ مَقْبَرٌ, (Lth, S, Mgh,) with fet-h only, (Mgh,) this last occurring in poetry, (S,) but agreeable with analogy, (IB,) and ↓ مَقْبُرٌ. (MF, and TA voce أَلُوكٌ, [under which see some remarks on words of this form in the present work,]) A cemetery, burial-place, or place of graves: (Msb, K:) or the place of a grave: (Mgh:) or the last of the above words has this latter signification: (Lth:) pl. (of مقبرة and مقبر, Mgh) مَقَابِرُ. (S, Mgh, Msb.)

مَقْبَرِىٌّ
مَقْبَرِىٌّ ذ and مَقْبُرِىٌّ applied to a man [A keeper of a cemetery: or of a grave or tomb: or a gravedigger]. (S.)

##### Türkçe

**قَبَرَ**
1 **قَبَرَ** ذ, muzâri‘ **قَبُرَ** ve **قَبِرَ**, mastar ismi **قَبْرٌ** (S, Msb, K) ve **مَقْبَرٌ**, (K,) bir cesedi gömdü; (S, Msb, K:) onu toprağın içinde gizledi. (TA.)

**اقبرهُ**
4 **اقبرهُ** ذ onu gömülür kıldı: böylece Kur’ân’da, lxxx. 21: (Fr, S:) burada murad, insanın Allah tarafından, öldüğünde, köpeklere atılır kılınmamasıdır, (S,) yahut kuşlara ve yırtıcı hayvanlara. (Fr.) ― -b2- Onun gömülmesini emretti. (S, Mgh, Msb.) ― -b3- [Onun gömülmesine izin verdi.] Temîm kabilesi, ‘Abder-Rahmân’ın oğlu Sâlih’i öldürmüş olan El-Heccâc’a **أَقْبِرْنَا صَالِحًا** dedi; mânâsı, Sâlih’i gömmemize izin ver. (S, * TA.) Yine **اقبر القَوْمَ** dersin; mânâsı, öldürülmüşlerini onlara verdi ki onu gömsünler. (K.) ― -b4- Ona, içine gömülmesi için, bir kabir tahsis etti yahut yaptı (ISk, S, Msb, K): (S:) ona bir kabir sahibi kıldı. (Mgh.) ― -b5- Bazılarına göre, ona bir kabir kazmasını emretti. (TA.)

**قَبْرٌ**
**قَبْرٌ** ذ bir insanın kabri, mezarı, türbesi yahut gömü yeri: (K:) çoğulu **قُبُور**. (S, Msb, K.)

**قُبَرٌ**
**قُبَرٌ** ذ: bk. **قَبَّرٌ**.

**قُبَّرٌ**
**قُبَّرٌ** ذ (S, Msb, K) ve ↓ **قُبَرٌ** (K) ve ↓ **قُنْبُرَآءُ** (S, K) ve ↓ **فُنْبُرٌ**, bu sonuncusu aşağıda zikredilecek bir Recez’de vârid olmuştur, (S,) [tarla kuşu;] bir kuş türü, (S, K,) **حُمَّرَة**’ye benzeyen; (TA;) küçük bir kuş türü; (Msb:) tekili **قُبَّرَةٌ** (S, Msb, K) ve **قُبَرَةٌ** (K) ve **قُنْبُرَةٌ**, (S, Msb,) bu sonuncusu avâmın kullandığı şekildir, (S,) yahut câiz değildir, yahut zayıf rivayetli bir şekildir, (K,) ve ayrıca **قُنْبَرَةٌ** diye de telaffuz edilir: (Msb:) **قنبراء**’ın (S, K) ve **قنبرة**’nin (Msb) çoğulu **قَنَابِرُ**. (S, Msb, K.) AO, Cendel İbnü’l-Müsennâ Et-Tahâvî’nin bir Recez’inden şu beyti nakleder:
جَآءَ الشِّتَآءُ وَاجْثَأَلَّ القُنْبُرُ
[Kış geldi ve tarla kuşu tüylerini kabarttı]. (S.)

**قُنْبُرٌ**
**قُنْبُرٌ** ذ: bk. **قُبَّرٌ**.

**قُنْبُرَآءُ**
**قُنْبُرَآءُ** ذ: bk. **قُبَّرٌ**.

**مَقْبَرٌ**
**مَقْبَرٌ** ذ ve **مَقْبُرٌ**: bk. **مَقْبُرَةٌ**.

**مَقْبُرَةٌ**
**مَقْبُرَةٌ** ذ ve **مَقْبَرَةٌ** (S, Mgh, Msb, K) ve **مَقْبِرَةٌ** ve **مِقْبَرَةٌ** (K) ve ↓ **مَقْبَرٌ**, (Lth, S, Mgh,) yalnız fet-ha ile, (Mgh,) bu sonuncusu şiirde vârid olmuştur, (S,) fakat kıyasa uygundur, (IB,) ve ↓ **مَقْبُرٌ**. (MF, ve TA madde **أَلُوكٌ**, [bu eserde bu kalıptaki kelimeler hakkında bazı notların bulunduğu yere bak]) bir mezarlık, gömü yeri yahut kabirler yeri: (Msb, K:) yahut bir kabrin yeri: (Mgh:) yahut yukarıdaki kelimelerin sonuncusu bu ikinci mânâyadır: (Lth:) çoğulu ( **مقبرة** ve **مقبر**’in, Mgh) **مَقَابِرُ**. (S, Mgh, Msb.)

**مَقْبَرِىٌّ**
**مَقْبَرِىٌّ** ذ ve **مَقْبُرِىٌّ** bir adama nisbetle: [bir mezarlık bekçisi; yahut bir kabir veya türbe bekçisi; yahut bir mezar kazıcı]. (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَبَرَ
قَبَرَ I ,  U ( n. ac. قَبْر 1 ,  مَقْبَر 17 ),
a.  Buried, interred.

أَقْبَرَ
أَقْبَرَ IV ,
a.  Had buried, allowed to be buried; allowed to bury.

b.  Made a grave for.

قَبْر
قَبْر 1 , ( pl. قُبُوْر 27 ),
a.  Grave; tomb, sepulchre.

b.  Interment, burial.

قُبَر
قُبَر 9 ,
a.  see 11 .

b.  A kind of white grape.

قُبَّر
قُبَّر 11 ,  قُبَّرَة 11t ,
a.  Lark; sky-lark.

مَقْبَر
مَقْبَر 17 ,
a.  see 17t .

مَقْبَرَة
مَقْبَرَة 17t , ( pl. مَقَاْبِرُ 44 ),
a.  Burial-place; graveyard, cemetery.

مَقْبَرِيّ
مَقْبَرِيّ 17yi ,
a.  Sepulchral; belonging to a graveyard.

b.  Grave-digger, sexton.

مَقْبِرَة
مَقْبِرَة 18t ,  مَقْبُر 19 ,  مَقْبُرَة 19t ,
a.  see 17t .

مَقْبُرِيّ
مَقْبُرِيّ 19yi ,
a.  see 17yi .

مِقْبَرَة
مِقْبَرَة 20t ,
a.  see 17t .

قَبُوْر
قَبُوْر 26 ,
a.  Flat, low ( ground ).

قُبَّاْر
قُبَّاْر 29 ,
a.  Birdcatcher's lantern.

قَبڤرَ
N. P. قَبڤرَ I ,
a.  Interred.

قُنْبَُرَة
قُنْبَُرَة ,  قُنْبُرَآء , ( pl. قَنَابِر ),
a.  see 11t .

قُبْرُس
قُبْرُس
a.  Cyprus.

b.  Copper.

قِبْز
قِبْز
a.  Short.

b.  Miser.

قُبُز
قُبُز
a.  A musical instrument.

##### Türkçe

**قَبَرَ**
**قَبَرَ** I , U ( n. ac. **قَبْر** 1 , **مَقْبَر** 17 ),
a. Göm(dü), defnetti.

**أَقْبَرَ**
**أَقْبَرَ** IV ,
a. Göm(dür)müş, gömülmeye izin vermiş; gömmeye izin vermiş.

b. Bir kabir yaptı.

**قَبْر**
**قَبْر** 1 , ( pl. **قُبُوْر** 27 ),
a. Kabir; mezar, türbe.

b. Defin, gömme.

**قُبَر**
**قُبَر** 9 ,
a. 11’e bak.

b. Beyaz üzümden bir tür.

**قُبَّر**
**قُبَّر** 11 , **قُبَّرَة** 11t ,
a. Tarla kuşu; gök kuşu.

**مَقْبَر**
**مَقْبَر** 17 ,
a. 17t’ye bak.

**مَقْبَرَة**
**مَقْبَرَة** 17t , ( pl. **مَقَاْبِرُ** 44 ),
a. Defin yeri; mezarlık, kabristan.

**مَقْبَرِيّ**
**مَقْبَرِيّ** 17yi ,
a. Kabre ait; mezarlığa ait.

b. Mezar kazıcı, mezarlık görevlisi.

**مَقْبِرَة**
**مَقْبِرَة** 18t , **مَقْبُر** 19 , **مَقْبُرَة** 19t ,
a. 17t’ye bak.

**مَقْبُرِيّ**
**مَقْبُرِيّ** 19yi ,
a. 17yi’ye bak.

**مِقْبَرَة**
**مِقْبَرَة** 20t ,
a. 17t’ye bak.

**قَبُوْر**
**قَبُوْر** 26 ,
a. Düz, alçak (yer).

**قُبَّاْر**
**قُبَّاْر** 29 ,
a. Kuş avcısının feneri.

**قَبڤرَ**
N. P. **قَبڤرَ** I ,
a. Defnedildi.

**قُنْبَُرَة**
**قُنْبَُرَة** , **قُنْبُرَآء** , ( pl. **قَنَابِر** ),
a. 11t’ye bak.

**قُبْرُس**
**قُبْرُس**
a. Kıbrıs.

b. Bakır.

**قِبْز**
**قِبْز**
a. Kısa.

b. Cimri.

**قُبُز**
**قُبُز**
a. Bir müzik aleti.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قبر
قَبَرَ- يَقْبِرُ (قَبَرَ - يَقْبُرُ) - قَبْر- قُبُوْر - مَقْبَرَة - مَقَابِر - أَقْبَرَ - يُقْبِرُ
قَبَرَ- يَقْبِرُ (قَبَرَ - يَقْبُرُ) + كائن + ميتاً: يدفن ويواري الميت في حفرة من الأرض ثم يغلقها عليه
قَبْر: اسم فعل  " قَبَرَ- يَقْبِرُ ": وهي كذلك بمعنى مفعول: ما يصنع بعملية " القبر": الحفرة من الأرض التي تضم ميتاً
قُبُوْر: جمع " قَبْر"
مَقْبَرَة: على وزن " مَفْعَلََََََََََََة " من " قَبَرَ- يَقْبِرُ " اسم مكان منه: المكان الذي تجعل فيه القبور
مَقَابِر: جمع " مَقْبَرَة "
أَقْبَرَ - يُقْبِرُ + كائن + كائناً أو ميتاً: على وزن " أفعل " من " قَبَرَ- يَقْبِرُ" : جعله " يَقْبِرُه ": جعل آخر يواريه تحت التراب
﴿ثم أماته فأقبره﴾: ثم أماته، وجعل أحداً يقبره
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التغطية بالتراب والطين والدفن والقبر "، وهي:
قَبَرَ- يَقْبِرُ (قَبَرَ - يَقْبُرُ)، جَدَثَ - يَجْدِثُ، رَسَّ - يَرُسُّ، وَأدَ - يَئِدُ، لَاطَ - يَلُوْطُ، دَسَّ - يَدُسُّ
قبر
 	﴿ولا تصل على أحد منهم مات أبدا ولا تقم على قبره إنهم كفروا بالله ورسوله وماتوا وهم فاسقون(84)﴾ التوبة
قبور
 ﴿وما يستوي الأحياء ولا الأموات إن الله يسمع من يشاء وما أنت بمسمع من في القبور(22)﴾ فاطر ﴿ياأيها الذين آمنوا لا تتولوا قوما غضب الله عليهم قد يئسوا من الآخرة كما يئس الكفار من أصحاب القبور(13)﴾ الممتحنة
 	﴿وإذا القبور بعثرت(4)﴾ الإنفطار ﴿أفلا يعلم إذا بعثر ما في القبور(9)﴾ العاديات
 	﴿وأن الساعة آتية لا ريب فيها وأن الله يبعث من في القبور(7)﴾ الحج
المقابر
 ﴿حتى زرتم المقابر(2)﴾ التكاثر
أقبر
 ﴿ثم أماته فأقبره (21)﴾ عبس
مختار الصحاح
● [قبر] ق ب ر: القَبْرُ واحد القُبور و المَقْبُّرةُ بفتح الباء وضمها واحدة المَقابِرِ وقد جاء في الشعر المَقْبُر بغير هاء و قَبَرَ الميت دفنه وبابه ضرب ونصر و أقْبَرَهُ أمر بأن يقبر وقال بن السكيت أقبره صير له قبرا يدفن فيه وقوله تعالى ﴿ثم أماته فأقبره﴾ أي جعله ممن يقبر ولم يجعله يلقى للكلاب فالقبر مما أكرم به بنو آدم و القُبَّرةُ واحدة القُبَّرِ وهو ضرب من الطير و القُنْبُراءُ بالمد وضم القاف والباء لغة فيها والجمع القَنابِرُ والعامة تقول القُنْبُرَةُ وقد جاء ذلك في الرجز
الراغب
قبر
- القبر: مقر الميت، ومصدر قبرته: جعلته في القبر، وأقبرته: جعلت له مكانا يقبر فيه. نحو: أسقيته: جعلت له ما يسقى منه. قال تعالى: }ثم أماته فأقبره﴿[عبس/21]، قيل: معناه ألهم كيف يدفن، والمقبرة والمقبرة موضع القبور، وجمعها: مقابرا. قال:﴾حتى زرتم المقابر﴿[التكاثر/2]، كناية عن الموت. وقوله:﴾إذا بعثر ما في القبور﴿[العاديات/9]، إشارة إلى حال البعث. وقيل: إشارة إلى حين كشف السرائر؛ فإن أحوال الإنسان ما دام في الدنيا مستورة كأنها مقبورة، فتكون القبور على طريق الاستعارة، وقيل: معناه إذا زالت الجهالة بالموت، فكأن الكافر والجاهل ما دام في الدنيا فهو مقبور، فإذا مات فقد أنشر وأخرج من قبره. أي: من جهالته، وذلك حسبما روي: (الإنسان نائم فإذا مات انتبه) (الرواية المعروفة: (الناس نيام فإذا ماتوا انتبهوا). قال الملا علي قاري: هو من قول علي كرم الله وجهه. انظر: الموضوعا الكبرى ص 250) وإلى هذا المعنى أشار بقوله:﴾وما أنت بمسمع من في القبور{ [فاطر/22]، أي: الذين هم في حكم الأموات.
ملخص اللسان:
1.     قَبَره يَقْبِره ويَقْبُره ، القَبْرُ: مدفن الإِنسان، وجمعه قُبُور، والمَقْبَرُ المصدر.  والمَقْبرَة، بفتح الباء وضمها: موضع القُبُور.
2.     ثم أَماته فأَقبره، أَي جعله  مقبوراً ممن يُقْبَرُ ،ولم يقل فقَبَره لأَن القابر هو الدافن بيده،
3.     وأَقْبره: جعل له قبراً يُوارَى فيه ويدفن فيه.
4.     وأَرض قَبُور: غامضة. القُبَّرة واحدة
5.     القُبَّر، وهو ضرب من الطير؛
لسان العرب
● - قبر: القَبْرُ: مدفن الإِنسان، وجمعه قُبُور، والمَقْبَرُ المصدر.  والمَقْبرَة، بفتح الباء وضمها: موضع القُبُور. قال سيبويه: المَقْبُرة ليس  على الفعل ولكنه اسم. الليث: والمَقْبَرُ أَيضاً موضع القبر، وهو  المَقْبَريّ والمَقْبُرِيّ. الجوهري: المَقْبَرَة والمَقْبُرة واحدة المقابر، وقد  جاء في الشعر المَقْبَرُ؛ قال عبد الله بن ثعلبة الحَنَفيّ:  أَزُورُ وأَعْتادُ القُبورَ، ولا أَرَى  سِوَى رَمْسِ أَعجازٍ عليه رُكُودُ  لكلِّ أُناسٍ مَقْبَرٌ بفِنائِهم،  فهمْ يَنْقُصُونَ، والقُبُورُ تَزِيدُ  قال ابن بري: قول الجوهري: وقد جاء في الشعر المَقْبَرُ، يقتضي أَنه من  الشاذ، قال: وليس كذلك بل هو قياس في اسم المكان من قَبَرَ يَقْبُرُ  المَقْبَرُ، ومن خرج يَخْرُجُ المَخْرَج، ومن دخل يَدْخُلُ المَدْخَل، وهو  قياس مطَّرد لم يَشِذَّ منه غيرُ الأَلفاظِ المعروفة مثل المَبِيتِ  والمَسْقِطِ والمَطْلِع والمَشْرِقِ والمَغْرِب ونحوها. والفِناء: ما حول الدار،  قال: وهمزته منقلبة عن واو بدليل قولهم شجرة فَنْواء أَي واسعة الفناء  لكثرة أَغصانها. وفي الحديث: نهى عن الصلاة في المَقْبُرَة؛ هي موضع دفن  الموتى، وتضم باؤها وتفتح، وإِنما نهى عنها لاختلاط ترابها بصديد الموتى  ونجاساتهم، فإِن صلى في مكان طاهر منها صحت صلاته؛ ومنه الحديث: لا تجعلوا  بيوتَكم مَقابر أَي لا تجعلوها لكم كالقبور لا تصلون فيها لأَن العبد  إِذا مات وصار في قبره لم يُصَلّ، ويشهد له قوله فيه: اجعلوا من صلاتكم في  بيوتكم ولا تتخذوها قبوراً، وقيل: معناه لا تجعلوها كالمقابر لا تجوز  الصلاة فيها، قال: والأَول الوجه.  وقَبَره يَقْبِره ويَقْبُره: دفنه. وأَقْبره: جعل له قبراً. وأَقْبَرَ  إِذا أَمر إِنساناً بحفر قبر. قال أَبو عبيدة: قالت بنو تميم للحجاج وكان  قتل صالح بن عبد الرحمن: أَقْبِرْنا صالحاً أَي ائذن لنا في أَن نَقْبره،  فقال لهم: دونكموه. الفراء في قوله تعالى: ثم أَماته فأَقبره، أَي جعله  مقبوراً ممن يُقْبَرُ ولم يجعله ممن يُلْقَى للطير والسباع ولا ممن  يُلْقَى في النواويس، كان القبر مما أُكرم به المسلم، وفي الصحاح: مما أُكرم  به بنو آدم، ولم يقل فقَبَره لأَن القابر هو الدافن بيده، والمُقْبِرُ هو  الله لأَنه صيره ذا قَبْر، وليس فعله كفعل الآدمي. والإِقْبار: أَن  يُهَيِّءَ له قبراً أَو يُنْزِلَهُ مَنْزِله. وفي الحديث عن ابن عباس، رضي  الله عنهما، أَن الدجال وُلِدَ مقبوراً، قال أَبو العباس: معنى قوله ولد  قبوراً أَن أُمه وضعته وعليه جلدة مُصْمَتة ليس فيها شق ولا نَقْبٌ، فقالت  قابلته: هذه سِلْعة وليس ولداً، فقالت أُمه: بل فيها ولد وهو مقبور فيها،  فشقوا عنه فاستهلَّ. وأَقْبره: جعل له قبراً يُوارَى فيه ويدفن فيه.  وأَقبرته: أَمرت بأَن يُقْبَر. وأَقْبَر القومَ قتيلَهم: أَعطاهم إِياه  يَقْبُرونه. وأَرض قَبُور: غامضة. ونخلة قَبُور: سريعة الحمل، وقيل: هي التي  يكون حملها في سَعَفها، ومثلها كبَوس.  والقِبْرُ: موضع مُتأَكِّل في عُود الطيب. والقِبِرَّى: العظيم الأَنف،  وقيل: هو الأَنف نفسه. يقال: جاء فلان رامِعاً قِبرّاه ورامِعاً أَنفه  إِذا جاء مُغْضَباً، ومثله: جاء نافخاً قِبِرَّاه ووارماً خَوْرَمَتُه؛  وأَنشد:  لما أَتانا رامِعاً قِبِرَّاه،  لا يَعْرِفُ الحقَّ وليس يَهْواه  ابن الأَعرابي: القُبَيْرَةُ تصغير القِبِرَّاة، وهي رأْس القَنْفاء.  قال: والقِبِرَّاة أَيضاً طَرَفُ الأَنف، تصغيره قُبَيرة.  والقُبَرُ: عنب أَبيض فيه طُولٌ وعناقيده متوسطة ويُزَبَّب.  والقُبَّرُ والقُبَّرة والقُنْبَرُ والقُنْبَرة والقُنْبَراء: طائر يشبه  الحُمَّرة. الجوهري: القُبَّرة واحدة القُبَّر، وهو ضرب من الطير؛ قال  طَرَفَة وكان يصطاد هذا الطير في صباه:  يا لكِ من قُبَّرةٍ بمَعْمَرِ،  خَلا لكِ الجَوُّ فبيضِي واصْفِرِي،  ونَقِّرِي ما شِئْتِ أَن تُنَقِّرِي،  قد ذهبَ الصَّيَّادُ عنكِ فابْشِرِي،  لا بُدَّ من أَخذِكِ يوماً فاصْبرِي  قال ابن بري:  يا لكِ من قُبَّرَةٍ بمعمر  لكُلَيْبِ بن ربيعة التغلبي وليس لطَرَفَة كما ذكر، وذلك أَن كليب بن  ربيعة خرج يوماً في حِماه فإِذا هو بقُبَّرَة على بيضها، والأَكثر في  الرواية بحُمَّرَةٍ على بيضها، فلما نظرت إِليه صَرْصَرَتْ وخَفَقَتْ  بجناحيها، فقال لها: أَمِنَ رَوْعُك، أَنت وبيضك في ذمتي ثم دخلت ناقة البَسُوس  إِلى الحِمَى فكسرت البيض فرماها كليب في ضَرْعها. والبَسُوس: امرأَة،  وهي خالة جَسَّاس بن مُرَّة الشيباني، فوثب جسَّاس على كُلَيْب فقتله،  فهاجت حرب بكر وتَغْلِب ابني وائل بسببها أَربعين سنة. والقُنْبَراءُ: لغة  فيها، والجمع القَنَابر مثل العُنْصَلاءِ والعَناصل، قال: والعامة تقول  القُنْبُرَةُ، وقد جاء ذلك في الرجز، أَنشد أَبو عبيدة:  جاء الشِّتاءُ واجْثأَلَّ القُنْبُرُ،  وجَعَلَتْ عينُ الحَرَورِ تَسْكُرُ  أَي يسكن حرها وتخْبو. والقُبَّارُ: قوم يتجمعون لجَرِّ ما في  الشِّبَاكِ من الصيد؛ عُمانية؛ قال العجاج: كأَنَّما تَجَمَّعُوا  قُبَّارَا
مقاييس اللغة:
(قبر) القاف والباء والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على غموضٍ في شيء وتطامُن. من ذلك القَبْر: قَبْر الميِّت. يقال قَبَرْتُه أقْبُرُه. قال الأعشى:
لو أسندَتْ ميتاً إلى نَحْرِِها *** عاشَ ولم يُنقَلْ إلى قَابِرِ([1])
فإن جعلتَ لـه مكاناً يُقْبَرُ فيه قلتَ: أقْبَرْتُهُ، قال الله تعالى: ﴿ثُمَّ أمَاتَهُ فأَقْبَرَهُ﴾ [عبس 21]. قلنا: ولولا أنَّ العلماءَ تجوَّزُوا في هذا لمَا رأينا أنْ يُجمَعَ بين قَوْلِ الله وبين الشِّعْرِ في كتابٍ، فكيف في وَرَقَةٍ أو صفحة. ولكنَّا اقتدَيْنَا بهم، والله تعالى يَغفر لنا، ويعفو عَنَّا وعنهم([2]).
وقال ناسٌ من أهل التَّفسير في قوله تعالى: ﴿ثُمَّ أمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ﴾ [عبس 21]. ألهمَ كيف يُدْفَن. قال ابنُ دُرَيد: أرض قَبُورٌ: غامضة. ونَخْلَةٌ قَبُور [وكَبُوسٌ([3])]: يكون حَمْلُها في سَعَفها. ومكانُ القبور مَقْبَرَة ومَقْبُرَة.
القاموس المحيط:
القَبْرُ مَدْفَنُ الإِنسانِ ج قُبُورٌ. والمَقْبَرَةُ، مُثَلَّثَةَ الباءِ وكمِكْنَسَةٍ مَوْضِعُها. والمَقْبُرِيُّونَ في المحدِّثين جماعةٌ.
قَبَرَهُ يُقْبُرُهُ ويَقْبِرُهُ قَبْراً ومَقْبَراً: دَفَنَهُ. وأقْبَرَهُ: جعلَ له قَبْراً، القومَ: أعطاهُم قَتِيلَهُم ليَقْبُرُوهُ. والقَبُورُ من الأرضِ: الغامِضَةُ، من النَّخْلِ: السَّريعَةُ الحَمْلِ، أو التي يكونُ حَمْلُها في سَعَفِها. والقِبْرُ، بالكسر: مَوْضِعٌ مُتَأكِّلٌ في عُودِ الطِّيبِ. والقِبِرَّى، كزِمِكَّى: الأَنْفُ، والعظيمُ الأَنْفِ. والقِبِرَّاةُ: رأسُ الكَمَرَةِ، تَصْغيرُها: قُبَيْرَةٌ على حذف الزائدِ.
وكرُمَّانٍ: ع بِمكةَ، والمُجْتَمِعونَ لجَرِّ ما في الشِّبَاكِ من الصَّيْدِ، وسِراجُ الصَّيَّادِ باللَّيْلِ. وكهُمَامٍ: سَيْفُ شَعبانَ ابنِ عَمْرٍو الحِمْيَرِيِّ. وكصُرَدٍ: عِنَبٌ أبيضُ طويلٌ جَيِّدُ الزَّبيبِ. وكسُكَّرٍ وصُرَدٍ: طائِرٌ، الواحِدةُ: بهاءٍ، ويقالُ: القُنْبَرَاءُ ج: قَنابِرُ ولا تَقُلْ: قُنْبُرَةٌ، كقُنْفُذَةٍ، أو لُغَيَّةٌ. وقَبْرَةُ: كُورَةٌ بالأَنْدَلُسِ، منها: عبدُ اللهِ بنُ يونُسَ، وعُثْمانُ بنُ أحمدَ.
وخَيْفُ ذي قَبْرٍ: ع قُربَ عُسْفانَ. وقُبْرَيَانُ، بالضم: ة بِإِفْرِيقِيَّةَ. وقِبْرَينِ، بالكسر مُثَنًّى: عَقَبَةٌ بِتِهامَةَ. وقولُ ابنِ عباسٍ في الدَّجَّالِ: وُلِدَ مَقْبُوراً، معناهُ أن أمَّهُ وضَعَتْه في جِلْدةٍ مُصْمَتَةٍ، لا شَقَّ فيها ولا ثَقْبِ، فقالتْ قابِلَتُه: هذه سِلْعَةٌ ليس فيها ولد، فقالتْ أمُّهُ: بل فيها وَلَدٌ، وهو مَقْبورٌ فيها، فَشَقُّوا عنه، فاسْتَهَلَّ. وأبو القَاسِمِ منصورٌ القَبَّارِيُّ، كشَدَّادِيٍّ: زاهدُ الإِسْكَنْدَرِيةِ.
تاج العروس:
ق - ب - ر
القَبْرُ بالفَتْحِ : مَدْفَن الإِنْسَانِ ج قُبُورٌ . والمَقْبرة مُثلَّثَة الباءِ وكمِكْنَسَة : مَوْضِعُهَا أَي القُبُورِ . قال سيبَوَيْه : المَقْبُرة ليس على الفِعْلِ ولكنه اسمٌ . قال اللَّيْثُ : والمَقْبَرُ أَيضاً : مَوضع القَبْر ؛ وهو المَقْبَرَى والمَقْبُرَى . وفي الصحاحِ : المَقْبَرَةُ والمَقْبُرَةُ : واحدةُ المَقَابِر وقد جاءَ في الشِّعْر المَقْبَرُ قال عبدُ الله بن ثَعْلَبَةَ الحَنَفِيُّ :
أَزُورُ وأَعْتَادُ القْبُورَ ولا أَرَى ... سِوَى رَمْسِ أَعْجَازٍ عَلَيْه رُكُودُ
لكُلِّ أُناس مَقْبَرٌ بفَنَائِهِمْ ... فَهُمْ يَنْقُصُونَ والقُبُورُ تَزيدُ قال ابنُ برّيّ : قولُ الجَوْهَرِيِّ : وقد جاءَ في الشِّعْر المَقْبَر يقتضِي أَنّه من الشاذّ وليس كذلك بل هو قِيَاسٌ في اسمِ المَكَان من قَبَر يَقْبُر المَقْبَرُ ومن خَرَج يَخْرُج المَخْرَجُ وهو قِيَاسٌ مُطَّرِدٌ لم يَشِذَّ منه غيرُ الأَلْفَاظ المَعْرُوفَة مثلُ المَبِيتِ والمَسْقِط ونَحْوِهما . والمَقْبُرِيُّون في المُحَدِّثينَ جَمَاعَةٌ وهُمْ : سَعِيدٌ وأَبُوه أَبُوسَعِيد وابنُه عَبّادٌ وآلُ بَيْتِه وغَيْرُهم . قَبَرَه يَقْبُرُه بالضّمّ ويَقْبِرُه بالكَسْر قبْراً ومَقْبَراً الأَخير مَصْدَرٌ مِيمىٌّ : دَفَنَهُ وواراهُ في التُّرابِ . وأَقْبَرَهُ : جَعَلَ لَهُ قَبْراً يُوَارَى فيه ويُدْفَنُ فيه . وقِيلَ : أَقْبَرَ إِذا أَمَرَ إِنْساناً بحَفْر قَبْر . قال الفَرّاءُ : وقولُه تعالى : ثُمَّ أَمَاتَهُ فأَقْبَرَهُ . أَي جَعَلَه مَقْبُوراً : مِمَّن يُقْبَر ولم يَجْعَلهُ مِمَّن يُلْقَى للطَّيْر والسِّبَاع كأَنَّ القَبْرَ مِمّا أُكْرِمَ به المُسْلِمُ . وفي الصّحاح : مِمّا أُكْرِم به بَنُو آدَمَ ولم يَقُلْ : فقَبَرَه لأَنَّ القَابِرَ هُو الدافِنُ بِيَدِه والمُقْبَرُ هو اللهُ لأَنَّهُ صَيَّرَهُ ذا قَبْر وليس فِعْلُه كفِعْلِ الآدَمِيّ . وأَقْبَرَ القَوْمَ : أَعْطَاهُم قَتِيلَهم ليَقْبُرُوه قال أَبو عُبَيْدَةَ : قالت بنو تَمِيمٍ للحَجّاجِ وكان قَتَلَ صالِحَ بنَ عبدِ الرَّحْمنِ : أَقْبِرْنا صالِحاً أَي ائْذَنْ لَنَا في أَنْ نَقْبُرَه فقال لهم : دُوْنَكُمُوهُ . وقال ابنُ دُرَيْد القَبُورُ كصَبُور من الأَرْضِ : الغَامِضَةُ والقَبُورُ من النَّخْل : السَّرْيِعَةُ الحَمْلِ أَو هِيَ الَّتِي يَكُون حَمْلُهَا في سَعْفِهَا ومِثْلُهَا كَبُوسٌ . والقِبْرُ بالكَسْر : موضعٌ مُتَأَكِّلٌ في عُودِ الطِّيب . والقِبِرَّى كزِمِكَّى : الأَنْفُ العَظِيمُ نَفْسُهَا أَو طَرَفُهَا ؛ كما قالَه ابنُ الأَعْرَابِيّ . وقال ابنُ دُرَيْد : القِبِرَّى : العَظِيمُ الأَنْفِ . ومن المَجَازِ : جاءَ فُلانٌ رَامِعاً قِبِرّاه ورامِعاً أَنْفَه إِذا جاءَ مُغْضَباً . ومثله : جاءَ نافِخاً قِبِرَّاه ووَارِماً خَوْرَمَتُهُ . قال الزَّمَخْشَريّ : كَأَنَّهَا شُبِّهَتْ بالقَبْرِ كما يُقَال : رُؤُوسٌ كقُبُورِ عادٍ . وقَال مِرْدَاسٌ :
لَقَدْ أَتانِي رَافِعاً قِبِرّاهْ ... لا يَعْرِفُ الحَقَّ ولَيْسَ يَهْواهْ وتَقُولُ : واكِبْرَاه إِذا رَفَعَ قِبِرّاه . والقِبِرّاة : رَأْسُ الكَمَرَةِ وفي النَّوادرِ لابنِ الأَعْرَابِيّ : رَأْسُ القَنْفَاءِ تَصْغِيرُها قُبَيْرَةٌ على حَذْفِ الزَّوَائدِ وكذا تَصْغِيرُ القِبِرّاة بمَعْنَى الأَنْف . والقُبَّارُ كُرّمان ع بَمَكّةَ حَرَسَهَا الله تعالَى أَنشد الأَصمعيُّ لِوَرْدٍ العَنْبَرِيّ :
فأَلْقَتِ الأَرْحُلَ في مَحَارِ ... بَيْنَ الحَجُونِ فإِلَى القُبّارِ
أَي نَزَلَت فأَقامَتْ . والقُبّارُ : المُجْتَمِعُون وفي بعضِ النّسخ المُتَجَمِّعون لجَرِّ ما فِي الشِّبَاكِ مِن الصَّيْدِ عُمَانِيَّة قال العَجّاج : كأَنَّمَا تَجَمَّعُوا قُبّارَا . والقُبّارُ : سِرَاجُ الصَّيّادِ باللَّيْلِ والقُبَارُ كهُمَامٍ : سَيْفُ شَعْبَانَ ابنِ عَمْروٍ الحِمْيَريّ . وعن أَبِي حَنِيفَة : القُبَرُ كصُرَدٍ : عِنَبٌ أَبْيَضُ طَوِيلٌ جَيِّدُ الزَّبِيبِ عَنَاقِيدُه مُتَوَسِّطة . والقُبر كسُكَّر وصُرَد : طائرٌ يُشْبهُ الحُمَّرَة الوَاحِدَةُ بهاءٍ ويُقَالُ فيه أَيضاً : القُنْبَرَاءُ بالضّم والمَدّ ج قَنَابِرُ كالعُنْصَلاءِ والعَنَاصِلِ . قال الجَوْهَرِيّ : ولا تَقُلْ قُنْبُرَة كقُنْفُذَة أَو لُغَيَّة وقد جاءَ ذلك في الرَّجَز أَنْشَدَه أَبو عُبَيْدَةَ :
جاءَ الشِّتاءُ واجْثَأَلَّ القُنْبُرُ ... وجَعَلتْ عَيْنُ السُّمُوم تَسْكُرُ وقَبْرَةُ : كُورَةٌ بالأَنْدَلُسِ مُتَّصِلَةٌ بأَجْوَازِ قُرْطُبَةَ منها عَبْدُ الله ابنُ يُونُسَ صاحِبُ بَقِيِّ بنِ مَخْلَد . وعُثْمَانُ بنُ أَحْمَدَ بنِ مُدْرِكٍ المُتَوفَّي سنة 320 ؛ قالَهُ الذَّهَبِيّ وضبطه هكذا . وقد ضَبَطَه السَّمْعَانيّ بفاءٍ مكسورَة وياءٍ ساكِنَة وتُعَقِّب ؛ قاله الحافِظُ . وخَيْفُ ذي قَبْرٍ : ع قُرْبَ عُسْفَانَ . وقُبْرَيَانُ بالضَّمّ : ة بإِفْرِيقِيَة مِنْهَا سَهْلُ بنُ عبد العَزِيزِ الإِفْرِيقِي القُبْرَيَانِيّ رَوَى عن سَحْنُونِ بنِ سَعِيدٍ المَغْرِبيّ . وقِبْرَيْن بالكَسْر مُثَنّىً : عَقَبَةٌ بتِهَامَةَ . وقولُ ابنِ عَبّاسٍ رَضِيَ اللهُ عنهما في الدَّجّال : إِنَّه وُلِدَ مَقْبُوراً قال ثعلب : مَعْنَاه أَنّ أُمَّه وَضَعَتْه في ونَصَّ أَبي العَبّاس : وعَلَيْه جِلْدَة مُصْمَتَة لا شَقَّ فِيها ولا نَقْبَ هكذا بالنُّون في الأُصُول الصَّحيحَة وفي بَعْضِها بالمُثَلَّثة . فقالت قابلتُه : هذِه سِلْعَةٌ ليس فيها وَلَدٌ . وفي اللّسَانِ : ولَيْسَ وَلَداً وفي التكملة : ولَيْسَ بِوَلَدٍ . فقالت أُمُّه : فيها وَلَدٌ وهو مَقْبُورٌ فِيهَا . فشَقُّوا عنه فاسْتَهَلَّ هكذا نَقله الصاغَانِيّ وصاحب اللّسَان . وأَبو القاسشمِ مَنْصُورٌ - ويقالُ : أَبو القاسِمِ بنُ مَنْصُور ؛ كما في التَّبْصِير للحافِظ - القَبّارِيُّ كشَدّادِيّ : زاهِدُ الإِسْكَنْدَرِيّةِ وإِمَامُها وقُدْوَتُهَا تُوُفِّيَ سنة 662 ، وقد أَسَنّ

##### Türkçe

قبر
**قَبَرَ- يَقْبِرُ** (**قَبَرَ - يَقْبُرُ**) - **قَبْر**- **قُبُوْر** - **مَقْبَرَة** - **مَقَابِر** - **أَقْبَرَ - يُقْبِرُ**

**قَبَرَ- يَقْبِرُ** (**قَبَرَ - يَقْبُرُ**) + bir varlık + bir ölüyü: ölüyü gömer ve onu yerden bir çukurda gizler, sonra onu onun üzerine kapatır.

**قَبْر**: **" قَبَرَ- يَقْبِرُ "** fiilinin adı: ve o da mef‘ûl anlamında böyledir: **" القبر"** işlemiyle yapılan şey: bir ölüyü içine alan yerden çukur.

**قُبُوْر**: **" قَبْر"**’ün çoğulu.

**مَقْبَرَة**: **" مَفْعَلََََََََََََة "** vezninde, **" قَبَرَ- يَقْبِرُ "**’den; ondan yer ismidir: kabirlerin yapıldığı yer.

**مَقَابِر**: **" مَقْبَرَة "**’nin çoğulu.

**أَقْبَرَ - يُقْبِرُ** + bir varlık + bir varlığı veya bir ölüyü: **" أفعل "** vezninde, **" قَبَرَ- يَقْبِرُ"**’den: onu **" يَقْبِرُه "** yaptı: bir başkasını onu toprağın altında gizler kıldı.

﴿**ثم أماته فأقبره**﴾: sonra onu öldürdü ve birini onu kabre koyar kıldı.

Lafız, **" التغطية بالتراب والطين والدفن والقبر "** lafızlar grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**قَبَرَ- يَقْبِرُ** (**قَبَرَ - يَقْبُرُ**)، **جَدَثَ - يَجْدِثُ**، **رَسَّ - يَرُسُّ**، **وَأدَ - يَئِدُ**، **لَاطَ - يَلُوْطُ**، **دَسَّ - يَدُسُّ**

قبر
 	﴿Ve onlardan ölen hiçbirine asla namaz kılma ve onun kabri başında durma; şüphesiz onlar Allah’a ve Resulüne küfrettiler ve fasıklar olarak öldüler (84)﴾ Tevbe

قبور
 ﴿Dirilerle ölüler bir olmaz; şüphesiz Allah dilediğine işittirir; sen kabirlerde olanlara işittirecek değilsin (22)﴾ Fâtır ﴿Ey iman edenler! Allah’ın kendilerine gazap ettiği bir kavmi dost edinmeyin; onlar, kabir sahiplerinden kâfirlerin ümit kestiği gibi, âhiretten ümit kesmişlerdir (13)﴾ Mümtehine
 	﴿Ve kabirler altüst edildiğinde (4)﴾ İnfitâr ﴿Kabirlerde olan şey altüst edildiğinde bilmez mi? (9)﴾ Âdiyât
 	﴿Ve şüphesiz kıyamet gelecektir, onda şüphe yoktur; ve şüphesiz Allah kabirlerde olanları diriltir (7)﴾ Hac

المقابر
 ﴿Nihayet kabirleri ziyaret ettiniz (2)﴾ Tekâsür

أقبر
 ﴿Sonra onu öldürdü de onu kabre koydurdu (21)﴾ Abese

مختار الصحاح
● [قبر] ق ب ر: **القَبْرُ** **القُبور**’un bir tanesidir; **المَقْبُّرةُ** (bâ’nın fethi ve zammıyla) **المَقابِرِ**’in bir tanesidir. Şiirde **المَقْبُر** hâ’sız olarak gelmiştir. **قَبَرَ** ölüyü: onu gömdü; babı **ضرب** ve **نصر**’dır. **أقْبَرَهُ**: kabre konulmasını emretti. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **أقبره** ona içinde gömüleceği bir kabir yaptı. Yüce Allah’ın sözü ﴿**ثم أماته فأقبره**﴾: yani onu kabre konulanlardan kıldı ve onu köpeklere atılan kılmadı; kabir, Âdemoğullarının kendisiyle ikram olunduğu şeylerdendir. **القُبَّرةُ**: **القُبَّرِ**’in bir tanesidir; o, kuştan bir türdür. **القُنْبُراءُ** (med ile ve kāf ile bâ’nın zammıyla) onda bir dildir; çoğulu **القَنابِرُ**’dur. Avam **القُنْبُرَةُ** der; bu recezde gelmiştir.

الراغب
قبر
- **القبر**: ölünün karargâhı; ve **قبرته**’nin masdarı: onu kabre koydum; ve **أقبرته**: ona içinde kabre konulacağı bir yer yaptım. Şu örnek gibi: **أسقيته**: ona kendisinden sulanacağı şeyi yaptım. Yüce Allah dedi: }**ثم أماته فأقبره**﴿[Abese/21]; denildi ki: manası, nasıl gömüleceğini ilham etti. **المقبرة** ve **المقبرة** kabirlerin yeridir; çoğulu: **مقابرا**. Dedi ki:﴾**حتى زرتم المقابر**﴿[Tekâsür/2]; ölümden kinayedir. Ve sözü:﴾**إذا بعثر ما في القبور**﴿[Âdiyât/9]; diriliş hâline işarettir. Ve denildi ki: sırların açığa çıkarıldığı zamana işarettir; çünkü insanın hâlleri dünyada olduğu müddetçe örtülüdür, sanki kabre konulmuştur; böylece kabirler istiare yoluyla olur. Ve denildi ki: manası, ölümle cehalet ortadan kalktığında; sanki kâfir ve cahil dünyada olduğu müddetçe kabre konulmuştur; ölünce ise diriltilmiş ve kabrinden çıkarılmış olur; yani cehaletinden. Bu, rivayet olunduğu üzere: (İnsan uyuyandır; ölünce uyanır) (meşhur rivayet: (İnsanlar uykudadır; ölünce uyanırlar). Molla Ali Kârî dedi ki: Ali’nin sözündendir, Allah yüzünü keremli kılsın. Bak: el-Mevdû‘âtü’l-kübrâ s. 250). Ve bu manaya, sözüyle işaret etti:﴾**وما أنت بمسمع من في القبور**{ [Fâtır/22]; yani ölüler hükmünde olanlar.

ملخص اللسان:
1.     **قَبَره** **يَقْبِره** ve **يَقْبُره**; **القَبْرُ**: insanın gömütü; çoğulu **قُبُور**; **المَقْبَرُ** masdardır. Ve **المَقْبرَة** (bâ’nın fethi ve zammıyla): **القُبُور**’un yeri.
2.     **ثم أَماته فأَقبره**: yani onu **مقبوراً** kıldı, **يُقْبَرُ** olanlardan; **فقَبَره** demedi; çünkü **القابر** eliyle gömen kişidir.
3.     Ve **أَقْبره**: ona içinde gizleneceği ve içinde gömüleceği bir kabir yaptı.
4.     Ve **أَرض قَبُور**: kapalı/derin. **القُبَّرة** bir tanedir.
5.     **القُبَّر**: kuştan bir türdür.

لسان العرب
● - قبر: **القَبْرُ**: insanın gömütü; çoğulu **قُبُور**; **المَقْبَرُ** masdardır. Ve **المَقْبرَة** (bâ’nın fethi ve zammıyla): **القُبُور**’un yeri. Sîbeveyh dedi ki: **المَقْبُرة** fiil üzere değildir; fakat bir isimdir. Leys: **المَقْبَرُ** da kabir yeridir; o, **المَقْبَريّ** ve **المَقْبُرِيّ**dir. Cevherî: **المَقْبَرَة** ve **المَقْبُرة** **المقابر**’in bir tanesidir; şiirde **المَقْبَرُ** gelmiştir; Abdullah b. Sa‘lebe el-Hanefî dedi ki:
أَزُورُ وأَعْتادُ القُبورَ، ولا أَرَى
سِوَى رَمْسِ أَعجازٍ عليه رُكُودُ
لكلِّ أُناسٍ مَقْبَرٌ بفِنائِهم،
فهمْ يَنْقُصُونَ، والقُبُورُ تَزِيدُ
İbn Berrî dedi ki: Cevherî’nin “şiirde **المَقْبَرُ** gelmiştir” sözü, onun şâzdan olduğunu gerektirir; dedi ki: öyle değildir; bilakis o, **قَبَرَ يَقْبُرُ**’dan yer ismi kıyasıdır: **المَقْبَرُ**; ve **خرج يَخْرُجُ**’dan **المَخْرَج**; ve **دخل يَدْخُلُ**’dan **المَدْخَل**; bu, bilinen lafızlar dışında—**المَبِيتِ** ve **المَسْقِطِ** ve **المَطْلِع** ve **المَشْرِقِ** ve **المَغْرِب** ve benzerleri gibi—şâz olmayan, süreklilik arz eden bir kıyastır. Ve **الفِناء**: evin çevresidir. Dedi ki: onun hemzesi, “**شجرة فَنْواء**” sözleri delil olmak üzere vavdan dönmüştür; yani dallarının çokluğundan dolayı geniş avlulu. Hadiste: **المَقْبُرَة**’de namazdan nehyetti; o, ölülerin defnedildiği yerdir; bâ’sı zammedilir ve fetholunur; ondan nehyetmesi, toprağının ölülerin irinleri ve pislikleriyle karışmasındandır; eğer onun temiz bir yerinde namaz kılarsa namazı sahih olur. Ondan hadistir: “Evlerinizi **مَقابر** yapmayın”; yani onları size kabirler gibi yapmayın; içinde namaz kılmazsınız; çünkü kul ölünce ve kabrine girince namaz kılmaz. Bunu, ondaki sözü destekler: “Namazınızın bir kısmını evlerinizde kılın ve onları kabirler edinmeyin.” Ve denildi ki: manası, onları kabristanlar gibi yapmayın; içinde namaz caiz olmaz. Dedi ki: birincisi vechdir. Ve **قَبَره يَقْبِره ويَقْبُره**: onu gömdü. Ve **أَقْبره**: ona bir kabir yaptı. Ve **أَقْبَرَ**: bir insana kabir kazmasını emrettiğinde. Ebû Ubeyde dedi ki: Benû Temîm, Haccâc’a—Sâlih b. Abdurrahman’ı öldürmüştü—dedi: **أَقْبِرْنا صالحاً**; yani onu gömmemize izin ver; onlara dedi ki: alın onu. Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **ثم أَماته فأَقبره**: yani onu **مقبوراً** kıldı, **يُقْبَرُ** olanlardan; onu kuşlara ve yırtıcılara atılanlardan kılmadı ve onu **النواويس**’e atılanlardan kılmadı; kabir, Müslümanın kendisiyle ikram olunduğu şeylerdendi. **الصحاح**’ta: Âdemoğullarının kendisiyle ikram olunduğu şeylerdendir. Ve **فقَبَره** demedi; çünkü **القابر** eliyle gömendir; **المُقْبِرُ** ise Allah’tır; çünkü onu kabir sahibi kıldı; onun fiili, âdemoğlunun fiili gibi değildir. Ve **الإِقْبار**: ona bir kabir hazırlamak yahut onu onun menziline indirmektir. İbn Abbâs’tan, Allah ikisinden de razı olsun, hadiste: Deccâl **مقبوراً** doğdu. Ebû’l-Abbâs dedi ki: “**قبوراً** doğdu” sözünün manası: annesi onu, içinde yarık ve delik bulunmayan, kapalı bir deriyle doğurdu; ebesi dedi ki: bu bir **سِلْعة**dır, çocuk değildir; annesi dedi ki: bilakis onda çocuk vardır ve o onun içinde **مقبور**dur; onu yardılar da bağırdı. Ve **أَقْبره**: ona içinde gizleneceği ve içinde gömüleceği bir kabir yaptı. Ve **أَقبرته**: **يُقْبَر** edilmesini emrettim. Ve **أَقْبَر القومَ قتيلَهم**: onu onlara verdi; onu gömerler. Ve **أَرض قَبُور**: kapalı/derin. Ve **نخلة قَبُور**: çabuk meyve veren; ve denildi ki: o, yükü salkımında olan hurmadır; benzeri **كبَوس**. Ve **القِبْرُ**: güzel koku ağacının odununda yenik bir yer. Ve **القِبِرَّى**: büyük burun; ve denildi ki: burunun kendisi. Denilir: falan **رامِعاً قِبرّاه** ve **رامِعاً أَنفه** geldi; öfkeli geldiğinde. Ve benzeri: **جاء نافخاً قِبِرَّاه ووارماً خَوْرَمَتُه**. Ve şu beyit okundu:
لما أَتانا رامِعاً قِبِرَّاه،
لا يَعْرِفُ الحقَّ وليس يَهْواه
İbnü’l-A‘râbî: **القُبَيْرَةُ** **القِبِرَّاة**’nin küçültmesidir; o, **القَنْفاء**’nın başıdır. Dedi ki: **القِبِرَّاة** ayrıca burun ucudur; küçültmesi **قُبَيرة**. Ve **القُبَرُ**: uzunluk bulunan beyaz üzüm; salkımları orta; kuru üzüm yapılır. Ve **القُبَّرُ** ve **القُبَّرة** ve **القُنْبَرُ** ve **القُنْبَرة** ve **القُنْبَراء**: **الحُمَّرة**’ye benzeyen bir kuş. Cevherî: **القُبَّرة** **القُبَّر**’in bir tanesidir; o, kuştan bir türdür. **طَرَفَة** dedi—çocukluğunda bu kuşu avlardı:
يا لكِ من قُبَّرةٍ بمَعْمَرِ،
خَلا لكِ الجَوُّ فبيضِي واصْفِرِي،
ونَقِّرِي ما شِئْتِ أَن تُنَقِّرِي،
قد ذهبَ الصَّيَّادُ عنكِ فابْشِرِي،
لا بُدَّ من أَخذِكِ يوماً فاصْبرِي
İbn Berrî dedi ki:
يا لكِ من قُبَّرَةٍ بمعمر
bu, **لكُلَيْبِ بن ربيعة التغلبي**’nindir; Cevherî’nin zikrettiği gibi **طَرَفَة**’nin değildir. Çünkü **كليب بن ربيعة** bir gün koruluğunda çıktı; bir de yumurtaları üzerinde bir **قُبَّرَة** gördü; rivayette daha çok “yumurtaları üzerinde bir **حُمَّرَة**”dir. Ona bakınca ötüp kanat çırptı; ona dedi ki: “Korkundan mı? Sen ve yumurtan benim zimmetimdedir.” Sonra **البَسُوس**’un devesi koruluğa girdi de yumurtaları kırdı; Kuleyb onu memesinden vurdu. **البَسُوس** bir kadındır; o, **جَسَّاس بن مُرَّة الشيباني**’nin teyzesidir; Cessâs, Kuleyb’e atıldı da onu öldürdü; bunun sebebiyle Bekr ve Tağlib (Vâil’in iki oğlu) arasında kırk yıl savaş alevlendi. Ve **القُنْبَراءُ**: onda bir dildir; çoğul **القَنَابر**; **العُنْصَلاءِ** ve **العَناصل** gibi. Dedi ki: avam **القُنْبُرَةُ** der; bu recezde gelmiştir; Ebû Ubeyde okudu:
جاء الشِّتاءُ واجْثأَلَّ القُنْبُرُ،
وجَعَلَتْ عينُ الحَرَورِ تَسْكُرُ
yani sıcağı sakinleşir ve söner. Ve **القُبَّارُ**: ağlardaki avı çekmek için toplanan bir kavim; Umânîdir. A‘câc dedi ki:
كأَنَّما تَجَمَّعُوا قُبَّارَا

مقاييس اللغة:
(**قبر**) **القاف** ve **الباء** ve **الراء**: bir şeyde kapalılığa ve alçalmaya delalet eden sahih bir asıldır. Bundan: **القَبْر**: ölünün kabri. Denilir: **قَبَرْتُه أقْبُرُه**. A‘şâ dedi ki:
لو أسندَتْ ميتاً إلى نَحْرِِها *** عاشَ ولم يُنقَلْ إلى قَابِرِ([1])
Eğer ona içinde **يُقْبَرُ** olacağı bir yer yaparsan dersin ki: **أقْبَرْتُهُ**. Allah Teâlâ dedi: ﴿**ثُمَّ أمَاتَهُ فأَقْبَرَهُ**﴾ [Abese 21]. Dedik ki: âlimler bunda mecaza gitmeselerdi, Allah’ın sözü ile şiirin bir kitapta bir araya getirilmesini görmezdik; bir varakta veya sayfada nasıl olsun. Fakat onlara uyduk; Allah Teâlâ bize, bize ve onlara mağfiret etsin ve affetsin([2]).
Ve tefsir ehlinden bir topluluk, Yüce Allah’ın sözü ﴿**ثُمَّ أمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ**﴾ [Abese 21] hakkında dedi: nasıl gömüleceğini ilham etti. İbn Düreyd dedi ki: **أرض قَبُورٌ**: kapalı/derin. Ve **نَخْلَةٌ قَبُور** [ve **كَبُوسٌ**([3])]: yükü salkımında olur. Kabirlerin yeri **مَقْبَرَة** ve **مَقْبُرَة**’dir.

القاموس المحيط:
**القَبْرُ**: insanın gömütü; çoğulu **قُبُورٌ**. Ve **المَقْبَرَةُ**: bâ’sı üç türlü (fetha, kesra, damme) ve **كمِكْنَسَةٍ** gibi: onun yeri. Ve **المَقْبُرِيُّونَ** muhaddislerde bir topluluktur.
**قَبَرَهُ** **يُقْبُرُهُ** ve **يَقْبِرُهُ**: **قَبْراً** ve **مَقْبَراً** olarak: onu gömdü. Ve **أقْبَرَهُ**: ona bir kabir yaptı; **القومَ**: onlara öldürülmüşlerini verdi ki onu gömsünler. Ve **القَبُورُ** yerden: kapalı/derin olan; hurmadan: çabuk meyve veren; yahut yükü salkımında olan. Ve **القِبْرُ** (kesra ile): güzel koku ağacının odununda yenik bir yer. Ve **القِبِرَّى** **كزِمِكَّى** gibi: burun; ve büyük burunlu. Ve **القِبِرَّاةُ**: **الكَمَرَة**’nin başı; küçültmesi: زائدin hazfi üzere **قُبَيْرَةٌ**.
Ve **وكرُمَّانٍ** gibi: Mekke’de bir yer; ve ağlardaki avı çekmek için toplananlar; ve avcının geceleyin lambası. Ve **كهُمَامٍ** gibi: Şa‘bân b. ‘Amr el-Himyerî’nin kılıcı. Ve **كصُرَدٍ** gibi: iyi kuru üzümlü uzun beyaz üzüm. Ve **كسُكَّرٍ** ve **صُرَدٍ** gibi: bir kuş; bir tanesi: hâ ile; ve denilir: **القُنْبَرَاءُ**; çoğulu: **قَنابِرُ**; **قُنْبُرَةٌ** deme; **قُنْفُذَةٍ** gibi; yahut küçük bir dildir. Ve **قَبْرَةُ**: Endülüs’te bir kûre; ondan: Abdullah b. Yûnus ve Osman b. Ahmed.
Ve **وخَيْفُ ذي قَبْرٍ**: ‘Usfân yakınında bir yer. Ve **وقُبْرَيَانُ** (damme ile): İfrîkıyye’de bir yer. Ve **وقِبْرَينِ** (kesra ile, tesniye): Tihâme’de bir akabe. Ve İbn Abbâs’ın Deccâl hakkında sözü: **وُلِدَ مَقْبُوراً**; manası: annesi onu, içinde yarık ve delik olmayan kapalı bir derinin içine koydu; ebesi dedi ki: bu bir **سِلْعَةٌ**dır, içinde çocuk yok; annesi dedi ki: bilakis içinde çocuk var ve o onun içinde **مَقْبورٌ**dur; onu yardılar da bağırdı. Ve Ebû’l-Kâsım Mansûr **القَبَّارِيُّ** **كشَدَّادِيٍّ** gibi: İskenderiye’nin zâhidi.

تاج العروس:
ق - ب - ر
**القَبْرُ** (fetha ile): insanın gömütü; çoğulu **قُبُورٌ**. Ve **المَقْبرة**: bâ’sı üç türlü ve **كمِكْنَسَة** gibi: onun yeri; yani kabirlerin. Sîbeveyh dedi ki: **المَقْبُرة** fiil üzere değildir; fakat bir isimdir. Leys dedi ki: **المَقْبَرُ** da kabir yeridir; o, **المَقْبَرَى** ve **المَقْبُرَى**dır. **الصحاح**’ta: **المَقْبَرَةُ** ve **المَقْبُرَةُ**: **المَقَابِر**’in bir tanesidir; şiirde **المَقْبَرُ** gelmiştir. Abdullah b. Sa‘lebe el-Hanefî dedi ki:
أَزُورُ وأَعْتَادُ القْبُورَ ولا أَرَى ... سِوَى رَمْسِ أَعْجَازٍ عَلَيْه رُكُودُ
لكُلِّ أُناس مَقْبَرٌ بفَنَائِهِمْ ... فَهُمْ يَنْقُصُونَ والقُبُورُ تَزيدُ
İbn Berrî dedi ki: Cevherî’nin “şiirde **المَقْبَر** gelmiştir” sözü, onun şâzdan olduğunu gerektirir; öyle değildir; bilakis o, **قَبَر يَقْبُر**’dan yer ismi kıyasıdır: **المَقْبَرُ**; ve **خَرَج يَخْرُج**’dan **المَخْرَجُ**; bu, bilinen lafızlar dışında—**المَبِيتِ** ve **المَسْقِط** ve benzerleri gibi—şâz olmayan, süreklilik arz eden bir kıyastır. Ve **المَقْبُرِيُّون** muhaddislerde bir topluluktur; onlar: Sa‘îd, babası Ebû Sa‘îd, oğlu ‘Abbâd, ev halkı ve başkalarıdır. **قَبَرَه** **يَقْبُرُه** (damme ile) ve **يَقْبِرُه** (kesra ile): **قبْراً** ve **مَقْبَراً** (sonuncusu mîmî masdardır): onu gömdü ve onu toprakta gizledi. Ve **أَقْبَرَهُ**: ona içinde gizleneceği ve içinde gömüleceği bir kabir yaptı. Ve denildi ki: **أَقْبَرَ**: bir insana kabir kazmasını emrettiğinde. Ferrâ dedi ki: Yüce Allah’ın sözü: **ثُمَّ أَمَاتَهُ فأَقْبَرَهُ**; yani onu **مَقْبُوراً** kıldı: **مِمَّن يُقْبَر**; onu kuşlara ve yırtıcılara atılanlardan kılmadı; sanki kabir, Müslümanın kendisiyle ikram olunduğu şeylerdendir. **الصحاح**’ta: Âdemoğullarının kendisiyle ikram olunduğu şeylerdendir. Ve **فقَبَرَه** demedi; çünkü **القَابِرَ** eliyle gömendir; **المُقْبَرُ** Allah’tır; çünkü onu kabir sahibi kıldı; onun fiili, âdemoğlunun fiili gibi değildir. Ve **أَقْبَرَ القَوْمَ**: onlara öldürülmüşlerini verdi ki onu gömsünler. Ebû Ubeyde dedi ki: Benû Temîm, Haccâc’a—Sâlih b. Abdurrahman’ı öldürmüştü—dedi: **أَقْبِرْنا صالِحاً**; yani onu gömmemize izin ver; onlara dedi ki: alın onu. İbn Düreyd dedi ki: **القَبُورُ** **كصَبُور** gibi, yerden: kapalı/derin olan; ve **القَبُورُ** hurmadan: çabuk meyve veren; yahut yükü salkımında olan; benzeri **كَبُوسٌ**. Ve **القِبْرُ** (kesra ile): güzel koku ağacının odununda yenik bir yer. Ve **القِبِرَّى** **كزِمِكَّى** gibi: büyük burun; bizzat kendisi yahut ucu; İbnü’l-A‘râbî’nin dediği gibi. İbn Düreyd dedi ki: **القِبِرَّى**: büyük burunlu. Mecazdan: falan **رَامِعاً قِبِرّاه** ve **رامِعاً أَنْفَه** geldi; öfkeli geldiğinde. Ve benzeri: **جاءَ نافِخاً قِبِرَّاه ووَارِماً خَوْرَمَتُهُ**. Zemahşerî dedi ki: sanki o, kabre benzetilmiştir; “Âd’ın kabirleri gibi başlar” denildiği gibi. Ve Mirdâs dedi ki:
لَقَدْ أَتانِي رَافِعاً قِبِرّاهْ ... لا يَعْرِفُ الحَقَّ ولَيْسَ يَهْواهْ
Ve dersin ki: **واكِبْرَاه**; **قِبِرّاه**’ını kaldırdığında. Ve **القِبِرّاة**: **الكَمَرَة**’nin başıdır. İbnü’l-A‘râbî’nin **النَّوادر**’inde: **القَنْفَاءِ**’nın başı; küçültmesi, زائدlerin hazfi üzere **قُبَيْرَةٌ**dur; ve burun anlamındaki **القِبِرّاة**’nin küçültmesi de böyledir. Ve **القُبَّارُ** **كُرّمان** gibi: Mekke’de bir yer—Allah Teâlâ onu korusun. Asma‘î, Verd el-‘Anberî’den okudu:
فأَلْقَتِ الأَرْحُلَ في مَحَارِ ... بَيْنَ الحَجُونِ فإِلَى القُبّارِ
yani indi de ikamet etti. Ve **القُبّارُ**: toplananlar; bazı nüshalarda: ağlardaki avı çekmek için toplananlar; Umânîdir. A‘câc dedi ki: **كأَنَّمَا تَجَمَّعُوا قُبّارَا**. Ve **القُبّارُ**: avcının geceleyin lambası. Ve **القُبَارُ** **كهُمَامٍ** gibi: Şa‘bân b. ‘Amr el-Himyerî’nin kılıcı. Ebû Hanîfe’den: **القُبَرُ** **كصُرَدٍ** gibi: uzun beyaz, iyi kuru üzümlü üzüm; salkımları orta. Ve **القُبر** **كسُكَّر** ve **صُرَد** gibi: **الحُمَّرَة**’ye benzeyen bir kuş; bir tanesi hâ ile. Ve onda ayrıca denilir: **القُنْبَرَاءُ** (damme ve med ile); çoğulu **قَنَابِرُ**; **العُنْصَلاءِ** ve **العَنَاصِل** gibi. Cevherî dedi ki: **قُنْبُرَة** deme; **قُنْفُذَة** gibi; yahut küçük bir dildir. Bu recezde gelmiştir; Ebû Ubeyde onu okudu:
جاءَ الشِّتاءُ واجْثَأَلَّ القُنْبُرُ ... وجَعَلتْ عَيْنُ السُّمُوم تَسْكُرُ
Ve **قَبْرَةُ**: Endülüs’te bir kûre; Kurtuba’nın geçitlerine bitişiktir; ondan Abdullah b. Yûnus—Bakıyy b. Mahlad’ın arkadaşı—ve Osman b. Ahmed b. Müdrik (320 yılında vefat eden); Zehebî onu böyle ضبط etti. Sem‘ânî onu fâ (kesra ile) ve yâ (sâkin) ile ضبط etti; buna itiraz edildi; Hâfız bunu söyledi. Ve **خَيْفُ ذي قَبْرٍ**: ‘Usfân yakınında bir yer. Ve **قُبْرَيَانُ** (damme ile): İfrîkıyye’de bir yer; ondan Sehl b. Abdülazîz el-İfrîkî **القُبْرَيَانِيّ**; Sahnûn b. Sa‘îd el-Mağribî’den rivayet etti. Ve **قِبْرَيْن** (kesra ile, tesniye): Tihâme’de bir akabe. Ve İbn Abbâs’ın, Allah ikisinden de razı olsun, Deccâl hakkında sözü: “Şüphesiz o **مَقْبُوراً** doğdu.” Sa‘leb dedi ki: manası, annesi onu içine koydu. Ebû’l-Abbâs’ın nassı: ve onun üzerinde, içinde yarık ve delik olmayan kapalı bir deri vardı; asılların sahihlerinde nûn ile böyledir; bazısında ise sâ ile. Ebesi dedi ki: bu bir **سِلْعَةٌ**dır, içinde çocuk yok. **اللّسَان**’da: “ve çocuk değildir.” **التكملة**’de: “ve çocuk değildir.” Annesi dedi ki: içinde çocuk var ve o onun içinde **مَقْبُورٌ**dur. Onu yardılar da bağırdı; Sâgânî ve **اللّسَان** sahibi böyle nakletti. Ve Ebû’l-Kāsım Mansûr—ve denilir: Ebû’l-Kāsım b. Mansûr; Hâfız’ın **التَّبْصِير**’inde olduğu gibi—**القَبّارِيُّ** **كشَدّادِيّ** gibi: İskenderiye’nin zâhidi, imamı ve önderi; 662 yılında vefat etti; ve yaşlandı.
